Skip to main content

Full text of "De causa Dei contra antisabbatarios tractatus"

See other formats 


• ,.     ' •  ■  •  ivi  . 


ufi 


1*M 


ile 


Z-  71 


SCS  ^^°lW 


<* 


rfkrr^h    /o'W" 


sci  -fffSìk 


'M 


De 

CAUSA    DEI 

Centra 

ANTISABBATARIOS 

Tra&atus. 

T   O  M  U   S       P   R   I    M  U  S, 

tidÙ:        CompMens        ///;u\ 
cf     Libros  tres  priores,\   )  '  ) 

T  V  T  A, 
I.  DelegibusDivinis,  imprimis.deLege  Naturali,  Morali, 
Ceremóniali,  Morali- Naturali,  Morali-Pofitivà,  &c. 
II.  DeCultu  ac  Tempore  Solenni. 
111.  De  Sabbati  Natura  &  Origine. 

JOANNE    BROUN. 


ROTEROD  AMI, 


Apud    Hemricum    Goddjeum,      Bibliopola^; 
Anno    do    la«    lxxiy. 


. 


'i,ii Ai.ii.JL  i-i-ii-i i-  i,i JLl  JL.JLJL1JLJL  i.iii.ii.i.,! 

*£*a£:*ic3  EaSfcSùfc*  SbtìcH  £àk3&fos  £&»:à<&fc£2 
T7777777  77  77??  7777  ?TT?77  77TT?  TTT 

Ampliami*  &  Clarifimu  Vnù, 

ac  "Domina  Celeberrima 

D.D.  PRETORI,  CONSULIBUS, 
SCABINIS,  acreliquis  MEM- 
BRIS  SENATUS  REIPUBLI- 
CM  ROTERODAMENSIS, 

Obfervantia  fummà  colendis, 
JOANNES       BROUN: 

(jratiam  ,  xMi ferlccr dlatn^  ac  Tacem  à  'Domino. 

Uandoquidem  profanatione  Sab- 
bati  Dei,  nimium  fproh  dolor!) 
nunc  manifcflà,  ac  cuivis  obvià, 
fummum  daturpiis  omnibus  fcan- 
calumj  prophani,  carnales,  ac 
mundani,  qui  terrena  tantum  fa- 
piunt,  in  viis  fuis  obdurantur,  ac 
confirmantur;'  culcusDeifoIennis, 
ac  communio  cumDeo,  in  Chri- 
fto  Jcfu  i  quse  ipfa  cft  animarum 
noftrarum  vira  &  anima,  negligami  bono  ac  emolumento, 
ex  pia  ac  chriftianà  Diei  Dominici  obfervatione  repor- 
tando, fraudantur  plurimi -,  ipfa  etiam  Religio,  ac  Proteflìo 
noftraChriftiana,   contemptui  exponiturj   ac  bellum  quafi 

*  2  apertum 


EPISTOLA 

apertum  coelo  ,  ac  Domino  Deo  Supremo  indicitur ,  etiam 
quando  propter  hoc,  &  alia  non  pauca  mala  graflantia  i 
Deus  iracundiA  ardens  plagas  nobis  infligic  graviffimas,  & 
excrema  minatut,  fecundum  illud  Jerem  17.  uh.  Quando- 
quidem  (inquarti)  fic  fé  reshabet,  nemo  mihi  vitio  dabit, 
auc,  ullojure,  in  crimen  vertere  pofììt,  quòd  curfumhunc, 
noxium  omnibus  ac  perniciofum ,  quantum  in  me  cft,  fuffla- 
mineinjeao,  impediamaut  retardem.  Qukquid  putent qui- 
dam, quihìcimpuris£/>/V#r/degi?ege  porcis  nimium  gratifi- 
cantur  ,àfagacioribus ,  ac  fpirituali  judicio  praeditis  faepiusob- 
fervacumeft,  de  Religione  vera  fiorente,  aut  deficiente,  fi  ve 
inRegno,  five  in  Provincia,  five  in  Civitate,  fiveinPerfonà 
aliquà,  ferri poflTejudicium,  proutSabbatum  Domini  fan&è 
obfervatur ,  aut  prophanatur  j  ubicunque enim  ac  quandocun- 
quereligiofainftituitur  hujus  diei  obfervatio  &  fan&ificatio, 
ibiactutn,  Religionem  veram  in  vigore  fuifle,  conftanterab 
iis  obfervatum  eft$  &è  contra ,  ubi  ac  quamdiu  rejiceretur 
mandatimi*  hujus  diei  fandtificationem  feverè  ac  prxcifè  in- 
jungens,  &homines  huncdiemcontemptuihaberent,  ibi  ac 
tamdiu ,  pietatem  exulare ,  &  praeter  nomen  &  exrernam  Re- 
ligionisformam,  nihUreliquum  fuifle.  Religio autem  fincera 
ac  vis  pieratis,  Regnorum,  Provinciarum  f  ac  perfonarum 
particularium gloria eft,  decusse  ornamentimi}  &  aliis  om- 
nibus,quibus  homines  hujus  mundi  dele&antur ,  &  toci  fepìus 
occupantur,  langè  anteponenda:  Quis  ergo  negabir ,  hoc 
precipue  in  omnium  votis  ac  conatibus effe  debere,  ut  nimi- 
rum,  vigeat  &  efflorefcat  vera  pietas,  &  ut  promoveatur  Re- 
ligio pura  ac  Deo  grata  :  &  porrò ,  ut  in  hunc  finem  fumma  ha- 
beatur  fan&ificationis  hujus  diei  Domini  cura ,  qua  tantopere 
celebratur  Dei  gloria,  religio  propagatur,  ac  publicum,  cùm 
Ecclefix,  tumReipublicae,  emolumentumadaugeturac  pro- 
movetur  >  O  ter  foelix  illud  Regnum ,  illa  Refpublica  &  Ci- 
virasi  in quàfuutnfigit  Deus domicilium,  in  qua  yiget  Rdi- 

giQ 


DEDICATORIA. 

gioverà,  interna  Scfpiritualis,  &  in  quàfan&èac  fp/rituali- 
ter  obfervatur  &  fanctificatur  dies  iJie  Domini,  quem  fibi 
feparavic  fupremus  ille  omnium  Gubernator  &  Reftor  !  Quas 
non  expe&arepoflunt  illi  benedicìiones,  fpirituales  &  tem- 
porale*, à patrebeneditìionum unico  ,  qui  illum  diemfanclè 
impendunt,  ad  Deum  glorificandum ,  &  ad  fuam  falutem 
xternam  promovendam  /  Et  è  conerà,  qux  non  manebunc 
eosmala,  qui,  etiam  cumdirpendio  fuarum  animarum  ,  Deo 
quod  Dei  eft  darerenuunt,  &  facrilegii  nefarii  rèi  facra  de- 
Vorant-j  cùm  apudomnes  nefandum  habeatur  facinus  ,  facra 
&  ufibus  religiofis  dedicara  pervertere,  ac  ufibus  communi- 
bus  applicare?  quis  enim  non  abhorret,  eleemofynam  pau- 
peribus  deftinatam  fuflfurarif   Quis  ejufmodi  facrilegos  non 
fummo  afiìciendos  fuppìicio   judicaret  ì     Quàm    horren- 
dum  ergo   &   deteftandum    haberi    debet  fcelus  ,    diem  , 
quem  Dominus  nofter,  à  quo  ejje  noftrum,  .&  omnia ,  quas 
poflidemusi  habemus ,  fibi  refervari  voluit  ,  illi  furripere 
&  furtim  tollere  >    Quantum  qr.xfo  ac  q.uale  erit  hoc  facri- 
Jegium  >     Quis  diceret  iniquum  furile,  aut  nobis  injurium 
Dominum  »  fi  fex  dies  in  cyclo  feptimanae  ,  fibi  femper  ac 
continuò  fanétificandos  refeivailet,  unico  tantum  nobis,  ad 
omnia  noftranegotia,  qux  corpus  noftrumfpecìant,  agenda 
concedo  >  Cujus  ergo confeientia  non  dicìabit ,   iniquhììmum 
effe,  Deo,  qui  fex  dies  nobis  conceder;  t  ad  noftra  peragenda, 
unum  illum  diem,  quem  folum,  in  cyclo  feptem  dierum, 
fibi  integrimi  >  ad  fé  glorificandum  ,  &  ad  falutem  edam  nof- 
tram  ipforum  promovendam  ,    confecrarit ,    fuffurari/    Et 
quis  ,  qui  credit  feanimam  immortalem  habere,  &dari  vi- 
tam  fempiternam  ,  non  etiam  fatebitur  ,  pluris  effe  ea  fa- 
cienda  ,  quae  animam  noftram  &  vitam  fpecìant  sternam, 
quàm  qux  corpus  noftrum  &  vitam  hanc  caducam  concer- 
nuti &  praeterea,  ultrò  concedet,   fi  Deo  vifum  fiiiflet, 
plures  dies  in  feptimanis  fingulis  ,  anima?  ,  quàm  corpori 

*  3  dandos 


EPISTOLA 

dandos  (laniere,  id  squiilimum  fuifle  futurum?  Qui  ergo 
ratione  excufari  poflunt  illi  ,  qui,  poft  fex  dies  integros, 
attionibus  mundanis  impenfos,  unum  atìionibus,  quae  ani- 
mai Eternarci  foelicitatem  proximè  attingunt,  impenderegra- 
vantur  /  Licet  hxc  ita  fint  ,  nimis  tamen  quàm  manifef- 
tum  eft ,  nolle  plurimos  ,  vel  unum  diem  Deo  &  fuis  ani- 
mabus  concedere,  &  fedulò  impendere$  fed  &  diem,  àDeo 
ipfo  determinatum  &  fan&ificatum,  ac  divinis  exerciciis, 
ad  ipfius  laudes  celebrandas,  &  ad  noftram  aedificationem 
fpiritualem  promovendam,  deftinatum,  voluptatibus ,  otio 
mero  ,  aut  operibus  quotidianis  coniecrare  &  tranfigere  : 
Neque  ullis  argumentis ,  hortationibus  ,  prohibkionibuSj, 
aut  ullalege,  divina  aut  humana  ,  à  prophanà  hàc  praxi, 
faluti  ipforum  aeternxnoxià,  Deo  ignominiosa,  &aliisper- 
niciofà  ,  dimoveri  pofilnt:  quod  fané  cuivis  mirum  videri 
poffitj  ut  &  hoc  imprimis  ,  quòd  non  defint ,  qui  aperte 
prophanis  iftis  patrocinari  videantur ,  in  fcriptis ,  &  in  ca- 
techizationibus ,  &  nonnunquam  prò  concione  varia  incul- 
cando, quae  non  modo  fibulam  laxant,  fed  porcam  quàm 
latiffimam  pandunt ,  aflerendo,  nimirum,  &  ingeminando, 
Sabbatum  non  fuiffe  ab  initio  inflitutum  :  Sabbatum  ejfi  quid  mg" 
rum  ceremoniale\  Traceptum  Vecalogi  quantum  non  efie  morale ,  fed 
ceremoniale  :  Nulla  lege  divina  noi  obligari  ad  unum  in  cyclofep- 
tem  dierum/ànfic  obfervandum:  1)iem  Dominicum  non  efie  juris 
divini  \  Neque  vi  quarti  prtcepti  nmcebfervari%  &fimilia.  Hoc 
quidem  eo  magisme  attonitum  reddit,  quòd  antequam  huc 
appulerim,  talia  nunquam  audiverim,  vel  ex  ore  profliga. 
tiffimorum:  apud  nosenim  in  Scotta  nohdum  eo  deventum 
erat,  ut  publicè  talia  proferre  auderet  quifquam,  (licer  hoc 
nihilominus  fateri  cogar ,  quia  verum  >  quòd  multi,  quoad 
praxin,  laxi  fatis  fuerint:j  Abhorruerunt  enim  omnes  ab 
ejufmodi  aflertionibus  :  neque  eft  quòd  quifquam  putet, 
hoc  ex  eo  provenire ,  quòd  plus  fatis  fuperftitiofi  fuerint  ; 

Etenim 


DEDICATORIA. 

Etenlm  tantum  ab  eo  malo  per  Dei  gratiam  abfuertmt,  ut 
nulla  vi  cogi,  neque  ullà  fraude  allici  potuerint ,  ad  diem 
ullum,  abhominibus  inftitutum,  fatidtè  obfervandum,  autad 
quidvis  in  culcu  Dei,  à  Deo  ipfo  non  inftitutum,  fubmifle 
admittendum.  Hanc  ego  in  hoc  opere  integrarci  pertradto 
controverfiam,  quae  diu  nimium ,  fproh  dolor!J  hasvexa- 
vir  provincias,  &  D.  D.  V.  V.  hanc  partem  operis  do  ac  de- 
dico, non  ucvos  mihi  hanc  caufam  defendenci  patrocine- 
minij  (quod  tamen  exfpecìare  licet,  quandoquidem caufam 
Dei  ac  Domini  noftri  I.  C.  hlc  propugno  &  vindico;)    fed 
utipfacaufa,  quam  hic  explico  >  D.  D    V.  V.  chariorfiat, 
eiquemagis  magifquefaveatis,  &  gladio  veftro,  feu  autho- 
ritate  Magiftraticà  eam  animofiùs  tueamini.     Magiftratus 
enim,  ratione  muneris,  cuftodes  funt  utriufque  tabula  5  & 
vi  illius  muneris ,  ipfis  à  Deo  demandati ,  obftritti  tenen- 
tur,  omnem  mandatorum  Dei  publicam  violationem  ,  qua- 
qua  poflunt  ratione  legitima,  cohibere  ,  omnemque  info- 
lentiam  reprimere  :   Muneris  fufcepti  reddenda  efl  iis  tan- 
dem ratio  Supremo  judici,  fivevelint,  five  nolint.   Suam 
quafi  gloriam  eorum  fidei  tradidit  Deus*  \x  itaque  illis ,  fi 
fidei  ipforum  commiflum  x^u^    illud  ,    vel  incuria  amit- 
tant,  vel  mala  adminiftratione  violent  :  Obnixc  ergo  peto, 
ut  non  modo  antiqua  placita  &  ftatuta  renovetis  5  fed  ut, 
amore  gloria  Dei  fincero  affetti,  fedulò  vos  accingatis,  & 
authoritatem  veftram  exerceatis  ,  ad  apertam  &  fcandalo- 
fam  Sabbati  Dei  prophanationem ,  juxta  exemplum  magni 
ac  magnanimi  AT^w/^aliorurnqueHeroum,  &Magiftratuum 
fidelium,  fupprimendam,  acinhibendam.  Utque,  modo  vef- 
tro  politico,  hujus  totius  diei ,  tanquam  juris  divini,  fandlifi- 
cationem  injungatis  &  promoveatis.    Nunquamvobis  (mihi 
^editej  erit  dolori,  quòd  authoritate  veftrà  ,  quam  à Deo 
£ .  v*r.is,  Dei  gloriam  provehatis-  fed  è  contrà,  fummo  affi- 
cicmini  gaudio,  indie  noviffimo,  quando Dominus nofter , 

cujus 


^PR^FATIO. 

àuium  enim  eft  bac  mota  controverfia  ;  aut  antiqua;  ,fed  fopitas  <$  fepulta: ,  refodiendi; 
nampraxi  {?  voce  continuata  eft  hac ,  in  hunc  ufque  diem  i  Nec  tamen  necejfe  eft  >  ad  fac. 
tum  meum  defendendum ,  ut  opero fam  exornem  apologia**  ;  hoc  unum ,  tempeftivum  fatis 
&  opportunum  effe  meum  bocce  fufceptum  ,  evinci  t ,  quòdeadem  rationes  »  qua  alios  olim 
moverunt  ,  adveritateminre  SabbatarUafferendam  ,  nuncetiam  vi  pari,  hnòmajori, 
urgeant  :  DoBilfimus  Me  autbor  libelli ,  cui  titulus  Dies  Dominici  ,  Anno  1 6$ 9.  editi, 
in  EpiftoU  dedicatoria .  fic  manifeftat fuum  laborem  non  fuijjejntempeftivum.  Primo 
(inquit)  qr.ia  abominai. da  &  Chriftiano  nomine  indigna ,  Dominicse  diei  violatio,fanBif* 
fimum  D ci omnipotentis  cult umii ipiorume xponit ludibrio  \  atque  bine,  bine  omnis  mi* 
feria,  qua obfcuratum Ecclejsa decus corruit ,  effluxit inundatio.  Ebeul  quanto  f qua* 
lore ,  qu.mtifque  miferits Eccle/ia facies ,  quondam  fplendi  di Ifima & falic'tfjima >  ubique 
Gentiumjamobfcuralur  !  Qui fincero e am prof equuntur  amore,  vident  &  lugent  ;  licet 
maligno  ponti fìciorum  fpiritufafcinatihocvident  <s>  exultant  :  Nequeeft  apud  nos ,  qui 
feiac  ufque  quo  t  Gladio  ceciderunc  pii ,  parvuli  collili  fune .,  &  prajgnances  dif- 
fifix.  pral.74:9.  Omemiferum! 

...  Qtti  stali  a  f andò 
Tfmperet  à  lachrymis  ? 
tAdfliSla  bac  Eccle/ìa  Chrifti  facies  ad  ver ampcenit  enti  am  nos  vocat ,  in  qui  perai 
genday  diei  Dominicae  apud  cujufque gentis  Ecclefiam  violatio  (qua  buie  incendio  ftr uh 
Ugnai)  nobis  deb  et  effe  mecrori  ?  Illa  enim  fefthitas pietatis  exetcitiis,  aiamuffim  verbi 
divini ,  apud  ptucos  >  ut  par  eft ,  erat  folennis  :  Ouodteftanturejus  ubique  genti um  miti, 
tiplices  per  laborem  quaftuofum  nundina  >  convivi  a  >  crapula  ,  tripudia  ,  &  per  hi  fi  rio. 
nicas  cornee  diarumaBiones ,  impiaprofanationes  :  Hacflagitia  (Chnftianitatis  decus 
obfufcaneia ,  &  nomen  Chrilti  blafphemantibus  tocum  amplius  detrahendi  auru 
buentta,  à  quibus purior abhorruit  Ecclejìa)  diebus  Dominici* ,  magno  cum  Religioni* 
jcandalo  ,  ubique  impune  graffantur.  Alio  quoque  refpctìu  hoc  argumentum  cum  fecura 
horum  temporum  condiiione  congruere  nemo  non  videt  :  Quia  hoc  j 'eculo ,  fi  unquam  ,  pie» 
tas  apud  multosfub  nuda  Euangelii  profefftone  languefcit  >  cjufque  visjacet  pene  extìnBa 
ty  emortua.  Sicilie.  Quis autemnonvidet ,  quanta nune  ubique  fcateat  diei  Dominici 
profanatio,  etiam  quando  propter  hoc ,  &  fìmili  a  viti  agra ff amia  ^excandifcen'iamfuam 
in  Ecclefiam  <2  Rempublkam  effundit  Deus  ;  #*  quantopere  exaugeanturbdc occafeont 
alia  mala  iram  Dei  provocanti  ai  Qua  cum  ita  finti  qun  int:mpeslivum  judicabit , 
aquam,  ad  flammam.  banc  exsJinguendam,quarn  citi  (fimi  apportare ,  &  quantum  in  me  eft, 
ruma  impendenti  occurrw.  Novi  multa  hac  de  re  jam  olim  ah  aliis  dihìa  effe:  novi  ta. 
,  men  etiam  >  nondum  fublatum  effe  mahim;  <$  teneri  omnes ,  eo  magis  prò  veri  tate  con- 
tendere, &  fuum  addere  teftimonium ,  ad '  malos  ?  fi pojftbile,  convincendos ,  ad  alias 
fomno,pr8  dolor  !  Cataphorìco.occupaìos  exfufcitandos  ,  é?  ad  Dei  juftitiam  vindicandam. 
Et  in  hot,  licet  quoad  effeBum  exoptatum  ,  inanisfuerìt  omnis  hic  \ah*r%  acquietami 
<ST  optima  fruar  confitenti  A ,  in  Domino  noftroJeJuChrifto.. 

'  Aftfuigeretquis,  menihil  adptrt are  novi ',  &  nihil  a  me  hic  diBum,  quod  non  etiam 
diBumprius.  Hoc  etiam  nomine mihi  gratulor ,  quòd  nova  non  procudam,  ad  contro- 
verfias,  fatis fuperque  jam  dudum multi plieatas,  augendas  ,boc prafertim  feculo ,  quo  nihil 
non  novum  quorundam  palato  fapit  ,  <$  quo  multi  novis  &  paradoxis  ,  ut  & 
heterodoxis  inventionibus ,  Ecclefi*  pacem  interturbant ,  &  litibus  novis  omnia  im- 
flcn.    Mth't  fatis  eft ,  anpccejforum ,  qui  bantfidditer  trafiarunt  tontr^rfiam ,  vtf- 

figli 


Ad    LECTOREM. 

tìgi 'a pfìmtn  :  tiovìs  non  opus  ejì ,  ad  Advtrfariorttm  hodiernorum  ajferiionei  &  arguì 
mentaretundenda  ',  aliud  cnhnnihil  in  fcenam  producunt  ,  ad  opinhnem  fuam  confir* 
mandami  quam  quod  fapius  antehac  diBumefi  ,  &  totìes  refutatum.  Hit  amen,  qu<<* 
dam  hic  reperies  ,  aliter  explkata  &  amicata ,  ad  caufam  nofìram  confirmandam  >  quàrn 
tommunirer  haBenusfaBum. 

Aliiforfan  mibi  hujus  operi:  prolixitatem  objicient»  guibus  abundè  fatiffaBum  fore 
credo,  fìdicam,  quòd  minore  labore  me<t  magi  s  con fuluiffem  quieti ,  &  quòd  fuperfluum 
judicant ,  facili interlegendum preterire poffint  :  Hoc t amen addam,  me,  quòdfciamy 
nibil  hic  traélaffe ,  quod  non  dare  t endat ,  &  plurimumfaciat ,  ad  hanc  quaflionem  explf* 
candam.  Quando  equidem prim-lm  hoc  opus  aggrejfus  J'um  ^br  evi  tati  Rudere  in  animo  ha» 
bui',  at  quo  magi s  caufamipfam  cxaminabam,  &  de  ed  exponenda  cogitabam  ,  plura 
eccurrebant  >  quibus  aliqualiierfattem  non  explicatis,  quo -nodo  rei  fati  tfacerem  ipfi ,  per» 
cip  ere  non  potui.  Rine  coaBus  fui  generali  a  ilio. ,  qua;  habentur  libro  prirao  &  lecundo  ■ 
pie  ni  us  aUquantulum  explicare,  Et  l  ice  t  multa  ibidem  diBa  prima  fronte  parumnecef] aria 
in  hàc  controversa  minus  exerc'uatis  apparebunt  ;  aliis  tamen ,  qui  quid  necejlariumfìt,  ad 
h anc m at eri am  elucidar. dam,  probe norunt ,  non  modo  utilia  ,  fed  (?  neceflaria  judica- 
buntur ,  &  ipfi  hoc  mecum  agnofeent ,  antequam  integrum  mjirum  opus  perluflraver'mt  : 
Et  porrai  neminemlatere  p&tefi ,  fua  legis  moralis  defcrìpiiene  &  explicatione  innixos 
triumphare  Adverfart'os  y  &  fi  m  rnifefìum  feraci  fiat ,  quantum  hic  a  vero  abftnt ,  &  na- 
tura Ugum divinarum  ,  Naturalium>  Morali um  >  ^cCereraonialium  ,  riteexplicc* 
tur ,  atque  ita  appareat,  dari  alias  leges  morales ,  quàm  quas  illi  admittuxt  ;  <j  imprimi* 
darileges,  qua;  )ure  dici pofftnt  Morales  -  pofitivae  ,  ccnclamatum  effe  de  eorum  caufat 
Quare  fobrìum  neminem  dicturum  credo ,  vana  effe  <y  inutili  a ,  qua;  libro  primo  tratto  ; 
Et  quàm  etiam  necejfariafrnt ,  qu& habeniur  libro  fec\xnào,diligens confi deraìio  perfuafos 
emnes  reddet  :  lllis  enim  immotis  >  actum  esì  de  Advtrfariorum  caufd  :  Ita  ut  non  verear 
dteere,  coactumfore ,  quifquis  ferram  reciprocando  contra  meferipturus  csJ,  hacexaminar: 
&  ad  ea  ferì  omnia  refpondere.  Ex  eopr  eterea  elevari  fotejì  prolixitatis  voxa  ,  quòd  non 
folummibi  negotiumftcum  D»  Burmanno,  cuj us  Apoìogìim  ,  noviffirìèbàcdemam 
t eri i  feri ptam,  ad  examen  vocointegram  ;  Sed&  cum  aliis  omnibus  contra  fentientibus , 
quorum  fcripta  comparare  potui  :  Quandoquidem  enim  ,  hanc  integram  tr.  Bare  contro  - 
verfiam  ,  in  anime  babui  >  mibi  ipfi  non  fatis feci Jfem  ,  fi  quicqu.m  àqu:quam  diBum 
ìntaBum  reliquiffem .  Et  quia  qua parcius  ab  uno  diBa  erant ,  eadem  jufiàs  ab  alio  aut 
aliis  traBarividi ,  ideo,  Jìudio  omnibus  fatis faci endi ,  «ST  omnem  eximcndi  fcrupulum  , 
impulfusj'ui  eafitfìùs  examinare ,  qiut pieni 'hì  diBa  erar.t ,  ut  ita  tut'uìs  eadem  ficco  pede 
potuerim  tranfìlire ,  quoiies  in  aliorum  f cripti s  ea  fuccinBè  proposta  repcrtverim.  Ob* 
fervavi  nonnunquam  Advcrfariosquojdamnos  remittere ,  ad  aliorum  fcripta  \  &  alios 
in  compendium  redigere,  qua;  ali  un  de ,  autore  non  indicato,  corraferint  ;  Et  fati  ih  pit- 
tavi ad  font  es  me  conferre,  &  eorum  fcripta,  qui  plenitìs  ac  doBith  de  iis  differunt ,  ad 
incudem  locare  :  Et  licet ,  hac  occaftone ,  in  immenfum  crevcrit  hoc  opus  ,  cordatum  & 
vcritatis  amatorem  non.inemfpero  id  mibi  :  ilio  daturum  ,  fed  boni  con fulturum  ,  quicquid 
hàc  occaftone  bìc  praftitum  ,  cumhàcrationefaciliàs  ac  prompùàs  poterit ,  de  integra 
hàc  controversa  ,  quod  rcBwn  ejì  Jìatuerc. 

Objiciet  jorfan  aliquis.  Quòd  refpoy/tones  ad  Adverfariorum  argumtnta  ,  quorundam  , 
hanc  eandem  traBantium  controverfìam  ,  hic  verbatim  exhibeam:  ut  (?  plurima  ex  Scrip- 
tis Domini EfTcnii contra  D.Burmannura,     Qjod  quidm  veriffimunu     Et  ratio  me 

*  *  Z  movens 


PRjEFATIO    ad    LECTOREM. 

movent  h<ec  erat  :  Spapui  in  hoc  opere  inPegram  banc proponereconProverfiam.  Et  quand* 
refponfio  aliorum  ad  argumenPum  vd  exceppionem  aliquam  adverfariorum  data  fatisfacie* 
bat  j  nihil  addendum  ^dicavi  >  volui  tamen  refponfionem  i p forum  verbis  apponeret  au- 
tore etiam  nominato  \  panini  ut  apparerei ,  dudum  in  ed  re  fatisfaBum  effe  Adverfariis  ^ 
partim  ut  eorum  confulerem  fatij fazioni  >  quospenes  non  ejfent  aliorum  /cripta ,  bica  me 
citata.     Porrò càm  ad  D.  Burraanni  Apologiam  appofitc  re[ponderenequiverim,  nifi 
fimul  [cripta  D.  Eflenii,^//*  in  Apologià  [uà  refellere  conaturD.  Burmannus,  vindica- 
verim ,  neceffum  habui ,  primùm  offendere ,  quid  dixerit  D.  Eflenius ,  utfacilms  inno- 
te/cera  leBoribus  ,  quàmparum  ad  rem  dixerit  D.  Burmannus 3<y  ut  mea  etiam  refponfio 
accommodua  fatis  apparerei  ;  utque  hac  ratione  omnia  pra  oculis  haberet  leBor ,  qua  ad 
banc  inteiligendam  controverfitm  quovis  modo  conducunt.    Durum  eti 'amputavi  UBorem 
femper  ,  quotiti  neceffe  effct ,  ad  ifia  [cripta  remittere ,  càm  hoc  tadium  creaffep ,  & 
quìlus  ad  manus  non  ejfent  illa  feri pt  a  inutile  prorjus  fuijfep. 

Vi  io  nubi  [or fan  dabip  aliquis  >  quòd  quidam  nonnunquam  repetam  :  Sedignofcet  fpe- 
ro ,  fi corfidcret ,  metotiaboc  nonfacere  >  quoties  oblata  eraPoccafio  ;  &  mibi  negotium 
fuiffe ,  non  cum  uno  >  fed  cum  variis  ac  multi  s  Adverfariis ,  quorum  feri  pt  a ,  five  latine* 
fivc  alio  idiomate  concinnata  ,  examinare  ftatui  ,  ac  candide  ita  agere  ,  ut  nuli  a  cum 
rationtmìhi objicipojfu ,  quòd quidquam examinatu necejfarium omiferim:  VndefaBumy 
ut  >  quiadiverfi,  diverjAoccafionej  eadem  repofuerunP ,  neceffitale  adiBus  fuerim  ea- 
ehm  ah  quotiti  [dtem  attingere  7  &  UB^rèm  adlocum  identidem  referre,  ubi  fuftus  ed  cU 
re  infatui  tur  differ  Patio. 

Quòdmethodummeam[pcBati  iix  petto  quenepiam  contra  e am  quidquam  pronuncia' 
turum>  cum evidens fatis Jìtty dilucida i primùm enim generalia,  <<r  remotiora  ,  necef 
faria  tamen,  pramitto,  libro  Primo  &  Secundo.  Etfnitdbdc  velitatione,  &  levù 
armatura  prima  excurfione ,  ad  cominus  cum  bojìe  pugnandum  ,  <#  ad  Triarios  difeutien- 
dos  me  accingo  ;  ac  p  timo  Libro  Ter tio  9  deipfoSlbbitoago,  &  de  ejus  natura,  & 
origine  cum  adverfariis  contendo,  dein,  de  decalogo  C  fpeciathnde  decaìogi  Quarto 
praecepto ,  principali  bujus  controvcrfia[undamento ,  fuftus  ago  Lib.  Quarto.  Libro 
deinde  Quinto»  de  ipfo  dieDominico  mftituitur  difputaiio:  oc  tandem  ,  omnia  adpraxin 
redi gens ,  Libro  Sexto  ,  de  Aiti  Dominici,  feti  Dei  Sabbati  obfervatione  £T  fanc- 
tificatione,  cum  Adverfariis  differo*  Omnia  etiam  in  hdc  controversa  di f pupari  folita, 
ad  fua  capita,  quàmpotui  commode  y  redigi  :  <S" boe  non vercor  dicere  ,  ea,  in  fingulis 
libri s  >  poni  (pftabiliri fondamenta,  quibus  fixis ,  <?  immoti s  per Jìantìbus,  conclama» 
tum  erit  de  Adverfariorum  caufd. 

Sp:ro  denique  cordatum  neminem  me  in  crimen  vocaturum  ,    eptoi  talem  operi  buie 

titulumprafixerim,  quandoquidemcuiqueliccp,  quo  veli t  titulofuum  exornare  libellum* 

<$  banc  veniam  petimufque  damufque  vicifftm.   Verùm  >  etiam  quoad  hoc  omnibus  fati ffdm 

ctreconabor.  Scopus  integri  bujus  operis  eft ,  legtm  Dei  de  S abbaio  bebdomadario  >  etiam 

nos  fub  Euangelio  obligantem  ,  vindicare  :  &buc  collineanP  omnes  bujus  operis  parPes. 

Etenim  naturam  Ulius  legis  ,  quam  moralem  vocamus  ,  quaque  nos  etiam  obligat  3  ex* 

plica  >  Lib.  primo,  ipaut  legem  de  SabbaPo  Palem  effe  facile  apparere  pojftt  ;  &  Libro 

Tertio»  bocparticulariùs  confirmo  (f  demonftro.  Etfpeciatim  probo.  Libro  Quarto ,  pra» 

ceptum  decalagi  quartum  morale  effe  ;  &  nos  obligare  >  non  ad  feptimum  diem  ordine  ob- 

fervandumy  fed  ad  unum  in  cyclo  feptimana  diem  continuò  [anBiftcandum:  <St  Libro 

Quinto,  ad  ocMlum  monfìro,  diem  Dominicum  effe  juris  divini:  t$  Libro  Sexto  probo  ohm 

firvandummneiisvà  Dominicum  vi  quarti  Decdogi pracepti.  Libro  mtem  Secundo  ; 

naturar^ 


JudiciaquorundumTheologorum  de  hoc  Opere. 

mturam  illius  Temporìs  prascipui ,  quod  Sabbatum  dicitur,txplico,  <st  id  determi  ftirù 


fabbatarios ,  quia  omnes  Mi ,  quibus  ine  mt  oppono  »  negant  legem  ullam  Dei  dar: ,  qua 
omnes  obliget ,  ad  Sabbatum  bebdomadale  fanRtficandum ,  Et  ideo  adverfantur Mi  Salba- 
toì  quodpojìulat  lex  Dei  decaloghi.  Et  ipfi  Jud<ti,  ìicet  Sabbatarii  à  quibufdant 
àicantury  co  quòd  Septimumpr<ecifè  dizm  aàhuc  obfervari  iclint,  S abbaio  tamen  illi% 
cuod  nunc  ditermi  navi t  Deus ,  &  à  nobis  fub  Euangelio ,  vi  quarti  pracepti  ebferjari 
vuhì  fefeopponum:  Quare  omnes  jure  optino  Anriùbbatarios fero.  Et hac ratio  ejì , 
curhuncprcefixertm  titulum  ,  De  Caufa  Dei  centra  Antifabbatarios. 

Plura  nunc  non  addam  :  Deus  bis  benedicat  >  (ffuam  caufamjujcipiat,  %Amcn» 

Judicia  quorundum  Theologorum  de  hoc  Opere. 

Judicìum  clatiJJ: 
NICOLAI       A    11    N    O    L    D    I. 

Theologiae  Profefforis  in  Academia  Franekeranà. 

Vito  aimodnm  dotto  &  cUrijJimo 

D.  JOANNI   BROUN, 

Sacrarum  Literarum  Cultori  indefeflò. 

V»  admodum  Re\' erende. 

mpJoras  judicium  meum  in  caufa  Sabbathicà ,  quam  im- 
probo pene  labore,  fpifTo  volumine ,  interpruatuses? 
arque  fuo,  utdecebat,  ordine  difcuflìiìi;  ego  vero  an- 
tiquiorisorthodoxias  tenaxinteftabilis  finn  infamatus, 
atiòd  poft  Dei  verbum ,  unicam  credendorum  &  facien- 
dorumregulam,  Ecdefiarum  Reformatarum  cateche- 
fibus,  cceterifque  l»bris  Symbolicis ,  ad  unitatem  Ecdefia?  confervandam , 
jam  viginti  &  quacuor  annorum  Profeffor  unicè  adharream^Ut  verearTuarn 
Dei  caufam  apud  multos  improbandam ,  eo  fakem  nomine  quòd  meo 
probe  tur  .  tantum  abeft  ut  ex  eo  aliquid  vel  ornamenti ,  vel  momenti ,  illi 
accedere  pofìe,  perfuafum  haberequeas.  Dico  tamen  quod  reseli,  quia 
Ccjubes,  in  hàc  tua  Dei  caulà,  rei  effe  factum  fatis  ,  elfi  forte  non  Ad* 
verfatiis.  tltinam  vero  ferra  idacontentionis,  non  tantum  fuperreSab- 
batharia  »  veruni  etiam  fuper  rcJiquis  Theologise  capitibus,  quibus  Re- 
ligio reformata  deformatur,  obftupefceret,  quominus  caufa  Dei ,  tura 
apud  extraneos,  tum  apud  fidei  confortes,  vapularet  Scpericlitaretur, 

**  1  Scd 


Judicia  quofimdum  Thcologcrum  de  hoc  Opere. 

Sed  hae  funt  Satana  artcs ,  committere  inter  fé  Fratr es ,  ut  interea  impune 
in  Ecdefiam  graflentur  hoftes.  Id  jamdudum  notavi ,  neminem  iftorum, 
quiinexagitandàTheologià  veteri  toti  funt,  quippiam  boni  in  Ecclefiae 
commodum  contulifle.  Theoria  eorum  in  *v&\ì**  definir.  Tentavit  ta- 
jnen  pronuper  nonnemo  etiam  profana* ,  &plus  quàm  Ethnica»  thefeos, 
VeumpoJfefMcre  fivelit ,  praxin  perfuadere  ;  fci.  in  eo  latere  perfecìionem 
Dei  fummam.  Quafi  vero  fallere  fit  perfedtio  ,  &  pofle  furari  virtù s.  Sed 
me  intra  fpha?ram  tuse  a&ivitatiscontinebo.  <Juid  fi  evincatur ,  Sabbatum 
antelapfumnecinftitutumfuifie,  necfuiffe  obfervandum;  &  ad  Mofen 
ufquefuiffe  nullurh  ;  illud  demum  à  Mofe  in  deferto  fuifie  promulgatum  . 
Et  illud  quod  à  Mofe  promulgatum  fuit  mere  fuifiVceremoniale  5  Et  quar- 
to prascepto  Chriftianos  non  obligari  ad  obfervandum  unum  ex  cydo 
lepcem  dierum ,  &  nos  non  obligari  ad  obfervationem  diei  Dominici,  aut 
Chrifti,  aut  Apoftolorum  exemplo  ;  Et  Conftanrinum  Magnum  duas 
fancivifle  dies ,  Veneris  fcil.  &  Saturni ,  quorum  ille  in  defuetudinem  abie- 
rit,hicverò  confuetudine  obtinuerit ,  Qua?,  qualis,  quanta  iftorum' 
praxiseft  futura?  Nulla.  Libertati  chriftiana?  predicatimi aiunt;  metu 
prorfusvano.  Deo,  Legibus  &  Magiltratui  parere ,  fumma  eft  libertas. 
Scilicet,  fi  mandato  divino  obligaremur,  addici  Dominici  obfervatio- 
nem ,  libertati  id  Chriftiana9  obeflet ,  itane?  Atqui  de  formali  ratione 
omnis  boni  operiseli  ut  fit  mandati  divini:  Siautemdies  Dominicus  non 
obferveturex  mandato  divino,  inter  cultus  voluntarios ,  quos  Deusexe- 
*ratur,  referenduserit.  Gratulantur  fibi  de  talibus  fcriptis  Sociniani  & 
Anabaptiftse ,  inque  errore  fuo  antifabbathico  ftabiliuntur  ;  poffem  pro- 
ducere magna  iftarum  Se&arum  nomina  •  quin  &  noftratium  quorundara 
profanas  &  animas  &  voces ,  qua:  fibi  quidvis  licere  eo  argumento  perfua- 
dent ,  quòd  fé  nullo  prascepto  divino  ad  iftius  diei  obfervationem  obligari 
exiftiment.  Ita fcil.fchifmati  approximar.ti  non  janua  tantum,  fed  porta 
panditur,  communio  San&orum  violatur ,  fmgulis  fibi  authoritatem  die 
tatoriaminlibrosSymbolicos,  ipfaetiam  facra  Biblia ,  fuprema  autho- 
ritate,  qua  politica,  qua  Ecclefiafìicà,  adprobata,  ufurpantibus.  Quo 
hàcviaeatur,  &  ubi  fibula foret  iftorum  conatuum  ,  ego  needum  dare 
&  dittinole  percipio.  Casterum  uti  habent  fua  fata  libelli,  id  tuoquoque 
itti  accidet  Syftemati ,  laudabitur  ab  his,  culpabitur  ab  illis  •  non  tamen  ca- 
rebitfuoufuapudbonos.  Deumprecor,  qui  pio  tuo  Zelo  affati  me  celie  ùs 
annuat.  Tutu  in  Cbrifte  Futer , 

NICOL  AUS  ARNOLDUS,  S.  S.  Theol.Profeuor, 
Franek.29.Sept.  1674, 

Judicium 


Judieia  quorundum  Theologorum  de  hocOpere^ 

Judicium  ClarifiT. 
D.D.     GISB.   VOETII,   &  ANDR.  ESSENII, 
Theologise Pjfofefforum  in  AcaàzttiàVltrajefilnà. 

Everendus&pereruditus  Vir,  D. Ubatine! Broun,  Scoto- 
Britannus ,  V.  D.  M.  exhibuit  nobis  primam  partem  ope-: 
ris  fui ,  quod  de  Caufi  Dei  comra  Antifabbatams  infcripfit  ; 
noftrumquefuperifto  judicium  petiit.  Sed  quoniamne- 
gotia  plurima  nunc  aliter  non  permittebant,  partem  illam 
nobi^exhibitam  lufìravimusobiter  ;  atqueitàdeprehen- 
dimusr  Lauda  tum  Auófcorem,  de  Lege  Divina  univerfim  ,deque  Morali, 
ctiam  Pofitivà  fpeeialiùs  ,ac  porrò  de  quarto  Decalogi  prarcepto  ,  &  Sab- 
batho  ,  dehujusantiquitate,  &veràmoralitate,  do&è  &  accurate  difte*- 
rere;  plurima  diligenter  congerere,  atque  expendere;  veritatem  in  ifs 
folidè  aJftruere  ;  exceptiones  vero  &  objectiones  m>  *Z  ci«*w**  feliciter 
refellere.  Quo  quidem  nomine ,  &  nos  Reverendo  Auctori  inagnas  agi- 
mus  gratias,  &  Le&oribus  veritatis  ac  pietatis  ftudiofis  operarci  iftam  feriò 
commendamus.  Vitro),  PridièKal.Nov.  Anno  Domini  ciò  io  clxxiv. 
ANDREAS   ESSENIUS,    S.  Theol.  ProfeflTor, 

letami*  Ultrauft.  h.  t.  Rc8or. 
GISBERTU3   VOET1US,    Theol.  Profeflor. 


Judicium  celeberr. 
FRIDERICI     SPANHEMII     F. 

Theol.  Profeflbris  in  Academià  Leydenji. 

o    a      B    R    O    U    N    o 

Theologo  eximio 
s.     1). 

FilDERlCUS    Spanhimius     F. 

Ngemui  non  femel>  Vir  Reverende ,  diem illumi  cui 
à quiete nomen eli,  materiam  prarbuifle  jam olim  ,  & 
adroodum  nuper ,  totin  Chriftiana  Ecclefià  turbis ,  ac- 
cidentibushicChriìiianamlibertatem  5  ilUc  pene  ver. 
tentibusinlicentiam.  Sed&  coen* dominici,  &Aga- 
parine  yctcjujw  i  &  faiuberi'^iiamm  Conilitiuionum  | 

Nuns 


Judicia  quorundumTheologórum  de  hoc  Opere. 

nofti  fuccefTus  mire  devios  à prima  Origine ,  atque  in  contrarium  flexos. 
Nunc  vero  retra&as  caufam  omnem  Sabbaticam  ,  &  quicquid  ad  eam 
fpe&at,  rationem  videlicetjurisNaturalis,  morali* ,  politivi*  &  divini 
cultus&Temporisei  deftinandi,  piiffimo  utique  infìituto  &  elucubra, 
tiflimo  opere ,  de  quo  requiris  quid  fentiam.  Quemadmodum  tuum  illuci 
opus  &  mole  ingens  eli,  &  quaeftionum  momefitis  arduum  ,  ita  veniam 
facile  dabis ,  fi  per  affectamnuper  valetudine™  ,  &  catenatos  exinde  la- 
bores,  vel  legere lìngula,  vel  expendere  negatum  fuit  :  id  ingenue  di- 
cam,  nihil  me  in  hoc  genere  obfervafle  methodo  accuratius,  argumen- 
tisdenfius,  rerum  congerie  atque  examine  eruditius.  Argumentumde 
legum  ac  jurium  difcrimine  exhauris,  fuam  praecepto  IV  moralita/em 
fortiter  vindicas,  rationesubique  diligcntìllime  carjers,  in  quibus  etiam 
dilfidentes  orthodoxos  ad  partesvocas,  probasanimum  Chrillianum,  nec 
adverfarios  cenfes ,  nifi  in  hàccaufà,  Fratres  tibi  cantera  &Symmyftas. 
Etquanquam  iniUà  quajftionum  ac  controyerfiarum  pene  Sylva,  uti  de 
jureDei,  de  determinatone  morali  Temporis,  de  ratione  obfervantia: 
Sabbatica:  ante  Mofem,  de  prascepti  quarti  Subftantià  &  genere,  De  Feftis 
anniverfariis,  &c,  abirevidearisquandoquein  diverfa  à  magnorum  fen- 
tentià  nominum ,  utilis  tamen  opera  ed  propcfuifìe  difrkultates  ,  &  [più- 
tttalUintei fe comparale.  Atque utinam,  vir Reverende,  isextet  labo- 
rum  tuorum  fru&us ,  quo  in  id  incumbant ,  conjun&is  aniisns  &  ftudiis , 
viri  Dei ,  ut  fuà  cùm  do&rinà  tùm  praxi  promoveant  ejus  diei  veneratio- 
nem ,  qua:  nobis  tot  eli  nominibus  facra/  Adltrìngenda  verius  fraina  quàm 
laxanda  populis  nimium  illi  die  &  beneficiorum  Dei*  &  gratitudinis  de- 
bita?, &  public:  privatique  cultusoblitis  j  tutiulque  peccari  exceflu  quo- 
dam,  Ci  quis in  praxi  Chrifiianà  elfepoflet,  quàm  in  defe&u.  Nec  quia 
ceremonià  fublatà ,  morale  pracepti  violandum  eft  ;  neque  obtentu  Sab- 
bati perpetui  fub  N.  T.  foleranior  confecratio  uqius  diei ,  &  feptima?  par- 
tis  vita:  noftrse&primitiarum  hebdomadalium  ,  folemniorque  quietisper 
Chriitum  parta:  recordatio,  infringi  debet.  Hilce  vale,  vir  eximie,  8c 
concreditumtibi  talentum  ukerius  colloca  in  Chrifìianos  ufas.Lugduni  Bd- 
t*v.  XV.  Kalend.  Decemb.    Anno,  &$  Cbrift.  cip  lo  e  LXX1V. 


De 


D   E  .  pag,  | 

Causa  Dei  contro,  Antifabbatarios. 

LIBER      PRIMUS. 

Te  Le  gibus  Divinis  ,  Imprimìs  ,   D^Lege  Naturali, 

Morali,  Mo  r  a  li  -  Positivi,  ac  QeremonialV. 

^Uiaadverfarii ,quibufcum  nobis  !ic reseli,  An- 
'  kifabbatariiputa,  feti,  qui  negane ,  precepeum  de 
Sabbaco  hebdomadali  nosfub  Etiangelio  obliga- 
£  re  ,  auc  praecépto  Divino  nos  obltrictos  teneri, 
£|f  ad  unum  in  cyclo  feprem  clierum ,  Deo  tetum 
~~  confecrare,  hoc  maxime  nituntur  fondamento , 
quòd  praecepeum  illud  de  S  abbaco  hebdomadali  obfervando , 
quodquartumeftdecalogi  mandatum,  nonfuerit  morale -.«Se  ut 
hoefundamentum  firmius  reddant,  talem  nobis  cudunt  legis 
moraiisdefinitionem,  uteadem  effe appareat  cum  lege  natura- 
li, &utramque  ita  nobis  explicant ,  ut  certo  certlus  conftet> 
prxceptumilluddecalogiquartuni  nullo  modo  dici  poflc  natu- 
rale auc  morale-,  Et  porro  nos  ridenc , quando  legis  moraiis  -  pò* 
fiti vx  mentionem  ullam  facimus  :  &  huc,  ut  fatis  notum  ed,  per- 
petuo fé  recipiunt,&  tanquamad  afylumrecurrunt  ;  operaepre- 
tium  ergoduxieorumhàcderedo&rinamaccuratius  perpendere 
&  ad  in  cudem  revocare,idque  primo  loco,ut quae  injprogreflu  hu- 
jus  difputationis dicenda funt ,  clariora fiant. 

Utautem  naturam  legis  Naturati*  &  Adorati*  diftindìius  ex- 
plicemus,  & fimul  manireflum faciamus ,  dari  leges  Divinas,  quae 
aptò  fatisdici  poflunt  Morale* - pofitìv*,  alia  non  pauca  hic  edam 
explanandafunr,puta,quid  fit  lex  proprie  ceremonialù  (cujus  etiam 
explicatio  principali  noftro  feopo  plurimum  inferviet:  )  quid 
lexjud/cialù  :  quid  jus  Deo  naturale:  &  quidyny  nobis  naturate  ac  crea- 
tum&  fimilia.  Notas etiam aut  charadteres,five  legis  Moralù^wo. 
Naturatis.quos  proponunt  adverfarii,  placide  examinamusi  ac 
rejicimus  ;  veros  autem  &  receptos  exhibemus  &  vindicamus. 

Hoc  ergo  Libro  I.  quae,  ad  controverfiam  hanc  difeutiendam, 
de  natura  legum  in  genere ,  legum  DiYinarum  omnium ,  Natu- 
ri, riium) 


Pag.  2 

ratium  ,  Morattum,  Qeremontaìru'^%  JuJhhUum  ,  8c  po/ftivawnl 
ut&Moralium  poìtivarum*  fcicqneceUdria  puiamus ,  pleaiui 
explicamus ,  &  hoc  ordina  procèdi  mas. 

C«p  l    QuaeUm  de  natura  Ugti  in  genere,  praemiccimus. 

Cap.  1 1.    ì   aturum  le%tt   Divina  explic  tmus 

CapA\\.  (^idcfeiliàquxftionedicendumfit,  pura,  An  omnis 
honnask  malrtia  wo  ali*, in  aétionikuj  aoflrtsjit  à  v^untat e  &  confluii- 
thnt  Dtiyqu4'Um *na>Uan  is^ér  aliapr  bidenti s9 brevic .rinquirimiis. 

C<p  IV.  Agi m US  dejure  liei  Naturali St pifiti v* 

Cap.  V.  Quid  (\i  jm  Maturale creatum>  fufius  explic'amus. 

Cap  VI.  Agimus  de  Legenru  *  quin  explicajius,  &  va- 
rias  de  eà  mocas  quaelìiones  breviter  examinamus. 

Cap.W  I;  Diftincìionemillamlegum  Divinarum  communi- 
terreceptam,  fcil.  in  leges  %Morales ,  Ce* emoni 'ale s ,  &  Porenfes, 
ab  exceptionibus  Ludovici  Molinai,  vindicamus. 

Cap.  Vili.  Namram  explanamus  legis Ceremtntalit. 

CapAX.  Naturam  legis  Foren/is  feu/W/r/*/àexplicamus. 

Cap.  X.  Naturam  legis  Moratti  exponentes  »  varias  de  eà 
quaeftiohes  traclamus,  &  diftincìos  hominum  etiamorthodoxe- 
rumeonceptus  conferimus. 

Cap.  X  1.  Notas  legis  Moratti  falfas ,  quas  noSis  propinane 
adverfarii,  &  prò  qui  bus  acriter contendimi  examinamus*  & 
rejiciendasefle  oflendimus. 

Cap<  X  1 1.  Notas  legis  Moralis  veras  aliquot,  ex  quibusabun- 
dè  manifeftum  effe  poteft ,  praeceptum  de  Sabbato  hebdoma- 
dal  i  morale  effe,  proponimus,  explicamus&vindicamus, 

Cap.  X  1 1 1.  SententiamD.  Burmanni  deìege  morali ,  quam  in 
Apologià fuà  prò  vindiciisdifquifitionis  de  mor  aitiate  Sabbati  kebdoma- 
aalis  Cap.ì.  Tag^.Szc.  fufius proponit »  accurate examinamus. 

Cap.  XI V.  Oflendimus  ,  legem  nullam  Moralem  ,  propter 
annexam  aliquam  determ  nationem  pofitivamf  dici  debere 
purè  pofiti  vani  effe  :  Et  quid  contrà  dicit  D.  Burmannut ,  libro  ci- 
tato ,  placide  examinamus, 

Cap.  X  V.Fufius  agimus  de  praecepto  Moralhpo/ttivo^àoditU 

nam  D.Burmannìhìc  de  re,  libro  di&o,  adincudemvocamus. 

~  ~"  •  GAP.  L 


Pag.  3 

C  A  P.     I. 
De  Lege  in  genere. 

E  X)  utquibusdam  vidctur,  (vide  J 'arr.  Lib>  f.) 
ella  Lego  ,  quód  fcil.  publicè  legatur:  fedj  Ui 
lfidorus  ,  Lib.  2.  cap.  io.  a  legeudo  vocataeft  , 
quia  >  nimirum  >  fcnptajeft  ;  vel  porius  (  ut  vulc 
Perottus ,  (teReMarti?ùo,  in  Lexico  Pbihlogico  » 
Pag.  i486.  )    quia  public  è  iegitur,  ut  omnibus 
no:afit;&  ab  omnibus  obfervetur.  Ciceroni  autcm 
Lib.  1.  de  Ifg.duci  videtur,  ì  lego  idem  lignificante 
quod  deligo,\el  eligo'3  eoquòd  delecìus  fiat  in  lege  > 
aut  quod  lexfìtdelecìaaliqua Tentenna.  •    Omnia 
inquitj  inflitutio,  quam  j ecuti ,  eìigimus  quod ]*• 
ciamus  ,  ó1  contrarium  litamus  5  commuhi  <i\  peli  !• 
tiom  Ux  dici  poteft.     Aliitamen  non  improba  bili- 
ter  a  lig.mdo  dici  volunt  legem  ,  eo  quòd  Subditos  ad  obedientiam  obliget  -,  aut  quòd 
liget  nominimi  libertatem ,  &  ad  certas  resreftringat.  A4m/wmibifupra,dicitaliam 
vocis oiiginem  aut rationem non  eflè quajrendam, quarti qu* initio  pofita erat.eo quèd 
/«ra/f£o,quemadmodum  t\ex  kF(ego,8c quòd  >.0'y©- Graecis  fit  Ux,utJiw\c»i  decem 
verba,  i.c.deccmpr*cepta,aut  leges;&LXX.  verterìnt  Heb.  *m  <*&*$,  >  Le- 
vit.7:  19.  7^19.15-  item,  *é<rb7f<p,  Dm.  15: 1.  &  19;  4.  Jofu.6:^.   1  R?- 
r.iZ.  26: ji.item,  ro'^„,  pp/.  75;  x , 9,  Io4.  porro  q^  A(»y^apudP/^.  fcgowfigni» 
ficet.  Ltdemque  quòd  /oridenrfir  quòd  A,'£K>  i.e.  àiBum:  Antiquior,  inquit,  tfcr*- 
tnor  r/f  d/c<W/  ;//"«/  ,  ^w  Jcribendi  :   quippe ,  W/'r*  */*  owwww ,  /tgm*  paucorum  • 
Hanc  contro verfiam  aliis  dirimendam  rdmquimus ,  nobis  enim  perinde  erit  undecur- 
quedenvetur.  * 

GrascisoHmdicebatur^(TMj« ,  quodefiet  pofita,ftatma  aut infutura  :  Dime  autcm 
communiter dicitura®-,  qux vox Homcro &  aliis  vetuftifìlmis incognita erat,  tefte 
Jofepbo contri  j*ppion.L&.  2.  ubidc  Mofe  loquens  haechabet.  Lcgi)Utoremnoj\rum 
dico  omnibus,  quotquot  ufquam  commemorantur,  L  giratori  bus  vetufìate  antecellerc-  L  ycurgi 
viun  <-r  Soloms  &  Locrorum  Zjleucus  ,  denique  omnes ,  qui  abud  Grtcosfunt  in  admiru- 


4  DeLege  in  genere.  Lib.  I. 

ficat  trèno:  eo  nempequòdlex  fuum  cuiqueuibuat  :  nam  lex  debet  effe  index  jufti- 
cise,  quze  eft  virtus,  cujushabicu  inclinamurad  hoc,  ut  unicuique  detnus  &  redda- 
nuis  qua?  debemus.  Vide  Martinii  &  Calv.  Lexica» 

Hebra?is  d;cirur  j"^*lìfl  dottrina,  ìnftitutio,  quod eft à  flffì  jecit  ,  projecit ,  in 
Hipliil  nonnunquim  docufa  ,  inftituit ,  erudivi!  :  indicans  ,  legem  effedo&nnam,.  quoe 
nos  erudir  ac  docce  .  quid  Gc  legifiacoris  volunras ,  feu  quomodo  vivere  debeamus  : 
&  quidem  nane  effe  naturare  legis  ,  indicac  Gcwo  de  Legib.  Lib.  f«  ProfeHo  enim  (in- 
quiens  )  itafercs  bzbet  >  itf  auoniamvitiorim  emendatricem  legem  effe  oportet  ,  commen- 
d.uricemque  virtutum  ,  #£  f*  viva/idi  dvhlrina petatur.  AUze  flint  porro  voces  in  Sci  ip- 
mris  legem  divinarci  fìgnitìcances?  dequibus  Capite  proximo. 

-L<g/.rvocabuIum  varnsmodis  fumitur.  In  contracìibus  >  apud  Jurisconfultos , 
fu.rucur  prò  conversione,  tede  C«&*  in  Lexico  Juridico.  aliquando  denotar  condiiij- 
nem  aliquam  ,  fi  e  Plautus  in  y*/z».  agedum  ,  iftnm  oftend.quem  conrcripfìjìi  Svr.gr  aphum, 
inter  me  &  amicami  IcnamLges  poìlege.  Hinc  dicimus  féepius ,  bdclege  :  i.  e.  ha: 
conditione:  condicio  enim  inftar  juliìonis ,  autincerdicìionis  eft,  canqtum  fine  qua 
non  fìcea  valitura  cui  apponitur  aótio.  Tenni  ius  in  Eunucho ,  Verum,  heustu,  Uge 
hdetibì  meamaftringefidem.  Idem  eciam  denotac  aliqjmdo  quod  condicio  ,  autfta- 
tus,uc  Cicero,  3.  Tufcul.  Edlege  nos efte natos ,  ut  nemoin  perpetuum  effe  poljìt  expers  mr.- 
li-  Aliquando  idem  denotac ,  quod  regula  ,  norma  ,  &  wo*  ,  ut  Cicero  prò  JWw.  //io.f 
lex  magis  quadam  accufatoria  ,  qùdmvera  maledicendi facultas  de  vita  L.  Muraria  aliquid 
dicere  coegit.  Idem  de  amicitid.  Hac  igiiur  prima  lex  in  amicitiafanci  tur  ,  ut  'ncque 
rogemus  res  turpes  ,  necfaciamus  rogati.  Et,  1  de  Legib.  4.  dZwj  in  Infioriti  leges  ob fervati- 
das  effe ,  alias  in  poèmate.  Ec  alibi >  In  verfibus  certa  cfuadam  &  definita  lex  eft,  qxam 
f<  qui  oportet.   Et  alibi ,  bone  ad  legem  dirigenda  &formanda  oratio  eft. 

Legum  appellatone  finquit  Calepini  ir  Voc.)  ieges  duodecim  cabularum  ,  Sena- 
tufconfulca ,  plebifcica,  edicìi  Praecorum,  decrecaPrincipum  >  legitimae  acìiones, 
ìnterprecationes  prudentum>  &aliaidgenus,  continentur.  Nonnunquam  porro  idem 
fignifìcatquod^rrj/Vfg/iw» ,  quod  non  eft  generale  juffum  ,  neque  de  univeriis  civibus , 
fed  de  fingulis  conceptum:  qua?  enim  nos  fingula  dicimus  1  Veceres  p>r^dixere.~ 
Ica  Cicero  prò  domo  fu  a.  Quojure,  qiomon,  quoexemplo  ,  legem  nominatim  de  capite 
chis  indemnati  tulijìi  ?  Vetant  leges  l'aerata,  vetant  duodecim  tabula,  leges  prhatis 
borni  nibus  irrogarli  id  e  fi  enim  privilegi  um.  Idem  Pubinde  denotac  quoct  Imperium 
apud  Ciceron.  3 .  de  Leg.  3.  cum  legem  dico,  yiihiìr  aliud  intelligi  volo  ,  quàm  imperium  , 
fi»cquoinccdomHsu!la,  neccivitas,  neegens  »  neebomìnum  univerfum  genus  ftare  ,  ne  e 
rerum  natura  omnis ,  ncc  tpfe  munàus  poteft.  Signi ficac  eciam  nonnunquam  finem  à  Le- 
giflaroribus  incentum  ,  ut  in  trito  ilio  axiomate.  Salus populi fupremalex  efto.  Ali- 
quando  exprimit  incernum  legiflatoris  animum  aut  concepcum,Unde  iliud,  lex  aterna, 
de  qua  poftea. 

Idem  quandoque denotar  quod ipfa  I{atio>  Juiicium,  auc  Volunus  imperans.  Ita, 
Cicero  1.  de  Leg.  Lex  e  fi  natura  vis  ,  mens,  ralioque  prudenti  s  :  ea]uris  atque  injuria 
regula  :  &  ibid .  Quod  fi  quomodo  eft  natura ,  fic  judicio  bomines  ìr.tmani  (  ut  ah  Poèta  ) 
nibil  à  fé  alienum  putarent  >  coleretur  jus  aquè  ab  omnibm.  Qh;,jus  enim  ritto  à  natura 
data  eft,  iisdemetiamreBa  ratio  data  eft:  ergo  (?  lex,  qua  e  fi  recìa  ratio  in  jubendotf 
velando.  Si  lex,  jus  quoquei\at  omnibus  ratio:  atque  ita  diftinguic/fgewàjwe»  Ibidem 
porro.     Lex  eft  ratio  fumma  inftta  in  natura,  quajubet  ea  qua faciendafuntypfob'òetque 

contraria*. 


Cap.  L  De  Lege  hi  genere.  5 

contraria,  Eadem  ratio cumeft  inbominis  mente  confirmata  ty covicela, lexefl.  ìtaque 
arbitrantur prudenliam  effe  legem  >  cujus  eavisjlt ,  ut  retlèfacere  jubeat,  zetet  delinquere: 
Eamque  rem  Oli  Graco  nomine  à  fuum  cuìque  tribuendo  >  appellarmi  t  :  Ego  a  legendo  ,  nam 
ut  Hit  aquitatis,pc  nos  delettus  vini  in  lege  poni  mus:  &  proprium  tamen  u\  rumane  legis.  Lex 
efi  nihil  altud,  nifi  retìa  &  à  numine  Deorumratio imperans  baruffa  ,  prohibens  contraria* 
£c  2.  de  Leg.  Hancjid  o  fapientiljìmorumfuifìe  fententiam,  legem  ncque  homi  numi  nge - 
niisexcogitatam,  neqae  feitum  aliquod  effe  populurum\  fed  <etemum  quiddam,  quodm.i- 
verfum  mundum regera ,  imperandi  prfhibendique  fap'untia-  Ita  Principem  legem  iUam & 
ultimammentem  effe  die tbant  omnia  r Mime  aut  cogenti s  antZ'Ctantis  Dei ,  ex  qua  iila  lex , 
quam  Dii  bimano  generi  dederunt ,  r<  ti:  cft  laudata, 

Prsecerea  latius  aliquando  fumitur ,  prò  connexìone  caufarum  Pb  ficarum  ,  feu  prò 
ordine  ilio  naturali ,  qui  orca  omnes  creaturas  ,  eciam  inanimata  &  bruca  animantia  , 
eonttitutuscft  .aliqujndo  ftiidius ,  quando  idem  denotacquod  jKJWdf  «/-/?/<:  3quod  ho- 
mini  &  bruco  commune  >  (  fed  abulìve  )  dicitur  ,  cùn  (  tette  P.  Voet,  inComm* 
in  Inftit.  Lib.  i.  Hit.  2.  Pag.  51.  j  nihil  ahud  lìt  quàm  vinus  quidam  divina  ■>  ab 
ipfo  Creacore rebus  creatis  indirà  \  feu  inltinftus  aliquis  nacurae  omnibus  animali- 
bus,  viti  fcnfualiprseditis,  communi,  qui  nec  laadcm  >  nec  vicuperium  meretur, 
neque  cncumftantiis  morahbus  dì  determinatus.  Hincillud  Ciceroni* prò Milone  > 
E#  enimhac,  Judices  ,  non  [cripta,  fed  nata  lex  ,  quam  non  didicimus  ,  accepimus  ,  le- 
gimus  ;  verum  ex  natura  ipfd  arripuimus  ,  haufimus  ,  expreffìmus  :  ad  quam  non  dotti 
fedjutli  ',  non infìitutifed imbuti  fumus.  Quando  Qnctius  (umpea  ad  homines  folù n  re- 
fertur,  cam  late  nonnuaquam (umidir ,  uc  eciam  monica  &  conlìlia  includac  \  quae 
licec  ,  foicean  ,  aliquarn  obligandìvimconcineant ,  exparceejus  ,  qui  quid  facere 
debec ,  utloquicur  P.  Voet  t  ubi  fupra  ;  nullam  tamen  proprie  denotane  in  Monenee 
&  Confulenteauthoritarem  ,  audegesaliisdandiportftacem. 

Hmc  variai  ac  diftinftse  legis  exftant  deliniciones  leu  deferiptiones  :  Aliquota 
Cicerone ài\.zs  jam  vidimili:  dicic  porro  legem  effe,  qua  fcripto  fancit >  q.tod  zult  aut  :.'/- 
bendo  ,  aut  Vitando  ,  ut  vulgus  appellat.  Lib.  1 .  de  Leg.  19.  &  alibi  fic  eam  defenbic. 
Lexeft  jujìorum  injuflorumquedijunttio  ,  adillam  antiquiffìmam  &  rerum  omniirn  priw 
c'ipemexpreffanaturam,  ad  quam  leges  hominum  diriguntur  ,  qua  fuppliciotmprobus  af- 
ficiunt ,  &  difenduntac  tuenturbonos.  A  jui  ifconfulcis  quibufdam  lex  dicicur  ,  com- 
mune praceptum  ;  vtrorum  prudentum  confultum  ;  dclitìorimi  ,  quafpontcz-el ignorala 
tidcontrabuntur  ,  coèrcitio;  communi?  Baip,  fponjìo,  Demojibet.es  legem  dicebat,c/<' 
omnes  bomines  deceat  obedire  ,  cum  oh  alia  multa  ,  tum  vel  ex  eo  maxime  ,  quod  Ux  omnu 
inventum  quoddam  acmunus  Deorumfìt.  Seneca  vulc  cilejujìi  iuuifìique  ngulam  lib. 4.  de 
Bonefic  :  Cap.  12.  nempvj.fti  a^endi ,  injufti  fugicndi  ,  u:nulque  judicanai.  ìx 
Lib.  1.  de  Clem.  fic  eam  deferì  bic  j  ejlvìncidum  >  q.io  Refpub.  coharet ,  cr  Spiritus  li- 
talis ,  quem  trahfi  cizitas  ,  *a  ut  fine  lege  refpub  nihil  fit  :  mura  ,  nifi  ontiS  &  pj^dj/f 

Legem,  quatenusinftrumencu  n  eli  rcgimmis  g-n:rahs .  fic  derlnit  Kjckennannm 
Syft.  Poi.  Lib.  I.  C.  6-  Efi  regala  eorum  5  qua  ad  \alut arem  l{tg>ti  jdmini  fi  rat  ionem  per- 
tinenti Seu  Raglila  faciend  rum  vel  omUtendomm*  Et  Legem  regendi  Ragni,  (  ut 
loquicur)  dicitefle  normam  politica)»,  per  quam  Princeps  fubditos  fuoj  gubernat ,  CT 
regnumadminijìrat.  Legem  politicam  vocat,  Hoenonius  Difp  Poi  1.  Tbcfi  9.  Sentii  - 
tiam  de  officio  civis.  Legem  largilfimè  fumptamtìcderiuit  Grotiits^deJur.Bel.e^  Poe, 
tib.i.  C.  1.5.9.  E  fJ  regni  a  atluum  moraìium  obligans  ad  id  qtwd  retium  ejì.  Sedhic 

A  3  nulla. 


6  De  Lege  in  genere.  Lib.  L 

nulla  fit  mentiolegilìatoas;  qui  non  modo  includi, fed  &  exprimi  debet>ut  hàc  ratio- 
re  diftingueretur  regula  politica  ab  aliis.  Aquinas  i .  fecund*  qu.  90.  art  1,  fic  legcm 
detìnit.  LexeflreguUquadam  &  menfura  aBuum,  fecundumquam,  inducitur  aliquh  ad 
agendum,  vel  ab  agendo  retrabitur,  Sed,  ut  recìè  Suare%>  ha?c  detjnitio  competit  natura- 
libus  (  uti  &  artiticialibus)  qua?  fuas  habent  reguias  &  menfurasoperationum.  Suare^ 
ipfe  fic  detinit.  Eft  menfura  quidam  aBuum  moralium,  itautper  conformitatemadil- 
lam  y  reBitudinem  moralem  hateant  y  &fi  ab  illa  difcordent  ,  obliqui  firn. 

In  tanca  detìnirionum  aut  defcriptionum  varietate,  liceat  &  mihieam  «,  qua»  mihi 
maxime  arridet,  proponere&  explicare.  Sic  ergo  non  male  /^geradefinirìpoiTeputo* 
Quodfit Sigmim aut figni ricado  voluntatìs  BjBoris ,  feulegifìatoris, debitumo ffciifubdi» 
torum  conftituens  ,  O1 premia  Morigeris  ,  pcenas  autemlmmorigerisdeterminans.  Seu, 
quod  Crìauthoritatha  conftitutio  de  debito  offcii  ,  pramii  &  pana  ?  propter  fines  re- 
giminis, 

Ut  explicatior  reddatur  haec  definitio ,  quaedam  notanda  funt  &  explicanda. 

1.  Per  B^Borem  autlegi(latorem,omnes  poteftate  prseditos  intelligere  poiTumus  \  ita 
ut  Pub  hàc definitone  com  pretendere  liceat,  tum  leges  divinas,  tumhumanasj  8c 
human as  omnes  five  à  Magilìratibus  Supremis  politicis,  five  a  Parentibus,  fiveà  Do- 
minis  feu  Heris ,  uve  à  Tutoribus;  &  aliorum  collegiorum,  five  civilium  ,  five  mi- 
litarium  Gubernatoribus  ;  In  nis  enim  omnibus  &  fimilibus  ,  verum  datur  regimer!  » 
verx  etiam  ac  proprie  di&a?  funt  leges ,  quibus  gubernantur  Subditì  refpe&ìvi. 

2.  Volo  Iegem  fignum  effe  voluntatìs  ReBoris  ;  quia  Re&oris  folius  eft  leges 
condere  :  &  leges  proprie  funt  conftitutiones  authoritativse  ,  ab  authoritàte  fri!, 
iluentes. 

2.  Dico  voluntatìs  ;  non  quodlex  prsecifè  fluata  voluntate  exduro  intellecìu , 
modo  ordine  ac  deliberate  lata  fit:  fed  qui  a  in  legibus  ferendis ,  voluntas,  (quae 
elt  facultas  imperans,eoquein  imperatis  maxime  relucet)prcefupponens  aurincludens 
intelleftus  aftum  ,  propius  refpicitur ,  &  proximè  in  confiderationem  venit  ;  prae- 
ferrim  in  legibus  divinis  ,  quibuspromptè  morem  gerere  tenemur,  liceteanim  ra. 
tionem  non  teneamus  diftin&è;  &Jicet  earum  jus&  aequitas  prima  fronte  nobis 
non  appareat. 

4.  Volo  lege  m  fignum  effe ,  aut  fighi  ficationemy  quia  lex  fumi  potevi»  vel  aclìve  > 
vel  palli  ve:  palli  ve  fumptaeiì  effeétus  legiflationis>  feu  ipfa  conftitutio  etTecìa  &  pro- 
duca. Et  fic,  licet  non  male  dici  etiam  poffit  fignificatto ,  propriilfimè  tamen  dicitur 
fignum:  A&ivcfumpta  connocat,  aut  in  fé  comprehendityipfam  legifìationem  ,  feu 
afrum  Iegiflatoris ,  talem  producentem  efTe&um:  atqueita,  utrovis  modofumatur, 
ci  apiari  potell  hax  definitio* 

$.  Dico  fignum,  quia  neceffe  eft,  uthsec  Re&oris  voluntas  nota  fit ,  &  Subditis 
foluminnotefeere  poteft  fignis.  Quo  autem  figno  fpeciali  hsecdeclaretur  voluntas 
Recìoris,  fivenimirumfcripto  ,  five  viva  voce,  five  alio  quovis  modo:  five  menti 
perdi&amen  commune  &  evidens  naturalis  rationis,  autperfingulareminfpiratio- 
nem,  fquod  de  folo  Deo  dici  poteft)  ùveauri  per  inftitutionemvocalero;  five  ocuUs 

{>erfcripturam,  mentem  fuam  revelet ,  eodemres  redit,  modo  fignum  illud,  qua. 
ecunque  tandem  fit,  fufficiens  fit&idoneum  voluntatis  indicium.  Verum enim- 
verò  ,  utrum  promulgalo  legis,  feu  publica&folennisdeclaratio,  neceflàriòrequira. 
tur  ad  ipfam  legis  efieotiam  5  an  vero  tantum  ut  condì tio  fine  qua  non  >  refpecìu  obli- 
gationis ,  non  eft  opera?  pretium  difquirere.  6.  Dici 


Czp.  I.  De  Lege  in  genere.  7 

6.  Ditofi^num  confthwns  »  &c.  quii  piliinguuur  ieg  flirtai  aiudicio  ,feu  fcnrcn- 
t.i  ìJicis,  :.  undum  Itrgem  iaram  pronunciai:  hujus ju.jku  tM\  au«  ii'riiiit  con- 
ltitu.io.ljqua  ;  ied  ponus  coriftitunouis  a  o  taae  applicano  &  execu  io:  ì.  .ut.  a 
fermo  eft  de  efF.ctu  legiflatio  ni •.  :  non  vuò  decflkftu  jud:cii  ,  fea  fentemiae*  juJice 
pronunciata. 

7  ! )ico conftituens  à<b  tum  <fc  quia  ex  hìc  coittirutione  rc'ult  ir  debicum  o  ncii 
5ubJ.io.um:  ììoc  eit ,  a.  confticutione  dece  -n  uur  >  qjod.ia.n  fit  ubdttoium  , 
tali  aut  tali  cafu  »  oflfkiuro.  Et ,  m>oò  ino;  ig.rusiit,  quodaam  expecUre  de 
Gt  premium;  autpeeoam  G  legem  yiolet,  Non  tametihic  eara  dctermiuo  quaeA 
tio  em  .  ucramfciUnecnc,  lnom.ii  iegcnecifTariòincludàrurdeb'tum  hoccé'ccerca? 
mtprpsmii:  noviquoldam  andrei  e,  darileges  hu  ranas,  qu3e-,u>  tatù  uni  modo  uà- 
bendi  velpoflìdendiconftituunt ,  fineomniad  obedienciam  vei  pcsujm  oblivione 
immedia  a ac  direcìà  ;  Et dari  quoque  leges  pu'è  prae.niantes ,  fint omniad  poe.ia.n 
o.  Itntione.  E^oaucemhicloquordelsjccommunirer  fic  fumpta.  Ec  certu  i  eft, 
earn  legem  conft.tuere debicum, tum  pcen$  tum praemii;  quia  conltituicdt birunloffi- 
cii  o..>ceu*àrn. 

Quomododiftinguatur/wà  P/^//c/:o,  a  Senatufconfulto  >  &  ab  E^/fifo  P  .-.- 
aliifque  ejufmodi  ,  fatis  a  jurifconlulus  indicatimi  eli:   ncque  convenic quicquam 
haede  re  hìc  dicere. 
Exdifti>iiq  iet. 

i.  Legem  proprie  fatis  legem  dici ,  etiamfi  paucifììmis  lata  fìt  :  na^  ad  effenttatn 
legisnon  requiritur,  ut  omnibus  omninò  fubditis  data  fu  \  Sa  is  cium  eft,  iìlulìg- 
num  volunracù  legiflatoris,  debicum officu  Sobditi  vel  Subditorum  contticu^ns  ;  non 
minus  participac  naturarci  legis ,  qua?  uni,  quamquam pluribui  ferturlex,  à  Rettore 
condita. 

2.  Jn  lege  qua  tali,  non  requiri ,  utfemper,  autad  tempus  aliquod  diuturnum  , 
obliget  :  Icx  enim  ad  Jiem  tantum  condita  ,  non  minus  lex  eli ,  qua  n  qua;  ili  annos 
a'iquot  vim  obligli  habet  :  ramenimad  brtv-temrus  quam  ad  longtus  ,  (lenifi- 
care poaft  Ligiflator,  leu  Rector,  voluntat.m  ùnm  ,  eoque  f<gno  Subdin  auc 
Su'jdicorumdebitunoffìciiconfticuere:  aut  declarare  quidrac.rc,  quidveomiture 
debeac,  prò  tempore  praeiiituto  ,  R'ctori  fubjectus. 

3.  Legem  in  qua  exprdììm  ann.et  tur  poe.ia  ->  feuin  qua  tic  mentio  debiti  pcena? 
proprer  tranfgreiììonem  ,  nihil  determinare  de  eventu:  L.xenim,  debiium  pcenae 
confi  tuendo  ,  non  dicit  tranfgrefiòrem  de  facto  pumtum  ili  \  fed.de  jure  tamaro, 
polTeeumac  dibere  pcenas  lege  irrogarasfubire,  qui  eas  tranfgreditur ,  nifi  ni  mirimi 
interveniatdifpeniatioaliqua  ,  autremiliìo  ,  aut  fatisiactio ,  aut  quid  iftiutmodi. 

Legum  affectiones  vana?  funt,  puta , 

1.  H},gatio%  apud  Romanos  emm  nulla  lex,  nifi  rogante  Magiftratu  ferebatur,  quare 
Feftusyrog.n  (inc\u\t)  eft  confulh  populisti  vel  petit  abiO,  ut  id  fa  .  t  :  GtiUm 

ex  Atte) 0  capitone  haec  refert.  Lex  eft  generale  \utyim  populi  aut  pUbts ,  rmnté  Magi* 
firatu  \  Plcbifcitum  eft  lex  ,  ammplebs  nonùopulus  acctpir.  Seci  tttius  bujÙS  ni  ut  i  'epte  , 
fi'oe  cwnpopulus  ,  Jìve curn ptebs  rogatur  ,  file  ejuod  ad  unherhs  periimt ,  caput  ip  ram  & 
origoW  rjuafiions  rogai  io  eft.  lftéieuim  omnia  vocabula  cenfentur  crmitnenturùne  rogat  0- 
nis  principali  genere  &  nomine ',  nam  nifi  popuhts  aut  plebs  rvgetur  ,  nullum  plehs  aut  o. 
pulì  ]uffwn  fieri  fot eft,  Vcrum  eft)  Yoccm  rogatio,  ipfam  le£ifi.aionem. ,  feu  legem,  ali- 
quando 


8  De  Lege  in  genere.'  Lib.  I 

quando  fignificare,  ut  quando  dicitur,  quód  roga tiofitgenus  legis  >  &  quòd  non 
poiììc  non  effe  lex,  Q  modo  juftis  comitiis  rogata  eft. 

2.  Promulgatio:  leges  promulgiri  dicuntur  cum  primum  in  vuigus  eduntur,  quali 
pwvutgdrì, 

$.  ^Abrogano:  Qua  mterrogatis  iententiisprorfus  tollitur  lex  ;  feu  ,  qua,  prop- 
ter  contrariarti  conftitutionem  aut  confuetndinem  ,  caufae  ceffationem ,  loci  ,  aut 
temporis  varietatem ,  rigorem  aut  majus  mal um  inde  feq.iens,  aut  (ìmilia  (vide  LL 
Slum  Lio.  9.  ab  urb-j condirà)  lexpenitus  tollitur ,  &antiquatur$  quod  oiim  fìebat 
à  Magiftratu ,  interrogato  populo  ,  au  velie  jubeacque,  eara  legem  tolti*  &  an- 
nuente: qjemadmodum,  eodem  interrogato  ,  fueratlexhta  ac promulgata:  atque, 
ita  legem  abrogare,  olim  nihil  aliudfuit ,  quam  populum  rogare,  ut  ne  aliqua  lex 
valeret ,  &  ut  omninò  tolleretur. 

4.  Derogato,  eftqjà  veterilegi  aliquid  per  novam  rogationem  detrahitur:  feu 
qua  lex,  in  parte,  diminuitur  vel  tollitur.  Et  tìt  proprie  quando  quid  ex  vetere  lege, 
quominusfìat ,  fancitur  lege  nova.  Et  fic  derogar,:  idem  eft  quod  exrogare,  i.  e.  lege 
vetere  aliquid  per  legem  novam  eximere.  Deiogabatur  ohm  lex,  quando  populus 
rogabatur ,  ut  capita  quaeiam  ex  lege  vetere  detraheret. 

5.  Surrogati  oiìz»  qaando  aliquid  adjicitur  priori  legi. 

6.  Exrogari  lex  dicebarur  ,  quando  per  novam  legem  aliquid  vetere  lege  exi- 
mebatur. 

7.  Obrogatio  eft  qua  aliquid  ex  prima  lege  mutatur,  vel,  quando  legis  prioris  in- 
fimi andaecaufa»  aliafertur. 

8.  Di fpen fatto  eft  quando  inaliquo  cafu  ,  quo  reverà  viger  &  obligat  lex  ,  tollitur 
cjus  obligatio  ab  aliquo  nomine  particulari ,  reliquis  manentibus  obligatis. 

9.  Inurpntatio ,  vel  idem  eft  quod  Iaxamentum  legis ,  quando  non  agìtur  Urici  o 
jure;  vel  idem  quod  declarare ,  in  aliquo  cafu  ,  legem  non  obligare.P 

io»  Irritano  eft  quando  \cx  aboletur  amequam  perfette  obligat  :  nam  irritare  eft 
nonratum  effe  velie,  vel  oftendere  ,  velfactre.  Atque  ita  de  hisfatis. 


C     A     P.       I  I. 
De  Lege  Dei. 

N  Atura  hominis,  qui  eft  animai  rationale,  fociabile  &  errori  obnoxium  ,  dicit 
necefle  e(Te  ,  ut  regatur  mediis  morahbus,  feu  legibus ,  ad  Dei  gloriam  :  etenim 
nifi  homo,  qualis  nunc  conditus  eft  &  exiftit,moralirer  hoc  modo  gubernaretur  ,deeo 
brevi  a&umforet.  FaEtafunt  leges,  (inqait  Ifidorus  Lib.  2.  io.)  ut  earum  metu ,  /;«- 
marta  coérceatur  audacia  ,  tutaque  fit  interi  mprobos  innocenza  :  (f  in  ipfis  improbi;, f or- 
midato  fupplicio ,  refreneturnocendifacultas.  At  vero  fi  leges  (inquit  Demofl  Orati,  con- 
tiìarifìog,)  abrogarentur,(?cuivi:<  licentia  faciendi  quicquid  voluerit  data  fit ,  nonfolum 
refpublica  peffum  ibit  ,  fed  nec  quicquamintereritinternoftram&jerarumvitam.  Multo 
magis  hoc  fcqueretur ,  fi  nuli»  effent  leges  Divinae  :  nam ,  cum  quot  funt  homines 
totfint  fententiae  ;  &  quifque   natura   pronus  fic  ad  malum,  piena  eflene  omnia 

caedibus, 


Cap.  II.  De  LegeDei.  9 

eaedibus,  laniena  >  barbarie;  quifquealium  inimicitiaprofequercrur  &  dcvorarec  ; 
&.  fic  mundus  eflet  merum  macellum ,  ita  ut  tutius  inter  feras ,  quam  inter  homines 
vivendum eflet :  nilenim  eflet  quod amalo  quemquam  reftringeret,  nifi  major  vis: 
Eòquc,  tolleretur  omnis  virtus,  omneque  vitium  ;  quia?  quemadmocum nulla  vi- 
ger vircus,  autregnat  vitium,  apud  bruta  ammantia,  apud  qua;  locum  non  habenc 
leges  j  fic,  fi  homines  pocentiores  inrìrmiores  conculcarti ,  excidercnt,  &  more 
pifcium  maris  abforbeient,  Hab.  i:  13, 14.  nullo vùionotarentur^  culpa  omni  vaca- 
rent;  Ubi  emm  nulla  efl  Ux,  ibi  nulla  tranfgrefjìo:  nec  quicquam  tum  facerec  homo  laude 
dignum  ,  Si  natura  confirmatum  jus  (inquit  Cicero  de  Leg.  \)  non  erit ,  lirtutes  omnes 
tollentur  :  ubi  enim  li  ber  alitasi  Ubi  patrie?  carhas  t  Ubi  pietas  Z  U^i  aut  bene  merendi 
de  altero,  aut  reverenda  grati  e  "joluntas  ,  poterit  exifìere?  ?:an  Ice  xafeuntur  exeo  auòì 
natura propenfifumus  ad  diligendo s  homines  y  quod  jundammtttm  ytris  C>ì\  ncque  folum 
in  homines  obfequia  ,  fed  etiam  in  Dccs  ceremonte  nlhionefqxe  tolluntuv  ',  qZ4$  non  metu, 
fed  ea  conjunBione  qua;  ejì  homini  cum  Dco ,  confervandas puto 

Quum  ipfa  natura  hocdicìet  iis ,  quiclariori  lun.incnongauJent ,  quem  chrif- 
tianum  nomine  tenus ,  fedrevtnquovis  atheo  magis  atheum,  non  pujeret,  aie- 
rcre  .  Deum  legibus  mundum  hunc  non  gubemare  ;  fed  phyficis  tancummodo 
proemotionibus  ;  aut  quemadmodum  regunt  homines  aucomata  >  &  nauclerus  navem 
girbernatt  Annon  hàc  ratione  omnis  inter  homines  &  beftias  tolleretur  dirTerentia'* 
/\nnonom:  il  juris  iundamenta,  omnes  refpublicas ,  omnem  inter  homines  ordi- 
nari >  omries  hominum  leges,  omnemque  religionem  fublatum  eunt ,  qui  calia 
aflererenonerubefeunt?  Sublato  euim  regimine  Dei ,  tolleturomne  humanum  re- 
gimen  ;  quisautem  ignorat ,  etiam  apui  gentes  maxime  efferatas  vigere  regimen 
aliquod?  Imo,  qui  hoc  afllrun: ,  confequencer  negane  Deum  effe  gubernatorem , 
aut  habere  regnimi,  aut  ixercere  juftitiam  diftributivam  ,  contra  infinita  pene  fcrip- 
turseloca:  negabunt etiam  nospeccati reos effe,  Deum  peccata  remittcre,  autprop. 
ter  p  ccata  qu-nquam  punire,  Chriftum  prò  peccatis  Deo  fatisfecifle  ;  negent  etiam 
necetfeeft,  poenasac  proemia  aecerna:  eoque,  evertantnecefieeft  omnem  omninore- 
ligionem  j  in  ò  eliminant,  quantum  in  feeft  ,  omnem  omnino  humanitatem* 

Verum,  non  modo  fetiptura  omnis,  &  opera  Dei  apud  homines  &  Angelos, 
teitantur,Deum  iupremum  e(Te  omnium  gubernatorem,  &aftucreaturasracionales  le- 
gibus gubernare*  fed  &  ipfum  naturse  lumen  hoc  omnes  docet.  Quid  aliud  dittat  con- 
feientia  hominum  excufans  &  accufans ,  quàm  homines  legibus  Dei  fubtfle,  eafque 
violantes  pcenis  obnoxios  efle;5  Quisnegaretauthoritatem&poteftatcm  Parentum  , 
&  Maritorum,  Dominorumac  Magiftratuum  ,  in  liberos  ,  uxores,  fcrvos  2C  fub- 
ditos;aut  dicer.etjhosillis  minime  teneri  fefcfubjicere aut  obedire*f  Etquidem ,  qui 
hoc  Dei  regimen  negat,  negare  etiam  confequenter  tenetur,  ulii  regi  mini  fubjectum 
ette  cor  hommis:  &  ratio  aperta  eft  ;  quia,  nulla*  hominum  leges  cor  &  inter- 
nas  cogitationes  attingunt ,  aut  modum  iis  praefciibunt  :  at  quis  dicet ,  externum  , 
Se  non  internum  etiam  hominem  ,vitiis  obnoxium  efle  ?  Ecquisnegabttinternasli- 
bidines  aliasqueimpietates,  nondum  inacìum  reducìasejttemum,  vitiaefie?  Jp- 
fura  etiam  odium  Dei  peccarum  eflènegabitille.  Imònegabit,  contra  experien^ 
tiamapertam  ,  ullum  nunceflein  mundo regimen:  namundehanc  haberenc  homines 
potefìatemaliosgubernandi  »  nifi  ì  Deo  fummo  ac  fupremo  omnium  gubernatore  ì 
lmòleges  human $ prxfupponant necefTceft jus aJiquod fupremum ,  ipfos legiflatores 

B  obftiiclos 


io  De  Lege  Dei.  Lib.  I. 

óbftri&os ,  tcnens*     Qitod  fir  inquic  Cicero  dz  Leg.  I.  )  populorum  jufjìs,  p prinapum 
decreti*  ,  fi fent  entri)  judicum  ,  jura  cmflitueniur ,  jus  efiet  iatrocinari,   jus  adulterare , 
j  is  tefiamtntafdfafttpfonere  ;  p  hcc  fitjfragiis  aut  fcitis  multitudtnis probarentw .     Que 
p  tanta  potenti*  fiultorum  fententiis  atque  jujis  >  ut  eorun  fujfragiis  return  natura  verta- 
tur  ,  air  non  f and  unti  &auf  mala  tùrniciofaque  funt,  babeantur  probonis  (y  falutaribits: 
aut  cut  cum  jus ex infuria  faceretex  poflit  ?  bonum  eadem  facere  non  potè  fi  ex  malo ,  atqui 
noslegtm  botiazn  à  malanuUaalia  nip, naturali  norma  ìividen \poffamus .     Eoque  Iiquet* 
abiisaiTer  ndum  quoque  >  aihil  effe  bonum  auc  malum ,  viicucem  aut  vitium  ,  ante 
Iuas,  de  rebus  omnibus  ,legcshumanas;  &quod  hodie  bonum  habetur,  cras  ma- 
la rn  pronii'iCuri  pofl> .  & quicquid  ab  hominibusprsecipiturid  bonum  efleacjuftum, 
Icilììmum /'judicavit  Cicero  ibid,  Pag.  {mihi)  224.  225.  Jam  vero  (inquiens) 
tm  illu  -jt  exi ftimare  omnia  juft a  effe ,  qu.e  /cita  funt  in  populorum  inftitutis  aut 
EtiCanntì  fi qu<t fint tyrannorumleges  ,  fitrigintailli  Athenis  leges  imponerevo» 
",    lAutfi  omms  Athénienps  deleBarentur  tyrannicis  legibus ,  num iccirco  k<e  leges 
hrentur  ?  Nihilo  credo  magis  illa ,  quam  Interrex  nofier  tulit  ,  ut  diBator  quem 
HB*  caufd  impune  pofiet  occidere.  E  fi  enim  unum  jus  >  quo  devinola  e  fi  /;o- 
minum\ociet.-s  >  &  quodlexc$nfiiìuit  una.  Qualexefi  re&a  ratio  imperandi  atque  prò- 
hìbendi ,  qua  m  qui  ìgnorat ,  is  e  fi  injufius ,  five  efi  illafcripta  ufpiam  >  five  nufquam:  Pra?- 
terea  etiamfìhoc,  quod  ftulciffimum  eft ,  daretur,  undequsefo  hanc  habebunrpo- 
teftatem  homines ,  qui  legum  latores  funt  t  Annon  à  Deo  ,  à  quo  &  omnia  habent? 
Et  fi  à  Deo>eritne  Deus  etiam  legiflator  Se  gubernator  fupremus >  Porro,  fublato 
hoc  fupremo  Dei  dominio,  &  per  imponìbile  conceflb,  etiamtunc  hominibus  com- 
petere poreftatem  gubernandialios,eifque  leges  figendi  ;  fequitur,juftè  fatis  >  modo 
turò,  pofle  homines  leges  omnesiftas  violare:  tollitur  enim  omnis  fuperior  lex ,  ad 
obediendum  confeientiam  obftringens.  Quodfi  (  inquic  Cicero  ubi  fupra,  paullopoft) 
jufiitia  efi  obtemperatio  fcriptis  legibus ,   infiitutifque  populorum  "7  &  fi  ,  ut  iidem  d'u 
cunt,  militate omniametienda  j~unt>  neglige t leges  ,  eafqueperrumpetyppoterit,  is ,  qui 
pbi  eam  remfruBuofamputabitfore  :  ita  fit  ut  nulla  omnino  pt  jufiitia ,  fi  neque  natura  . 
efi*  <?  ea  quapropter  utili  tatem  confiituitur ,  ut  il/tate  illa  convelli  tur. 

Non  nego,  Dcumetiam  homines  phyficc  gubernare ,  &  omnia,  proutipfivifum 
eft,  difponerc:  abfitenim,  ut  Dei dominium in animas  noftras,  in  intelle&um  Se 
voluntatem  noftram ,  ejufque  praedeterminationem  ,  concurfum  ac  influentias  na- 
turales  Se  gratiofas  negem  \  Hoc  tantum  hlcvolo,  Deum  homines  rationalcs ,  e- 
tiarnqua  tales,  modorationalicreaturasconvenientifiìmo,  regere,  ideft,  legibus, 
quasargumenta  funt  ac  media,  perquajmoveripoteftrationaliter  creatura  rationalis. 
Et  quidem ,  athei  fili  ,  qui  hoc  negant,  non  perpendunt,qualifnam  fit  creatura  ho- 
mo rationalis ,  &quàmlongèdifferatàbrutisanimantibus,  quxtalibusnon  urgen- 
tur  motivis  ;  fed  longc  diverfo  modo,  fuis  naturis  convenienti  ;  fieni m  ipfam  hominis 
namram  melius  confiderarent ,  vel  Cicerone  monente  ac  docente ,  aliuddicerentj  fic 
enim  iIleoptimcraticcinatur,^/7«/>r4P4g,  219.  contra  eos,  qui  dicebant  Deum  ni- 
hilécurare,nec  fui,  nec  alieni:  (animai  (inquit)  hoeprovidum,  fagax,  multiplex , 
acutum>  memor,  plenum  rationis  &  confili h  qutm  vocamus  hominem*  praclard  qaddam 
fondinone generatum  effe  àfupremo  Deo  :  folum  efienimt  ex  tot  animantium  generibus  au 
fit  natura,  particeps  rationis  &  cogitati  onè  >  eumeaterapnt  omnia  expertia.  Quid 
*ft  autem  >  non  dicam  in  homme ,  fed  in  omniccelo  1  atquc  terra ,  rathne  divinila  ?    fi«<* 


Cap.  IL  DeLegeDei.  u 

cum  adolrJt  ,   atqut  ptrfeBatfty  nominatur  riti  fapientia.  EJl  igitur  >  quoniamnihìl 
tfirationemelius  y  eaque  &  in  homine  (2  in  Deo ,  prima  hominì  cum  Deo  rat  ioni  foctetas  ; 
bit  ir  quos  autem  ratio ,  mtereofdem  ttiam  recìa  ratio  communis  ejì.  Quatcum  fu  Ux  ,  lege 
quoque  confortati  homines  ctimJDiiAputandi  fumus.  Inter  quos  porrò  eft  communio  legis , 
intetios  communio  juris  eft.  Quibus  autefhhac  funi  inter  eos  communia, &  ci: itatn  ejmdem 
babendi  funt.  Si  vero  iifdem  imperiti  <2  potefiatibuiparent ,   multo  ttiam  magis  parerà  buie 
talefi  dtfcrtptioni  ,    mentique  divina  <sr  prepotenti  Deo  :  Unde  etiam  univerfut  Ine 
mu.Jus  unacivitoi  communts  Deorumatque  hominum  exijìì 'mandai   &  paullo  polt  Pag. 
Zio.  itaque  ex  tot geyieribus  ,  nullum  ejì  animai  pr&ter  hominem  ,  quod  habeat  notitiam 
aliquamDei:  deipfisque  kominibus  nulla  golf  efty   neque  tam  immanfuttay  neque  tam 
fera ,  qua  non  ,  ttiam  fi  ignoret  qualem  habere  Deum  deceat  ,  tamen  habendum  feiat.  &  pof- 
tea  ;  ipfam  autem  hominem  eadrm  natura ,  non  modo  celeritate  mentis  ornavit  ;  fed  etiam 
fer/us  tanquamfatellites  attribuit ,  acnuncios-,   &  rerum  plurimarum  obfcuras  (f  tucef* 
fari is inteiligent'tM  enudavit ,  quafi  fundamenta  quidam  fetenti*  :  figuramque  corporis 
babilem  ,  tyaptam ingenio h umano  dediti  nam  cum  estera:  animanteis  abjecijfet  adpaf» 
turni  fulum  hominem  erexit  ,   ad  ccelique  quafi  cognatioms  ,    domicili ique  prijìini  con- 
fptB-4-ncx:itazir  ;  twnfpect\m  ita  jormavit  oris  ,  ut  in  t.-j  penitus  reconditos  mores  eff.n- 
geret.  Nam&ocu'i  ni mk  arguti ,  quemadmodum  animo  ajfeSli  fimus }  loquuntur  :  6T  w 
qui ap peli atur vultm  ,  qui  nuli, inanimante  effe pr *ter  hominem  potè fi ,  indica  mores  : 
tujus  vim  Crasi  norunt ,  nomen  omtùno  non  hahent.  Omitto  opportunitates  habilitatefque 
reliqut cor porti  ,  moderai icnem  vocis  ,  oratiohisvimyquAConciliatrix  e ji  human*  maxime 
focietatis  — ._  Nuncquoniam  hominem  ,  quod  prtneipium  reliquarum  rerum  effe  voluit , 
generavit  &  ornavit  Dew  ,  perfpicuumfit  illud  ,  neomniddifferantur  ,  ipfam  per  fé  natu- 
rai longim  progredì  ;  qus  etiam  nullo  docente  prof eB a  ab  iis,  quorum  ex  prima  &  in- 
cho.rà  intelhgentia  genera  cognovit  ,  confrmat  ipfa  per ft  rationem  O'perficit. 

Quid  mulcis  ?  ut  qui  hoc  modo  errane ,  tollunt ,  quantum  in  fé  eit  ,  tyirttf  Mas  £1**4, 
quasomnesexperiuntur;  fic  tollunr.  omne  jufìitix  ìr.cer  homines  exerctndx  funda- 
mencum  ;  negato  enim  h  oc  regi  m  ine  ,  y^omneac  debitum  merument  figmentum  ; 
unde  enim  jus  auc  debitum,  nifi  a  iegeiftud  conftituence  ì  Si  dicatur,  jus  illud  ex  con- 
ftitutionibus  humanis  provenire.  Qiixri  poteft,  unde  illud  jus,  tales  conftituticnes 
aliisimponendi  ;&  unde eft,  quod  aliiteneanturiftis  conftitucionibus  feie  fubjicere  ? 
Practerea ,  ante  leges  iJJaslatas,  Nemoalii  injuriam  ullarafacerepotcft  ;  nam  non- 
durn,  ftante hac fententia,  ullum  confìitutum  eft  jus:  iublatum  ctt,  pò: ro,  hàc  rarione, 
omne  Rerum  publicarum  fundamentum  :  nam  in  quem  tinem  tiunt  iocierates  &  rcfpu- 
blicae ,  acregimenpoliricum  ullum  conftitucum,  nifi  ut  jus  fingulorumfai  tum  tectum 
confcrvetur ,  &  ut  nulli  aliis  injuriam  facerc  impune  Iiceat  <  Pofua  etiam  hlc  (cntentii, 
tollitur visomnis  foedeium  ìnter'pjrrcs  xqualcs  mitorum;  &  qui  robore,  arte ac  poten- 
za pollet  ijore  poflerquicquid  velit  tacere;  parricidium  ,naticidium  ,homicidium  Se 
fimilia,illiillicitanontirjiJt.  Qua;  omnia  &  Umilia  adverfantur,  nonmodofcnpturr 
(quamatheiiiti  pcnitusrejiciunt,  ìlliufqueaurhoritatemrepudiant)  fed&  recìx  ra- 
tioni ,  ut  &  omnium  cujufcunque  gentis  hominum  experientir  \  quotufenimquif- 
que  quaifo  eft,  qui  non  credit,  Gbi  ab  tUis  injuriam  fieri  potTe,  ut  &  ipfi  hujus 
lentent<x  authores  facile  .^nofeerent ,  fi  quis  eos  vi  adoreretur ,  &  fuftibus  contun- 
deret  ,  aut  gladio  vulnerateti  Quisnonfentic,fe,apprehenfione  finis  proposti , 
ad  media,  quibus  tinem  il1  uni  adequi  poltlt  ,  ufurpanda  ,  fortiter  moven  ,  coque  . 
fattonaliter  agi  ;  &,  cum  ratio  multis  modis  languefcat ,  feopus  habere  legum  calca- 
li  -»  rihiK  . 


1 2  De  Lege  Dei.  Lil>.  If 

ribus ,  quibus  exftimuletur  ad  offìcium  propofitum  prasftandum? 

Divimus  multo  ratiocinatus  eft  Cicero  Libro  3.   de  Republica  citante     Lac* 
,,  tantìo  Libro  tf,  infittiti,   Eft  quidcm  (inquit)  vera  Iex,re&a  ratio,  naturar  con, 
grueus,  diffufamomnes ,  conltans,  fempiterna,  qua?  vocet  ad  offìcium  juben» 
do,  vetando a  frau de  deterreat :  quaetamen  neque  probosfiuftrajubet  aut  vetat, 
"  neque  improbos  jubendo  aut  vetando  movet.  HuicIeginecobrogarifaseft,ne- 
»'  qtie  derogari  ex  kac  aliquid  licet;  neque  tota  abrogan  poteft.  Nec  vero  aut  per 
»i  benatum,  aut  per  populum ,  folvihàclegepofiumus:  ncque  eftquserendus  expla- 
»  nacorautjnterpies  ejus  alius.    Necerit  alialexRomse,  aliaAthenis,  alianunCj 
9t  alia  poft  hac ,  fed  &  omnesgentes  ,omni  tempore,  unalex  *  &  fempiterna &im-, 
mutabilis,  continebit;  unulque  erit  communis  quali  magìftcr&imperator  om- 
nium Deus:  ille  legis  hujus  invenror,   difceptator  ,  Iator;  cut,quinonparebit, 
•*  ipfe  fé  fugietj  ac  naturarti  hominis  afpernatus ,  hoc  ipfo  luet  maximas  pcenas,  edam- 
>  »  fi  catterà  fupplicia ,  qua;  putantur  5  effugerit. 

Qui denique hoc  Dei  Dominium  tollunt ,  omnejusac  reóìumunà  tollaiit  ueceffe 
eft.  „  Ica  jas  Se  return  eft,  tjnquit  DoStiJf,  Martinius,  ubi  fupra  Pag,  (mihi)  1490.) 
u  DeumdigniUimum omnibus  modis effe,  quem  agnofcamus&colamuvj  adeout, 
M  id  fine  maxunofcelere^  nobis  OmittÌ4ionpolfit;  &dignifintexitio,  quiilludnon 
curane.  Eft  quippe  Deus  veriffimum  &  fummum  bonum.  Hoc  jus  fuum  &  Deus 
**  novit ,  &  nobis  dedit  noffe ,  dum  nos  homines  Tana  ratione prasditos  condidit  ;  & 
9$  inter alias .  illam  fententiam  m  animo  noftro  infcripftt,  quaeillic lucide legi pò- 
»  teft  ,  dummodo  mentis  oculum  cogitando  &  judicando  aperiamus:  Severo  nos, 
„  qui  nolumus  veritatem  Dei  detinerein  injuftitia  ,  eam  illic  clarelegimus  ,  juftitiae. 
„eft,  ad  hoc,  quodre&umintelleximus  ,  nos  inclinare,  &  nos  movere,  utidfa- 
}>  ciamus ,  &  quod  contrarium  eft  declinare.  Quod  neetiam  nobis  liberum  eflepu- 
temus ,  lex  eft ,  qua:  id  jubet.  Deus  in  natura ,  quam  reótam  creavic  >  has  noti- 
ntiasimprelfit:  verbi  caufà,  in  mente  Adami,  tanquam  in  tabula  quadam  ,  Dei  di- 
»gito,  hxregu'a;  erant  confignata»  ,  jam  ipfo  eo  momento  ,  quoexGftebat:  Qui 
*,  jam  effe  incipio ,  cum  ante  hoc  tempus  non  effem,  creatus  fum  ab  alio,  Is  eft  mens 
„  seterna,  fapientitfìma,  optima  &  omnipotens,  uno  verbo,  Deus.  Isdignuseft 
M  omnibus  modis,  ut  ipfum  agnofeam  ,  amem  ,  &  timeam:  veracitate  utverilfi- 
mum  ,  fiducia utoptimum  ,  humilirate  ut  fummum&  maximum  :  qui,  utomni- 
"potens,  me  poteft  iterum  in  nihilum  redigere,  &,  ut  amans  pietatis  >  me  in  bea- 
J>  titudineconfervare,  atque  edam  beatiorem  reddere  ,•  &  ut  ofor  impietatis ,  me  mife- 
'«rumjudiciojuftoefficere.  Sentioctiam,  euminmcntemeaficmeallcqui,  ego  fum 
1,  Dominus  Deus  tuus,  qui  te  creavi,&  corpus  tuum  eduxi  è  gleba  terras;quam  ferrarti 
,,de  nihilo  ante  feceram,  &  tibi  animam  infpiravi  àmeproducìam  ,  per  quam  vi- 
^vis  ,  fentis,  intelligis,  &  in  qua,  ante  di&as  fententias  meas,  de  meo  benefìcio 
atque  dominio,  &de*oflìao legis,  Me  folum  agnofees  &  diliges  utDeum  fupraom- 
"  nia  ;  &  neque  alium  te,  geftibus,  verbis  aut  faftìs,  erga  me  exhibebis,  quam  ut  con- 
h  veniens  erit  mandata;  aguitioni  &  dilezioni:  aliis  itidem  omnibus  perfonis  &  rebus, 
>,pertuascogitationes,  geftus,  fermones  &  acìiones,  fingulis  tribues  id ,  quod  ip- 
5>farum  eft  :  idemque  &  proximum  tuum  diliges  ut  teipfum]  SiciIledofte& 
dare,  Prorogato  jam  impio  hoc  errore,  qui  fupremum  Dei  dominium  fubverfum  it9 
de legibusillis  Dei,  quibus  homines gubemat,  quidam  dicaraus, 

Lex 


Cap.  II.  DeLegeDei.         •  13 

Lex  Divina  variis  gaudet  in  Scriptura  appellationibus ,  quibus  ejus  natura,  ufus 
vd  utilitas ,  nobis  rudibus  Se  ad  eam  intelligendam  ineptis  fatis ,  proponitur  ;  Se  qui- 
bus vel  toca,  vel  prsecipuae  quaedam  ejus  partes  indicantur .  quibus  denique  ejus  vis , 
obligatio ,  promulgano,  finis  &  fimilia ,  non  obfcurè  etiam  indigitantur. 

1.  Dicitur  faspius  ìTTif!  quae>  Hceclacius  pateatquam  legh nomea*  ut  pallini , 
in  Levitico  maxime ,  ita  uc  Latine  Piatto  vel  praferiptum  reddi  poiììt  \  interdum  tamen 
(pecialitereamfignificat^o3W«4w,  qua,  de  Dei  voi  untate  erganos,  &vitàmori- 
bufque  formandis,  docemur.  AHqnando  >  quameunque  Docìrinam  Divinarti,  five 
prseceptum  ,  fivepromitfionem.  Eft  à  f\y  jecit  ,  project t ,  Se  in  Hi pb.  docuit  ,  quali 
jecit  voluntatemfuam  vel  do&rinam  ;  nam  eft  (ut  Mere,  in  Pagn.)  metaphora  ì 
guttis  pluvi»  dutta,  quarum  more  doétrina&ìnftitutio  hommes  alioqui  infeios  in- 
ftruit  &  faecundat,  ut  ili»  terram.  Hof.  io;  1 2.  Alii  voi unt idem  elTe quod  HTÌn 
conftitutio  ,  dijpefitio  ,  injìitutio ,  doBrina  ,  à  ^>fl  dijpojitio ,  forma  >  conditio ,  ft4- 
tio  y  or  do  ;   quod  a  ty\£\  explorazit ,  fcrutatus  eft ,  inqiùfnit ,  invejìigavit. 

2.  ?|T1  *  «fo»  ?**»  M°x>  Confuetudo,  Modus;  etiam  (  juxta  Mere.  )  Studiuw* 
Opus*  in  quo  quis  verfatur ,  bifìitutum,  Cuhus  >  Heligio ,  DoBrina*  Dogma  bonum 
vel  malum ,  à  Ti*!"!  caleavit ,  ince/Jit,  proceflìt,  herfecit  :  quia  nobis  monftrat  viam  • 
in-qua  ad  Dcum  tendere  debcamus ,  Se  in  qua  promoventesj  tandem  ad  ipfurn  per- 
venire poliìmus. 

3.  H1VD  <*&*">  Prtceptum,  juffus ,  juflio ,  mandati*™*  quod  aftringit  ad  rem 
aliquam  obfervandam:  à  HI*  *n  ^i:  prfeepit  *  jufjìt,  mandavit,  Inrerdum  ,decre- 
vtt7  ordwavity  eoque  denotat  ha?c  vox  obligationem  ad  obedientiam  legi ,  utpote  ab 
authoricate  praedito  htx.preftandam:  aliquando pr orni fjìonem  denotat ,  Pfal.  113:3» 

4.  JTlOtf  Eloquiumijermo  t  diBum,  -ni  xòym,  item  *)fi£  idem,  Se  *)QX  <lu0(* 
etiam  figniricat  pronunci a tum,  dicium  ,  promijfum  :  Omnia  ab  "JDK  dixit  ,  «rf/x/V  > 
pradixit,  condixih  marravh ,  predicazit,  ejfatusefì.  Quando  de  Deo  dicitur  (tefte 
MereeroinPagn.)  Ssepefortius  quiddam  fìgniticat,  utmandatumaut  ordinationem 
ìncludat.  Et  diflfert  a  *"m  loqui ,  quòd  a&um  ipfurn  dicendi  fignificet,  at  *131 
rei  vel  caura»  diipofitionem ,  ut  Latine,  loqui  &  dicere.  Eoque  denotat  haecvoxiu- 
thoritatem  legi  impreflàm ,  fimul  coonotans  ejus  pronunciationem  1  aut  folennem 
promulgationem. 

5.  *y2l  V^rbum ,  fermo  ,  reinarratio,  unde  ponitur  prò  re  dici  a  feu  narrata:  Se  cum 
^  praefixo  *1^13  fignificat ,  fuafu ,  inflinBu*  confitto*  bortatu,  jujjuy  mandate 
quid  facerc ,  a  ")^  loquutus *  eloquutus  e  fi ,  dixit, 

6-  D^pà  Mandata,  commina ,  commtflìones  ,  quafi  depofita  in  corde  prf- 
r^fi»  a  Ipà  Vifitavit ,  pneceph  y  continuiti  depofuit,  pr  efeci  t .  Qua  voce  innui- 
tur,  noshujus  facriapudnosdepofiti  raùon^mreddituros,  &  Deum  tandem  viola- 
toresvifiraturum. 

7.  ni"V  Teflìmotìia  :  Teftimonii  nomine  (  inquit  Kjmebi,  tefte  Mercero  in  P^.) 
lex demandata  Domini  appellantur,  quòJ  fmt  teftimonio  Ifraelitis ,  quod  cafupcr 
re  recepcrunt  :  Unde  arca  teftimonii ,  imo  &  teftimonium  ipfa  dicitur  >  propter  ta- 

B  i  bulas 


14  De  Lege  Dei.  Lib.  U 

bulas,  qu*  intra  cara  erant ,  quasquidem  erant  teftimomum  yel  teftimonio  Ifraelitis  ; 
ac  ob  eandem  caufam,  Tabernaculum  teftimonii  dicitur  >  ubi  erat  arca ,  Sec.  In  uni- 
versum fumitur  prò  Dei  verbo ,  quo  nobis  iuam  voluncatem  teftatur,  a  *fly  in  Hr]p& 
Tcflatufyteflificjtus  >  contesi  atus-)prote flatus  e  fi  ■>  monuit,  admonuit*  Lex  enim  nos 
noli  ri  monet  officii ,  &  de  voiuntatc  Dei  nos  cerciores  facic  >  cam  nobis  declarando  > 
ac  confirmando. 

8.  D'CDfiSTO  W  *£<«?&>  jttdicia,  jura>  item  fing.  menfura>  norma,  regnla, 
prfceptum,  lex,  difpojìtio  :  Aliquando ,  tefte  Mercero,  lignificar  legitimam  & 
jukam  caufamm  cognithnem ,  &  d:judicationem  ,  quajurefit.  Et  plural.  fura  ,  &gf js  etf 
quibus  pronunciane  judices  ;  &  judicia  fiepc funt  praccepta  ,  quae  ipeftant  proxunum: 
Et  f*pe  generaliter,  hoc  nomine,  Dei  decreta  intelliguntur ,  &  pronunciata  feu 
judicata,  a  Oà!#"  i*tic*wt%  judicium  exercuit,  ex  legum  prxfcripto  jip  rffcei, 
caufas  juftè  dijudicavit,  controverfias  ritc  diremit  j  J^exrf»  B^mpub.  adm'mijìravit  > 
UgesSejuraprtfcripftt*  imperitavit.  Eòque  denotat  praeferiptionern  &fentenciam 
Dei ,  leu  judicium  de  aftionibus  noftris ,  quales  effe  debeant. 

9»  O'pn  vel  fììpn  Statuta:  (nam  pf|  Ggnìficat  Praceptum.  jut,  ftatutumi 
lex  ,  qaod  juftum  eft  ut  quis  accipiat»  ratio  ìe  fcripturae,  aut  legis,  auc  confuetudinis») 
fpecialiter  in  fcripturis  denotat  ritus Se ceremonias ,  aliquid  rcrerentes  &  reprajlèntan- 
tes,  eóque  ad  religionem  &  Deicultumpercinentes,  &  ile dtfFer  ,  tefte Mercero,  2 
,0  ■DUto*£IL12voce>  ritus  politici  Se  conflitutiones  >  quae  ad  focietatem  tuendam  perti- 
nent,  intelliguntur:  Et  ùc  idem  eftquod  bwAfisfo,  ftatuta>  decreta  pr<efcriptat 
conjiitutiones  :  ab  ppn  ftJtwh  fcripfihperfcripfi:,decrevit. 

IO*  rvpltf  *ing*  p*1V  /«/**>/*  >  tam  policica  &  publica ,  quam  privata,  Theo- 
logicè  &  ìpintualiter  (  inquit  Merceria  )  ad  legis  prasdicationem  referri  poteft ,  q  135 
jubet  malum  vitare,  Se  Dei  fervare  mandata:  a  p*ljf  juftificatus  efl ,  juftam  caufam 
habuit.  Unde  liquet^quàm  juftae  Se  &  «qua:  fint  Dei  leges  ;  &  quód  jufticia:  legulara 
nobis  prxfcribant. 

O mnes  has  legis  denominationes  unus  ille  Pfalmus  ex  1  x.  nobis  exhibet;  Sun t  etiam 
aliar  voces  ,  qua:  per  legem  a  quibufdam  exponuntur:  Qu.-les  funt  (  1.)  n^'^ 
Je\.  28:  29.  Mercerus  dicit  eam  fignificare  ri$um  Se  conjwudinem,  juxta  qu  un  par 
eft  ut  homo  fefe  gerat,  item  t\atiommziitpr Scriptum  Se  quicquid  folidum  cftaut  ftabi- 
le:  Qua  voce  denotari  poteft  tum  legis  ftabilitas,  tum  fapientia.  (  2*  )  n!^1? 
quod  fecundum  s\  David  eft  feientia ,  Se  dulcedo  fermonis  :  Atti  legem  Se  duBriham 
fignificare  volunt,  quafi  do&rinam  acceptam  vel  accipiendam,  q-à  quis  capirur: 
Hoc  modo  nane  vocem  vertunt  nonnulli,  Iefai.zy:  24.  Prov.4:  z*  a  pp^  cepit, 
accepit.  (3.)  fty2&ft  ObfervaPioncs ,  ordinanti*.  Sic  Levit,iÒ:  $o.  Kumer.iS: 
twvjs  (4.)  jyj  ut  D^.|  2;  v.jt»  f)"!  ^  Lex  ignea  ì  kuignislex.  Significa: 
Statutum  ,  Decretumt  Mandatum. 

Variis  etiam  modis  5  ac  diftincìis  fignificationibus  >  fumitur  in  S.  Iiteris;  Aliquando 
cnìm  fumitur  gencraliter,  prò  univerfàdocìrinadivinituspatefacìa>ut  Pfal.i:l.  Se  19: 
9,  9.  Nonnunquim  prò  omnibus libris  V,  T.Ut  Job.  io;  34.  Scriptum  e 'fi  inlege  veftra, 
Pfalmum  incelljgens 82; 6.  fic  10^.15:25.   In  lege  faiptum  eft,  odio  me  babuerunt 

gratis. 


Capii.  De  Lege  Dei.  l$ 

«  •  .  Pùlmumindigitan$M:i9.  Sic  i  Cor,  14.11.  In  lege  fcriptuneft  3  profferta  N 
-*r/<e  /wg«cf  homines,  &  alia  labra ,  _  /o^r  /»o/?«/o  te  ;  qux  vcrba  habcntur 
.8:  11.  QuiodoqaefuniiturprofolislibrislVfo///,  feupro//w4ta/c£o#  nirai- 
ruip  quando  3  Propbctts & Pfalmis  diftioguitur ,  Ut  Lue.  2.^4.  tiom.  y.  Zi.  Inter- 
du.a  magispropnèfumitur,fciI.  vel  prò  lege  forenp  leu  judrciali ,  u:Io/;.  19;  vèr-  7. 
vel  protege  cerimoniali ,  ut  Luci:  22, 13, 24.  coilac.  e  uni  i.<w.  i2: 6.  Exod.  13:  2. 
N^w.  8-'  iS-  ficeciamlu-iiieurii^.  io:  1.  Vel  prò  lege  wnr*//  feu  Decalogo  ,  urli- 
q\x&Matth.$:v.  17.  &22:'^40.  Lkc.  io: *j.  26.  flw*.  j;v.  20.  &  5:  v.jto-  &7-* 
-„•.  12)  14)  16, 21.  &  13:1. 15.  &c.  GaUy.v,  13.  1  Tim.  1:8,9.  I*c.  1:  io>  11. 
Sumituraliquando  prò  V.  T.  difpenfatione  >  quando  opponitur  difpenfacioni  N.  T. 
Rebr.7111.  atque  ita  comprehendit  corani  iftam  Oeconomiam  :  Sic  JWrf//\£.  12:  13. 
Etexadverfo,fubinde  fumicur  prò  Doctrina  Euangelii ,  lexfideidtòà,  i\om  3:27. 
fic  ler.  31:  3  3#  In:erdum  fìgnificat  Iegis  m  al  ed  i  et  ione  m  &  rigorem  ,  Rjm.  6:  ver.  14. 
G.;/.  5."u.  18.  Legem  prseterea  denotat  naturalem,  feu  ratìonis  &  aequi  naturalem 
pcrceptionem  ,  ì\om.l:  14.  Aliter  fumitur  quando  appellatur,  janBay  bona  ,  ih-4, 
;'«/?* ,  5c  ad  vitam  ,  ut  Rom.  7:  io»  12.  1  Tim.  1 : 8.  ^#.  7:  38.  aliter  vero ,  quando 
dicitur  career  concludens  Gal.  3.24»  jugum  fcrvitutis  Gal. 5. 1.  f  ot enfia  fece atì  1  Cor» 
1$:  56.  Of eratio  ira?  &  mortis  ì\om.  6:  15  tir  7. :  5-  Minijìerium  mortis  &  cundemna- 
tionify  ac  literaoccidens  2  Cor.  3:  6.7*  9.  cbyrograpbum  nobis  contrarium  Col.  2: 
14.  Etteflamentumgenerans  infervitutemGal.6:  24.  aliquando  denotat  vini  corrup- 
tionis interna:  ,  unde  lex  peccati*  <?c. 

Miffislegisacceptionibus  metaphoricà  &  metonymicà,  proprie  eam  hicacceptam 
confiieramus  j  quicenusjnimirum ,  Normaai  illam  donotat  raciendorura  &  fugien. 
dorum,  quamCrcaturis  rationalibus  p.xfcripfit  Deus.  Eam  autem  diveifimodc  de- 
finiunt|TheoIogi. 

%anchius  de  lege  Dei  Cip.  io:  Tbef.  5.  Ile  eam  defìnit ,  Efi  divina  aternaquevolun- 
tatti  fatefatìio  >  qua  quid  fieri  ab  kominibus  velif  ?  qui  dv  e  vi  tari ,  fum  docci,  tumidut 
fiat ,  atquevitetur ,  ad  fui  gloriam  >  (sf  ad  homìnum  bonum  ,  cum  privatimi  ,  tum  maxime 
publicum  ,  inflituta.  iApolloniui  de  lege  Dei  Pag.  13.(10»  Efl  Santla  qttadam  Da  in- 
jìitutio  pvefantìio  ,  pracipiens  honefla  ,  obligans  naturam  rationalem  ad  obedientiam^  cum 
fromijjtone  obedientia,  rjr  comminatone  pana  ,  //  violetttr, 

Nos  autem,  fecundumprius  dieta  de  lege  in  genere,  ficeam  definiripoiTejudica- 
mus.  Lex  divina  Eflfignum  voluntatis  Dei ,  fupremi  noflri  Rettori*  &  legiflatoris ,  de- 
bitumoffai  creaturarum  rationalium  conflituens  ,  ut  fjr  pcena ,  ji  violaverint ,  (?  fra- 
mii ,  motfò  obfervaverint ,  m  Dà  ipftus  gloriam* 

Inter  officia  bona:  legis  eflencialia,  communiter  illud  numeratur,  quòd  doceac 
quid  faciendum ,  quidve  vitandumllt:  Hunc  autem  aftum  Iegis  direcìivum  feu  de- 
clarativurafatisinhac  definitione  exprimimus  ,  quando dicimus  fìgnum  effe volutité- 
tis;  nam  lege  ceu  Ugno revelat  Deus»  acnotum  nobis  facit?  quid  fieri  vel  non  fieri  ve- 
lie ;  aut  quid  lìt  a  nobis  faciendum  vel  fugiendum. 

Quando  dicimus  legem  elTe  fignum  conflituens  debitumoffc'u  ,  diltintìè  fatisindigt- 
tamus  aliud  illud  munus  Iegis  enentialc ,  quo  ad  prohibita  fugienda  ,  &  ad  mandata 
prrltanda ,  obligac  &  conltringit  :  off  cium  enim  hominum  refpicit,  &  hacienda  Se  fu- 
gienda praelcribit.  Et  illuidekitum  ofjiciiidcm  cft;quod  obligatioad  imperata Ucienda^ 
Icadveticaiugienda. 

f  Sun;    . 


i6  De  LcgcDei.  Lib.  L 

Sunt  &  alii  legis  a&us  ,  qui,  ut  dicic  *Apollonius  ubi  fupra  ,  magis  ad  bene  effe  IegiV, 
feu  ad  cjus  ufum  &  tìnem  ,  quam  ad  effe pertment  :  quales  funt  movere  feu  impellere  ad 
obedicntiam  pixttandam  >  &  abfohcn àccondemnàre ,  prout  obfequium  praeftatur  aut 
dctre&atur.  Etucrumque  hic  indi^icamus  ?  Etenim ,  lex  fortius  quidem  urget  & 
impellit,  quo J  promiiiì^Res  pi2emii&  comminationes  pana  habeat  annexas  ;  & 
debiti  pr<emii  ne  pan*  nos  mentionem  fecimusj  quia ,  ut  ut  lex  >  prò  Iege  haberi 
potfìt ,  cui  nulla:  annexas  funt  live  promifììones  live  comminationes  ;  leges  tamen 
divinse  eas  adjunctas  habent.  Et  quod  ad  aftus  abfolvendi  &  eondemnandt ,  de  lege  dici 
nequeuot  nifi  improprie  :  funt  enima&us  proprie  judicis,  juxta  legem,  Fententiamin 
reum  ferentis  \  atque  ita,  morigerum  &  falfò  accufatum  abfolvenris ,  &  rranfgreflb- 
rem  condemnantis  ;  Et  aftus  premium  in  ditto  obedientes  conferendi ,  ac  posnam  in 
immorigeros  irrogandiy  proprie  non  funt  aftus  legis  j  fed  legem  obfei  vatsm  aut  viola* 
tam  confequuntur ;  lex  tamen  fundamentum  llernit:  nam  fecundum  legem,  fen- 
tentiam  dare  debet  judex  ;  &  propter  legem ,  jus  habet  morigerus  ad  praemium, 
&punirimereturimmorigerus.  Eòque ,  abundèhoc  expreifimus  quando  diximus  , 
legem  conftituere  debitum  pr^mii  ac  pana. 

Voco  legem  fignum,  nullo  particulari  figno  nominato  ;  quia  Deo  vifum  eli ,  non 
uno  Sceodem  femper  modo  voluntatemfuamcreaturis  fuis  patefacere*  Quo  modo  An- 
gelis  legem  praeferipferat  nos  latet  \  certum  tamen,eum  aliquo  figno  voluntatem  fuam 
notam iis  feciflè.  Etquodadhominesattinet>  conftat,  eumalio  modo  primis  nof- 
tris  parentibus  voluntatem  fuam  declarafle  ,<  alio  vero  eorum  pofteris  :  aliter  Ecde- 
fiae,  aluer  iis  qui  extra  ecclefìam  funt;  Etin  Ecclefià,  aliter  tAdamo  &  aliis  patribus  , 
quibus  viva  voce ,  aut  aliis  fignis,  per  fefe;  aliter  aliis ,  quibus  officium  praefcripfic 
peralios,  live  Angelos  five  homines.  Sic  aliter  ante  Mofen,  &  aliter  periWo/fw,  ac 
polì  ea  tempora  >  voluntatem  fuam  patefecit.  Verum  ,  quocunque  utatur  figno 
Deus ,  ad  voluntatem  fuam  ,  de  debito  officii  creamrarum ,  fignificandam  ,  ad  na- 
turane legis  perindeeft.  Vnde  liquet,  hancnoftramdefinitionem omnibus  iftisreve- 
landimodisaptaripoffe  j  eòque  applicar! ,  tum  illi  legi,  cujus  notitia  innata  fuerat 
&  infculpta  cordi  piotoplaftorum  ;  tum  et  illi ,  quae  revelatione,  five  viva  voce ,  five 
perinfomnia  ,  fiveferipto,  five  alio  quovis  modo  irmotuit  unquam j  &  etiamnum, 
five  per  opera  creationis,  &  lumen  naturale  objecìivè  confideratum  ,  five  per  opepa 
providentise  >  &  librum  naturas ,  five  denique ,  per  fcripturas ,  innotefeit  aut  in- 
notefeere  poteft* 

Quando  Dei  legem  vocofìgnum,  tale  intelligo  fignum,  quod  aptum  natum  fic, 
&  in  hunc  finem  a  Deodatum ,  ut  ipfius  notam  faciat  voluntatem  de  debito  officii , 
licet  a&u  nobis  notum  non  faciat ,  quid  prohibeat  aut  mandet  Deus  :  notti  a  enim  ne- 
gligentiàfupinà,  &  inadvertentia  culpabili ,  evenire  poteft,  utparum  autnihil  per 
Hgnaiftafufficientia,  de  voluntate  Dei  afìuintelligamus:  Et  tanta  nunceft  ignoran- 
tianoftranaturalis,  tot  edam  tantifque  obducìae  funt  tenebris  mentis  noftrae  oculi, 
(ut  de  malitià  notti  «congenita ,  acpcrverfà  inimicitià ,  taceam,  )  ut  quae  praeferibie 
lex  ipfa  naturae  parum  fatis  teneamus,  &  eorum  qQac  nobis  revelat  fcriptura ,  fpirituali- 
cer  &  faivificc  nihil ,  abfque  auxilio  fpiritus  divino,  capere  poMìmus:  quo  non  ob- 
ftante,  manent  fignavoluntatisdivinae, officium  hominibus  prasferibentia,  tum  lex 
naturae ,  eis  fcil.  ad  quorum  aure*  nondum  pervenit  rumor  eiungelii  j  tum  lex  fcrip» 
cura?*  unicum  lege  natura;»  eis  quiinEcclefià  fune. 

Quando  . 


CAP.  IL  DeLege  Dei..  17 

Quando  voco  legem  Dei  fignum  xoluntatis  divina ,  dare  fàtis  indico ,  Rationis 
illam  formam  ,  qux in  conceptu  divino  tanquam  in  ^nrVf  exiftit,  proprie  legem 
non  effe,  licctamulcis  lex  aterna  vocecur:  Quia  fignum  voluntatis  divina?  aliquid 
aliud  eft  ab  illà  formi,  &eju$sv*Tt/7ra$&exprefia  imago,  feu «W^r/t^  Quodillam 
fignis  externis,  quafi  lineamenti  quibufdam,  exprimit  &  creaturis  proponit.  Et 
quidem,  fivefocilla,  aurnaàiGti,  fu  fancìitas  illa ,  juftitiafc  perfecuo  divina:  ef- 
?.ntiae  ,  qua;  in  Deo  concipitur  per  modum  attribuì ,  ut  voi  un  f  quidam  >  fed  negac 
lApoHonius d«  lege  Dei»  Pag.  27.  iive ,  ut  dicìus  ^Apollon.  Sit  idea  boni,  ex  atìu  divina; 
voluntatis  refultans  >  quo  ftatuit  h alce  regulas  fanftitaris  &  juftitise  praelcribere ,  &c 
creaiuras  rationales  ad  ìilas  obfervandas  obligare  ;  feu  nil  aliud  ,  quàm  idea  volunta- 
tis (igni,  quatenus  illavoluntas  eftatìus  vitalis  Deiaeternus&immanens,  &  abftra- 
hit  ab  omnifigno  externo,  quo  in  tempore  revelatur  jfeuea  voluntas,  qua  Deus  ah 
aeterno  decrevie  &  determinava  moralem  recìitudinem  humanorura  a&uum ,  qui 
Deo  grati  &  accepti  fine  fu  uri,  conftiruendo  quodnam  lit  futurum  hominis  orti- 
cium,  quodnam  non,  liquidò  conftat ,  eam improprie  Ugtm  dici  polTe:  nam  ab 
aeterno  exiftebat;  at  ab  aeterno  non  erant  fubditi  feu  creature  ,  ullius  obligationis 
capaces  :  legem autemeoncipere  non  poftmus ,  quin  fimul  concipiamus-neceiTe  eft  , 
hancobiigationeminde  a&u  refultantem.  Et  nemo  dicer,  concep:us  internos  legi- 
flatoris  ,  nondumfignoaliquo  externo  notirlcatos,  vimlegishabere,  autleges  pro- 
prie dici  poffj.  Lex  eft  iuftrumentum  regiminis ,  quo  utitur  Re&or ,  ad  fubditos  gu- 
bernandos;  ubi  ergo  nullum  eft regimen  ,  nullumibilocum  haberc  poieft  lex:  Ab 
aeterno  autem  non  erat  regimen.  Denique,  lexiììs,  aterna  dicìa,  nulla  eft  volunta- 
tis  divina?  fignificatio ,  nec  eft  ipfa  Dei  voluntas  ,  quatenus  induìt  rationem  aut 
relationem gubernatoris ;  quia,  utinoneratab  aeterno  creator;  ita  nec  erat  guber- 
nator  :  gubernatio  enim  natura  pofterior  eft  creatione ,  &  prsefupponu  creaturas , 
circa  quas  verfari  deber* 

Porro ,  applicari  poteft  definitio  data  omnibus  Dei  legibus  proprie  fic  dicìis ,  five 
ad  obligationem  inducendam  perpetuaci  ,  five  ad  conftituendum  debitura  officii, 
quoadtempus  tantum  aliquod  pi  sefinitam,  condir  -e  fuerint  :  lex  enim  iliade  non  co- 
ncedendo frucìu  vento,  erat  non  minus fignum  voluntatis  Dei,  debitum  officii ,  pce- 
nxac  prxmii  confticuens,  quàm  alia  quxvis  lei,  Adami pofteros ,  in  hunc  ufque 
dicm  ,  adobfequium  prxftandumobligans. 

Ex  definitione  conftat ,  meinterleges  propriediótas  non  numerare  modum  illum 
aut  rationem  ,  quam  tenct  Dominus  in  crcaturis  omnibus  ,  five  inanimatis ,  five  ani» 
matisfedirrationalibus,  gubernandis,  quxeaderaeft  cum  providentia:  quia  de  lege 
tantum  lcquor  ,  qux  data  eft  creatuiisrationalibus ,  &  iis,  quibuspcenx  ac  prxmia 
proponi  proprie  dici  poflunt ,  quod  de  inanimatis  Scbrutis  animantibus  dici  nequit: 
nec  poteft  proprie  iis  prxfcribi  debitum  officii:  nam  nulla  in  iis  eft  voluntas  aut 
elccìio ,  qua  ex  confideratione  prxmii  aut  pcenx  ,  hoc  prx  ilio  voluntariè  eligere  pof- 
Gnt.  Expei ientia  etiamdocetnullis  legibus  humanispofieearegi. 

Applicaritamen  poteft  definitionon  minus  legi  iftì  ,  quam  Deus  angelis  propo- 
fuerat,  quàm  legi  hominibus data::  Sunt enim  creatura! rationales illa:  intelligentixt 
feu  creatura?  intelleétuules ,  &  pacnarumacprxmiorum  capaces  \  eis  etiam  prxieribi 
poteft  officium:  Et  certuni  eft,  angelos  fubjecìos  fui  (Te  Dei  legi,  Se  conftitutura 
fuiilcillisfignoaliquo  debitum  officri  >  qaodprxftare  poteraut  Scdebueiant;  &quia 

C  nane 


18  Moralitas  à  Dei  Voluntate.  Lib.  h 

haqccranfgreffiruntlegem.eorum  quidam  pcenasdedsrunt&etiamnum  luunt;  &  alii 
nobedicntu  perftantes,  przmium  jam  adepti Punt. 

Dico  iq  derìnicione,  ad  Ddgloriam  :  quia  legiflatio  hxc eft  a&io  ipfius  Dei  :  Deus 
autem omnia  facit  propterfeipfiim;  ukeriorem  enim  finem  nullum  (ibi  ipfi  propo- 
nere  poteft.  Ec,  quemadmodum  legiflatores  humani  leges  condunt  in  bonum  fo- 
cietaris  univerfse  ;  ile &:  Deus  leges  proponit  ut ipfe glorificete;  namin  ejus  gloria  > 
confiftit  bonum  univerfi  ,  propriiilìme  :  Bonum  tamen  creatura?  non  excludo>  ab  in- 
feriori &  fubalterna  confideratione, 

Dixilegemdivinam  yjìgnumejje  voluntatis  Dei.  quia  à  voluntate  Dei  eft,  quòdhoc 
nonilludmeifitofficii:  fepofnà enim  voluntate  Ùeiy  nullum  prorfus  officii  debitum 
conftitueretur  ;  &  tà  pofità  ac  jam  lignificata ,  non  poteft  non  fcqui  haec  ad  obedien- 
tiam  pragftandam  obligatio.  Ergo  à  voluntate  proprie  &  immediate  fluit  hsec  obliga- 
tio  :  Et  eft  voluntas  quae  hoc  offici  debitum  authoritativè  conltituit.  Voluntas  autem 
hxc  praefupponit ,  aucpotiusincludit,  perfecìiffimam  Dei  fapientiam  &  bonitatem: 
quicquidenim  vulc,  fapientilfimè  vultj  &  nihilvult,  nec  velie  poteft,  quod  cum 
infinita  fua  fapientia  ,  bonitate  ,  juftitia  &  perfezione ,  non  convenit ,  imo  quod 
nonoptimcj  confideratis  omnibus  confiderandis,  convenir 

Dixi  denique ,  debitum  officii  confiituens  :  &  non  (  ut  quidam)  jujìa  &  bonejla  ìmpe. 
rans  ,  frohibenfque  contraria:  quia  hoc  innueret,nihil  mandare  Deum  ,  quod  non  ante- 
cedenterad  ipfius  voluntatem>&per  piius,juftum&recìum  efièt;occquicquara  prohibe? 
re  ,  quod  non  eflet  turpe  ,  Injuftum  ac  inìquum ,  antecedenter  ad  attuai  voluntatis  : 
Eòque  nihil  prorfus  ideo  bonum ,  juftum  &  sequum  eflèt  5  quia  Deus  mandat  ;  auc 
malum,  injuftum  &  iniquum  quia,  ìd  vetat:  Quodnemodicet,  &  uos  capite  proximo 
fufius  oftendemus  dici  non  po/Te. 


C  A  P.    III. 

An  omnis  bonitas  &  Malitia  Moralis,  in  a&ionibus  noftris , 
fitaDei  Voluntate  &  conftitutione  > 

GElebris  eft  haecqueftio  intervirosdo&os&orthodoxos  agitata,  &  difficili  tati- 
bus  fatisarduis  utrinque  qbfeflà  ;  Paucis  ergo ,  &  e* qua  decet  modeftià ,  quid 
hìc  dicendum  fit,  inquiramus,  cum  hujus  qusftionis  difcuiììo  aliquid conferat  (ut 
poftea  patebit  )  adcontroverfiam  noftram  principalem  explicandam. 

Conceduntomnes,acìionumnoftrarum  quafdam  juftas  eflè&  bonas,  quia  Deus 
libere  eas  mandavit$  5c alias  injuftas  &  malas ,  quia  libere  eas  prohibuit  j  pura ,  quae 
mandanturautprohibenturpofitivoaliquo  Dei  pracepto:  quae  enim  tali  prascepto 
faciendamandaverat,  potuerat*  modo  ipfi  vifum  fuhTet ,  prohibcrej  &  quae  probi» 
buerat ,  mandare. 

Quod  ad  praecepta  dccalogì  attinet ,  quaeftioeftinterScolafticos,  anpolfitDeus 

in  iis  omnibus  difp-nfare  ?  Thomtjì*  negane,    Deum  potfe  in  eorum  ullo   difpenfare. 

v  Scotift*  autem  afljrmant,pofl*e  Deurminprseceptis  fecundse  tabul*  per  fuajn  poten  tiara 

difpca, 


Cap.  III.  Moralitas  à  Del  Voluntate.  19 

difpenfare.  Sed  (  ut  notat  D.  Strangws  nofter  de  voluntate  &  a&ibus  Dei  chea peccatumy 
Lib.i:  Cap.i3,)n)eYicft,  ìnhacqueftione,  inter  iftas  fcolafticorum  familias,  de 
nomine  controversa  :  Quia  difpenfare  ex  fententia  ihoma ,  eft ,  Deum  ,  non  variato 
fenfulegis,  aliquem  esimere  ab  ejus  obligatione  &  obfervatione,  five  permittendo, 
five jubendo  ,  ut  contra  Iegemaliquid  fiat  :  difpenfare  autem  juxta  Scotum  ,  non  eft 
facere ,  quòd  ftante  prscepto  liceac  facere  conrra  prseceptum  ;  ted  eft  revocare  pra?- 
ceptum  ?  vel  declarare  qaalicer  debeat  incelligi.  EJì  enim  {biquit  )  duplex  difpenfatio 
juris ,  revocàtio,  &  juris  declaratio. 

Hincadfpoliationemy£gy^;oww,&Macìationem  Jfaac'hto. Umilia  exempla  >  ref- 
pondens  negat  Thomas ,  ulJam  in  iis  aftionibus  fuifTe  difpenfacionem  j  fed  tantum 
variationem  in  materia,  circa  quam  verfaturlex:  Edque  acìionemiftam  Ifraelitarurn 
nonfuiiTefurtum,  Quia  bona  Algyptiorumiisdtbebantur  ex  fententia  Dei,  ut  (ita 
addit  Strangius)  abfoluti  Domini,  qui  ;us  dedit  Ifraélitis  in  iftabona;  ac  proinde 
Ifraéli:a?,iftaaccipiendobonainonrcsaltenas,  fed  fuasacceperunt;  Et  Abrahamum  > 
cumconfenflt  filium  mattare,  non  in  homicidium  confenGffe  ,  quia  debitutn  erat 
Jfaacum  occidi  per  mandatum  Dd ,  qui  eft  dominus  vira?  &  mortis  ;  ipfe  enim  eft 
(inquit)  quipccnam  mortis  infligit  omnibus hominibus ,  juftis  &  injufhs ,  prò  pec- 
cato pumi parcntis,  cujusfcntentia:  lì  homo  fit  executor,  authoritate  divina,  non 
cric  homicida,  ficutnec  Deus.  Scotus autem  affirmat ,  Deum  in  iftis  exemplis  le- 
gem revocante  ac  mutafTe,  quantum  ad  ifta  particularia  fatta  fpettat;  adeòque, 
Deum  erTecilTe ,  ut  ifti  attus ,  lidem  manentes  fecundum  omnes  circumftantias  ,  alio- 
qui illiciti 3  fierent liciti,  remorafolaprohibitione. 

Quicquid  autem  ad  hoc  de  voce  Iicigium  dicatur  ,  five  fit  revocatio  aliqua  aut  mu- 
tano legis,  horum  particularium  faftorum  refpettu ,  five  tantum  mutatio  aliqua  in  ma- 
teria; hoc  certum  ?  particulares  illas  attiones,  eafdem  manentes  fecundum  omnes 
fuas  circumftantias  phyficas ,  licitas  fuifTe;  qua-  a  Iiàs  illicitsc  fuificnc  •  &  eafdem,  aut 
(imiles  attiones ,  potuiffe  Deum  aliis  licitas  effecifTe  :  hoc  eft  ,  potuiffe  Deum  jubere  , 
utalii  booaaliorum  fumereat,quemadmodum  juflèrat  Ifraelìtas  bonaALgyptiorum  fu» 
mere  -y  Se  alios  fuos  mattare  filios ,  quemadmodum  julTerat  Abrabamum  \  Se  aliis  li- 
citum  facere,  germanas  aut proprias ducere forores in uxores  ,  (ìcuchoclicitum  fuit 
fitiis  Adami:  (le  &aln's  permitterepoterat,  ut  mortilo  fratre,  aut  proximo  confan- 
guineo ,  line  Iiberis  ,  quis  viduam  defungi  duceret ,  Eoqueplanum  eft  ,  Deum  t 
nulla  naturjtnccclfitate,  haec aut  ifti  prohibuiffè aut  mandane,  ctiamfi  ad  legem  na- 
tura; fpe#3re  dicantur  \  fed  omnem  in  hifee  bonitatem  &  malitiam  moralem,  à  libera 
Dei  voluntate  pendere:  et  eafdem  attiones  iifdem  circumftantiis  phyficis  veftitas , 
nunc  bonas  ,  nuncmalasc(Te,  prout  Deovifum  fuerit,  cas  mandare  aut  prohibere  \ 
atque  ita,  ta!es  attiones  non  effe  bonas  &  juftas ,  autmalas  &  iniquas,  anteceden- 
terad  Dei  voluntatem  :  neceas  mandari  quiajuftx  funt ,  &  prohiberi  quia  injufta:  ; 
fed ,  è  contri  ,  e/Tè  bonas  &  juftas  moraliter  quia  raandantur  ;  &  injuftas  &  malas  mo- 
raliter  quia  ptohibentur-.omnis ergo,  in  iftis &fimilibus  attionibus,  bonitas  &  ma- 
lina  moralis  à  libero  Dei  bene  placito  pcndet.  Potuerat  legem  condidifTe  Deus,  qua 
licerci  aliorum  bona  quibufvis  fumere ,  &  Iiberis  parentes  Deci  dare  &  (ìmilia  facere: 
non  minusquim  illud  permiferat  Ifraélitis ,  iCiAbr.ib.imum  juflèrat  filium  fuum  uni- 
cum  mattare:  quia abfòlutum  habet  Deus  dominium  in  omnium  hominum  bona, 
non  rainus  quim  habuit  in  bona  Aìgyptiorum  ;  &  eft  dominus  yù*  &  mortis  aliorura 

C  z  omnium  , 


20  Moralitas  a  Dei  Voluatate.  tib.  I. 

omnium,  non  minus  quam  Ifaacì  ;  &jurepoteftmorteminm"gere  omnibus  hominu 
bus  juftis ac injuftis ,  propter  peccatum primi parentis-  &  hujus  fententia:  quivis,au- 
thoritue  Dei  armatus ,  executorefTepoteft.  Undeliquet,  quód  ratio  >  unde  colli- 
git  Thomas,  ifh  licita  fuifte ,  in  aliis  edam  locum  habere poffit  ;  &  magis  confirmare , 
quódbonitasS:  malitia  moralisiftorumacìuum  ,  quifpectancadfcxtum  &adocìavum 
prasceptum  >  (&  idem  dicendum  in  a&ibus  ad  feptimum  atcinentibus)  à  libero  Dei 
beneplacito  pendere. 

Nec  hanc toliitdifficultatem  Cajètarm  in  Thom.  i.  fecundae  qu.  ioo.  Art.  8-  Quan- 
do ad  primamvSVo*/ 1 ationem  refpondet }  dicens?  prseceptadecalogi  dupliciter  con* 
fi  Merari  po(Te  iprimoy  fecundum  ordinem  juftitia:  quem  concinent ,  &  (le  etiam  à  Deo 
erTeindifpenfabiliai/fcWo,  fecundum  applicatioiiemadaliquem  fingularem  actum, 
&  fic  prarcepta  fecundae  tabul*  effe  a  Deo  difpenfabilia  .•  «Se  porro  addens,  talem  dif. 
penfationem  non  effe  rei axatiorwm  pracepti ,  aut  dcclarationem  iUins  •>  in  hoc  cafu  fu  aBu, 
ut  Scotus  arguir,  fed  facere ,  quòd  ifieaftut  non  eft  homicidium ,  qui  fine  hàc  authoritate 
t ff et  homicidium  \  Nam  cu nn  difpenfuio  fit  proprie,  ut  yolunt quidam ,  quando  in  ali. 
quo  cafu ,  quo  re  vera  viget  8c  obligat ,  tollitur  obligatio  legis,  ab  aliquo  homine  par- 
ticulari ,  ita  ut  illi  liceac  aliquod  particulare  agere,  quod  non  hcetahis,  apparet,  a 
difpenfatione  provenire  quódifteaftus  ,  qui  alias  effec  homicidium  ,  non  fit  homici- 
dium. Prar:ereanonquaer;tur,  quando  de  difpenfatione  tnftituitur  quaeftio  ,  utrumpof- 
let  Deus  facere, ut  taleprasceptum  nonfpectet  ad  ordinem  juftitia:  jam  conftitutum  : 
nam  hoc  efièt  quserere  ,  utrumpoflet  abrogare  hoc  eft,  fimpliciter&abfolutèabo- 
lere  ?  itautneminemampliusobliget;  icóy  numftantelege&aliosobligante,  pof. 
fet  Deus  aliquem  ,  quoad  particularem  aliquem  actum,  lege  ifta  vetitum  aut  manda- 
tum  ,  à  legis  obligationeeximerejita  utp3rticularis  illc  a&us ,  qui  alias  eflTet  trarfgref. 
fio  legis ,  prò  non  tranfgreflìone  habeatur. 

Nec  juvat  dicere  (  ut  ille  porro  ibidem,)  non  vccUes ,  ordo  juflitiai  ih  hoc  pracepto 
efi ,  quod  non  occidai  hominem  innocentem,  cum  cceterk  conditionibus  requi fitti  yfic  enim  con- 
tinet  ordinem  juftiti  ce  >  quem  Deus  negare  non  potè  fi  ,  necunquam  in  ordine  iflo  fit  diffen~ 
fatto  :  imbojfibile  quippe  efl ,  ut  a&us  ifie,fcilicet  occidere  ex  deliberatone  ,  non  fé  vd  alium 
defendendo-  ,  privata  authoritate  ,  hominem  innocente-m ,  difpenfationem  recipiat.  Sei 
cum  Deus  difpenfare  dichur ,  ut  quando  pracepit  Abrahae  immolationem  Ifaac,  non  re. 
laxavit  aut  dedaravit  hoc  pracepi  um  ,  non  occides  \  fedfecit  ut  aBm  i/le  immolatiom  non 
e fj et  homicidium  ,  quia  erat  occifio  imperata  a  Suprema  potè  fiate,  qui  fine  tali  authoritate 
fuiffet  homicidium.  J^efp-  Hocnihilad  remfacit:  &  ratio  eft,  quia  ,  fi  lAbrahamus, 
non  mandante  Deo ,  Ifaacum  immolaflet ,  hominem  ìnnocentem  occidiflèt,  &or» 
dinem  juftitiae  violaflèt >  quia  ex  deliberatone  >  nec  fé?  nec  alium  defendendo,  pri- 
vata authoritate  hominem  innocemem  interferire  &  fic,  fi  alius  quifpiam  hoc atten. 
taflet,  reus  fuiflet.  Unde  eft  ergo  quòd  ^Abrahamus  reus  non  fuerit,  nifi  ab  authoritate 
divina,  hoc  Abrahamo  mandante  ,  quod  nec  illi  ,  nec  ulli  alii,  alias  licitum  eflct  ; 
Etquidhocaliudeft ,  quam legem ita  relaxare  ,  aut  declarare,ut  in  hoc  particu. 
lari  facto ,  obligationem  omittat  ?  Et  quo  modo  differt  hoc  a  difpenfatione  ?  Dicerc 
illum  acìumimmoladonis  non fuifle homicidium  ,  quia eratoccifio imperata  à  fuprc- 
màpoteftatcj  eft  dicere ,  fupremamillampoteftarempofiedifpenfare&aiitu  difpea- 
felTe,  in  ìfto  mandato ,  &  aliud  nihil  ;  &  hoc  eft  quod  voIutìus. 

Porro  dicit  ibid»  Qajetanus,  Deum  >.  cum  jubet  fieri  aStum,  qui  fine  juffufuo  effet  homi* 

cidiumt 


Cap.  MI.  Moralità*  à  Dei  Voluntate.  21 

tidtum,  adulterium  >  vel  furtum ,  operavi  >  jubere  non  frater  aut  centra  pr*ceptum>  fed 

3  uapfufra  illuda  dum àfuperiore poteflate  aBum  imperatttm  exerceri  jubet :  omnia fiqui- 
em  pracepta  hacioquit,  fubintelleBam  habent  hanc  claufulam generaUm>fcil.  quod  ex  natu- 
rali menjur a  aBus  i 'fti  fi intvel  non  fiant  ;  fic  enim  ordinem  juflitia  infolubitem  continent. 
Ita  quod  fenfus  efl  ,  non  effe  naturali  rat  ione  committendum  aBum  fubftratum  bomicidii , 
adutterii ,  furti  <$c  :  hoc  enim  efl  idem  quod  dicere  non  effe  occidendum  (fc:  quoniam  aBus 
UH  fubflrati  ,relati  ad  naturalcm  rationem  &  menfuram  a  qua  difcordant ,  homicidi  &c.  ra» 
tionem  induunt  :  Hoc  autem  omnino  indifpenfabile  effe  conftat ,  ut  fciL  aBus  itti  naturali  ra- 
tiont  exerclti,  homicidia  adulteria  &c.  nonfint  :  quamvis  fieri po/jit  ut  aBus  UH  divina  ra- 
itone exercitì non ftnt  homicidi :a  Q 'e.  Refp.  Sed  feifeitari  licet.  Quid  hoc  fic,  aBum  ex- 
tre  ere  naturali  ratione  ì  Quid  veròillud,  aBum  exercert  divina  ratione  t  dein  utrum 
diftincìiohaecrdpiciacacìum,  quatenus  aftus  eft ,  ari  aftum,  quatenus  legi  conformis 
vel  difFormis  eft?  Sihocpofteriorifenfufumatur  ?  Ita  ut  fenfus  Ut?  quòda&us  natu- 
rali  ratione  exercitus  legi  difFormis  >  non  mandante  Deo ,  fic  legi  contrarius  j  &:  acìus 
divina  ratione,hoceft>mandanteDeo>exercitus,ficet  alias  legi  difFormis  effet,non  Gt  legi 
contrarius,  quisnon  videtquàm  impertincnstit  hsecdiftincìio  ?  &  quàm  parum  pro- 
ficiati  cumfcmperrecurrarquasftio ,  annon  divina  illa  ratio  ,  freundum  quam  auc 
qua,  fitilleaftus ,  fitlegis  difpenfatio ?  Verum,  fi  diftin&io  data refpiciat  aclum  , 
quatenus  a  ci  us  eft,  ita  ut  acìus  divina  ratione  exercitus  ,fuacìus  per  divinam  poten- 
tiam  exercitus,  &  acìus  humani  ratione  exercitus  ,  fitis,  quifitper  vires  humanas 
modo  ordinario  >  tum  dicendum,  immolationcm  Ifaaci ,  concubitum  Adami  libero- 
rum  ,  ablationem  bonorum  j£L  gyptiorum,  &  Umilia,  non  fuiffeacìiones  humanas» 
feddivinas;  autfaltem,  acìus,  per  divinam  potentiam,  miraculofc  aut  extra  or- 
dinem? conceffam,  exercitos.  Quod  quàm  abfurdum  quis  non  videe  ?  Et  quidem? 
cxemplum  ,  quod  adducit  Caietanus  ad  hoc  illuftrandum  ,  hunceffe  ipfius  fenfum  e- 
vincit,  Sicutenim  (  inquit  )  fieri  nequit  ut  mortuus  naturali  potcntia  rejurgat  >  ita  fieri 
nequit  t  ut  homo  naturali  ratione  occidui  licite ,  quamvis  divwdpotentia  mortuus  refurgat  » 
O*  divina  ratione  homo  occidat  licite. 

Ex  his  liquet ,  quod  ad  irta  faltem  prrcepta  attinet  »  leu  prrcepta  fecund*  tabula! , 
a&iones  humanas ,  moralem  fuam.  omnem  bonitarem  &  malitiamà  Dei  voluntate 
liberàhabere  ,  eafque  non  mandari  aut  prohiberi,  quia  bonx  fune  aut  malxinfe; 
fcd,  ècontrà,  effe  bonas  aut  mahs ,  quia  mandanturaut  vetantur.  Et  ratio  illa, 
qua  Scotus  probat  >  praecepta  fecun  Jz  tabula? ,  non  effe  de  jure  naturai  uc  conclufioncs 
neceffariasàprincipiisnatura»  ,  hoc  fatis  cviocit.  Nimirum  Quia  fequeretur,  quod 
Voluntas  divina  determi  naretur necefj ari 'ò  jìmplicittr  circa  aliqua  volibilia  alia  afe.  Tenet 
f equel  a .  i  nquit,  quia  ad  hit:  prrcepta  ncceffar.'ò  bona ,  &  eppofita  mala  determinata  effet , 
ficut  inteìleBus  ad  ìntelligendum  ipfaneceffariò  vera:  K  !  ponilo  Castani  qu>d  icil.  non 
inconveniat  (utloquicur  )  ut  Dei  voluntas  determinetur  ad  reB'nudtnem  &  obliqui tatem 
alicujus,  non  fatisfacit,  oam  licet  ad  retitudinem  velobl  quitat^mquorundàm  com- 
plcxorum  ,  quali*  funtca,quac  Thomas  de  Bradwardina vocat  urionabilia priora.  & 
qua;  non  funt  alia  àDeoipfo;  ut,  Deus  efl  <eternus ,  i.rmutMis  ,  &c  Deus  debet 
trtaturamregerc,  &  creatura  debtt  Dio  fubjeBa  efffy  Determinar!  polllr.  Dei  volun- 
tas ;  non  tamen  'equitnr,  determinati  cam  neceffaiò  ad  omnia ea  ,  qua?comr  icben- 
duntur  in  fccunda  deejlogi  tabuli  Et  licer  conceduScctus*  determtnan  polle  hoc 
modo  Dei  voluntatera>  ad  recìitudinera  &  obliqui'  atem  corum,  qux  in  puma  tabi  li 

C  3  V«» 


%v  Moralitas  à  Dei  Voluntate."  Lib.  X. 

^rohibenturautmandantur,  utpotc  quia  propius  attingunt  ipfum  Deum  :  Non  ta- 
roen  hoc  concederec ,  quoad  praecepta  fecund*  tabula  >  quae  illi  nonfunt  de  jure  na- 
tura: >  Gve  ut  principia,  fi  ve  ut  concluftones  neceflari*,  fed  tanturauc  vald  e  confona 
juri  natura:» 

Dick  D.Strangtus  ubi  fupra,  Pag,  84.  id  proculdubio  effe  veri(fimum>  in  qno 
Thomas  &  Scotus  confentiunt,  puta ,  quòd  fine  aliqua  praecepta  decalogo  in  quibus, 
Deus  difpenfare  non  poteft  >  cujufmodi  funt  tria  prima  praecepta  primae  tabula» ,  quo- 
cunquemodofumatur  difpenfatio  ;  hoceft,  quod  abhorumtrium  praeceptorum  o« 
bligatione  ,  nullo  modo  pollìt  hominem exi mere,  nec  per  Iegis  abrogationem  ,  nec 
derogationem  ,  nec  interpretationem ,  nec  bnrAK««* ,  nec  obvariationem  in  materia 
aut  ulla  circumftantia.  Et  addit,  idem  videa  dicendum  ,efledenonnuIlisfaltem 
prxceptis  fecunda:  tabula?.  V.  C.  de  prohibitione  falli  teftimonii»  Concedit  etiam  , 
cum  Thomd  ,  Deum  in  nonnuilis  praecepcis  fecundse  tabula:  mutarle  materiam  ,  atque 
adeo  effeciflé ,  utquodalioquirepugnaflètlegibusnatur»,  fa&umfuerit  abfque  illa- 
rum  tranfgreflìone.  Et  quia ,  ne  h  jc  qutdem  rieri  poITe  putat ,  in  tribus  primis  pras- 
ceptis  prima:  tabula?  ,  concedit  dari  gradus  in  lege  natura? ,  ut  alia  officia  iìnt  magis 
naturalia  quàm  alia ,  &  alia  peccata  magis  violent  naturalia  principia  quàm  alia.  Unde 
liquet,  quòd  aliqua  faltem  officia  naturalia  a  liberà  Dei  voluntatependeant;  &  quòd 
ideo  fint  jufta,  quia  Deus  ea  pra?cipit ,  non  è  contra,  ideo  mandata,  quia  jufta. 
Et  hoc  confìrmatur  ex  ratione  quam  ipfe  addit ,  dicens  ,  quia  qua  à  libera  Dei  volunta- 
tependent  (prout  liberum  hi  e  accipi  jolet)  libere  etiam  mutar i  pojfunt ,  ut  ex  boni s  fieri 
pojjint mala ,  <<r  ex  malis  bona,  Gonftatergo,  quòd  in  aótionibus ,  quse  in  praeceptis 
decalogì  omnibus  ,  exceptisillisquatuor,  mandantur ,  aut  prohibeutur ,  omnisbo- 
nitas  aut  malitia  moralis  a  libero  Dei  beneplacito  pendeat. 

Veruni,  quando dicit,  praecepta ifta effe indifpenfabilia ;  hóc'eft,  ut  ipfè  expli» 
catP4g.82.  Ejufmodi,  ut  repugnet  divina?  natura?,  creaturam  intelligentem  ab  iis 
abfolvere ,  autoppoGtapraecipere ,  alitereXplicetnecelTeeft  fècundum  decalogi  prse. 
ceptum, quoad  particularem  ejus  applicationem,quamcommuniter  aborthodoxis  ex- 
poni foleat  :  Erenim  dicitur,  aflìrmativum illius  pr-ecepti fecundi  elle  cultum  inftitu • 
cum ,  quem  noviraus  Deum  libere  inftituiffè  &  mutaflè  ;  ita  ut  nuncalius  fit  fub  N. 
T.  quam  ohm  fueratfub  V.  T.  Dein ,  etiam  quod  ad  negativum  fecundi  praecepti, 
Dubitatur  (iìiquitclarijl.  Voetius  Seieft, diipp.  par:  1.  difp.  de  jure  &  juftitia  Dci9 
Pag.  350)  anomne  negativum  e jusy  per  mutati  onem  materia  <$  pracepti  aliqua  ratione 
mutaripofjit  Ex:  gr:  An  Dem pofjit  fimilitudinem  aliquam  fui  qualemcunque  ,  aut  fignum 
materiale  exhìbere  j  per quampiBam  aut  efformatamnomini illi ,  cui eam exhibere dignare* 
tur,  licitumejfet  in pofierum  Deum  colere  _-,«-.  nos  nonvidemus  alterutrumfìdicatur  > 
implicare  y  ac  prius  qui dem  colli gimus ,  tumexfignis  feu  imagi nibus  extr aordinar ìk  ,  ut 
columba  Mat.  3 .  tum  ordinari is ,  ut  eh  erubi  ni s ,    (?  arcàfoederis  cumpropitiatorio- 

Liceti^Wor/owx  nofterceleberr:  cùm  in  exercitationibw  tApologeticis  prò  divina 
gratiaytumin  Difputationibtx  de  divina  provi 'denti a,  afleratac  probet,  divinam  vo- 
luntatem  eflè  primam  regulam  juftkioe  creata;  ;  eóque ,  dirTerre  videatur ab  aliis  qui- 
bufdam  orthodoxìs  ;  omnibus  tamen  ab  eoconceifis  ritè  perpenfis,  differentìa  non 
adeo  magna  apparebit.  Nunquamenim  dixerac ,  Dei  bencplacitum  &  liberum  de- 
cretum,  effe  primam  regulam  omnisreftitudinismoralis,  fineexceptione  ,  fiveea 
€flèc  creata  a  &  in  fimplice  acìu  creaturas  >  fiye increata  &  in  Deo  :  imo  difputationem 

teftrinxic 
\ 


Cap.  HI.  Moralitas à  Dei  Voluntate.  23 

reftrinxitad  cam  juftitiam,  quae  ad  creacuras  refertur;  ideoque,  ex  ejus  opinione  non  fc- 
quitur,dependentiam  creatura  rationalis.quà  calis,&  in  genere  mori*>ac  in  ordine  ad  rec- 
ramratk>nem,a  DeO)non  elle  tam  neceiTarlam,ut  oppofitum  ejus  repugnantiam  dicac  in 
terminis,  aut  conerà  diftionem  implicet:  Lubensenimconceditimmutabiiiter  neceiTa- 
riumefle,  ut  creatura  rationalis  a  Do  dependeat,  &  ad  obedientiam ,  fi  quid  ipfi 
Deus  mandet ,  fivein  rebus  politivi,  fifceceremonialis ,  fivenataralis  juris,obligetur, 
ut  videreeft  De  pro-M.  Pag.  j2o.  Nunquam  dixit,neque  aufus  fuit  dicere  (itaipfe  lo- 
quirur  ibidem)  Deum  potuifTe  libere  decernere,  quòd  sequum  eiTec>  vel  quòd  non 
a?quum  eflèt,  ut  creatura  rationalis  Deofubjiciatur,  &  obediat  in  omnibus.     Hoc 
t3mum  dicit  >  quòd  Tub  libero  Dei  decreto  cadat,  utrumhiefimplexacìus,  velo- 
miifio  acìu^ ,  fit  debita  Deo  obedientia  vel  non.    Non  tollit  ergo  jus  illud  Deo  natu- 
rale ^cneceffarium  5  creaturam  fuam  (ibi  fubjiciendi,  &  ad  obedientiam  obligandij 
quodabindependentia,  primitate,  perrefrione?  fupremàpoteftate,  &  aliis  Dei  at* 
tributis  fluic ,  &  in  eis  fundatur.  De  hoc  jure  imperandi  in  Deo ?  &  obediendi  in  crea- 
tura ,  nunquam  movit  ille  cuiquam  litem  ,  probe  feiens ,  creaturam  independentem 
à  Deo  creatore,  effe  repugnantiam  in  adjefto>  Icil.  non  creaturam,  fed  aliumDeum. 
De  obedientia  in  genere ,   non  dubitatur,  fed  de  hac  aut  illà  obedientia  in  particulari  > 
oc  eft  j  de  hoc  aut  ilio  particulari  acìu  ,  utrum  is  fit  neceiTanò  bonus  vel  ma- 
lus ,  ante  omnem  divinae  voluntatis    aftum   ,    &  hoc  concedunt  ctiam  alicer 
fentientes,    quoad  quofdam   faltem  a&us  >   nimirum  ,  cos  non  effe  necefiariò 
&intrinfecè  bonos ,  vel  malos ,  nifi  confequenter  ad  Dei  volantacem  jubentem  >  vel 
prohibentem. 

Et  quando  objecìum  fuerat ,  nullam  obedientiam  nece(Tariamfore>  nifi  concede» 
retur ,  dari  quofdam  aftus  particulares,  per  quos  &  in  quibus  j  homo  necefiariò  tene- 
retur,  obedientiam  fuam  exferere  ;  quiagenus  nil  aliud  eft  realiter,  quàm  fuaefpe- 
cies  :  libenter  concefiìt  ,  dari  etiam  quafdam  fpecies  necefiariò  requifitas ,  puta ,  Deum 
diligere  ,  ummverum  Deum  timere ,  diabolum  non  adorare ,  quorum  contrarium  agnof- 
cit,  Deurrl  non  potuifTe  mandare  Pag.  344.  Etnemo,  ut  fpero,  hinc  interré  po- 
teft  5  idem  dicendurn  tft;  de  omnibus  obedientise  fpeciebus ,  ac  fi  omnes  partieiriares 
obedienti*  aftus  eiTent  arquè  neceflàrii,  ante  omnem  divinae  voluntatis  acìum  , 
aceft  obedientia  in  genere? 

Siquisauteraquaeratrationemdiftinguendi  >  hosacìusneceflarios  antecedenter  ad 
liberam  Dei voluntatem,  abiis,  quorum  bonitas  aut  malitia  purè  dependet  à  libera 
Dei  conftitutione  ;  hancclarcfatisoliminnuebat,  quando  quseftionem  tantum  mo- 
viti de recìitudine  creata:  Etjamrurfus,  in  libro  de  providenti*  rem  planius  expli- 
cat  •  quando  dicit ,  Re&itudinem  morale  m  complexam ,  qu:e  eft  ex  connexione  ter- 
minorum  attributi  cum  fubjecìo  ,  aliam  e(Te  purè  neceiTariam,  quando  uterque  ter- 
ni in  use  ft  Deus,  autaliquid  Dei ,  ut  Deus  eft,  Deuseft  infinite  bonus,  fapiens,  &c. 
Deus  eft  unus;  nane  recìiiudinem  dicit  ab  ipfi  Dei  natura  fluere  :  fic  quando  alter 
terminus  eft  Deus  vel  aliquid  Dei,  alter  enscreacum,  utinhac  propofitione ,  aquurn 
efì  creaturam  fumici  D^o  ;  hic etiam  ,  inquit  ,  rtcìitudo  morali>  antecedit  libeium 
Deidecrctum  ,  five  fermo  fit  defubjecìionemoial/,fivedephylicàj  Et  hoc  dicendo, 
non  everit  fuam  aflertionem  ,  qujeerat de recìirudiiu creata;  haecautem  noneftom. 
nimoda creata rectitudo.  Sedfc  u\aur  udhuc  alu  iccUudo  compiexa,  ubi  kil  tura 

fub- 


24  Moralitas  àDei  Voluntate.  Lib.  t 

fubje&um  rum  attributum  fune  eotia  creata ,  quae  non  neceflarid  coteent  ;  &  hanc 
(de  qui  foli  mota  erat  quseftio )  dicit  dependere  a  liberi  Dei  voluntate. 

Hoc  totumexplicavitverbis  magni  Bradwardini  de  QaufàDii  Lib.  i.  r.  2i.  Pag, 

25  3 .  A.  &c.  Qu«  hsec  funt  (Hic  autem  potejì  re/ponderi  per  omnia  de  jujìitia  five  jujto, 
ficut de ratione cr rationabili  fupcrius  ejìrefponfum  ;  (?  ficut  rationabili  a  funt  id  divifa^ 
ficP0Jfunt&bìcjufta*  Quidam  enim  funt jujìa priora  naturaliser  voluntate  divina  ,  nec 
dependeyit  ab  ea ,  utDeumeffe ,  Deumeffeaternum,  Cfimilia.^  (?kacjufìa,  <$  borum 
jujìitia ,  benépoffunt ,  (?  potejì  movere  voluntatem  Dei  ad  volendum  :  alia  vera  funt  jujìa 
pojìeriora,  alia  qui  de  m  mi xt  a  ■  ■  legalia  quoque,  ac  leges  Jimiliter  dividuntur  : 
mi xt a f or  fan  funt  tali  a,  bonos  pra  alari  ,  malospunirii&fimilia.  Et  ficut  in  alio  genere 
ejìaliquodpropriumC primum principiami  per quodca'eraregulantur  -~  fic*  ingeneri 
legalium & jujiorum ,  ejìneceffarlò uliqua primahx  &  jujìitia,  qua  efl  prima  regula  & 
primumprincipiumaqua  ,  veì  a  quo  originali  ter  omnia  ali  a  legalia*  £3  jujìa  fequemià  de* 
rivantur  ,  &  in  omnibus  diriguntur.  Hoc  autem  principium  proprium  videtur  infallibile 
ventai  divina  effentia ,  cui  vdut  immobili  fund amento  omnia  judicia  jujìitia  inmtuntur 

i  Quare&  ab  ijìo  principio  tota  lexverttas  nominatur  •— —  Hac  autem  pri- 
ma jujìitia  ,  ejì  jujìa  perfe  *  &  primo,  &necefjariò  ,  <2  penitus  abfolutè  ,  nullo  modo 
dependens  à  voluntate  divina ,  fé d  naturaliter  pr'tor  ea.  Ex  hoc  autem  primo  jujìo  multa 

'  ~~?ejfa- 
ìofita 


omo 


in  minimo  difpenfare ,  ficut  nec  mutare  neceffarium  vel  imponibile  abfolutè  :  Hac  enim  non 
fubfunt  voi  untati  divina  ,  nec  h omini 's  quovìs  modo ,  ficut  nec -antecedens  nec  confequentia  * 
a  quo  &perquam  ab  ilio  jufti/fimè  confequuntur ,  cujuf modi  funt ,  creaturam  *fifit  *  fubjici 
creatori ,  &  beneficiatum  teneri  benefaBori ,  faltem  Deo  benefaBori  *  nullum  debere  peccare 
•—- »  Hac  autem  funt  jura  naturili  a  fimpliciter  *  qua  in  ip fa  natura  naturante  immobili' 
ter  funt fundata.  Ex  hac  autem  prima  regula  omnium  legalium  <?  jujiorum ,  multa  alia 
hgilia&  jujìa ftquuntur,  non neceff aria  ut  priora*  fed  libere  <?  contingenter  ;  quia  per 
medium  liberum  isf  contingens *  fcil.per  voluntatem  dhinam ,  &  hac  funt  omnia  legalia 
temporaliterinjìituta  — —  jujiorum  quoddam  fequitur  necefi aria,  ex  fuppofuione ,  &  in- 
feperabilitcr ,  naturam  creatam  *  ut  hominem  effe  rationalem  ,  *-  totum  effe  majus  fu* 
farle,  tyficde  fimilibus  :  Etijìudejtjui  naturale  fimpliciter  natura  creata,  (Domnino 
neceffarium ,  cum  quo  nec  Detti ,  nec  homo  naturdis  potejì  difpenfare ,  Jìante  tali  natura 
creata.  Quoddam  veròf equi  tur  naturam  creatam  non  omnino  necejjariò *  fed  in  ma  Jori  par* 
Ut  quod quafi omnes  <& ubiquefaciunt >  injìintìu  natura*  non  conjìitutione  humanà,  cu* 
jufmodifunt*  hoc quenquamfacerealiiquod  fib't  vult  fieri  *  ($  Jimiliter  negative  ,  prolis 
diletìio  *  ($  ejus  educatio*  BenefaBorum  retri butio*  violenti a  violenta  repulfio ,  fidei  fer- 
vati o  ,  &  fimi  Ha  -y  (ffic  frequenter  &  pene  femper  loquuntur  autor  e  s  ty  leges  de  jure 
naturali  O"  cum  ifìo  jure  naturali  ex  cauj  a  poteri t  difpenfari  — •  -  ad  huc  autem  ejì  quod- 
dam  jufìumaprima  juftitiaregda  non  neceffariò  fed  libere  derivatum  ,  quo d  neutro  i fio- 
rum  modorum  ejì  naturde ,  ad  quodfciL  antequamjìatuatnr ,  non  efifortior  ratio  prò,  quàm 
cantra  ,  &  tale  ejìjus  merèpofitivum  <$  legale. 

Certumeft,  Deum  ,  quodeunque  imperat  *  auf  prohibet ,  fem per  imperare 
bonum  &  prohibere  malum  ,  idque,  neceifitatenaturse:  quia  eflenciaiiter  &  uecef- 
fuacenatms  bonus  eft>  fapiens&  re&iisj  &  nihil  agic  imperando  aut  vetando?  nifi 

quod 


Cap.  III.  Moralità*  à  Dei  Voluntate.  25 

quod infinita ipfiusfapicntia-dict2tbonQm&3equum  effe,  imo  optimum  &:  aequìf-. 
Smurai  nontamenhincfequitur,  quicquidilieimperatauc  prohibec,  effe  in  fé  mt 
in  fui  natura»  ;uftumautin;uftum>  ante  omnem  aàum  voluntarisfuae,  &  nihil  in 
fpeciermperarum  autprohibitum  >  effejuftum  autinjuftum  à liberi,  ipilus  volunrate  : 
prohibereenim  Adamo >  ne  frufrù  arboris  fcientiae  boni  &  mah>  vefceretui  >  op- 
timum erat  &  aequrìììmum  ,  confìderatis  omnibus  confiderandis  ;  nerno  tainen  dicec, 
Deum  necefìariò ,  antecedenterad  fuum  dicietum  ,  hoc  prcceptum  dedifTej  aut 
mre omnem  voluntatis  iplìusacìum  ,  iiludfuiffbjultum  &bcnurn>  &  ejus  contra- 
rium  malum  &iniquum. 

£«  Lubens  concedit  Pjja torfortis  nofter, neceffàrìo  ac  immutabiliter  Deo competere 
adorabilitatem  ;  &  data  creatura  rationali,  Deum  decernere  non  polle,  fé  non  effe, 
colendum  ab  ift a  crearmi  racionali,  magis  quàm  decernere  pofììc  >  crearu^am  iftam 
non  effe  dependentem  a  Tuo  creatore.  Sedharc,  ut  lupi  a  dicìum  >  non  eft  ìlla  juftitù 
creata  \  dequaquaerebatur- 

Quando  objiciebatur,  quòdcxejusfententiifequeretur,  nullum  ciT;  Atheirmum. 
Epicureifmum  ?  Diabolifrr.um  ,  magioni»  odium  &  abnegacionem  Dei,  blafphe- 
rniam  ,  &c.  Quse  Deus  non  pollìt  libere  velie  mandare,  &ipfofacìo  mandare,  tan- 
quam  moraliter  aut  fpiritualiter  bona  ac  Obi  placentia ,  quippe  prseftica  ex  debita  obe. 
dientià  Majeftatis  divina?  :  ille ingenue  protitetur  P<*g.  344.  ac  fpcndet,  fefuae  mu- 
cium  mifTurumfententiae^fiprobaretur,  talesexeifequiconfequentias  .-diftmguitinter 
a&us  entitativosjquifubfunt  malitiae;&  ipfam  malitiam,feu  ipfum  acìum,quater.us  ma- 
litiam  habet  adjuncìam.  Memo  negat,  diftingui  aótum.qui  in  effe  phy  fico  non  elt  pecca- 
tura,  aut  ipfa malitia ,  fed  fundamentum  phylicum  malicia? ,  &  à  Deo  eft  efFeéìivè om- 
nium entium  caufì,  abipfam3litii  :  nam  aliud  efìactus,  aliud  priva/io  re&irudinis 
acìioni  inefle debita:;  licet  forre  realiter  feparari  nequeat  cc»opi*  abafru  ifto  entità- 
tiro  odii  Dei  ;|ipfe  «amen  aftusentitativus  phyficc  confideratusper  fé  non  eft  malus-  & 
hoc  oliiix  demonftravit  iubtììis  Bradn>ardina,de  caufd  Da'  Lib.  I.  e:  16.  ubi  probaturus 
totam  rerum  u'::verfua:embonamefle,  &nullamrem  per  fé  malarAffte,  muìta  ha- 
bet hucfpe&aiuia  :  namque,  Pag.  255.  B.  amplius  autem  (inquit)  Jj  aliq:iid  ejfet  fer 
fé  malum)  hoc  maxime  videretur  de  a&u  malo  moraliter  \  fedquiltbet  taVs  eft  aliqujs  mo- 
tus  t  quare  dr  atlus  >  (yper/etlio  mobili  feu  moti  in  quantum  htms  :  hoc  phr.  ibus  phiio  - 
fophorumtclhmoniisprobat&confìrmat  ibidem,  porro  H^g.  z$6.A.  £.  mì 
tem  (inquit)  -Jdeturquod  r.uHw  atlus  interior  per/e  eft  malus  >  quia  rfèc  blajphtmi*)  nec 
edium  Dti:  quodpoteft  oftendi ,  ficut de aBibus exterioribuf eft  ofienjum  ,  inmcriohibus  C7 
etiamfuriofis  j  Or  qui  a  qui  lib  a  talfs  a8w  e  ft  q.«edam  pere  elio  naturai  a  :.:bIpo!c?tti.e  natHm 
ralis.  Pneterea  j  hxelligere  6r  velie  funt  opcrationes  diverge.  Ponaturergo  quod  De'is  creet 
aliquamnaiur.im  ,  qitJtpoffet  libere  ielle  z5  nulle ,  &  face  re  estera  opera  voluntatis  ,  & 
non  httflleBualiterntcrationabilitcr  j  udì  care  ,  [ed  fimpliciter  comprehendere  ficut  bruta  , 
tutte  talis  7iatur  a  blajpbemando  y  vcl  odicndo  Deum ,  ?ion  peccarct ,  ^t  con- 

ttdjudicium  ,  Jeu  reguUm  rat  ioni s.  Tales  ergo  acius  non  funt  per  fé  nudi.  Sic  die* 

Ktliccthijrationepateat ,  acìusenticativos  malitiaeillifubltratos  ?  BOB  effe  per  fé 
"malos,  fedphyhcèbonos,  &  moraliter  indifferentes  ;  acìus  tamen  entùanvi  qui 
non  funt  meri  ac\us  fimplice.s,fedincluduntabob;eclo  moralitatcm  aliquamve!  bonita- 
temvelmalitiam,  uc  acìus  amandi,  vd  ouiohabendi ,  Deum,  non  funt  indifferen- 
tes, fed  boni  Yel  mali  j  includentestumaftumphyficura,  tumilliusacìùs  conformi- 
la tatara 


2 6  Morali tas  à  Dei  Voluntate.  Lib.  r 

tatemcumlege,  ve!  à»^/«#.  Ethorummalitiam  aut  bonitatem  nunquam  dixic  ce. 
Jeberr  :  Rjjctorfurtis,  Pendere  a  libero  Dei  decreto ,  quia>  ut  peccatum  fit  peccatum 
non  decernit  Deus  ;  necutodiumDei  ,  qucd  includic  maliciamab  objecìo,  fitpec- 
catum  :  nam  talisacìus  eli  eflentialiter  peccatum  &  malus;  quoddicinequitde  ullo 
puroacìu,  manente  in  linea  pure  phyfica  ;  &qaodeffentialiter  tale  eft,  anteomnem 
Dei decretum tale eft  ;  namuteffentia&effentiatuminterfe  cohasreant,  noapendec 
à  libero  Dei  decreto  :  homo  relatus  ad  partes  fuas  internas  metaphyficas  ,  genus  nem- 
pe  &dirTerentiam,  tahseftnon  libere,  fed  necellìtate  natura?  &  effentialiter ,  hoc 
eft  5  Eft  animai  rationale;  Screpugnat  hominem  non  effe  animai  rationale  $  ideoque  , 
a  Dei  decreto  non  eft ,  quòd  homo  fic  formaliter  confideratus  fit  animai  rationale  : 
nam  a  Dei  decreto  non  eft  ,  quòd  idem  fit  idem.  Sic  autem  dicendum  effe  putat ,  de 
acìibus  illis  intrinfecè  malis ,  autintrmlecèbonis,  ratione  objecìi. 

Dicit  D.  Strangiw  ubi  fupra  Pag,  88.  Inacìuamoris  Dei ,  prsecerentitatenr,  qua* 
eft  in  amore,  aiiquidentitatisaddi,  cumdeserminaturad  objecìum  debitum  ;  ac  in* 
odio  Dei,  praeter  entitatem  qua?  eft  in  odio ,  nuilamaliam  addientitatem ,  indeter- 
minatione  ad  objecìum  illicitum.  Vci  ùm  fcifcitari  licet ,  quae  aut  qualifnam  fit  illa  en- 
titas  amori {enticativo  fuperaddita,  cum  determinata  ad  objecìum  debitum  ?  Aa 
eft  entitas  a.\ìqu2. phyfica ,  feu  in  linea  purèphificà?  An  vero  mutai  tantum  quajJam 
*»er4//V,ideft,conrormitascumle2;e:  Sipriusdicatur,  tùm  duplex  hic  erit  entitas 
Phyfica;  At  quo  modo  differt  pofterior  illa  entitas  Phyficaab  ipfà*  rettitudine  legali 
ineffe  debita  ?  Si  pofterius  dicatur  ,  quid  inde  fequetur  ì  Iftas  duae  entitares  feparari 
poffunt,  &  diverfim  confiderai  :  Et  quando  idem  atìusentitativus  determinatur  ad 
objecìum  illicitum,  licet  malitia  non  fit  entitas  fed  privatio,  dici  tam  poteft  illa 
ktepix  quid  moraie/c/7.  malum,  accedens  ad  acìum  Phyficum  >  licet  improprie  fatis 
dici  pofììt  entitas  ,  cum  fit  tantum  privatio  recìitudinis, 

Adid  finquit  porrò  D.  Strangim)  quodeftphyficè  bonum  ,  poteft  accedere  ma- 
litiamoralis  -y  fed  nihilquod  eft  moraliter  malum  ,  qua  tale,  eft  Phyficè  bonum.  Et 
quishocafferit?  Poteft tamenid,  quod,  moraliter  confideratum ,  malum  eft,  bo- 
num effe  ,  fub  alia  ratione,  fcil.  prout  confideratur  purè  ut  eft  in  linea  Phyfica  ; 
nemo  dicit  moralem  malitiam  effe  MetaphyGcè  bonam  ;  fed  tantum  acìionem  illam  , 
cui  accedit,  ratione  objecìi ,  malitia  moralis,  effe  bonam  Metaphyficè,quatenus 
fcil.  confideratur  ut  acìio  entitativa,  in  linea  purè  Phyfica, 

Verumeft,  Deum  non  poffe  prxcipere  odium  fui:  attamenhinc  nullo  modo  fe- 
quitur,  acìum  entitativumodii  non  poffediftingui  a  malitia  auc  diffbrmitate  anncxa, 
ratione  fcil.  objecìi  vetiti.  Et  verum  quoque  eft ,  Deum  non  poffe  prxcipere  (uri 
»ec  prohibere)  acìum  entitativum  odii  aut  amoris,  prout  confideratur  in  linci  puè 
phyfica,  Gne  determinatione  ad  objecìum  aliqaodprohibitum  vel  mandatum  :  quia 
ea  pure  indifferens  eft  ad  bonum  vel  malum  morale,  quod  omnohabec  ratione  objecìi  ? 
fed  inde  non  fequitur ,  non  potuifie  Deum ,  illum  acìum  entitativum,  qui  nunefub- 
cft  odio  Dei  ,  mandarealii ,  alteri  fcil.  creatura»  (utloquitnr  Pjietorfortis).  fpecie  &c 
natura  ab  nomine  &  Angelo  diftincìx:  aut  non  mandare  etiamillos  acìus  manente*,  in 
linea  Phyfica ,  ut  fcil.  ad  recìum  Se  mandatum  objecìum  tendant. 

Fatetur  quidem  Rjwtorfortis  deprovid.  Pag.  345,  aliam effe  xAtheifmi rationem ,  Se 
Deum  nulli  creatura:  poffe  mandare,  ut  credat  falfum ,  aut  plures  effe  Deos ,  aut  dia. 
bolum  effe  Deum:  quia  (inquit)  tales  propofitiones  imrinfecc  involvunt  contradic. 

tionem' 


Cap.  III.  MoralitaS  àDei  Vohmtate.  z? 

tioncm  ;  &  Deus  non  poteft  efficere ,  ut  contradi&cria  fint  fimul  vera  ;  non  ex  fm- 
potentia,  fed  quia  eft  prima  veritas.  Et  alibi  Pag.  574.  Dicicfalfiffitnurr^eflc,  Deum 
poffe  jubere,  creaturam  credere  Deum  non  e(1e  >  vel  libere  ,  vel  necellitate  natura , 
quia  quod  repugnat  Deum  velie  voluntate  approbante,  repugnat  Deam  id  jubere* 
Quia  Deus,  neceflìtate  natura  ,  &eft,  &vult  te  effe  >  Se  non  poteft  non  effe,  fine 
execrandacontradictione.  Et  porro  hoc explicat  Pag.  569.  3c  570.  Sic.  (Contradic- 
toria  (inquicj  effe  fimul  vera,  non  poteft  Deus  jubere  ut  yiqs  credamus  \  quia  idem  non  elle 
idem  refohiturin  /;cc,primum  &  mfìnitum  idem  non  eft  idem; ficutnegathumprincipium 
•  in  creati*  refohitur  in  aff.rmativum  in  primo  ente  ,  quale  efl  hoc ,  Deus  elt  ,  pr  imum  idem 
eft  idem,  propteriUamfuaviflimam  unitatem  £T  barmoniam  in  Deo>  indeccns  efl  ,Deum 
poffe  velie ,  adeoque ,  poffe  imperare ,  ut  homincs  credant  verum  effe}  quod  infinita?  prima 
vmtati repugnat.  Dicitprajterea,  hoc repugnarc,  quia  objectum  voluntatis  appro- 
bativae  Dei  eft  bonum  morale;  quod  Deus  approbat  &  mandar  ut  bonum  ,  id  bo- 
numeft&verum:  at  nos  credere  Deum  non  effe ,  (sfc.  EftintrinfecèSc  ex  neceflìtatc 
natura? impium  ,  falfum  &  contumebofum  in  primam  veritatem  ,  &  intrinfecè  ei  op- 
pofìtum.  Sic  Pag.  5  72.  agnofeit  quandam  condecentiam  ,  Dei  naturam  &  naturalcm 
agendimodumeonfequentem  ;  atque  ira  ,  Iicet  acìus  credendi  Deum  non  effe  Deum, 
Se  iìmiles ,  non  repugnent  Dei  natura?,-  (tales  enim  aftus  natura:  Dei  repugnantes  exif- 
tere,  prorfusincompoilìbiieefTcarbitraturcum  Dei  natura  ,  ejufque  exiftentià  bea- 
tilììmi)  non  polle  tamen  Deum ,  fpe&andp  moralem  agendi  condeccntiam  ,  tales 
mandare:  ita  ut  quicquidimperet,  hoc  ipfo  quod  imperec,  eft  bonum  morale,  vel 
abacìuvolendi&imperandi,  velantecedenteradeum  acìum ,  exeondecentia,  con- 
gruìtate,  aut  excellentiiiìmoagendi  modo:  Decentiam  hanedicit  Pag,  575.  comitati 
omnia  Dei  attributa  ,  orr.nefque  ejus  atìiones ,  intelligcudi  ,  volendi ,  agendi, 
prarcipiendi ,  prohibendi,  promittendi  4:  minandi,  ita  ut  nihil  agat  autimperet, 
quod,  fi rìcr.c  vel  mandaretur ,  foret  indecenter  factum  aut  mandatum» 

D.Strangiumnoftium  malchabet?  quòddixeritdarifT:  Bjiet or/or tis  (quemlicet 
innominatumfxpiusfugillat,  tum  in  hoc  capite,  tum  alibi)  inExerit.z-  G  3.  arg: 
4.  Omnem  jultitiam  moralem  ,  vel  lege  natura? ,  vel  fcripto  ,  vel  alio  modo  revela- 
tam,à  Dei  fapiente  voluntate  libera  effe,  quia  nonabeo  «ecellìtate  natura:  fluir:  Sed 
quo  modo  hoc  confurat  4  H<ec(?talia  finquiens)  itaabfurda  videntur  ,  ut  ca  recitar: 
fit  confutare.  Br^vis  quidem  eft  ha?c  rcfponiio.  An  nihil  prreterea  habet  f  legem  qui- 
dem  (inquit)  fcriptam  aut  externam  liberumfuit  Dco  edere.  At  longc  alia  efl  ratio  de  lege 
naturai  ) ure naturali ,  aut regul a aliqudmorum inten ti,  Quod  lex  (cripta  &  externa 
quodammododiftinguaturàlege  natura?,  quisfanusnegabit  !  Veruno,  anquiaquo- 
dammodo  differunt,  ideo  omni  modo  differunt  ?  Aut,  an  in  hoc  dùTerunt ,  quoj 
lex  (cripta  &  extema  a  libera  Dei  voluntate  fuerit  ;  lex  natura:  aut  era  à  Deo  ei- 
fluxerit  necellìtate natura?  ;  feu-quód  impetu  quodam  nacura? ,  Deus  eam  impofiiern? 
Hoc  dixùTe  ac  dcmonftraffe  debuic  vir  docìus. 

Nec  ei  arridetquod  ibidem  paullò  poft  dixeric  Rjjetorfortis,  nihil  efl  turpe  refpcBu 
divina  voluntat is ,  partìmejfe  vcrum:  fui ,  quia  ex  libera  Dei  conflitutionc  efl  ,  quùi 
altquii  morale  in juflumfit;  foteratenim  homtmbus  mdUmregtdsm  prafcripfijft ,  Jìcut 
jecit  Agc,.: i  ut  flVi homines  C  %Angelifiq:u  r:>. tur  rationis  dutlum  ,five 

njn(eq:ter:  ficrent  peccati  :  quianempe  lìbtrwn  rdhiqmre  poterti  tis  dlum 

immfeqW)  vel  non  [equi.  Et quonìam  lex  eflliUrr'mum  Dà  j.amtu?n,  fi  nihil  t.de 

D  Z  flatuiffet, 


x8  Moralitas  à  Dei  Volutitateà  lab.  ^ 

ftatuijfa ,  turpe  aut  peccatum  niillumfuifftt.  Audiamus  nunc  Strangii  rationes  ;  Quàm 
rìfurdumcfì,  (inquic)  Deum  potui (fé. creare  homines  &  Angelo!  ini eflcBu  &  rettone  prct- 
ditos ,  &  tamen  deflitutos  ornili regu'.à  , ad  quam  aBiones  fuas  confoymareni  ?  Br.itis  etiam 
animabilibus propenfiones  &  quifiregulas  ad  bmumfuum  dignofeendum  naturaliter  infila, 
ridere  efl>  Jdnpotuit  Deus  ,  ita  creaturas  intelligente*  creare ,  ut  nihilfuprapecudes [ape- 
rentì  ì{efp.  Qui  fumus  nos  homunciones  card  ac  infipientes ,  quiomntpotenti  limitcs 
prrfigereaufi  limus»  Quid,  an  infiniros  illos  capere  poflumus.  nosmodo$3  quibus  fuatn 
demonftraregloriam  potuerat  fapientiflìmus  ille  omnium  author  ?  Non  dixit  R$)etor- 
fortis ,  potuifle  Deum  creare  homines  &  Angelos  ratione  &  intclleftu  prxditos  ,  qui 
tamen  omni  reguUj  ad  quam  fuas  conformare  a&bnes ,  effent  deftituti  ;  fed  fic 
potuifle  eos  creare  racìone  &  intelIeé'tupracJitos  ,  uc  .live  rationisillius  ducìum  feque- 
rentur  five  non  ,  peccati  r  Si  non  effènt.  De  lega  ha;,  cuius  violatioreatum  contra- 
hit ,  loquebatu cClarijf  Rjjetorfortis  ;  non  aucem  de  regulà  aliquà  >  qulbonum  fuum 
dignofeerent:  Hocénimimpiiearet,  dicere  homines  aut  Angelos  creari  intellecìu. 
&  ratione  prasdiros  ,&  tamen  nìhil  fuprapecudesfapere:  At  non  implicar  dìcere  ?  po- 
tuifle eos  creari  fine  lege,  dsbitumofficii,  poenas  ac  prsernii  confticuente  ;  uri  nunc 
nonimplicatj  dari  bruca  fine  lege,  quae  tamen  propenfiones  ad  bonum  naturale  in- 
fitasfequuntur. 

Qu<tcunqtte  (  inquit  porro  )  Deus  initio  creavit ,  ea  in  fuo genere  bona  &  perfeBàfecit^ 
<S>  abfurdu.n  ejfa  ,  opera  à  Deo  immediate  creata  ac  reliBa  effe  in  ftatu  nonbono  atti  im+ 
perfeBi ,  Annon  homìnibus  ac  ^A  ngelis  ratio  &  intelligenti  a  e  fi  naturalis  ?  Et  iffi  quidem 
ethnici  agnofeunt  rationem  effe  rcgulam  hurnanarum  aBionum  >  <2  virtuees  ad  rafionìs  nor- 
rnam  conformar'! ,  vitia  autem  ab  ea  aberrare,  Bjfp.  de  creatione  non  hic  ullum  move  tur 
dubium^reddeljgiflatione,qua:dirtinguìturàcreacione.Qufcunque  Deus  creavit,bona 
&  perfetta  fuifTe  in  fuo  genere,  veriflimum  :  Atanhincfequitur,  Deum  eos  nullo  alio 
modo  creare  potuifle;&  etiam  tum  bona  &  per feóta  non  fuifTe  futura?  Nemonegat  ra- 
tionem &  intelligentiam  Angelis  &  hominibus  nacuralem  eflc;&  rationem  effe  regu- 
Iam  hurnanarum  aftionumjfed  quid  haec  ad  propolitum  faciuntfNon  quaeritur  de  ftatu 
in  quocreatus  crat  AdamXcédeRzmin  quo  creari potueratfinerepugnantià in  adjecìo. 
Nec  magis  ad  propofitum  faciunt  ìequentia ,  quando  dicit  a  ratione  reBd  dirìgi  ho- 
minem ad  virtutem  :  Nam  quis  hoc  negata  Sedquarrit,  num  potuerit  D:us  hominem 
initio  condere fine  ratione  reBd ,  Refponderipoteft,non  potuifle  Deum  hominem  ra- 
tionalem  (ine  ratione retta  condere  >  quia  hoc  implicaretcontradiftionem  ;  fed  non 
implicat  dicere ,  potuifle  Deum  hominem  fine  lege  condere.  Agnofcimus  ad  rationem 
hancrecìam  pertinere  ko<»«$  {news  pra&icas  ,confcientiam  ac  fynterefin  ,  quae  etiara 
in  ratione  corruptàpenitus  extingui  acobliterari  nonpoflTunt,  &  rune  efle  legem  na- 
tam  3  &  legem  natura  dicìam  >  quia  non  negamus  Deum  ftatuifle  hominem  legibus 
regere,  &a<5tuhanc  legem  natura  illi  praefcripfiflc,  Verum ,  anhincfequitur,  nullo 
modo  potuifle  Deum  aliterftatuere^ 

Poftea  dicit ,  Theologos  nofiros  omnes  affermare jufti ti am  orìginalem  fuijje  homini  ante 
lapfum  naturalem  ,  feu  dotem  natura  hominis  maxime  conferii amam  ?  &  debitam.  Et  quis 
hoc  negat,  decreto  femel  hoc  rerum  ordine  ?  Sed  quid  hoc  facir  contra  Rjietorfor- 
tem  ?  An  quifquam  dicet,  non  potuifle  Deum  alium  ac  diverfum  rerum  ordinem  con- 
ftiruere,  aut  omnia  naturali  neceflìtate  conftituiflè  &erTecifle,  quemadmodem  jam 
ujrttconftituta  &  ejfFe^ta  f,  Quarc  cum  lanfenio  (  quem  citat  )  etiaai  dicere  pofTumus , 

gratìarh  . 


Cap*  1 1 1.  Moralitas  à  Dei  Voluntate.  29 

t>rettiamillaminquaCondituserat  Adamus  >  ti  debitamfuijft  t  non  qui  dtm  rat  ione  Ada-' 
mi,  fedratione  congruenti  ai  ac  convenienti  a  cumfapientidac  bonitate  Dei  >  prrfuppofirà 
fcil.  hic  conftttinione  rerum  ,  fecundum  quam  omnia  difponiacgubemarivoluic 
Quid  ,anhwcfequetur,  non  potuifTe  Deum  alium  rerum  ordinem  >  per  fuam  abfo" 
lutam  potentiam  ,  conftituere ,  etiam  convenienter  &  congruenter  ad  fuam  fapien- 
tiam&bonitatem?  feu,  hunc  ordinem  penitus  exhaufìfTe  omnes  fapientiae  ac  bonita- 
tii  divina:  thefauros?  Fateorj  optimèacfapientifììme  rieri ,  quicquidfacitac  facere 
conftitme,  fed&  nihilomni^irrinitos  habere  Deum  modos  ,  agnofeo,  infinitam 
fiam  fapientiam-ac  bonitatem  declarandi  ;  &  ,  fi  ipfi  vifum  fuiffet  ,  alium  inftituere  re- 
rum ordinem,  etiam  in  ilio  diverfo  ordine,  ipfiusfapientiamac  bonitatem  demonica  • 
tam  fuiile. 

Suntprrterea  qui  urgent,  Deum  non  porle  prxcipere  creatura  rationali  ,  uteredac 
Deum  non  effe  Deum  ;  aur ,  ut  Deum  odio  habeat  :  Eòque  liberarti  Dei  voluntatern 
nonefll'primamregulam  omnisjuftitjx.  Antecedens  hoc  modo confirmant,  quia  im- 
portabile eft  Deo  creare  creaturam  rationalem  talem,  cui  noninfculpta&  concreata 
line  principia,  logica  fcrarionalia  ,  de  exemplando primo  vero  in  mtelle&u  ,  &  de  di- 
ligendo primo  ac  fummo  amabili.  Et  libens  concellìt  Rjietorforiis  de  Prozi  denti  a  > 
Pag. 576.  nul'.um  intellecìumcreatum velcreabilem  pofle  ferri,  ex  Dei  mandato, 
inilludabominandum  objecìum,  nempe  >  Deusnoncfl:  Quia  increata  Scinfinitaeft 
rspugnantia&impoUÌDilitas  inobjectoipfo:  Nequepofleinrelledum  creabilem  ter» 
minare  tam  execrabile  mendacium&  blafphemiam.  S?d  prerereà  addidit ,  fé  non 
aufum  fuifle  penetra,  e  in  arcana  Dei  non  revelata  ;  nec  determinare,  quae  creaturae 
rationilcs,  fpecièabhisdiftincìae,  fìntininrìniris  omnipotentisThefruriscreabiles, 
qua; non.  Etfibi  nullam  viderirepugnantiam ,  dicere  ,'  Deum  pode  creare  appeti- 
tum  rationalem ,  fpecie  diftincìum  ab  eo ,  qui  eft  in  hominibus &  Angelis ,  qui  fuàVte 
inclinatione  non  magis  propenderet  in  dilecìionemDci,  quàm  in  nondikótionem 
Dei.  Quod  quidemlongcaliud  eft,  quàm  dicere,  Deum  pofle creare  akerius  fpe- 
ciei  creaturam  rationalem  cum  concreato  &  coinfculpto  principio  ,  odio  Deum  ha- 
bendi:  Nam  pugnare  hoc  dicit,cum  deccntià  illà  &  congruitate  ,  quicum  agit  Deus 
ad  extra  increatuns.  Hocpraetere3  ficexplicat  Pag.  571.  quòi  ìlleintellecìus  lì  i 
Deocrearetur,  cum  tali  innato  mandatole  principio  ,  &  rationalis  &  non  rationalis 
eflet,  ac  proinde  objecìum  fimpliciter  increabile.  Et  porro  additj  fi  talis  creatura 
rationalis,  fp:cie&  natura  ab  hominibus  &  Angelis  dir>incìa,crearetur,  cum  tali  prin- 
cipio concreato  ,  illum  odium  Dei ,  non  fore  id  Dei  odium  ,  quod  nu:ic  vetatur ,  tan- 
quam  mal  u  m  mtrinfccura  creatura?  rationali ,  qua:  nunc  eft  ;  neque  fonaflTe  peccaiu  n  j 
fed  puram  averfionem,  vel  innocentem  non  -  lacionem  talis  appetitiìs  rationalis  in 
Deum  ,  quahs  eft  non  -  latio  folis  ab  ortuinoccafum  ;  feu  motus  per  decem  gra- 
duN  retrogradus  contrarius  motui  ordinario  ,  qui  tamen  non  eft  in  fole  culpabilis 
mot  us. 

Siinilia  dicebat  nlim  Thomas  de  Bradwardb  a,  de  c^usd  Dei  Lib.  1.  C  2  6.  Pag.  256. 
pr<t:erea  (ìnqiut  )  intelligtrc&  velie  funt  operai  iones  diverfat  :  P>natur  ergo ,  quod  Deus 
crat  aliquam  naturarti ,  qx a  fofJSt  Uberi  Ville  &  notiti  &facere  estera  opera  voluMMi's  » 
&  non  fotelUBual iter  neque  raiionabiliter  judicare ,  fed/tmpliciter  comprehttìdttì ficut 
bruta  ,  fune  talis  natura  ila fphemando  ,  zel  odiendo  Deum,  non  peccanti  funFnft  éu 
urct  contra  judiciumfeu  regulam  aftiìs.  Hoc  pori  ò  tic  explicat  Pìpetorj'ortis  Pag.  %17- 

D  5  Quod 


30  Moralitas  à  Dei  Voluntate.  Lib,  I. 

QuodfiDeus  crearet  creaturam  voluntate  praeditam,  cu/us  voluatas  ayerfa  eflèc  à 
Deo»  ut  fummo  diligibili,  &  tamen  hcec  creatura»  vice  &  loco  cognitionis  intel- 
lecìualis,  haberet  cognitionem  tantum  fenfitivam.  quilis  eri  in  brutis  animanti- 
bus,  ea  creatura  Dcum  odio  habens  non  peccaret,  quoniam  carentia  intcllecìualis 
cognitionis  redderct  illud  Deiodium,  aftum  iavincibiliterimperfccìum  >  utpotc 
qui  non  feratur  in  fummum  diligibile  ,  &  tamen  non  eiTetilleattuscontralegern 
concreatam  nomini ,  ideoque  ncque  peccatum  ,  nec  eflct  talis  creatura  rationalis. 
>  Milla  nunc  hàc  velitatione  >  ad  fenfum  Magni  Rjietorfortis  ,  hàcfuperqueftione, 
breviter  explic3ndum  >  &  à  prasjudiciis  quorundam  vindicandum  ,  tantummodo  in- 
ftitutà,  adqueftionemipiam,  quintum  fert  uoftrum  inftitutum,  determinandana 
accedamus. 

Exiftimat  qaìdem  Sttangius  ubi  fapn  Pag.  90:  91.  hunc  eiTe  fimplieern  queftio. 
nis  fenfum ,  remotis  ambagibus  Se  omni  ambiguitate.  An  fcil.  qusecumque  font  Julia 
&bot?a,  eapendeantà  libero  Dei  decreto,  ut  poiìitea  omnia  velie,  ac  contraria  feu 
oppofita  velie  :  Anquaedam  fintita  natura  fuàjufta  aebona,  idque  fecundum  Dei 
nacuram  ,  ut  non  polììt  Deus  ea  non  velie  :»  aut  contraria  feu  oppofita  velie  ?  Verum, 
bona  cum  hujus  viri  dodi  venia>dicerem,  aliquantulum  à  noftràqueftione  hanc  differre: 
*  -dejure  enim  Dei  immanente  ,  naturali,  neceiTario  &  immutabili  ac  increato,  .non 
ìnftituicur  queftio,  quando  quxritur ,  num  liberum  Dei  beneplacitum  fit  prima  re— 
guìabonitatis&malitiar  moralis  creata,  feuin  a&ionibushumanis:  Ahud  enim  eft 
quarrere,  an  omnejus  Dei  »  ex  quo  &  fecundum  quod  ,  mandataut  mandare  poteft 
quid  creatura:  rationaii ,  fit  mutabile  &  liberum ,  ita  ut  pofTet  aut  potuiiTec  aliter  de. 
cernere,  &  aliud  auteontrarium  praceprum  dare:  Anverò  fit  firn  pliciter  neceflà  - 
rium  &  immutabile.  Aliud  vero  quaerere  ,  an  omnis  actio  humana  fit  moraliter  bona 
eòquòdconformis  fit  voluntati  Dei  revelata::  &  ideo  moraliter  mala,  quój  dif. 
formis  fit  'xMiud  eft  quaerere,  de  origine  Se  natura  jurisipfius  Dei  ;  aliud  autem  qiur- 
rere ,  de  naturi  5c  origine  bonitatis  &  malitise  moralis  acìionum  humanarum,  Aliud 
eft  quarrere  ,  undefit,  Quòd  Deus  haec ,  &  non  aliapra:cepta  hominibus  det,  auc 
quóa  talia  mandet ,  Se  contraria  nonpollìt  mandare,  auteadem  non  mandare,  po- 
iitis ponendis :  aliudveròqusereie,  undefic,  quòdhasca&ìohominis  aut  creatura: 
rationalis  fic  moraliter  boni  &  D«o  acceptabilis  ,  alia  vero  aut  contraria  mala  & 
Deo  exofa  ? 

Non  nego,  affines  quidem  eOehas  quaeftiones ,  An  voluntas  Dei  fit  fumma  juftina? 
regula-  &  an  qualunque  funtjufta&  bona  ideo  juftafint&bonaquià  Deuseavelit; 
E: cum  Strangins ,  ubi  fupra  Pag.  89;  pò .  non  negaret ,  ad  utramque  affirmativè  ref. 
ponderi pofle,  multo magis  noltram  confirmabit  feotentiam,  qua:  eft  de  eà  tantum 
modo;uftitia,quae  creata  eft,  &  fpedtat  debitum  officii  cieaturarum  rationalium. 
Nos  tamen  tuùus  effe duximusquxftionem  fic  limitare»  ut  aperte  e  onftarec,  Nosde 
jure  ilio  Dei  increato  &  immanente nullam  cuivis  movere  litem  \  Sed  tantum  quaere- 
re, num  omnis  bonitas&  malitiaaftionumnoftrarum  moralis,  fic  in  Dsi  voluntatem 
mandantem  vel  prohibentem  referenda  £ 

£c  quidem  definitio  legis  Dei  fuperiore  capite  data  ,affirmativum  abundè  confìr- 
mit:  Etenim  àlegeeftq'JÒd  hoc  mei  fic  officii, illud  non  item  ;  quòihoc  tènear  fa- 
cere;illudveróoiiutiere,Ét  lex,  quseconfticuit  hoc  debitum  offi:ii,sftfignum  volun- 

tatis 


Cap.  I II.  Moralità*  à  Dei  Voluntate.  31 

tatis  divina::  à  voluntate  ergo  Dei  eft  ,  quòd  hsec  acìio  fit  moraliter  bona  >  alia  ve:  ò 
moraliter  mala  »  quiahancprohibet,  iftamautem  precipit. 

Definitio edam  peccati?  quódfcil,  fit  intuì*  hoc  probat.  Si  enim  peccatum  fu 
tranigreffiofeuviolatiolegis,  &lexfit  (utfupraoftenfum)  fignum  voluntatis  divinas, 
proximèacpropnè  refpe&um dicitad  voluntatem  Dei  lege  fignificatam:  non  dico 
voluntatem  decernentem  ,  qua  decemit  quid  acìuexiftet,  quid  non  •  nam  hulc  vo* 
ùntati  nemo  unquam  reftitit,  cefte  Paulo  t{pmf$:  v.  19.  &lex  proprie  non  eli  hujus 
voluntatis  fignum  •,  quialex,  quàtalis,  nihiide  eventu  determinate  dicit  :  fed  vo- 
luntatem lege  fignificatam  ,  feufignì',  &huic  voluntatiapprobanti  &  mandanti  op- 
ponitur  peccatum ,  eam  ,  nempe ,  tollens  re&itudinem  &  moralem  bonitatem  ;  feu 
conformìtatem  ad  legem,  qua:  noftris ,  tum  a&ionibus  ,  tum  cogitationibus ,  tum 
verbis,  tum  edam  inclinationibus,  &  anima:  facultatibus  ineffe  debfc.  Hoc  tamen 
dicendo ,  non  afiero  peccacorem  dici  non  poffe  in  ipfum  Deum  peccare  :  Novi  enim 
fcripturam  hoc  ipfum  cellari ,  1  Sanici:  25.  Pfal.  5  1  :  v.6.  D..72.  9:  v.  8.  &  alibi  fa;pius; 
&  qui  legem  violat,  in  ipium  legiflaforem  peccari  bene  dici  poflfe. 

Quodadillam  controverfiam  attinet ,  an  &  quomodo  repugnent  natura  divinar 
hominum  peccata?  Non  eft  opera?  pretium  eam  hiedifeutere.  Hoc  certumeft,  pec- 
catum privative  non tollere  Dei  naturam  ;  aefi,  illopofitoj  privative ha:c  tolleretur; 
nec  poteft  dici  Deocontrariè  opponi ,  quia  h^coppofitio  proprie  eft  interaccidentia  , 
autfubftandasradoneaccidentium  ,  ab  omniautem accidenti  immunis  eft  fimplicif- 
fimus  nofter  Deus;  Qui  volunt  "(inquit  clarilT:  Rjictorfortis  de  pnvideatia  Pag.  3  ti) 
peccatum  contrarie  opponi  Deo  ,  aut  ejus  natura  aut  farteli  tati  ,  non  mediocriter  ,  meo  tenui 
ludtcio,  peccant  in  facrofanHam  Dei  uÌtu^khsw  &  felicitatevi.  ,  id  credo  ab  Eliphazo 
abundè refutari  &  à  Davide  Job.  :  1.  2: 3, 4.  PJal,  1 6.  Nec  relative',  rum  quia  hxc  op. 
pofirio  cit  tanturn  inter  accidentia  ;  tum  quia,  polito  aut  fublato  peccato?  tanquam 
unocorrelatorum,  non  poflumus  dicere,  Deum ,  ccualiudcorrelatum  ,  poni  &  colli. 
Nec  CoìitradicHoric ,  nifi  eo  modo,  quo  omnia  entia  creata  Deo  contraditìioriè  op- 
ponuntur,  hoc  eft,  funt  non  Deus  :  lare  tamen  dici  poteft  Dei  opponi  natura: ,  qu3te- 
nus&quia,  cftlegis  ab  eolatse  tranfg  eiììo,  &  privative  collie  eam  recìkudinem  , 
qax>  juxta  Dei  voluntatem  (Igni,  nobis  intfftdebet. 

Quumergo,  ut  fup  radi  cium  ,  per  legem  ,  qua?  fignum  eft  Dei  voluntatis ,  con- 
ftituaturdebitumnoftriotficii ,  &  nobis prasfenbatur  quid  faciendum  ,  quid  vero  fu. 
giendumfit,  conftat  ,  legem  iftam  effe  normam  ,  qua  judicium  de  acìiombus  noftris 
ferri  polliti  &>ei  non  lata  aut  conftituta,  nullam  dan  normam,  fecundum  qiiam  ju- 
dicare  poflemus  ,  utrum  hxc  acìio  moraliter  bona  ,  anvuó  mala  fit;  imo  nec  mo- 
raliter bona,  nec  moraliter  mala  eftet ,  utpote  nulli  legi  conformis  aut  difFormis. 
Quodadnos  (inquitclarilT:  Voctius  tibifupra  Pag.  374.375)  O*  cogniti <onm  mftram  , 
feu  à  parte  noftrà  ,  y  quod  ad  jusobediendi ,  nullumefl  pn  ,  nullum  jufium  )  nulla  ferma 
aut  ratio  jujìitiafeu  bonitatis  moralij  ,  ante  nojìri  exjfinuum  ,  ZT  reti*  rationis ,  fntere- 
feos  legis  divina  cujufcunque  atlualem  communi cationem  acnvelationem.  Lt  paullo  poft . 
Lex  aìerna  ejl  remota  feu  mediata  regula  humanorum  acluum \  reBa  ratio  efl  proxima. 

D.  Sfrangi us ,  quando  dicit»  ubi  fupra  Pag.  89.  90.  Ut  quicquidefi  zerum,  ita  efl 
\erum  quia  efl  conforme  prima  ieri  tati;  itaquicquideft  bonum  ,  ideo  effe  bonum  ,  quia  con- 
forme eft  prima  boni  tati  :  atquc,  ut  meritai  Dei  perii  net  ad  intellecìum  ttUS  ,  ita  bonitatem 
ad  voluntatem  e j  ut;  &  hoc  confirmatdiclo  Voetiì  iadifp:  dejun  or  jujìi  Pag.  351.  F.  di  - 

ccm.i 


12  Moralitas  à  Dei  Volimtate.  Lib.  I# 

centisj  voluntatem  Dei  effe  re&iffimam ,  fontem  &  regni am  omnis  bontiatis ,  imo  primam 
bonitatem ,  fatis  contìrmat  quod  nos  vplumus. 

Licec  lexseterna ,  prouc  communiter fumitur ,  improprie  lex  dicenda  fit  ;  ejajta- 
men  definitio  ab  ^Apollonio  datale  lege  Dei  Cap.  z.  Pag.  zj,  28.  noftram  hìc  confir- 
mat  fententiam  :  lex  vero*  te  rna  (inquit)  non  e  fi  fintiti  as  illa  ,  jufiitiay  (<y  perfeBio 
divhtéc ejftnli*  >  qu*  in  Deo  conci 'pi tur per  modum attribuii  •  fed  ejì  idea  boni ,  exaftu di- 
vin*  voluntatis  nfultans  >  quoflatuit  hafee  reguldifan&ìtatis  &  jufiiti*  praferibere  >  OT 
creatura  rationalts  ad  illas  obfervandas  obligare  :  proinde  nihil  aliud  eft  quàm  idea  volun» 
tatisfigni ,  quatenus  Illa  voluntas  e  fi  aBus  vitalis  Dei  Atcrnus  <?  immanens ,  &  abflrahti 
ab  onmi  figno  externo ,  quo  in  tempre  revelatur  :  qua,  voluntate  figni  Deus  ab  Aterno  decre» 
vit&  determinavitmoralem  reBhuàinem  humanorum  aBuum  >  qui  Deo  grati  &  accerti 
fint futuri  j  confiitumdo quodnam  jìtfuturum  hominis  officium  >  quid  non.  Qua:  ut  expli- 
cec ,  hxc  addit.  Sicut  ergo  Theologia  archetypa  feu  exemplaris ,  non  efl  cognitio  illa 
qua  Deus  cognofeit  fipfu  n  ,  quoque  in  \  re  ipja  non  drjf-srtJ  Dei  e fj enti  a  j  quippe  quét  in 
Theologi  a  Ecty  pa  non  e  fi  exprejja ,  nec  exprimenda  ;  fed  e  fi  idea  dottrina* ,  nobts  addi  fi 
cenda  >  in  mente  divina  ab  aterno  nobis  pr  cede  finita  ,  voluntatis  Dei  dteernentis  arbitrio. 
Sic  &  lex  seterna  e  fi  illa  idea  voluntatts  Dei ,  qua  confittoti)  ut  res  illa  ,  quam  vult  &  ap. 
probat  verbo  ex  ter  no  in  tempore ,  fit  bona  ,  ipfique  acceptA  >  quam  vero  vetat  &  improba?  ♦ 
fit  mala  <jf  rejeBanea  ;  (?  quòd  homo  ad  rem  illam  bonamfit  obligandw  ex  officio  ,  rem  vero 
malam  ex  officio  vitare  debeat.  Unde  liquec ,  culti  hxc  lex ,  quse  eft  idea  boni ,  fons 
aefeaturigo  omnium  legum  divinarum  ,  in  tempore  latarum  ?  non  fit  fancìitas  illa, 
juftitia  autperfecìio  divinse  effendi,  fed  quid  ex  divina  voluntate  refultans,  omnem 
bonitatem  moralem  ?  quseeft  in  a&ionibus  noltris  >  cujus  norma  remota  eft  illa  lex 
«cerna ,  prò  fuprema regula  habere  divinam  voluntatem. 

Clariilìmus  Voetius  de  jure  <?  jufiitid  Dei  Pag.  347.  ad  iliud  problema.-  ^An 
jus  divinum  naturale  idem  fit  cum  lege  *tema*  Refpondet  ,  legem  alternarti  notare 
poffe,  Regulam  quamvis pra&icam  neceffariae &  arternse  veritatis,  ad quim  naturalite? 
obligamur,  utexgr.  Deumeffe  colendum ,  parentes  honorandos,  nemini  facien- 
dam  injuriam  :  &  hoc  modo  acceptam  Negat  ;  propter  hanc  rationem  quia  multa 
funt  reguUpraBica ,  qua  quidemfunt  veritatis  eternai  >  £r  h\potbeiicì  neceffari*  ,  quas, 
tamen  Deus  alti cr pomi ff et  voliti ff e  ,&  nobis  prxfcripfiffe ,  quoque  eonfequcnttr  non  funt 
juris natoralis divini.  Negat  ecum  quando  notati  aftum  divinae  mentis-?  quo  conci- 
pie  &i  judicat  regulas  illas  fervandas  effe  à  creatura  rationali  9  cum  voluntate  eam  obli- 
gandi  ;  hanc  reddens  rationem  ,  g^w  indijferens  voluntas  obligandi  hìc  intercedens  £r 
prtecedens ,  imo  confiiiuens  bonambujus  regula  partem,  ofiendit  effe  jus  libcrum  j  quoad 
illam partem ,  non  vero  naturale,  ty  ab f olmi  neceffarium  ex  neceffiìate  natura  divina 
Verum  quandoquidem  nulla  regula  pracìica;  utufseternas  veritatis ,  nos  obligct, 
non  interveniente ,  &  conftituente  divina  voluntate,  confut,  omnes  eas  regulas, 
quoad  nos,  feu  in  quantum  nos  fbrmalicer  obligant ,  à  divina  voluntate  effe,  uve  ea 
voluntas  aliter  conltituerepotueritj  fivenon. 

Licet  verum  fit ,  Deum  nihil  agere  nifi  ex  confilio  fapientiiììmd  ,  &  nihil  velie 
nifi  quod  recìum  judicat  &  bonum  :  nam  voluntas  Dei  non  debet  hìc  contradiftingui 
ab  iplius  fapiencia  3  fed  confideraripotiusproutà  Capiente  Dd  intellecìu  determina-»  " 
tur:  cum.tamen  voluntas  fola  fit  facultasefFecìiva&  operativa,  finequa  nihil  pror- 
fus  in  creatuds  effet  ;  optimàcurnracione3  illa  dici  poteft  prima  regula  bonitatis  mo- 

—W4S 


Cap. 


Hit  MoralitaS  à  Dei  Voluntate.  3 j 

ralis  in  creaturis  :  Eterniti)  fupponamusnoluifle  Deum  legem  hominibus  pifferi  - 
bere  »  an  ullum  daretur  peccatum  ?  An  ulla  daretur  bonitas  aut  mali  eia  moralis  ?  Ne- 
mohoedicet,  cum  lex  fit  nor ma bonitatis  moralis  j  &  ubi  nulla  lex  ,  nulla  fit  tranf- 
greffio.  Quòdfidicatur,  polita  creatura  intellettuali,  ponilegem  aliquam  Dei,  cui 
illa  obfequi  teneacur ,  necerTeefTe:  Noti  tamenpoteftquìs  inde inferre,  hanc  legem  in 
particulari  neceflàriò  poni ,  aut  à  voluntate  Dei  non  effe ,  quòd  talis  ponatur  lex. 

Imo)  licetdaremus ,  polita  creatura  rationali  &  intelleétuali,  neceflàriò  poni  le- 
gzm,  & hanc legem  in fpecie:  benèpoffèt  nihilominus dici  hxc  lex à liberà  Dei  vo- 
luntate pendere;  quandoquidem  à  liberà  Dei  voluntate  eft  s  quòd  ponatur  talis  in- 
telle&ualis  creatura  ;  &volunt3s  Dei  Gt  primum  principium  neceiTanò  liberum  in 
Deo?  quafepofita,  omnesaliaein  Deo  potentine  >  cumlìnrpu'ènaturales,  putèna- 
turaliter  &  a  ^cellàrio  agerent  quicquid  agerent ,  ut  oftendit  Bradwardina  de  con  a  DO 
Lìb.  i.Cap.  io.  in  coroll  :  Et  cognitio  divina  non  noflìt  poni  caufa  fola  omnium ,  ut 
ideraprobatB^«74rJ/tf.?ibid:  cip.  8-  qua  indifferens  eft  ad  faciendum  vel  non  fa- 
ciendum:  Nec  eftèntia  Dei  abfoluta  ,*qux  quantum  eft  defe.  (  Utloquitur  Bradwar- 
dina  IbidiCap.9.)  «equaliter  &  indifferentur  le  habet  >  ad  poiììbiìia  qua?  nunquani 
fient ,  ftcut  ad  hacienda  >  &  ad  futura  ,  remota  tìcuc  propinqua  ,  &  ad  moventia  ficuc 
ad  quiefeentia ,  unde  hsec  omnia  fìmiliter  &  xcjuauter  ìempevttfent.  Et  certuni  elt, 
Deum  agere  libere  quicquid  agit  ad  extra 

Quandoquidem  ergo  ,  à  libera  Dei  voluntate  eft ,  quòd  exiftat  creatura  intelleétui- 
lis ,  confequenter  à  libera  Dei  voluntate  dici  polfit  effe  >  quòd  Ma  a&u  Deo  ejufquc 
legibus  fubjiciatur.  Quod  ficexplicat  Bradwardina,  ubiiupra.  Libr.  1.  Gf.  21. 
Pag.  23I.C»  Etpr<e:erh<ec  (  inquit  )  videntur ah'quarationabiliatmixta quodammodo ex 
utrifque  ,  ficut hanc creaturam  fubjici  creatori,  <$  Dium  ejfe  dominum  hujusrei:  Ncn 
enim  hoc  eft  razionabile  neceffàriò  ,  £?  penitus  abfoluù,  quia  tunc  fracederet  naturali  ter 
voluntatem  divinam  ,  &  femper  de  neceffitate  abfoluìji.  fic  effet  \  fed  eft  rationabile  condì 
tionalitcr  ■>  five exfuppofitione ,  videlicet ,  fi  ifta  creatura  vel  rts  exiftat  j  &  ifta  condim 
tionalrs,  eft  r>itionab$lisfimpliciter  abfolutè ,  fi  aliqua  creatura  fit ,  debet  fubjici  creatori* 
t£  ip fé  dominati  illius ,  &  prius  naturalitereft  rationabiU  ,  quàmvoluntas  Deificvelity 
nec  ejus  ratio  f cu  rathnabilitas  dependet  ab  ti    «  ■    R#c  ìgitur  condttionalis  ,fi  ifta 

creatura  eft,  Deus  eft  dominus  ejus  ,  eft  rat ionabilis  abfolutè  ,  &  prius  naturali  ter  quàm 
voluntas  Deiftcvelit,  fed  exiftentiacondttionis ,  fciltaet  quòd  ifta  creatura  e  fi ,  edujatur 


1  poffibilem  aqualem  buie  per  omnia*  quamìcontra.  Quare  vidi  tur  quod  i fa 
Deus  eft  dominus  hujus  rei ,  ftt  rationabilis  mixtim  quodammedo ,  ut  eft  diBitm  \  quòd  irum 
Deus  fit  dominus  bujus  rei  y  fthacresjit,  eft  rationabile  fimpliciter  prius  volante  di» 
vinà  ;  (ed  quòd  h*c  resfit ,  caufatur  (?  dependet  ab  e* ,  ideoque ,  eft  rationabile  pofterins 
bujwmodi  voluntate.  Eft  autem  adhucprofecundo  membro  iflorum  rationabilium ,  ulteriui 
advertendum ,  quòd  quadam  eft  ratio  obligans ,  quidam  prspond crans  ,  quaiam  vero  con» 
gruens  &  concomitans.  i\atio  obligans  eft ,  qua  diEtat  fjuenquam  àò<n  <&  teneri,  facert 
vddimittere  hoc  aut  illuda  quam  qui  habet  O'  non  fequttur  ipjam,  peccati  <?  talis  ratio 
non  eft  in  Deo,  refpiFiuvolutorumpofleriorum^  [ed  eft  in  nobis  frequerjter.  Battio  autem 
f>r*ponderans  eft ,  qutditlat,  quodmelius  effet  jacere  hoc  quàm  illud,  vii  quod  melius 
tfla  hoefacere ,  quàm  dimittere  ;  or  talis  ratio  non  movtt  j  n<€  concludi  t  volimi  ati  divi)i*% 

E  me 


34  Moralità^  à  Dei  Voluntate.  Lib.  h 

ncceam  determina*  ad  agendum:  poffet  enim  Deus  facere  meliora  qujv  fach,  &  multa 
bona  qua  non  faci >.  Rjtio  vero  congruens  <?  concomitans  e  fi ,  qua  diBat  quòd  congruum  eft 
(3  bmum,  factre  vel  dimiti  ere  hoc  aut  illud,  <2  fic  tornendo  de  rat  ione ,  Deus  vult  rat  tona* 
liiitcr  quacunque  voluta  pojleriora  ;  Et  fic  homo  vult  rationabiliterpraponerety praponit 
unum  duorum  aqualium ,  £Tc.  — .  Deus  autem  non  potè ftfequi  per  omnia  rationempr** 
ponderant em ,  nifi faccret  omnia  pofjibilia ,  &  horu-n  quod  libet  infinitum ,  quod  contradic- 
tionem  includi  t  —  Sufficit  iguurfihi  intalibuspro  rat  ione  voluntas  ,  velfaltem  ratio  con» 
grueyis  (?  concomitans  prataxata* 

Hoc autem  multò magisobtinebit,  ineisrebus,  quasnonfunt,  interifta  radono 
bilia  priora  neque  mixta  ,  numeranda»  (  uti  fune  hxc ,  Deusefl,  Deus  cft  omnipotens, 
&€,  Et  Deus  eji  bujus  creatura  dominus ,  &  hac  creatura  fubfici  debet  creatori ,  eique 
moremgerere ,  &  fi,nilia;quae  ad  quceftionem  praefentem  nonfpe&ant,  )  fedfunt  purè 
creata,  qualia  funi  quam  plurima  i  Deo  mandata,  quse  à  pura  pur|  voluntate  Dei 
pendent,  ut  in  confettò  eft  ;  &  neque  Deus  funt,  neque  de  Deo  dicuncur,  qua- 
tenus  refpe&um  dicic  ad  aliud. 

Et  quòd  ad  alia,  quae  putantur  ita  concreata  effe  creatuae  rationali  aut  intellec- 
tuali ,  uteorum  obhgatio  feparari  nequeat  à  natura  creatura:  jrationalis,  bene  dici 
poffunt  etiam  &  hsec,  à liberà  Dei  voluntate pendere:  namque,  à liberà  Dei  vo- 
luntate eft ,  quo d  fit  talis  creatura  talem  habens  effentiam ,  cuoi  qua  concreata 
eft,  aut  non  concreari  nequit,  talis  obligatio;  nihil  enim  ad  extra  ejus  determi- 
nare potuit  voluntatem  :  Nihil  ad  extra  eum  necellìtare  potuit  ad  dandum  tales 
partes  Metaphyficas ,  magis  quàm  ad  dandum  tales  partes  Phyficas,  quales  a- 
cìu  dederat;  fed  libere  decrevit  creaturis  effe  &  exiftere  dare,  &  libere  decre- 
vit  quales  voi uiteas  effe,  aut  quales  voluit  eas  habere  effentias.  Quis  negabit;  po- 
tuiffe  eum  non  creare  talem  creaturam  ?  qualis  nuoc  eft  Angelus ,  auc  Homo ,  aut  A  r- 
bor,  aut  Lapis  1  Habentneergoomnes  ili*  creatura:  eam  quam  habent  effentiam  , 
à  libero  Dei  beneplacito?  Sane,  nonminoreft  Dei  Hbertas  &  abfoluta  poteihs  in 
creaturas  poflìbiles  &  creabiles ,  quàmfiguliin  lutum  ,  autopificiscujusvis  in  opus 
ab  ìpfo  fabrefacìum,cui  dat  quam  vult  formam  aut  figuram.Videatlecìorpluribushoc 
probantem  Hhetorfortemdeprovidentia  Pag.  565 ,  $66,  567, 568. 

Porro,  fententia noftra  ,  exrationeobedientiae,  confirmatur,  quas  fernperdicit 
refpecìum  ad  voluntatem  Iegifiatoris.  Et  quid  qiaefo  aliud  cft  moralis  bonitas  a&io- 
num  inferiorum,  quàm  obedientia  mandati*  praeltita  ,  feu  conformitas  a&ionibus 
ineffe,  ratione  mandati,  debita,(feu  requifita*'  Quiobedit  (inquit  T/w»4x  2.  fecundae 
Queft*  104.^3.4)  movetur  per  imperium  ejus  cui  obedit ,  (ìcut  res  naturales  mo- 
ventur  per  fuos  motores.  Et  Cajetamis in ejufd.  q:  Art.  2»  dicit  obedientiae  &  iiiobe. 
dienti*  obje&um  effe  praeceptum  communker  fumptum.  Et  hoc  (inquit)  manifeftum 
fit  ex  a&u  utriufque:  nam  obedicntitaBus propri us  efty  facere\vel  omittere  aliquid ,  ut  fupem 
rioris  voluntatem  fibi  notam  impleai  :  impedienti  a  autem  proprius  aBus  eft , facere  vel  omit- 
tere aliquid  ut  contr  a  qualitercunque  injìnuatam  vel  credit  ani  voluntatem  fuperioris  faciat. 
A  voluntate  ergo  fuperioris  eft,  quòd  hsec  acìio  fit  obedìcntià,  illa  vero  inobedientia; 
Ergo  ab  eadem  Iegiilatoris  voluntate  eft,  quòd  h«ec  aftio  fit  moraliter  bona ,  illa  mo* 
raliter  mala. 

Praeterea ,  proprie  loquendo  ,  dicere  non  poffumus  mandari  a&um ,  quia  eft  ìtgi 
Dei  conformis  :  Sedecontra,  iftumacìumlegiconforraeraeffedicimus,  aucmora- 

lirer 


Cap.  III.  Moralitas  à  Dei  Voluntate.  3v 

literbonumj  quia  mandatili*,  &illumlegi  difFormem  effe,  aut  moraliter  malum  > 
quia  prohibetur  :  &  ratio eft  %  quia  ex  mandate  eft  >  quòd  hic  actus  tic  acìus  obedien- 
tiae;  &  ex  proni bitioneefh  quodilleaftusinobedientiaeaftusfit;  undeliquet>qudd 
omnis  a&us  obedienti*  qua  talis  pofterior  Ile  mandato  >  &  ex  eo  refultet  ;  non  autem 
prior  :  nam  mandatum  prasfupponit.  Ergo  omnis  moralitas  in  attionibus  nollris  eft 
ivoluntatepraecipientis:  formale  enimprincipium  obedientise,  eft  ì  praecepto.  Et 
iJludetiamfacerequodintrinfecèbonumeffc  dicitur>  quia  mandatur>  eft  puriilìma 
&  religiofiffima  obedientia. 

Quicquid nos hic volumus  libere  conceditcelcberr;  Voetius, <#//>.  dejureO'juftitia 
Dei.  Quando  ad  nane  obje&ionem,  Lege  ejufque  promulgatone  fublatà»  nullum 
potefteffedifcrimenjufti&injuftijGcrefpondetPag.  376.  Difcrimen  nullum  eft  boni 
&  mali  apud  hominem  >  feu  quod  ad  cognitionem  bominis  ,  cui  lex  lata  melata  non  Jit ,  efl 
tamen  apud  Deum:  ubi  nulla  eft  reSta  ratio  in  homi ne ,  imo  ubi  nu'lusbomo,  ibi  nullum 
diferimenboni  &mali>  imo  nec  veri  &  fai  fi.  Nosautera  non  quserimus,  analiqaod  fic 
diferimen  interbonum  &  malum  >  verum  aut  falfum  ,  apud  Deum  ;  fed  ,  an  aliundc 
fu  ,  quòd  apud  homines  tale  diferimen  reperiatur  ,  quàmà  voluntate  Jsgislatoris?  Sic 
Pag.  i$o-  hzchlbet  voluntas  mandati  proprie  à  Tbeologis  dicitur  regulare  noftram  vo- 
luntatemy  noftrafque  atìiones ,  &  in  ordine  ad  nos  ;  (fjic  nullo  modo  rcgulatur ,  fed  ideo 
non  repugnat  >  eandem  comparatameum  voluntate  beneplaciti ,  cujus  ejf  ecium  eft,  rcgulari 
ab  ed  tanquam  norma.  P^urfum  voluntas  beneplaciti ,  feu  decreta  Dei,funt  regula  mandati) 
imo  <ff  omnium exttrnorum  Dei opemm  :  nec  tamen  repugnat  volitiones  <S>  decreta  illa  rega- 
lati (éiéT^twis bac intellige)  à prima  tsf  perfeclijìmd  Dei  ejfentid,  per  varia  attributo, 
primitatem fcil.fimplicitatem  ,  immutabilitatem  ,  atemitatem  >  <Stc.  nobis  in  verbo  Dct 
manife fiata  (y  deferipta ,  ita  utfecundum  i'dam  &  non  aliam  Deus  velit  (?  decernat  >  qitic» 
quid  velie  aut  decernere  potè  fi  de  creaturis  &  circa  creatura*  t  Hoc  poftrem  6  di&um  con- 
tri me  non  facit,  qui  ab  0 nini  tali  quaftionc  abftrahendum  ;udico:  &  priora  quse  ego 
dico  contìrmanr. 

Porro  Pag.  386,387.  Sicloquitut  clarifiVir.  Omnis veritatis  & y»*r3  five  tbeore* 
tici  fìve  prati  ici ,  quoad nos  ,  feu refpeclu cogiatiuiiis  noftne ,  caufa & menfura,  esl rciela- 
tic )Dei  naturali s  aut  fupernaturalis ,  itautmibi  hoc  verum  fit ,  qui.i  Deus  ita  mibi  revela- 
xb\  non  vero  quia  mini  verum  fit  aut  fucrit ,  ideo  ita  (ir  non  aliter  revelaverit  :  Eft  enim 
prima  veritas  revelans,  caufa  >  principium,  (?  menfura  omnis  veritatis  &  cognitionis  m  ho~ 
mine ,  rincontra.  Nec  tamen  fequitur,  veritatis  >  abfolute  <3>  in  fé  confiderete  >  primam 
radice  m ac principiumeffe quarendumin  revelatione  divina,  hoc  esl ,  in  ittmìnt  naturali 
aut  injacraferipturà  ;  nam  bine  fequeretut ,  Deum  >  fummam  aepri  1  1  men- 

furari  or  dependere  ab  ejfetlu  Cir  opere  aliquofuo  extemo  :  diftingtte  ergo  in  Di  i  rt  vtlathnt» 
ìndiftndtntiam  trprioritatem  quoad  nos  ,  feu  res  aliquas  extra  DeuKi  •    cr  a 


s  lege  fudtpr<efcribit  nihil  nifi  bonum  :  nequ 
enim  potefi  cjje  <«'„«,  rvppaXtvlty feu  caufa  moralis  mali  turpis  ,  71011  mu-Js  quam  caufa 
Pb/ica.  Et  nihil  nobis  ,  CN  B)  velquodad  nos  >  habet  rattonem  bollitati* ,  nifiMa  es 
quatenus  Deus  lege.  liquafuà,  tanquam  unica  moralis  bonitatisnofrx  ,  feuhoneft.a is,  men- 
fma,  illtidnoLisprrteribit       ■  Lex  Dei eftquidem prima  &  ultima  radixV  norma 

#mitatis,  qtéid  ad  nos  feunofiram  obedUntiam  ;  nam  voluntas  beneplaciti  divini  f*  f^is 


E  Z  non 


36  Moralitas  àDei  Voluntate.  lib.  I. 

t:on  eft  nobis norma ,  nifi  mediate  &  confequenter  ,  quatenus  à  pofterlori  &  ex  figno  nobis 
depreheuditur,  Hxc  abundè  prò  nobis faciunt  :  iiiud  vero  aiiud ,  quod  improbat  eia* 
rifl.  Vir,  nosnondefendiraus.  s 

Suntquivoluntprimam  regulam  omnis  bonitatis  extra  Beum  effe,  ipfifììmam 
Deijuftitiam  «cfanótitatem  ;  vel,utalii>  confonantiam  cum  efléntiali  Dei  puritate 
Se  juftitià  :  Et  hoc  confirmant  iis  Scripturx  locis  Levit.  19:  v.  2.  SanBi  eftote ,  qui.t 
fan&usfwn  Ego  Jchovah  Deus  vefter  >  &  Matth,  $\  V.  48.  Eftoti  vos perfetti  >  ut  Pater 
vefier  qui  eft  in  ccelis  perfeBus  eft  :  ac  inde  infcrunt>  fanftitatem  quàm  à  nobis  poftulat 
Deus,  non  effe  conformitatem  cum  ipfius  mandatis  ,  fed  cum ejus  naturi ,  ju- 
ftitii  &fanétitate^  aut  cura  ejus  voluntate >.  ut  conformes  tandem  firaus  ipfius 
naturx. 

At  contra  prima.  Hinc  fequeretur ,  omnia  qax  Deus  facienda  mandavit ,.  tarn 
arcìam  cum  ipfius  effentiali  puntate ,  fcfan&itateac  natura?  convenientiam  habuif. 
fé  ,  ut  non  potueritea  non  mandare  >  aut  quovis  in  cafu  prohibere ,  nifi  vim  fuae  na~ 
turae  faceret  :  Lt  omnia  ea  quae  vetuit ,  ita  ipfius  effentiali  puntati  ac  fànftitati  repug- 
nafTe,  ut  non  potueric  canon  prohibere,  aut  quovis  modo  mandare.  At,  anhoc. 
dìcendum  de  prohibitione  efus  arboris  feientiae  boni  &  mali  :  Aut  de  omnibus  prae- 
ceptis  ceremonialibus  ■&  judicialibus  ?  Si  dicat  quis ,  hic  fermonem  tantum  fieri  de 
prsceptis  moralibus ,  &  de  moralitate  in  iis  a&iombus.  Raponi  poteft;  Quòd  etiam 
in  ceremonialibus  ac  poficivis  mandatis ,  obedientia  poftuletur  ;  atque  ita  conformi- 
tas  aótionum  hominum ,  quibus  data  erant ,  ad  ifta  mandata,  hoc  eft  moralitas. 
Sed  reftringatur  ad  mandata  moralia,  an  hoc  de  iis  omnibus  dicenduraefK  Qui 
fi  tergo,  ut  etiam  nonnunquam  ipfe  Deus  quaedam  fieri  jufferit ,  quac,  fepofito  man- 
darò  ?  atrocia  fuiffent  peccata  ,  ac  contra  legera  moralem  ?  Ut  quando  Abrahamo  la 
mandatis  dederat  filium  immolare  ?  At  fi  regeratur ,  in  Abrahami  a&ione  im- 
molandi  ,  fuilTe  convenientiam  cum  eiìèntiali  Dei  puritate  ac  naturi,  Refponderi  po- 
teri. Quòd  non  modo  illuddemonftratu  diffìcile  fitfatis;  Sed  &  ratio  dandafit,  cut 
Deus ìd itatim prohibuerit  /  Annon  hodierna Dei  prohibitio  fafti,  nudiuftertùs 
mandati,  fatisindicat,  fa<5turailiudnullumtalemnexuminfe  haberecurn  effentiali 
ipfius  puritate  *  fed  elle  bonam  aut  malam,  rationevoluntatis  Dei ,  nunc  mandane 
tis,  ac  dein  prohibentis  ?  Quidautem  hocaliud  eft  ,  quàm  dicere ,  non  Dei  natu- 
ram  ,  fed  voluntatem  potius ,  effe  regulam  hujus  bonitatis  primara.  Hoc  etiam  illuf- 
trari  poteft  aliis  exemplis ,  fi  neceffe.    ^ 

Vzixxmfecundòy  Quando  dicunt  primam  regulam  omnis  bonitatis  moralis ,  in  a&io- 
nibushumanis,  effe  effentialem  Dei  puritatera,  juftitiam  ,  &  fan<5titatem ,  an  vo. 
lunthominesobftricìos  teneri,  ad  eam,  prò  immediati  regulà  ad  quam  fuas  omnes 
conformare  debeant  a&iones,  proponendam*  Siaffirmant.'Tumnihil  nobis  negotii 
erit  cura  verbo  Dd  fcripto,  feu  revelata"  Dei  voluntate.  Sin  dicant,  requiri  conformi- 
tatem  cum  effentiali  Dei  puritate  &  fancìitate,  quamlegefuàexpreffamvoluit.  Tum 
recurrir  prior  difficulcas ,  nempe  >  quòd  hinc  fequeretur ,  nihii  potuiffe  aut  etiamnum 
poffe  Deum  vetare,  quod  faciendum  expreffielegeful  \  aut  mandare  quod  vetuit ,  ni 
vellet  facrofanftx  fuas  natura?  injurius  e(Te.  Dein ,  hinc  fequeretur ,  proximam  ac 
prarcipuam  regulam ,  noliri  refpeclu ,  omnis  bonitatis  moralis ,  eflè  potius  Dei  voà 
luntatemlegeexprelTam,  quàm  Dei  naturam,  aut  faneìitatem  eflèntialera.  Porrò; 
an  non  hinc  etiam  fequìtur,  omne  quod  Deus  lege  fui  expreflerit,  ho*  eft,  yel  man- 
drie 


Gap.  IH.  Moralitas  à  Dei  Voluntate.  37 

dàrit  vel  prohibuerit,  fuiflfe  >  in  fé  ac  fimpliciter  >  bonum  vel  malum ,  anteomnem 
divinaevoluntatis  acìum;  edque>  prorfus  nihil  bonum  vel  malum  elle,  quia  Deus 
jubet  aut  prohibet é. 

T^//ò?AncreduatipiamDci;uftitiam5cranditatemj  feucflèntialem  ejus  purita- 
tem&  naturam,  nobis  regulam  effe  iaorum>  ad  quam  nos  conformare  debearaus? 
Eraene  hoc,  ipfi  eciam  Adamo  in  innocentià  irapoilibile  prorfus  ì  Eftne  &  ipfis 
Angelis  jam  in  gratia  confirmatis  imponìbile ,  in  quibus  ponit  ftultitiam  ,  Job  4: 
ver.  18.  Imo  eltne  hoc  prorfus  illicitum  ?  Si ,  ut  prius ,  denuo  replicent  ac  dicant  ; 
fé  tantum  Dei  fancìitatem  &  juftitiam  intelligere  >  in  quantum  lege  fuà  eam  expreiTe- 
rit-  Tum,  dicant  necefle  eft ,  Deum  fuam  legibus  non  expreififle  fancìitatem  ,  ac 
puritatem  >  qualis  in  fé  eft  ,  fed  qualiter  voluic  nos  eam  imitari,  Et  quid  hoc  aliud 
eft,  quàm  dicere  nos  non  imitali  debere  Dei  naturam  &  eflèntialem  fancìitatem  ,  pro- 
ut  in  fé  eft»  fed  tantum  revelatara  Dei  voluntatem  ,  qua:  noftra  unica  eft  morum 
regula  ? 

Prdstcrczquariòy  Si  ex  ilìis  duobu*  Scripturae  locisi  aut  totidem  forte  parallelis  > 
putent  fé  evincere,  ipfiffimam  Dei  naturam ,  fancìitatem  &  perfecìionem  >  primam 
e(Te  bonitatis  moralis  acìionum  noftrarum  regulam ,  annon  probabilius  nos ,  Dei  vo- 
luntatem ac  beneplacitum  eam  effe  regulam  ,  evincere  poflumus,  ex  fexcentis  Scriptu- 
rarum  teftimoniis ,  quse  clarè  ac  diftincìc  Dei  nobis  voluntatem  legibus  fignìn"c3tara 
imitandam  proponunt.'5 

Quinto,  ad  loca  propollta  difeutienda  veniamus.  Ac  primo  >  illa  verba  Eftotefan- 
Bi>  quia  ego  fanbìus  fum  ,  non  tam  proponunt  nobis  Dei  fancìitatem  prò  norma  , 
quàm  prò  motivo:  non  enim  dicitur ,  Eftote  fancìi,  quemadmodum  ego  fancìus 
fum  -,  fed  fanctieftote  ,  quia  ego  fancìus  fum  ,  *J\$  ^flp  ^  fic  Cap.  1 1:  ver.  44,  4? . 
code m  modo legitur:  & apud Petrum  »  1  P<t.  i:  16.  iia  legitur  X'yoi  yiWe9-i  »n  ìyìt 

Dein  fcopusSpiritus  fancìi  in  illiseft,ad  legi  latae ,  licet(alicubi  faltemj  cerem  orna- 
li ,  obedientiam  praeftandam  hoc  eos  movere  argumento.  Etenim  Levit.  1 1:  44, 45. 
praecepta  dabat  de  beftiis  &  volatilibus,  &  omni  anima,  quae  repit  in  aquis,  Se  de  om- 
ni  anima  quaereptat  fupcr  terram,  ad  difcfrnendum  inter  immundum  Scmundura  > 
atqueinter  animai  quod  comeditur  ♦  Il  animai  quod  non  comeditur.  VideVers46. 
47 .  quare  fic  eos  afFatur  vers  4$ .  Ne  abominabile s  redditote  vos  ipjos  ulto  rep:  ili  quod  rcp- 
tat:tiecpolluitotevosiflisj  44.  Namegojehovah fum  Deus  vefter  \  ut  fariBificetisvos,  <S 
fitis  fancìi  9  qui  a  ego  fancìus  fum:  Neergoùolluitevos  ipfos  uìlo  reptili  quod  rtptat  fuper 
terram.  45.  Nam  ego  fum  Jthovah  ,  qui  educo  vos  è  terra  J&gvpti ,  ut  firn  vob'ts  Deus  ,  uì 
fitis  fancìi  quia  Ego  fancìus  fum.  Quid  ergo  clarius  dici  pocelt^ 

Similiter  Ltvit.  1  o«  hoc  argumento  hortatur,  ut  parentibus  debitum  reddant  timo- 
rem:  ut  Sabbata  cuftodiant  Vers  3  -ut  ab  idolis  fé  puros  fervant  Vers  4.  &  dein  Vers  ^. 
hoc  eodem argumento urgetquaedam  defacrificiis  ,&ds  ejufmodi ,  per  roliquum  ca- 
put. Quo  docet  fancìitatem  illam  ,  quam  nos  imitari  decet,  non  effe  fancìitatem 
Dei  eifentialena  >  fed  effe  beneplacitum  ipfxus  liberum,  vaiiis  praeceptis  nobis  de» 
claratum. 

Quod  &  prascerea  liquet  ex  1  Pet.  1: 16.  ubi  limili  argumento,  hoc  teftimonio 
ex  Lrtmco  confermato, ad  obedientiam  hortatur,  dicens  Vers  14.  Ut  filiiobedimtes» 
qui  vos  non  ionfigurctis  prijìinis ,  qua  in  ignoranti^  vejlra ,  cupiditatibus  :   Eòque  nos 

E  %  doccns 


3  3  Moralitas  à  Dei  Voluntatel  Lib.  h 

docensquódfanttitasnoftra,  in  puraacfpiritualiobedientià>  praeceptis  divinis  pr*^ 
ftità,  confittati 

Sic  illud  Mat.  5:  48.  docet ,  in  quoconfiftac  illa  perfe&io  à  nobis  requifita; 
nimirum,  nonineoquod  airimilemus nos  eflèntiali  Dei  perfezioni,  quam  perfette 
nobis  ipfisimitandamproponere  non  licec  ;  veruni  in  hoc  fpeciatim»  ut  diligamus 
ìnimicos  noftros  ;  bcnedicamus  iis ,  quinosexecrantur;  benefaciamus  iis ,  qui  nos 
oderunt;  &  oremus  prò  iis ,  qui  nobis  funt  cffenfi  &  nos  perfequuntur  >  ut  videre  eft 
vers44.  Et  in  hoc  velit  nos  fimHes  effe  patri  noftro  qui  eft  in  ccelis,  qui  facic  ut  Ibi 
fuusexoriaturfuper  improbos  acbonos>  &pluitfuperjuftos  acinjuftos,  Vcrs^; 
Quid ,  an  dicemus  perfe&ionem  Dei  eflentialem  in  hifce^confifìere?  Atque  ita>Deum 
non  fuifle  enVncialiterperfe&um,  fi  non  feciflet  folem  fuum exoriri  fuper  improbos 
ac  bonos;  aut  fi  non  jkluiflècfuper  juftos  acinjuftos/Quishoc  dicetfEineliberumfuit» 
hocfacerevelnonfacere  ì  Quid,  an  non  mifcretur  quorum  vult?  annon  hasc  omnia 
prò  libero  Tuo  beneplacito  facit?  Conclufio  b<ec  (inquit  Amius  in  locum )  refertur  ad  to- 
tam  illam  difputationem ,  qua  dominus  interpretando  decalogum,  ojìendit  dtfeipulis  jw->  rem 
quiri  ampliorem  juftitiam , quamfit  fcribarum  &  Pharifaeorum.  *ix*a  igitur]efte  intelligo  ; 
fic  juftum  effe  ut  Chriftus  prÀfcripfit  »■  «ut  porro  fobriè  inttlligatur  fimilitudinis  nota\ 
Nam  Deus  7iA«e»  eft  natura  &  per  fé  >  nos  non  ita  >  fed  ejus  beneficio  perfebìionem  acci  pi» 
mus  ut  donum*  Dande*  Deus  perfeBè  eft  7iA«^*  nos  ex  parte  imperfebt'tx  itaque  imitatone 
quadam  fequimur  ejus  perfebìionem  •  Summa  ,  ftudium  &  emulati onem  vukin  nobis  in- 
fiammare fequmdi integritatem }  ut  vita  <$  moribus  noftris  >  in  omni  converfatione  cum  qui- 
bujlibet  ?  profeffìonem  noftram  ornemus. 

Optimè  Gualterus  in  locum;  Loquitur  autem  (inquit)  de  dileBionis  perfezione,  ut  ni- 
mirum in  illa  fine  eri  fimus  ,  &  ab  omni  fuco  aut  fimulat ione  alieni*  Mioquiji  de  Dei  Per»» 
fetìione,  qu*  in  ejus  Effentiày  Immutabili  conditione,  Majeftate%  Sapientid,  aliifque  ejus  at» 
tributis  habetur  ,  fermo  fit  ?  non  impoffibill  modo  ,  fedimpium  quoque  <&  nefariumfuerit  > 
ad  illam  afpirare:  In  eocene  primi  parente  s  peccaverunt ,  quodnon  contenti  conditione 
fibi  a  Deo  affignatà ,  buie  voluerunt  prorfus  aquari.  Nequaquam  ergo  nobis  inprafenti  man- 
dat  Cbrtftus,quod  in  illis  tamfeveriter punivit.  Quarequod  hic  dicitur  adprafens  argu- 
mentum  accomodai  i ,  nonlatius  extenai debet ;  ut  nimirum  quo  ad  liberalitatem  gratuitam 
<Sf  indefeffum  bemfacundì ftudium ,  Dei  exemplum  imitemur ,  <?  non  folum  immerentibus 
benefactamus  ,  veràm  etiam  certamenfufeipiamus  cum  hominum  improborum  ingratitudine , 
ut  hanc  noftrd  boni  tate  vincamus.  Ideo  apud  Lucam  fic  ait ,  eftote  igitur  mifericordes  ficut 
tfpaìer  vefter  mifericors  eft. 

Videatur  &  Calvinus  in  locum . 

Si  quasraturergo,  an  nulla  fit  in  a&ionibus  bonitas  antecedenter  ad  mandatum.  Ref. 
pondeoidifiinguendum  interbonitatem  fundamentalem  8c  bonitatem  moralem.  Nul- 
la eft  in  a&ionibus  bonitas  raoralis  >  nondum  polito  mandato.  Eft  tamen  in  quibuf- 
dam  a&ionibus  bonitas funda mentali*,  quo?  eft  convenienza  quaedam  auteondeeen- 
lia  tali  a&ui  adhaerens  aut  inhasrens ,  ratione  relationis  ,  quim  habet  creatura  rat iona- 
tisad  Creatorem,  vel  ad  alias  creaturas  rationales.  Naturasinconvenienseft>utbrutum 
aliquod  fuam  deftruat  progeniem;  peccatum  tamen  non  eft  >  aut  malum  morale; 
quia  non  prohibetur;  fic  inconveniens  eft  >  ut  homo  rationalis  Deum  odio  habeat, 
&  alias  devoret  creaturas  rationales  prò  lubitu  ;  luppofito  tamen  non  poni  legem  il- 
lud prohibentem  >  malum  non  elTct  morale  Se  peccatum  »    Bonitas  etiam  illa  f  unda- 

men  tal  is> 


Cap.  IV.  De  Jute  Dei  naturali.  39 

mentali*,  licetnonfluat  à  preceptofed  p:acfupponatur>  à  Ubero  tamen  Dei  beneplaci- 
to eft  »  naturarti  ralicer  conitÌLucntis  >  &  omnia  ita  ord'nantis.  Qjare  3  accurate  loqutrj- 
do>  diftinjiacndum  hlc  inter  hoc  Dei  beneplaacum  ,  &  l'^erafeu  prarceptum  : 
Naro ,  pnoncate  falcem  naturae ,  przeedit  haic  voluntas ,  confticuens  boniutern  fun- 
damenciiera  ,  Se  fequùur  voluncas  mandans  :  fìc  >  quando  actu  e  itur  nacebooitaj 
funda-aemalis,  antecedir  priontate  natura;  ipfamacìua'em  legiflationern.Quai  :o  ergo 
mandar  quidaut  vetat,in  quibusdam  moralibu^  ('nceremomaìibu:  &pu*èpoJtivis,a- 
liaett  ratio)  illud  eft  antecedencer  bonum  aut  raalum  funcbraentaliteT,  ^topcer  prodie- 
ra n  condecentiam  aut  ineondecentiam  >  qua:  à  Dei  beneplacito  ffc  confluente 
fluir  ;  a«io  tamenipfa>  tum  fic  moraizter  bona  aut  mala?  quando  mandatur  aut  rro* 
hibetur. 


C  A  P.     IV. 
De  jure  Dei  naturali  &  pofitivo. 

EXpofiri,  quantum  fert  inftituti  noftri ratio ,  natura  legis  in  genere,  aclegisdi. 
vinr  in  fpecie  ;  poftulat  ordo,  ut  ad  quarundam  legum  divinarum  particularium 
confiderationem  defeendamus  ,  carum  ,  puta ,  quarum  mentio  farpe  in  progrelTu 
fiet;    &quarumdiftinétacognitionobisutiliserit. 

Utleguni  in  genere  vari*  à  Theologis  &  aliis  recenfentur  divifiones  ;  ita  &lex 
divina  diverGmodè  diftribuitur  ;  Kas  autem  diftributiones  omnes  non  neceffe  eft  tan- 
gamus ,  nedum  examinemus.  Celebris  autem  &  communiter  recepta  eft  legum  di- 
vinarumdivifio>inPo(ìcivas  &  Naturale?  :  Et  in  Morales>  Ceremoniales  &  Judiciales. 
Harum  tra&atio  brevisad  feopum  noftrum  faciet  fatis. 

Ad  harum  autem  divinarum  legum  diftin&am  pcrceptionem  ,  prasmittenda  eft  ex- 
plicatioquardim  juris  naturali*  &  poftt hi  ;  quaeetiam  eo  magis  necefiaria  eft  >  quòd 
faepiu>intiaftatuhocce  dabituroccafiO)  hic  deredifierendi. 

Jus  hoc  naturale  duplex  eft:  Aliud  enim  diciturjiu  Dtoiptì  naturale  ;  aliud;W 
nobis naturaU>  De  utroqu^  hoc  jurequaeiam  à  nobis  dicendaluntj  ac  primùm  hic 
nacu;am  illius  juris ,  quod  Deo  naturale  dicitar ,  breviter  explanabimus,  de  altero 
in  feaaenti  capite  a&uri. 

l///>#4««xvult;«iappellatum  effe  à  jujìitìa:  Aliis  autem  hoc  difplicet,  co  quòd 
JHftumkjuJìhia potili*  venianta/w; ,  quod  eft  normn  pnmum  9c  fimplex;  Repre- 
henderediatureos,  Cicero,  qui  vtntrtm  à  vendiate  diftam  arbitrati  funt  5  cum  ;  f- 
nuflas  fuerit  a  l'enere  nominata  ;  qaafiin  qua  Venus  ftet .  Ideo  volunt  jujìitiam  deri- 
vari  ijwr*>  quòd  in  eà  jus  ftet»  Hinc  lfidorus  jujìitiam  appellar  quali  juris jìatum. 
Dicunt  quidam  ,  jus  illud  eflTe ,  quo  J  nobis  aut  lex  aut  ratio  diktat  racieniium  :  Unde 
apudGraecos  jufiitia  dicitur  <ft<p/«<n»i)>  quafi  J)w'<*  rinnt  juris  feientia  ,  \t\intdli- 
gmtia;  tòque  volunt  jujìitiam  neceflanó  jurc  puitcnorem  eflè,  cùm  omnis  fcienti3 
cocuiuseftfcientii  poftenoi  fu  \  tk  juitinafit  qu^fi  mmiftra  juris.  Videatui  [ 
nus  in  commtnt. juris»  Lib.  i.  Gap.  2  Grotius'mprolig.  'ad  Ubellum  de  jurtbtlli  (f  p<i 
€is  i   putat,  non  improba  bil  iter  dia  porte  ,  ipium  jur'n  noruen  a  Jorc  efle  ;  quia;us 

omn 


40  De  Jure  Dei  naturali.  Lib.  I 

omne  ab  co  originerà  ducit.  Alii  probabilius  judicant  jus  effe  à  vocejujjum ,  per 
abfciffionem  ultima?  fyllabje;  quemadmodum  ex  eo  quod  olim  fuit  ojfum ,  faftura 
eft  o;:  &  Ff/fajdicit ,  Antiquos  jura  nuncupaflè  jufja.  Connanus  autem jputatjw  idem 
effe  quod  juxta  :  Quia  Gcut  j«#ta  idem  fignificat  quod  aqul  Scpartter ,  ne  quod  par  eft 
&  equabile  illud  jus  eft:  £c  ficut  juxta  idem  etiamdenotat  quod  prope;  itajusne- 
quefuperat  neque  deficit  ;  fed  eft  pwpc  Se  juxta  rem  ,  cui  accomodatila  ufque  eo 
ut  «quale  fi tom nino;  quod tum  tir,  cumineonihil  minus  eft,  autmajus;  qujeenim 
exceditres  alia  aliara  magnicudine>  ab  ea  videtur  recedere  >  tanto  intervallo  >  quanto 
Cam  fuperat. 

Sed  hismiflìs  ;  Undecunqueenim  derivetur  eodera  res  redic  3  videamusquid  de. 
nocet.  Variis  quidem  modis  fumitur  ,  velpro  necefjitudine ,  ut  quando  dicimus>*Jf 
mihijus  cognati  ioni  s  3  &c.  vel  prò  loco  ipfoinquo  jus  redditur.  Uc  D.Lib.  i«  Tit.  i. 
ita  Terent.  in  jus  ambula  :  Ut  Senatus  locum  deugnai  \  &  Uyà*  Grascìs  forum  ipCumjudù 
ciak.  Vel  prò  arte  jum  ,  feu  prseceptorumlegalium  collezione:  quo  fenfu  dici- 
mas  jus  effe  artem  aqui  &  boni.  Vel  prò  fiatu  aut  condftione  bominum  ,  ita  Hit,  jnjlii* 
ubi  eie  jure  perfonarum.  Veruni  hae  acceptiones  Iongius  à  propofito  noftro  remota: 
funt. 

Sunt  alias  vocis  acceptiones  magis  nobis  notando,  ut  quando  fumitur  prò  tege; 
fumptà  (  ut  dicit  Grotius  dejur.  Belli  O*  fae.  Lib,  i .  Cap>  i .  §.  9.  )  legis  voce  largiffi. 
me ,  prout  denotat  regulam  actionum  moralium  >  obligantem  ad  id  quod  re&um  eft  : 
Atque  ita  jus  idem  eft  quod  Regula  liciti  &  honefti;  feu  Norma  agendorum.  Vel 
pioejfi8ujuft!tia>;  feu ipfl anione»  quxlegi  conformiseft>  aut  quam  lex  requirit 
&  prarfccibit ,  ut  loquitur  Amefius  in  caf.  confc  Lib.  5 .  Capt  1.  vel  potius  ,  prò  eo 
quod  rat ione  legum  euiquam  debetur:  Quo  fenfu  dicimus,  jus  fuum  cuique  tribuere*  Vel 
prò  attributo  ààionis  ,  idem  denontante  quod  juflum,  aut  quod  non  eft  injujìum  ,  ut 
vult  Grotius  ubifupra§.  $♦  ubi  jus  fic  fumptum  dividit  in  B^Borium,  eò  quód  ex- 
erceatur  in  focietate  inacquali ,  qualis  ea  eft,  quac  conftat  Parentibus  &  Lìberis;  Do- 
minis  &  Servis  ;  Regibus  &  Subditis  :  Et  in  ALquator'mm  >  quòd  exerceatur  in  Socie- 
tate  sequali ,  feu  inter  Fratres  >  Amicos,  Cives,  &Fcederatos,  Vel  denfqucpro 
legitimà potevate  aliquid  facimdi ,  velomittendi  >  h abendi ,  &  poflìdendi,  vel  deeo, 
cujuseftdominus,  difponendi ,  prout  vult  :  Quo  fenfu  dicitur  quis,  jurefuouti. 

Quandoquidem  Se  de  eo  jure  di&uri  fimus,  quod Deo competit;  &de  eoquod 
Hominesfpecìat,  &in  iis  fubjecìatur ,  nobis  fufficiet  jus9  in  divinum  Sehumanum 
diftinguere. 
Jus  divinum  duobis  modis  dicitur,ut&  jus  humanum.uno  modo>quando  idem  fere  de* 
notat  quod  lex  divina  \  ut  quando  dicimus  »  illud  licitum,  ijìudautemillicitumejì9 
jure  divino ,  r\  e.  lex  divina  approbat  ,  mandat  te  fancit ,  aut  permittit  illam  ac* 
tionem  ;  iftam  autem  improba^ ,  prohibet  Se  damnat.  Pari  modo  ,  dicitur  quid 
licitum  9  aut  illicitum,  jure  humano\  quatenus  legibus  humanis  prohibetur,  aut 
non  prohibetur ,  feu  mandatur ,  vel  permittitur.  Atque  ita  hsec  diftinftio  fumitur  à 
diverfit  caufa  efficiente.  Sed  de  jure  divino  fic  accepto ,  hic  non  loquimur  :  Quia  il- 
lud quod  fic  dicitur ,  jure  divino  licitum  effe  ,  potius  eft  jus  hominum  >  fecunduro* 
«am  juris  acceptionem ,  de  quàhicinftituittir  fermo. 

Alio  ergo  modo  fumitur  hìc  jus  Dei,  fciKprout  concipitur ,  ut  quid  intra  Deunb 
aut  formaliter  quafi  in  Dco  ;  hoc  eft  »  prout  denotat  poteftatera  reftara  &  legitimam, 

Dco 


Cap.  IV.  De  Jure  Dei  naturali.  ijrì 

Deoadhderentem,  adaliquidnempeagendum,  automittendum,aut  permlttendums 
aut  ad  difponendum de  fuo,  prout  vult,&c.  Et  confequenter ,  jushominum,  rec- 
tamiUam&Iegitimampoteftatemdenot3bit,  perfonseadha-rentem,  adaliquidagen.» 
dum,  omittendum>  vel  trattando  ,  &c. 

Jus  Dei  hoc  modo  fumptum ,  longè  differt  àlege  divini,  qua*  dicit  quid  extra 
Deumj&efTeftivèà  Deojdebitum  officii  creaturarum  Racionalmm  conftituens ,  uc 
fupraoftendimus:  Et  eftregula  pratica  (utloquiturceleber.  Voetius  feleft.difp.  par* 
te,  i.Pag.  $4©-,)  quam  Deus  judicat  fcrvandam  effe  a  creatura;  atque  adeo  vult  eà 
creaturam  obligai  è  ,  &aJtuilireve!atione&  imperiò  ,  fecundumillam  voluntatem  , 
obliar.  Porro  i  iex  ad  furamum ,  jus  illud  connotat  aut  praefupponit ,  quod  ia 
Deo°eft  j  quatenus  ut  legiflator  conlìderatur.  Quòd  aucem  jus  non  ile  ita  arcìan* 
dum,  ftauin  oftendemus. 

Jus  illud  Dei,  quod  eli  ad  intra  :  hoc  eft,  quod  terminatur  infoloDeo,  quo 
Deus  concipitur  quali  obligare  feipfum  circa  feipfum  >  feu  fibidebitorefledefeipfo 
(  ut  loquitur  D.  Voetius  ubi  fupra ,  de  jure  &  jujìitid  Dei  Pag.  341 .  )  non  hic  tangw 
rnus,  fiveillain  Deotcrminatio  confideretur  effemiatiten  quojureportftJuenetur 
Deus  a  mare  feipfum  ;  Civeperfonaliter  ;  quo  modo  tenetur  Pater  amare  Filium  &vi- 
ciilìm  ;  Scuterque ,  5.  San&um  Se  viciifim  ,  quia  ad  inftitutum  noftrum  nihil  faci* 
tjus  difquifitio  :  ncque  illius  ,  non  ablìmilis ,  pari*  Dei ,  quo  cenetur  quicquid  facit, 
fiatine >  mandar,  prohibetautpermittit&c,  in  aut  circa creaturas,  Ù  facere,  fta- 
mere,  mandare  &c.  fapiemer  ac  congruenter  fuse  naturr ,  cura  fitfapicntitilmus  &  ab- 
folutcperfecìifiìmus. 

De  jure  ergo  Dei  nobis  Ioquendum  eft ,  prout  dicit  refpe&um  ad  creaturas ,  &  ter. 
minaturinDeoquidera,  fed  tantum  in  ordine  ad  creaturam:  namde  jureillo,  quod 
xerminatur  in  creatura  >  poftea  dicemus ,  quando  de  jure  bumano  fict  fermo  ;  hic  id 
non  tracUmus ,  licet  jus  etiam  Dei  dici  potììt ,  propterea  quòd  ab  eo  caufaliter  fiat. 

HocautemjKJDc/  ,  quod  refpicit  creaturas ,  vel  eas  refpicit  ut  pofJìbiUs ,  vel  ut 
creatasi  jus  illud,  quod  eas  refpicit  ut  creabiUsziitpoJJibiles,  dici  potefteminens  do- 
minium  Dei ,  quo  ex  infinitis  (Syncategorimaticè  nempej  pollìbilibus ,  rationc 
fux  oronipotentix  ,  iftas  defìnitas  creaturas,  tum  quoad  numerum  autj  individua  ; 
tum  quoad  fpecies  \  &  non  alias,  cxmerafuà  Uberrima  &  fapientilfimà  voluntate, 
exftatumerè  pollìbilium,  in  ftatum  futuritionis  tranftulit  ;  &  fixè  ordinavit ,  ut> 
tempore  determinate  praeiiituto,  a&u  exifterent  :  illcenim  condidit  omnia,  &  per- 
voluntatem  e  jus ,  funt  Se  creata  funtt/tyoc.4: 1 1.  fic  Pfal.iy.  9.  ipfo  dkenteeft  {'nem- 
pe  quicquid  eft)  8c  ipfo  principiente  exiftit.Hinc  eH  quod  omnia  verbo  produxeiat,  fiat 
inquiensfox ,  & fatta fuit ,  <?c.  Gen.  i*  Nec  tantum fpeftatur  hoc  jus  aut  dominium 
Dei ,  in  fi  triplici  earum  creaturarum  futuritione,  &  a&uali  exiftentia  una  cum  cir- 
cumftantiis  omnibus  j  fed  &  io  earum  ad  fuos  fines  ordmatione  $  hinc  eft  quòd  quaf- 
dam  creaturas  rationaIes>  adaeternam  fecum  communionem  colendam;  alias  vero 
ad  xternum  exitium ,  in  gloriam  fui  nominis,  deftinàrit  j  omnes  :>:im  operaius  eft\Jeho- 
vapropterfe>  etiam  improbum  ad  diem  mali  Promj.  t6: 4*  Eandem  habetillepoteftatem 
iu  creaturas  omnes,  etiam  optimas,  quamhabet figulus in luturn  ;  &langè  majoretti, 
utarguit  Apoitolus  i\om.  9;  21,12,  23,24.  Refpicit  etiam  hoc  jus,  dtfpofitionem 
feu  ordinationem ,  in  voluntate  divina  >  omnium  mediorum  ?  ad  iftos  rauos  fine* 
tcpdeajium  >  ut  muitis  oftendi  pocejjfc 

B  WS 


4&  De  Jure  Dei  naturali.  Lib«  I- 

7tf;illudrefpecìucreaturarum  acìu  exiftentium  ,  vel  dici  poteft  Domìnìum,  pro- 
prie ac  diftin&cficdi&um,  quodincluditjus/?o/fotoft>  dijponendi zc'unndi  :  vel  i^>, 
gimen.  Deus  enim  ,  refpe&u  creaturarum  a  fé  produ&arum ,  vel  confiderai  poteft 
ut  Dom'tmts  proprìedi&us  feu  proprietarius ,  leu  j  utis,  qui  jure  poffidec  quod  poifi- 
detj  de  eodifponere  poteft  proutlibet,  &  eo  utitur  &  fruitur,  prò  arbitrio  Tuo; 
vekit Rettore:  Guhrnator,  qui  legiftatoriam habec  potcftatem  >  ut  &  poteftatem  ;u« 
dicandi ,  &  fententiamlatam  exequendi. 

Hoc  domìnìum  refpicit  omnes  creaturas:  nam  in  omnes ,  jure  creationis,  hoc 
dominiumexercere  poteft  &  exercet  i  Parai.  29:  ii,i2>  16.  Tua  eft,  O  Jehova, 
magnitudo  •— -  Imo  omnia  in  calo  &  in  terrà  ,  tuum  eft  Jehova  regnum  —  Nam  divi  ti  ce 
&  gloria  àfacietudfimt  ,  &tu  domìnìum  habes  in  omnia ,  (2  in  manu  tua  vis  &  potenti  a 
■  Jehova  Deus  noftcr,  totaheecreru?nmultitudoquamparavìmus        \  ■  ■  e  marni 

tua  ejì ,  &  tuafunt  box  omnia,  PfaL  2  4.  1 .  Jehova  e  fi  terra  &  quod  implet  eam  ?  orbis  ha- 
bitabilis  eir  habitantes  in eo.  &  PfaL  50»  io-  quum  meapt  omnis  befiia  Sylveflris ,  jumenta 
in  montibus  mille*  11.  agnofcam  omnes  volucres  montium}  denique>  anomalia  agrejìia  funi 
penesme.il  -^  Nammea  e  fi  terra  habitabilis  <3>  pieni  tudo  ejus  AH.  17;  24.  Deus  UU 
qui  fecitmundum(y omnia  qua  in  eo  J unt ,  quumfit  e  celi  (Sterra  dominus  PfaL  II  5;  16» 
iffi  cceli funt  Jehov* ,  terraque ,  quam  deait  filiis  hominum. 

Quare,  ficut  omnium  eit  Dominus,  fic  &  de  òmnibus  prò  Iibitu  difponit,  Pfal, 
115: 3»  <Atque  Deus  nofier  in  ipfis  ccelis  est,  qiiìc quid  placet  \acit.<ST  13*- 6*  Qgic- 
quid  placet  fili  ,  Jehova  facit  ,  in  ccelis  ac  in  terrà,  per  Maria  (2  omnes  abyffos.  Dan,  4: 
34.  Omnes  habitatorcs  terra  ut  nihili  reputantur,  &  prò  voluntate  Jud  facjt  in  exercitu 
cceli,  <2 habitatoribus  terree,  nequeesl ,  quiprohibeat  manum  ejus ,  aut  dicat  ei,  quid 
facis^  j3  Unde,licetordineminftitueritinuniverfo,  fecundum  quem  omnia  difponit, 
ordinat  ac  obfervar  ,  iifque  utitur  modo  ordinario,  poteft  tamen,  prò  arbitrio» 
huncordinem  invertere,  &  alicer  de  iis  omnibus  difponere,  ac  pianerà  fup;a  hunc 
ordinem  naturalem  operari  ;  eòque  ,  miracula  tacere. 

Ratione  hujus  juris  ac  domimi ,  ftricìc  ac  in  fé  confiderati ,  poteft  creatura*  fuas  fa- 
cere  Deus  qaicquìdvult,  fine  ullà  vel  minima  injuri*  fpecie  :  injuris  enim  fupponit 
jusaliquod  aut  debitum  ,  in  eo  cui  fit  injuria.  In  creaturàautem ,  ad  Deum ,  tanquam 
creatorem  ac  abfolutum  dominum  ,  relata,  nullum  eft  jus ,  nullum debitum  $  ergo 
nulla  hic  fieri  poteft  injuria.  Quare  9  Iicet  creaturam  immerencem  qualitercunque , 
cruciaret,  nullameifacerecinjuriam,  nulla  prorfus  hìc  efletinjuftitia  \  quia  nullum 
debitum;  ideoque,  nullum  jus;  &  ubi  nullum  eft  jus,  nullum  poteft  haberelocum 
injuria.  Juftuia,  utinotum,  verfatur,  in  fuum  cuique  tribuendo,  quid  autem  eft  in 
hocftatu,  quod  creatura  fibi ,  tanquamfuum,  ullojure,  vendicare  pollic  ;  «Se  quo 
ablato  dicere poflìc ,  fibi  fieri injuriam  ì  Quis  negabitpofle  Deum ,  pio  abfoluto  hoc 
dominio  ,  creaturas  omnes  annihìlare  ?  Si  autem  poteft  omnes  annihilare  ;  poteftne 
&  viventes  inrerficere  ?  Si  poteft  interficere ,  poteftne  hoc  facere  vel  in  inftanti ,  vel 
intemporealiquolongiori^  Et  fi  hoc,  curnon  &  cum  al  iquo  dolore  (  Et  fi  cura 
aliquodolorìsgradu,  nempe,  ut  4*  curnon  &ut  6aur  io&c?  Sane,  cum  nobis 
liceatdecreaturis,  fubnoftrapoteftatepofitis,  prò  arbitrio  noftrocJifponere,  eafquc 
cruciare  ;  quin  hoc  &  Deo  abfoluto  dominolicebit ,  nulla  ratio  fuadere  poteft*  Crea- 
tur^ilJa?  foci* ,  quasnos,  prò  arbitrio  noftro ,  cruciamus?  fine  ulia  ipfis  illata  in-' 
}mià,  à  nobis  ninil  habeut ,  nec^fuumnec^i/?^;  nos  autem  quicquidhabemus, 

Se  effe 


Cap.  iv.  Dejure  Dei  naturali.  43 

&  effe  noftrum  & txifitre>  Deofoliacceptum  referre  debemus.  Deuspro  fu©  bene- 
placito dedit  nobis  effe  Se  tale  effe}  hoc  autem  rurfus  auferre  poteft,  quomodo  ipU 
vifum  fiicrit;  &  de  noftro  effe  difponere  poteft ,  prò  abfoluto  Tuo  beneplacito»  Videa- 
tur  clariff.  Twìjfus in  Vindiciis ,  L'.b:  2»  Pan:  i.  Crim:  2* Seti:  5.  V'tgr:  I. 

Licet  verum  fit,  Deum  nulJum  jus  àcreaturis  mutuari ,  cum  Gtens  peTre&iilìmnm 
in  fé ,  &  independens  ;  eòque  ,  jus  ipfius  non  menfurari  debere ,  ad  quodvis  in  crea- 
tura, nifi  in  quantum  vifum  iplìeft,  fibifeipfum  quafi  obligare,  &  taliter  obftnn- 
gere:  non  tamen  video  quominus  jus  hoc  domimi  ab folutt  t  de  quo  jam  loquimur , 
quodque  differì  k  jurc  gubirnandi  ,'  autà  dominio  irto,  quod  in  regimine  apparet: 
&à Remore,  quàtali,  exercetur,  proximèfundaridici  poiìit ,  in  cieatione:  narri 
hic  tantum  quarritur  de  titulopror.imo  pioprierads,  aut  dominii  abfoluti  \  non  vero 
dejuregubernandi»  Etcreatio,  qurjncludit  totalem  omnium  confervationem ,  qua? 
nilaliudeftj  quìm  continuata creatio,  optimus  e  11  hu jus  dominii  abfoluti  titulus  ; 
Quia,  in  hoc  opere  participem  nullum  habec  Deus,  coadjutorem  nullum  ;  fed  ipfc 
prima  cft  ,  totahs  ,  &  abfoluté  indjpendens  caufa.  Qiiare ,  eo  quo  i  fu  Creator  om- 
nium, bene  dici  poteft  ,  jure  meritò,  libi  vendicare  abiolutam  poteftatem  quidli- 
bec,  prò  arbitrio  ilio,  increaturasfuasagcndi  :  quippe  cùm  eas  ^creànt,  jureop- 
timoj  Dei efie,  idquepropniilì.nè ,  dicipoffunt.  iVlalètameaarguunt  Armiuani, 
exereatione,  tanquam  beneficio ,  fluere  (tè  Ve!  ;  cum  ,  per  jus  illud,  non  intelli- 
gantdominium  hocabfolutum,  diftinfte  fìc  dictum  ;  fed  poteftatem  gubernandi  j 
namque,  beneficium  qua  tale,  quicquid  poftuletabeo  cui  datur,  permodum  grati- 
Mtdiiiis;  non  tamen,  eà  de  caufa,  potentis,  quibenerìciumpreftat,  authoritatem 
publicamaucjusregendi,  in  eum ,  in  quem collatura  eftbeneiìciura,  ubi  vendicare, 
utinotum. 

Huc  etiam  fpc&ar/willud  &  domMum,  quod  habet  &  exercet  Deus,  etiam  in 
xreaturas  rationales ,  in  genere  Entis,  in  eorum  animas,facultates ,  acìus  voluntatis ,  & 
operationes;  eos /c/7,  libere ,  ac  prò  arbitrio  fuo  ,  movendo>  dirigendo,  difponendo 
&  ordinando  ;  idque,  fapientiiììmè  3potentiflimè  &  fanctiHìmè  ,  ut  evincuiu  noftricon-- 
tra  Pàagianos  &  (ìmiles  ;  ut  &  granaglie  &  dominii  Deihoftesinfenfilììmos,  Videa- 
tur  Subtilis  Braiwardina,  qui  Lib:  I.  de  caufa  Dei,  iste.  Cap:  2.probat,  Dcum  omnium 
aliorum  effe  neceffarium  confervatorem:  idque  immediate  Corol:  2.  ejufd  capitis:  imo 
immed-acius  qualunque  caufa  creat*,ibid.  CoroJ.a.Et  Gtp.J. probat  Deum  effe  necefla* 
riam  caufam  efficientem  cujuflibet  rei  facìa?.  Et  Corol.  2.  nihil  poffe  quidquam  facere  > 
nifi  Deus  per  fé  &  immediate  faciatiilud  idem.  Idque  Coro/.  3.  immcdiatiusquoli- 
betaliofaciente*  SicCap.4.  probat  Deum,  quihbet  creatura  movente,  neceffa- 
rio  commovere:  Idque  perfe&  proprie  Coro!.  1.  immediate  Coro/.  2.  &  immedia- 
tiusalio  motore  quocunque  Corol  $.  Similiter  Cap.  Zj.  probat  omnia  ì  Divini, 
providentia  evenire.  Et  Cap.  31.  probac  a&iones  etiam voluntariasfubeffe  Divina? 
providentia:.  Et  Cap.  32.  Omnia  provenire  probat  à  Dn  providentia  acìualiter 
duponente,  non  tantum  permittente.  Quod  &  fcripturaluculenter  demonftrat 
Cen.^o'.lo.  2S>im.  12:  11,  i*.&  16:  IO.  Pfil.11711,2.  Prov.  16:  l>p.  &  I9:  **• 
0C2i:r.  ìfai.  10:^,6,7, 15.  5:45:6,7.  &47: 11.  Jtrm*im%l.  iA™s<\:6. 
*Aft.z:2$.  Sc^-.zS.  &  17:28  kpm.qw;.  &ii:;6.  quibus addipoffuntpluri- 
ma  alia  hoc  idem  confirmantia  Scripturx*  teftimonia.  Unde  liquec ,  jure  optimo , 
PflPeDeumhominuravoIuntatesearumqueacìioncs  difponere»  dirigere,  ordinare, 
~  F  \  huc 


44  De  Jure  Dei  naturali.  Lib.  I. 

hucvel  illuc inclinare,  &c e fficaciter,  omnipotenter  &  irrefiftibiliter*  quocunque  & 
quandocunquevult,  movere. 

Ha?c  de  Jure  domimi  di&a  fufficient  ;  fequitur  ut  de  Jure  rigimmis  aliquid  di- 
camus  • 

Jushocregiminis  Del  refpicit  proprie  creatura s  rationales  (nam  de  Metaphorico 
ilio  creaturarum  irrationalium  Scinanimatarum  Dei  regimine,  non  hìc  Ioquimur) 
idquein genere  Mori s  :  fcfupponic  eas  e(Te  libere  3gentes ,  fociabiles  >  deie&ibiles  ta» 
men  ;  atque  ita  legibus  proprie  di&is  regibiles. 

Quddautem  hoc  jus  foli  Deocompetat,  nemo  fanus  negabir ;  isenimeft,  qui  eas 
condidit,  iifque  dedit  cale  effe;  is  eciam  folus  corda  fcrutari  poteft,  eoque  ea  gubernare, 
Qualecunque  ergo  regimen  conceflìt  hominibus ,  in  alios  homines ,  fupremum  (ibi 
ipfe  refervavit.  Eft  ergo  fupremus  omnium  Recìor  &  Gubernator.  Hinc  nofter  u- 
nicus  dicicur  Legiflator ,  lac,  4: 12. 

Quòd  a&u  Re&oris  parces  agac ,  &  creaturas  rationales  legibus  fuis  gubernet  ,  cla- 
mat  ratio  omnis;  ceftacur  omnium  confeientia;  confirmat  univerfa  Scriptura  ,•  feries 
«cordo rerum  inftitutus probat \  regimen,  apud  omnes  fcrèGentes  quodammodo 
exercitum ,  cvincit  ;  differentia  homines  inter  b\  beftias  id  demonftrat  ;  &  nos  fupra 
Caj>*  1  •  ex  parte  oftendimus. 

Quum  certum  fic ,  Deum  folum  hoc  regimen  exercere  poflé ,  cùmfit  fupremus  ac 
indepcndensj  omnifeius,  omnìprasfensj  omnipotens,  omnifufficiens ,  ac  optimus; 
coque  omni  modo  idoneus  ad  leges  ferendas  ,  eafque  executioni  dandas  :  Et  Deum 
effe  fupremum  &  abfolutum  omnium  rationalium,  eciam  qua  ulium  >  Dominum  > 
non  eft  quòd  anxiè  inquiramu*»  qnodnam  fit  immediatum  hujus  juris  Dd  fundamen- 
tum:  Exeoenim  naturaliterfcnecelTariòrefuItarevidetur,  quo  J  Deus,  cui  compe- 
ta fuprema  de  jure  poteftas ,  fithominis,  feu  creatura  rationalis^quse  gubernari  poteft, 
Dominus  abfolutus. 

Ad  Gubernatiwnem  hanc  Dei  fpe&ant ,  Legislatio ,  ludicium  &  Executio* 
Hic  ctiam  relncet  luftitia  Dei ,  non  fila  univerfalis  ,  qua:  eadem  eft  cum  Dei  fan&i  - 
tate  &  recìitudine ,  9c  eft  perfeciio  Dei  fapientiae  ac  bonitatis  ;  fed  fpecialis  illa ,  qua 
bonas  &  arquas  condit  leges ,  &  creaturas  rationales  fecundum  illas  leges  juftè  guber- 
nat,  &judicat,  bonos  &  morigeros  prasmians,  immorigerosveròacrebelles  puniens. 
,  Quidetiamhicpraeftet,  autprseftate,  ex  ab foluto  fuo dominio,  poffit,  non  eft  nu- 
li, jus  loci  difquirere. 

Ulterius  inquirendum  >  quidnam  (ìt  hoc  jus  Dei,  refpe&u  creaturarum  rationalium, 
Id  ùc  nobis  deicribit  ClarifT.  Voetius  de  Iure  &  hiììitia  Dei ,  Pag.  340 .  Eft  (  inquit  ) 
ideareBitudinis  &  bonitatis  Dei  circa  gubernationem  creaturarum  rationalium ,  cum  potè» 
fiate  in  legem  feu  pra:eptd  fé  diffundendi  9  ac  per  ea  creaturas  dirigendi  <2?  obligandi* 
Paulus  Voetius ,  Gisberti  Filias>  in  Commenta  ad  Inftitut.  Lib.i.  Tit.  2.  de  luftitia  & 
Jurey  Pag.  50.  dicit ,  Jus  Dei  e fle  regulam  liciti  &  bonetti ,  in  mente  divinai  fecundum 

2uam  Deus  fernet  ipfum  obligat  %  vel  quafi  obligat ,  in  ordine  ad  Creaturarum  vel  Suiipftus 
iretìionem* 

Quatenus  autem  lus  denotat  boteftatem  legitimam  aliquid  faci endi  >  velomittendi> 
(  quo  in  feafu  hìc  non  incommode  fumi  poteft.  )     Sic  non  male  definiri  poteft. 
Jus  dtvìmm  eft  poteftas  fuprema,  &  independens  in  Deo}  qua,  rationefutjupereminentU 

y/uprem*  antbor itati*  >  &  domimi  abfohti  in  creatura*  rationaksjàft  creata*  <$  confer* 
si -      vataf^ 


Cap.  I V.  De  Jure  Dei  naturali.  4  j 

vatasf&  in  effe  &  in  tali  effe,  eas,  quafi  teneatur  dirigere,  0  obligare  legibuf,  tum  ulfolutc* 
tum  ex  bypotbefi  necefìariis. 

Limicamrhic  lus  Dà  dia  jus  illud  >  quodfpe&ac  creaturas  rationales,  eafqu?  afta 
CXJftcDtes  ;  idque  ingenere  moris. 

Dico  lus  divinum  cftèpotejlatem  ,  co  quòi  jus  quodfibet  io  genere  ,hoc  fenfu  fum- 
ptum,  fit  potcftas  recìa  ,  perfonae  cui  competit  adhaerens,  akquid  a  gendi  velomit- 
tendi»  &c.  ut fupra dicium. 

Dico  poteftatcmfuprem.im& independentem;  ut  diftinguatur  ipoteftate  hominibus 
concedi;  quae  dependens  eft  &  fubordinata  ,  à  Deo  libere  conceria. 

D'icopoflìt  (2  aBu  (  q uaft)  teneatur,  &c. quia  ficut  jus  omne  datpoffe  uri  eo,  ad  quod 
jus  h3bentii,  quiilliusjurisfubjechfuiitlegitimii  ficinquibusdam  cafibus  tenentur 
ii,  quibusjustaie  competit,  eoutijure  \  quia  in  eo  caiujwr  dicit  obLgationem ,  & 
non  meram  permiilìonem  :  Et  polita  creat  uà  racionali,  &  alhs  conliderandis  rùè 
confideratis ,  neceffum  judicamus  ,ut  Deus  hoc  jus  aftu  cxerceat.  Quiatamen,  im- 
proprie eum  dici poflfeobftringi  judico  ,  id^o dixi ,  quifi  teneatur. 

Dico  ratione  fu*  fupertminenii<e  >  &c,  quia  non  neceffum  judico  iftam  dirimere 
controverfiam ,  nempe,  quodnam  fit  immcdiatumhujus  jurisfundamentum  $  cura 
prò  certo  fupponam ,  omnia  haec  hìc  requiri  &  haberi  :  Nam,  ratione  fupereminen- 
tix  acfupremasaiuhoritatis,  Deus  idoneus  eft  adregimen  acìuexercendum  ;  &quia 
creatura;  ifta:  rationales  funt,  regipoffunt  $  &  quia  Deus  eascreavit ,  &  in  effe  ac  in 
tali  effe  confcrvat  ,  abfolutumhabetiD eas  dominami;  quodetiam  requiritur  adhoc 
jus  fundaudura. 

Dkolegibustumabfolutc  tum  ex  bypotbefi  neceffariis  ;  quia,  utftatim  apparebit,  ex 
iftis  legibus  funt  quidam  abfolutè  neceffarias;  Hoc  eft,  ita  neceffaria?»  ut  eas  non 
potuerit  non  condere  ,  rebus  tic  ftantibus  ;  neceas  poflìt  etiamnum  penitus  tollere 
aut  abrogare;  imo  nec  in  iis  difpenfare  ;  Alia;  autem  ,  liberiate  cum  contrarieta- 
tis ,  tum  contradi&ionis,  libere ,  amerò  fuo  beneplacito  fluentes ,  quas  mutare,  aut 
penitus  tollere  poteft,  aut  in  iis  difpenfare  (latcfumpto  yocabulo  )  faltem  quoad 
tempus. 

Jus  hoc  diiinum  commmittrdiftinguìtur  in  jus  Dco  naturale  ,  &  pofìtivum.  llìuà 
diciturid,  fecundumquod,  ex  necefiìtate  natura?  >  nonpoflitnon  prxfcribere  &  ex- 
igerc  Deus ,  à  creaturis  rationalibus ,  talia  officia ,  quorum  oppofita  implicarent  con- 
tradi&ionem  ;  eo  quo  J  non  fundentur  in  divini  voluntate ,  fed  in  divina:  naturai  per- 
fezione, eminentià,  fanftitate  &  rettitudine.  Hoc  autem,  id ,  fecundum  quod, 
libere  ,  &  ex  mero  fuo  beneplacito  >  talia  praefcripfit  officia,  quae  vel  potuiffctnon 
prxfcribere,  vel  quorum  oppoGta,  antecedenter,  in  figno  rationis ,  ad  divinarti  vo- 
luntatem,  potuiffet  velie  &  injungere,  citra  ullum  perfe&ionis  &  fancìitatis  fu»  praeju- 
dicium,&:abfqueul]àcontradi(ftionisimplicatione. 

In  hoc  ,  inter  omnes  conveait,  quòd  quajdamfintprxcepta,quaTtamarclam  ha- 
benteum  Dei  natura connexionem,  utpoiitd  creatura  rationali  fcregibili ,  non  pof- 
fit  adea  pr^-fcribenda  non  obline! us  effe ,  qualiafunt ,  ut  Dio  fé  fubjiciat ,  ut  Deo  in 
omnibus  morem  gerat ,  ut  Eum  unici  prò  Deo  fuo  babeat ,  &  Umilia  ;  Quaedam  veiò  à 
libero  Dei  beneplacito  rìucntia  :  Veiùm  in  particulari,  &  horum  &  illorum ,  enu- 
meratione,  non  funt  omnes  unanimts.  Quidalri  enim  ad  hoc  jus  naturale  eareferunt, 
qu*  aiii  ad  jus  pofitivurn  referenda  potius  judHbt.    Longum  nimis  effet ,  &  i  prò» 

3  polito 


data  ti 

f 


46  De  Jure  Dei  naturali.  Lib.  L 

pofitonoftro'aliemim,  hifcenuncnosimmifcere  controverfiis  ;  &  de  earum  quibus. 
dam  j  occafio  poftea  dabitur  aliquid  dicendi. 

Sufficiet  nunc  gencralia  quidam  proponere,  quibus  tum  ea  qua?  naturali*  font  jurii) 
tum  eaquse  funt  pofnivi  tantum  juris ,  dignofci  queant  :  Ac. 

Primo)  Qualunque  tam  arétam  habemciim  Dei  natura,  perfezione  >  &  eminen* 
tia  connexionem  ,  utnonpoilìc  Deus  oppofita  mandare  citra  naturse  fuse  prasjudi- 
cium ,  hsec  pò  (Tura  us  dicere  juris  e(Ie  divini  naturali*  :  Quìa  certum  eft  >  Deum  non 
poffefeiplum  ,  aucfuam  ipfius  naruram  abnegare  ;  nec  poteft  velie  eam  ullomodo 
imminutumiri.  Hincnon  poteft  Deus  mandare,  ut  Angeli  authomines  credant> 
Deum  non  effe unum  ,  non  effe  infinhum  aut  omnipotentem  &  iimilìa.  Quia>  talia  ju- 
bendofeipfum  quodammodo  ,  fuamque  naturam  >  infinitatem  >  unitatera,  omni- 
potoitiam&c.  abnegaret;  &  repugnat naturi» divina:,  cùm  fit  prima  veritas a  man- 
dare ,  ut  quis  creda  tidverum  effe  quod  eft  aperte  falfum.Sie  non  poteft  abfolvere  ho- 
minem à  dependentià,  e  ùcnphyficà  ,  tum  morali;  quia  hoc  fieri  non  poteft»  citrana» 
turae  divinse  prsejudicium:  nam  hoc  idem  effetac  dicere;  Deum  non  effe  Deum  uni* 
cum,  noneffepriraamcaufam,  nec  omnium  dominum  abfolutum,  fed  creaturam  eflè 
Deum.  Hinc. 

Secundà  ,  Ea  eflè  juris  divini  naturali:  dicere  pofiiimus,  quorum  oppofita  repugnanc 
natura:  divinse  :  Hinc ,  quia  repugnat  natura  divinse  >  ut  non  fit  creaturarum  fuarum 
Dominus  abfolutus ,  ut  non  fit  Imperatorfummus  ,  ut  non  fit  unica  &  fimplicifììma 
e(Tentia  ,  non  poteft  mandare  ,  ut  alius  prò  Deo  habeatur  >  ut  creatura  non  obediac 
Creatori  mandanti  :  Sic  ,  quia  repugnat  dicere ,  primum  idem  non  effe  idem  ,  ideo  non 
poteft  Deus  mandare,  utcredamuscontradi&ìoria  non  effe  fimul  vera,  fai ,  idem 
non  effe  idem  ;  nam  dicei  e  idem  non  ejfe  idem ,  tandem  in  hoc  refolvetur ,  primum  idem 
non  eft  idem ,  quod  eft  blafphemum. 

Tertiì,  Quandocunque  moralitas ,  fivecomplexa,  five  incomplexa  >  fluir  é  nato» 
rà  Dei,  ut  moralis  veritas  ìftius  propofitionis ,  Deus  eft  unus ,  Deus  eft  effemialiter  bo- 
nus >  &  fimilium  y  in  hifee  Iocum  habet;W  Dei  naturale  ;  nam  non  eft  à  Dei  voluntate 
quod  hx  fint  vera;  propofitiones  ',  fed  eft  ab  ipfà  Dei  natura.  Nec  eft  libera  Dei  voluntas 
(inquit  clariff:  i\betorfortis  deprovidentidCzp. Zi:  Pag.  358)  proprie  caufa  cur  Deus 
pdem  haberi  talibus  mandat  ;  ideo  reBìtudo  moralis  in  hifce  a  nohis  creditis  >  eft  origina* 
littrinDeo:  nam  credi mus,  Deum  effe  infinite  bonum,  potius  quoniam  ita  eft,  qukm 
quia  Deus  libere  mandat  >  ut  id  creàamus ,  autfaltem  quia  Deus  mandat  ut  credamus  Deum 
efie(?e.  Quia  revera  eft  Deus  talis  in  fé  ;  nec  credendum  eft  nobis  Deum  effe  tal  em  in  fé , 
quoniam  ita  Deus  mandavi t  ;  quafi  Dei  mandatum  effet  caufa  originali s  illius  reStìtudinis 
moralis,  qu<£  eftìn  atìucredendi ,  fed  quia  conformitas  revera  eft  inter  objeclumfeu  rem 
credi tam  &  fidem  :  nec  enim poteft  Deus  mandare  3  ut  credamus  oppofitum ,  aut  rem  ita  fé 
babere ,  cum  non  ttafefe  habeat. 

Quarto  y  Qusecunque  implicant  contradi&ionem ,  utmandenrur,  eahucfpeftant. 
qualia  funt  illa,  creatura  rationalis  non  tcnetur,  in  Deum,  ceti  optimum  bonum , 
ferri,  Se  fimilia:  nam  repugnat  hoc  ita  eflè  :  repugnat  creaturam  rationalem  effe  crea- 
turam ,  &  non  Deo  fubjecìam  :  aut  effe  talem  creaturam  rationalem ,  &  non  debere 
appetere  Deum  tanquam  fummum  bonum.  Sic  contradicìionem  involvit,  Deum 
mandare  odium  fui,  tanquam  rem  moraliter  bonam,  cum  (ìtfundamentaliter  malum. 
Quare  nec  poteft  mandare  ut  credat  quis ,  diabolum  effe  Deum  ,  quia  hoc  eft  effentia. 

licer 


Cap.  IV.  De  Jure  Dei  naturali.  47 

litermalum*  quiaeflentialiterfalfum  ,  &  intrinfecè  involvit  conrradicìicnem ,  (ci 
plures  efle  Deos,  aut  diabolum  effe  Deum ,  aut  Deum  id  tanquam  vcrum  pr.:i 
quod  eft  effentialiter  &  intrinfecè  falfum.  bit  repugnac ,  crcatuurr      donala 
teneri  in  omnibus  Deoac  creatori  Tuo  morem  gerere:  contradiCtio  ci^.n  eft  ,  eri 
creatum  effe  &  non  fubjici  creatori  3  propterprimitatem  &  ìndependertiam  Dei  >  & 
inferioritatemacdependentiam creatina^  raleenim  ens  eflèt  &  creatimi  &  : 
tum>  dependens&independens  j  quod  repugnac 

Porro^mòjSunt  quadam  praeceptacommr  .!.  ;  qua?mutarinon  pofìunt  ;  quali; 
funthaec>  non  eft  injuftèfaciendum  t  non  eft  adverfm  Deum  peccandum  ,  &  ejufmodi , 
qua?  dicuntur  effe  aeternseveritatis:  Har  -uiemad  jus  Dei  naturale  fpecìant,  ita  uc 
Deus,  non  poilìt  contrarium  mandare,'  magìsquàm  mandare  aut  efììcere,  ut  homo 
non  Gt  animai  rationalc  >  autut  unumquodque  non  iìtid  quod  eft. 

Sexiòy  Quaeiam  fune  rationabilia  pnora  ,  ut  loquitur  Bradivardina,  de  capta  Dei 
Lib.  1.  Cap.  li.  quxfunt  taliaantecedenterad  voluntatemdivinam  ,  &eam  movere 
pofTunt  ;  qualia  funt  >  Deus  eft  ,  Deus  eft  &ternus  ,  &  fimilia,  Haec  bene  reduci  poffunt 
ad  jus  divinum  naturale. 

Praeterea  Settimo ,  ifta  etiam  huc  referri  pofiimt,  inquibus  connexio  intrinfeca  eft 
&  effentialis  ;  ut  quando  dicitur,  odium  Dei  in  creatura  rationali  <&  intelligente  eft  pec- 
catum  1  tst  'y  ut  creatura  fé  fubjiciat  creatori  fuo  cequum  eft  ?  O'  fimilia.  Hìc  moraljtas  ex 
connexione  hàc  intrinfeca  refulrans  mutari  non  poteft* 

0<Fr^()jdiftinguunt  quidam  intcrea,  qua?  Deus  mandat  ut  Deus,  &  qu-c  mandat 
utlegtflator  ;  ifta  volunt  effe  juris  nararalis.-  ha?c  autem  legalis \  ut  loquitur  Brad- 
wardina>  ubi  Ripra.  Pag.  iji. 

No7>ò>  Huc  etiam  referri  pofllnt  ea  3  quaeeflèntialem  dicunt  connexionem  cum  ipfà 
hominis  rationalis  creatione  ,  eòque  concreata  funt;  Hocficexplicat  clarift  Rlictor- 
fortis,  ubi  fupra  Pag.  57  o.  Deus  creando  naturar»  Angeli  cammei  Humanam,  eodem  atìu 
concreavitlationemmtelleHns  inprimum  &  amoeniflimum  font  ale  veruni,  &  in  voluntatis 
<$  affetluumpuriflimum  oceanum  primi  amabi'is  :  &  paullo  poft  >  n  eque  f equi  tur ,  fi  Deus 
fernet  condat  creaturam  rationalem  >  liberum  proprie  Deo  effe  ,  aut  Deum  poffe  velie  pr<e» 
cipere aut  non prttci pere ,  ut  homo  Deum  non  cognofeat,  aut  nullura  habeat  aut  rtti- 
neat  Thcologiam  ,  Synterefin  &  confeientiam  naturalcm  ;  aut  Dei  veritatem  aut  cau- 
fam  in  injuftitia detine3t ,  aut  condemnet  :  Quia  crcatio  effcntialiter  incluàit  co  infculp- 
tionem  legis  naturalis  :  Eodcm  atìu  quo  creatur  homo  ,  creatur ■creatura  habens ,  hoc  ipfo 
fimd fu  raiionalis ,  fvmerefin  £r  confeientiam  naturalem.  Et ftc ex fup pofv.à e xi finiti* 
hominis  ,  fcqueretur,  Deum  poffe  velie  pracipere  ?  ut  homo  non  retineat  confeientiam  na- 
turalem j  poftquàm aEtu  creandi  p>*ccf>erit  >  utretineret  fynterefin  (<r  confeientiam  na- 
turalem \  quoi  non  eft  dicendum.  Imo  ex  naturali  dominio  Dei  >  qnodobtinent  in  creatu- 
ras  raiionaUs  exiftentes  ,  refultat  naturalis fubjecìio  creatura  ad  Creatorem,  proptir  TÉ* 
lationem  fervorum  ad  dominimi ,  creatur  arem  ad  creator  em. 

Decimò,  huc  fpecìant  etiam  e  a ,  qua:  bona  funt  antecedente:  ad  liberum  Dei  bene- 
placitum  ,  proptercondecentiam  Dei,  quxejus  naturam  &  naturalem agendimodum 
confcquitur:  Non  poteft  ergo  mandare  fui  odium,  aut  ut  creatura  acùzi  Deum  non 
tfte,  autfimìles  horndosacìus  >  ut  loquitur  clariflT.  Rj:*torfortis. 

Undecima,  fimilia  funt  ea ,  quac  Deus  approbare  non  poteft  cifra  contradicìionem  : 
q«icquid  cnim mandat  >  id  eciam  approbat.  Vide  K^Htorforumnbi  fupra  Pag.  582. 

E  conti  à 


48  De  Jure  Dei  naturali,  Lib.  i; 

E  contrà  quidam  à  quibufdam  pomintur  regulx ,  quae  non  Tea  dar  «apparent. 

Ut  quando  dicunt ,  naturale  ti  Deo  ejle  >  quod  homines  naturalieer  percipiunt  in 
Deo ,  aut  vi  naturalis  confciencijeagnofcunt*  tìsec inquam  aflertio  non  eft  adeo  per 
fpicua,  ut  attento  m  noftrum  cogac  :  Eo  quòi  homines  naturaliter  percìpere  poflìnt,  Se 
vi  confcientùefuae  naturalis  agnofeant  Deuni  eflebeneficum  ;  Deus  autem  non  natu- 
raliter fed  libere  bona  ifta  excerna  donatcreaturis  fuis  ;  folem  libere  oriri  facic  fupra 
juftos  &  ìnjultos, 

Itanecvaletillud,  quod  iti  medium  producunt  quidam  >  quando  dicunt >  natu- 
rarli noftram  rationalcm  effe  regulam  hujus  raoralitatis  immutabili^  j  Quia  ,  na- 
tura hascad  fummum,eft  tantum.regula  regulata;&  quicquid  habet,à  Deo  habet:quid, 
Eratne  difeonveniens  natura  rationali  Abrahami  >  fuum  ma&are  fllium  i  Hoc  carnea 
ci  mandatum  f u  fle  novimus ,  eóque  bonum  Se  jultum ,  prò  tunc* 

Nequetenetillud»  quòd  ea  qua:  referuncimagincrri  Dei  in  nomine  j  hucfpeftant» 
propter  prsii&am  rationem  ;  Quianerope,  pars  fuicimaginis  Dei  in  %Abrahamo% 
vitam  filii  fovere  &  confer vare ,  eum  tamen  interfìcere  in  mandatis  habuit. 

Nequeiliud,  quod  fcil  ;us  naturale  fi:  id ,  cujus  obituario  oritur  ex  naturi  rei. 
Quia  natura  illa  rei  refolvìtur  in  ipfam  Dei  voluntatem  aliquaodo>  eòque  primum 
hujus  obligationis  fundimencum  cric  divina  voluncas  >  vide  Voetiun  ubi  fupra 
Pag.  346. 

Ex  di&is  facile  ea  polTumus  dignofcere>  qux  idjus  dhinum'pojìthttm  fpe&ant: 
Ea  nempeomnia  de  quibus  dici  nequit ,  Dcum  ad  alceram  contradi&ionis  partem , 
ex  nature  fuae  necefikate  >  fuifle  afìri&um  >  aut  in  quibus  Dcum  novimus  facere  porle 
auc  feciffe  aliquam  mutationem  in  obligatione  >  five  ea  fucric  difpenfatio,  ideft, 
revocatio  praecepti  in  aliquo  cafu ,  five  legis  abrogatio  aut  derogacio ,  auc  interpre- 
tati o  »  auc  ìxìukhx  >  auc  variario  materia;  vel  circumftanciarum ,  auc  quidquam 
cjufmodi. 

Huc p  ertinent  (inqalt  Voetius  ubi  fupra  Pag.  34$) permettere peecatum  ♦  &c.his  addi. 
Ugem  ifUmfymbolicam  de  arbore  feientia*  boni  &  mali  Adamo  in  Paradifo  latam  \ut<S? 
tot  amlegemcer  emoni  alem  ,acforenfemmofaicam;  magnam  pra*t:rea  partem  decàlogi ,  Ut 
in  prima  tabula ,  modumeultm  inftituti  pofithum  ,  exgr.  per  externam  verbi  pntdicatio- 
nem»  <2fc.  In  fecund*,  de  monogamia,  de  gradibus  prohibitis ,  de  dominiorum  diftin&io* 
nibusy  de  potevate  Magiflratus  (?  homicidio,  &c.  Quibus  addipoceftinfticutioSàb- 
baci  feu  fepcimi  numerò  diei ,  cujus  obfervatiomandatur  in  quarto decaIogipr*cepto> 
ut  poftea  manifeftum  faciemus. 


4ap, 


Cap.  Vt  De  Jure  naturali  cretto  4P 

C  A  P.    V, 

De  Jure  naturali  creato» 

EXplicato  jam  quodammodo  jure  naturali  increato  >  quantum  ad  propofitum  faft* 
opus  effe  judicavimus  ,  fequitur  ,  ut  quid  fit  jus  naturale  creatum,  brevitcr 
itidcm  indicemus. 

T«  A'vifl»  ( inquit  Arijìotelei  Ethic.  Lib.  5.  Cap. 6.  )  al*Xiyn  ti  ,/wjrefpec- 
tumdicitadlcgcm  undepromanat:  Namlicetfarpiusidem  denotet  quod  lex ,  uc 
inhis,  jui natur<e>  jus  Gcntium,  jus  Civile:  Id  eft?  lex  à  natura  prarfcripta»  lex 
tGentibus  ufurpata  ,  lex  civilis :  Proprie  tamen  fignificat  aliquidex  legereful- 
tans,  &perfonae,  rationcautvilegis ,  competens. 

Atqueita  lui  Natura  illude^,  quod cuique competit,  per  Iegera  natura;  :  Et 
proprie  dicharjus  ùerfon*,  àquibuldam  jus  aclivum*  Quod fic definir  Grotius  ,  de 
jurbell,  &  Pac.  Lia.ì.  Cap.  1.  $.  4.  Qu  alitai  moralis  perfino:  competens  ,  ad  ali. 
juidjujìi  habendum%  aut  agendum.  Leìfiui  dejufi  (f  jur.  Lib.  2,  Cap.Z.  Dub.l* 
ile  ,  potefias  legitima  ad  rem  aliquam  obtimndam  >  Gre*  Mot»  Martinius  in  lexic.  pigi- 
lo. \oc.jusj  fic  definit.  Adharens perfino,  necefjitas ,  vclpotejìai  retta,  ad  aliquid agen • 
ium,omittendum  »  aut  fermi  ttendum. 

Jus  hoc  creatum ,  vel  eft  Obligativum  vcl  Permiljivum  :  I//«<4  tale  eft  quod  dicit 
obligationem  creatura:  impofitam  ,  ad  hoc  >  ceu  malum  turpe,  inhoneftum?  & 
illicuum  »  fugiendum  ;  &  illud ,  ceu  bonum  honeftum  &  licitum  >  faciendum.  Jus 
enim  hoc  tollit  libertatera  faciendi  quod  cuiquam  facere  lubet ,  earaque  reftrin. 
git,  limitat  aut  minuit  ;  ita  ur  libertas  naturalis  >  non  fit  abfoluta  >  fed  tera- 
perata  &  reftri&a  ,  &  nunc  nil  aliud  »  quàm  naturalis  facultas  faciendi  quod  €ui- 
que  facere  lubet ,  nifi  fi  quid  jure  prohibetur.  Ubi  prohibitio  non  minus  jujfa, 
quàm  interdilla  compleftitur  •  nam  &  julTum  violari  prohibetur  ,  &  prohibi- 
tioniobtemperari  jubetur,  ut  SeldenusdejureNat,  C  Gcnt.&c.  Lib.  1.  Cap.  4. 
Pag.  46. 

Unde  eft  >  quod  ex  hoc  jure  obligativo,  oriatur  &efficiatur,  in  rebus  ipfisfeu 
acìibus,  diferiraen  >  malum  inter  &  bonum  ;  fcu  inter  turpe  &  honeitum  ;  & 
procrea,  in  perfonis  ,  quibus  hoc  jus  datur  aut  imponitur  3  obligatio  ad  malum 
feu  turpe  fugiendum ,  &adbonumfeu  honeftum  &  juft  un  faciendum  :  jus  hoc  eft 
quaG  juffum. 

Jus  autem  PermiJJtvum  nullam  dicit  obligationem  :  Eft  enim  in  actibus  al- 
IÌS>  qui  nec  ceu  mali  &turpes  prohibentur ,  nec  tawquàm  boni  &honcftipisc- 
cipiunturj  fed  adi2phori  funt,  &  proprie  permittunrur  ,  ut  liciti.  Hocquc  jure 
habetur  poteftas  legitima  ,  aliquid  horum  fcil.  permiiTorum ,  Ucicndi  vcl  omitten. 
di.   Jus  hoc  eft  quau  juftum. 

jus  hoc  Obligativum  Naturale  parura  aut  nihil  difTert  à  tea  naturae  >  habet 
eni:n,  ut  diftum  ,  vimlegis,  ;d  obedienriam,  illud  fugiercdo ,  hoc  faciendo  » 
ob^ringens,  Hujusigiturclara  &  datmcli  explicatio  magno  eric  nobisuluiinfc- 
queruibus. 

C  An 


5ò  De  Jure  naturali  creato.  Lifc>.  I. 

An  autem  detur  tale  jus ,  non  eft  quo  J  multis  difquiramus ,  cùm  id  fatis  couftet, 
cùm  ex  omnium  Gentium  mut  barbararum  &  ferarum  praxi,  leges  acinftituta 
quidam,  quibus  regantur  >  premia  bonis  proponendo}  &  poenas  improbis  irro- 
gando ,  conftituentium  :  Namunde,  nifi  ex  hoc  jure,  diftincìioilia  mali  &  boni; 
_  &  fenfus  obligacionis  tum  ad  malum  f  iigieridum  ,  tum  ad  bonum  profequendum  t 
^Tumexterronbus  confcientiae  ,  quibus  vexantur  etiam  qui  ferarum  more  foli  vi- 
vere aflueti  funt ,  fecundum  illudjuvenalis. 

Exemplo  quodcunque  malo  committitur  >  ipfi 
Difiplicet  autbori  :  Prima,  bac  eft  ultio  ,  quòd  ?  fie 
Judice ,  nemo  nocens  abfiolvitur. 

Hrtc efì  natura  {inquit  Cicero)  qua*  ab  injuria  arcet  5  quavel  in  maxima  fiolitudine 
vexat tamenimpios  :  Quaquantumvis  improbo*  <sr  audaces  ycogit adnegandumfiacinus, 
aut  confejp  caufam  aliquam  fingendam ,  ut  jure  fiecifie  videantur.  Et  prò  Rafie. 
fiua  quemquefraus  ,  &  fuus  error,  maxime  vexat  ,  fiuum  quemque  fcoelus  agitat  amentid» 
que  affich ;  fiuce mal<z cogitationes ,  conficientixque animi  terreni.  Hafiunttmp'ùs  afifiduce 
domejìicaquefiuria,qua  Dies  notìefque  pcenas  aficeleratiffimis  repetunt.  Et  de  fin.  2>  im* 
probitas ,  inquit ,  nuncquam  finn  eum  respirare  >  nunquam  quief cere.  Rurfus  ibid.  la»- 
pti  pcenas  luunt  j  non  tam  jndiciis  >  quam  angore  confidenti^  ,  fraudifque  cruciatu. 
Et  Tarqiutus  epicureus  apud  Ciceron.  Lib.  i.  de  Finib.  Itaque  ,  inquit  ,  non  ob  eafio- 
lum  incommoda  >  qua  eveniunt  improbis  ,  fugimdam  Jmfrobitatem  putamus  ;  fed 
multo  etiam  magis  ,  quòd  cujus  in  animo  nunquam  Jfnit  eum  refifirare  •>  nunquam 
quiefcere. 

Idem  teftatur  Seneca  Episl.  9 1.  fiacinorumjnqukns  mala  flagellanturà  confidenza, 
cui  plurimum  tormentorum  eft  ,  eo  quòd ,  perpetua  ilium  fioUcitudo  urget  oc  verberat. 
He  Epift.  io>.  Confidenti  a  aliud  ager  e  non  patitur ,  ac  fiubinde  re/licere  ad  fie  cogit. 
datpanasqui  metuit. 

Nota  eft  hiftoria  de  Beffo ,  apud  Plutarcbum  >  qui  multos  poft  annos  quàm  fuum 
necaffet  Patrera ,  nidum  hirundinum  baculo  diruens ,  pullofque  pedibus  occidens, 
&  adftantibus ,  eum  inhumanitatis  ac  fxvitise  accufantibus ,  haac  caufam  reddens  , 
quodnimiumdiuìpfum  falfò  parricida  accufèrint,  fufpicionem  fatis  mauifeftam 
f  acinoris  dedit  $  &proptereacaptus>  ac  re  esaminata,  etprobatà  >  fuppliciis  af- 
fe&us  erat. 

Idem  etiam  lìquet  >  inTyrannis>  qui  fatis  immunes  fé  effe  credunt  à  paenis  ho- 
minum,  uc  teftatur  Tacitus  •Annal.6.deTtberio\oqaens,Adeofacinora[inquii) 
SSfilagitiafiua  ipfi  quoque  infiupp  liei  a  verter 'ant.  Ncque  frujìra  praefiantifftmus  fapien- 
tia  firmare  fiolitus  eft ,  fi  recludantur  ,  Hyrannorum  mentes  j  pop  affici  laniatus  & 
iBus  \  quando  ut  corpora  verberibus ,  ita  f<evitia,  libidine ,  malis  confiultis,  animus  dila- 
cerata: Quippe,  Tiberium  non  fortuna,  nonfiolitudines  protegebant ,  min  tormenta 
petloris ,  fuafqueipfe pcenas  fateretur.  Imdipfe  Xiberius  (ìc  per  Epiftolam  Sena- 
tumaffatur.  Quidvobisficribam,  Patres  conficripti ,  aut  quomodo  J  cri  barn  ?  aut  quia 
omnino  nonficribam,  hoc  tempore,  Vii  me  Deaquepejus  perdant ,  quàm  quotidie  me  perire 
fentio,fificiam.  vide  Suet.  Té.  C.  61.  De  ìugurtha  etiam  teftantur  hiftorici ,  quòd 
poft  innumera  ipfiusfcelera perpetrata,  nequedies,  nequenoxullailli  quieta  fuit, 

ncque 


Cap.  V.  De  Jure  naturali  creato.  Si 

neaue  loco  ,  ncque  mortali  cuiquam  f  auc  tempori,  fatis  credebat  :  cives  hof- 
teique  juxta  metuebat ,   omnia  circurafpeaabat  ,   &  omm  ftrepitu  pavefec. 


bac,  &c, 

Hvncftnmd  Satyr.  ir. 


Cui  frìgida  mtns  efi 


Et  Sttyr- lì* 


Crimiaibusy  tacite  fud  ara  fr  acordi  a  culpa 


tur  tamen  hs  tu 


Evafijfe  putes  ,   quo:  diri  confeia  ja&i 

Mens  habet  attonito*  ì  &  furdo  vedere  cadit 

Occultum  guattente  animo  tortore  flagellum  ? 

Pcena  autem  vehemens  >  ac  multo  fai-iorilUft 

Quas  &  C  adì  tius  gravi  s  invemty  aut  Bj?adamantbu: , 

Notte  diequz  fuum  geftare  in  peBore  tejìem. 

Unde  autem  haecconfcientìarum  vulnera  ,  &  diras  ili»  ultrices  ,  e  tali  nihil  Vc- 
tcanturilli ,  qui  nullorum  malefa&orum  memorii  premuntur  ,  nifi  a  jurehocce 
nobifeum  nato ,  alto  &  educato  ?  Unde  erat  quòd  Gentes ,  in  paganifnio  viven- 
tes  >  credercnt  Deum  fccinorura  ultorem  ,  &  Jpropterea  vittimas ,  ad  peccata  di- 
luenda,  inftituerent ,  nifi  ex  eo  quòd  crediderint,  tranfgreflbrespcenis  obnoxios 
eff-.  Unde  autem  timer  pcenas  irrogandr,  fi  non  ex  confcientia  obhgationis ,  lege 
aliqua  >  à  Numine  ìmpofitac  t 

Quemadraodum  Ju:  Dei ,  dequo  fupra,  independens  eft,  &  ab  alio  nemine 
mutuatum;  ira jushocceprorfus  dependens  eli,  à  Deofcil.àquo  effe  fuum  ha. 
bentomnefqueperfeòìiones,  &quicquidpoifident>  homines  ;  quiqueeorumeft, 
jureoptimo>  Legifiator ,  &  Gubernator.  Quare  jus  hoc  naturale  dicitur  ,  non 
tam  quòd  a  natura  originem  ducar,  quàm  quia  ab  ipfo  natura  auchoreonacur,  ut 
quibufdam  videtur.  Hinc  Plato  juris  originem  a  Ccelo repetit,  &  vult  eii&ui 
e(Te  quafì  <#*<*>,  id  eft  >  dìfeurrens.  Quod  verum  eft ,  non  modo  de  jure  obi.ig.uivo , 
fed  Sede  jure  permifflvo .-  Namqui  jus  praeferibit  obiigacivura  adhxc  tu^ienda>  Se 
illafacienda,  fimul  eriam  poteftatem  dat  cantera faciendi,  vcl  omittendi  >prout 
lubet  ;  Se  tam  hos  a&us  perraiiTos  ,  vult  Se  Iicitos ,  quàm  illosrllicitos  vcl  necef- 
fcrios. 

Quando  hoc-jusàquibusdam  dicicur  >  ab  uniufcujufque  noftrum  naturali  ratio* 
ne  omne  protìcifei  ;  auc  id  quod  omnibus  naturalis  Ratio  praeferibie  j  Ratio  nempi 
re&a,  fimplex,  Se  mala  confuetudine  non  depravata  $  noluntiili  jus  puic  pende- 
re à  Rationis  praeferipto ,  &  aliam  originem  non  habere  ;  fed  hoc  pocius  indicati 
di&o  >  tam  aràam  che  hujus  juris  cum  ratione  noftrà  conjun&ionem ,  &  tam  claran 
in  fé  perfpicuitatem ,  ut  facillimè  a  Ratione  recla,  &  prejudiciis  ac  mala  confue 
tudincnoncorrupt5,percipi polliti  vcl  percepta  Temei,  fine  longiorc  uilà  deli- 
berationeapprobari,  &promorumamu(lì&:regulà  amplefti ,  non  aiiter  aclì  al' 
ipfaratione  prarferiptumeflet,  Se  originem  fuam  duxihet. 

Quando  Ulpianus  dicit  jus  effe,  irtem  boni  &  a  qui ,  certumeft,  eumnontam  de 
finire  jus  .quìmjurisfciemiam  :  Et  fcquentia  id  contìrmant ,  quandoaddic  ,  cujty 

G  2  merity 


S%  De  Jure  naturali  creata.  Lib.  L 

tmritò  e\uk  nos  Sacerdote*  appellet ,  juftitiam  namquecotìmufy  bonì&  atqui  notitiam 
profitemur,  aquum  ab  iniquo  ftp  arantes  ,  Ikitum  ab  illicito  difcernentes  ,  t£c.  Et  quando 
lubjungit ,  hujus  ftudii  du*  funt pojìtiones ,  id  eli,  partes ,  vel  fpecies.  Certe  cum 
jm  Gtipfum  potius  bonum  &  asquum  >  non  poteft  dici  <eqxi  &  boni  ars  :  Nam  nulla 
ars  in  fé  veriatur;  omnis  etiam  feientia  differt  ab  eo ,  quodfubeamcadit;  Aliud 
eft  domus ,  aliud  architettura;  ars ,  aliud  numerare ,  aliud  autem  arichmetica,  feu 
arsnumerandi- 

Jufiitiam  vocat  ìufìinianus ,  conftantem  &  perpetuarti  voluntatem  jusfuum  cuique  tri* 
buendi.  Paullo  alitar  Cicero  de  invent ione  Lib.  2.  eara  definir.  Habitus  animi ,  com- 
muni militate  conferva!  a }  fuamque  cuique  tribuens  dìgnitatem  *  Vel,  ut  alibi?  eft 
étjuit.tSi  jus unicuìqui  tribuens  prodignttate'cujufque.  Ucra  harum  prxferenda  fit 
videant  J  C  C.  noli  a  non  multum  intereft.  Durum  facisac  longias  petitum  vide- 
rur,  dicere,  Ulfianum  aut  luftinianum,  per  conftantem  &  perpetuavi  voluntatem , 
defignare  voluntatis  hibicum  ,  vel  virtucem  in  voluntaterefidentem  ,  quia  ho* 
mo  difpofitus  eft,  ut  cum  facilitate  cuiqie  tribuacquod  juftumeft&aequura  Et 
propter  alias  rationes  eara  :ejicit  lAmefins  >  qaas  yidere  eft  de  confà.  Lib.  5,  Gap.  ». 
$.1,2,3* 

Eam  communiter  diftinguunt  in  GcneraUm Se  Specialem  r  Genefahsin  omni 
virtute  verfatur ,  feuomnesvìrtutesin  fefe  continet ,  quse  fcil.  raoris  funt  j  quales 
funt  fapientia  ,  fortitudo  Se  temperanza.  Unde  eft  qued  Tenori  juftitiam  dixsrit  effe, 
prudentiam  in  tribuendo  fuum  cutfue ,  in  accìphndo  te&pcrantiam ,  in  perpetiendo  forti» 
tudinem*  Alii  dicunt  eam  dupiiciter  fumi  pcfiè>  nempe  ,  vel  in  quantum  eft 
Omnium  virtutum  cempages  in  ordine  ad  leges  >  fic  ut  nihil  aliud  fit ,  quàm  redi- 
tudo,  qua?  in  omnibus  cernitur  virtutibas,prout  er  legibus  funt  conformes;&  prop* 
terea  dicitur  juftitia  legaiis  :  Vel  in  quantum  eft  virtus  primo  &  per  fé  in  or  din? 
ad  alterum  ,  cui  quid  ex  prxfcripto  legum  debetur ,  &  per  confequentiam  ,in  ordine 
ad  temetipfum ,  five  in  ordine  ad  focietatera,  fivee-traeam  ;  licettumappelletur 
juftitia  generali*  ,  cum  hominem  perficit ,  habito  refpecìu  ad  bonum  univerfieatis. 
Priori  fenfu,  dicuat  juftitiam  nihil  aliud  effe,  quàm  obedientiaejvirtutem  legibus 
debitam  :  Pofteriori  autem  fenfu,  dicunt  eflè  virtutem ,  fecundum  quam  quifque, 
quod  legibus  cautum  eft ,  quibus  fc  fubjicit ,  aliquid  exerit.  Secundum  illam  dicunt 
primum  oportere ,  ut quis fé fubjiciat legibus,  quàm  iisobedientiam  prasilet»  Et 
quia  hoc  facit ,  confequi  dicunt ,  utfetaliterergaDeum&  proximum&  femetip- 
fumgerat,  qualicer  id  leges  prasferipferunt.  EtjujìitiamGenerahm,  hoc  poliremo 
modo  fumptam ,  volunt  à  Iufliniano definiri. 

Jufiitiafpecialis  kaparticularis ,  eaeft,  quae,  utloquuntur,  in  hominum  fo- 
cietatibus  verfatur,  in  rebus  fcil.  contrahendis,  &  contra&arum  fide.  Alii  dicunt  eara 
effe  >  fecundum  quam  voluntas  inclinatur  ad  cuique  jus  fuum  reddendum ,  fecundum 
aequalitatem  :  Eamque  volunt  refpicere alterum ,  in  ftri&iore  fignificatione  \  ita  I 
ut  non  fit  juftitia  hominis  ad  feipfum ,  nec  Patris  adfiliurri,  nec  Domini  ad  fer- 
vum.  Et  asqualitatera  hìcintelligunt  cùm  communitativam ,  qua:  dirigit  privatum 
ad  privatum,  Ubi  fervanda  eft  aqualitas  inter  datura,  prrftitum  &  acceptum;  tura 
dtfiributivam ,  qua?  dirigit  hominem  publicum ,  vel  qui  ad.'inftar  publici  (ék  habet> 
ad  privatum  ,  ubi  ferranda  eft  proportio ,  inter  res  qu?e  diftribuuotur ,  &  perfora* 
iura  conditiones,  inter  quas  fic  diftdbutio. 

Quando 


5; 


Cap^  V.  De  Jure  naturali  creato.  jfj^ 

Quando  autem  hanc  juftitiam  limitane  ad  alterum  ,  oimiùm  arcìè  cam  fumerc  vii 
dentur,  cùaij  ut  loquitur  Amefmt  uhfupra  §.  5.6.  omnis  vircus  Tuo  modo  ordinetu 
ad  recìitudinem  Se  perfe&ionem  hibentis  ;  &  ex  co  ipfo  quod  Julius  tribuat  alter 
fuum>  neceflàriò  feguarur,  ut  ìdoneum  fé  prasftet  ad  hoc  faciendum,  atqueideo  (ibi. 
mctipiì  edam  fuum  jus  cum  moderatione  confervet. 

Sicut  juftitiam ,  fic  &  jus  in  Generale  &  Speciale  di vidunt.    lllud  effe  volunt ,  quod 
omnia  omnium  prsecepta  virtutumexigit.  Hoc,  quod  hujus  jufìitiarfpecialis  prseferi- 
xacontinet:  Et  earoefTe  volunt  in  alienis  bonis,  eoquòdnemofibijuftusautinju- 
;us  effe  polli  e» 

luris  tria  ponunt  prarcepta,  tanquam  communes  juftitia?  regulas,  vel,  ut  alii 
non  improbabile  juJicant,  tanquam  totidem  jurifprudentias  fondamenta,  è  qui- 
bus  illius  difciplinar  prr::epta  caccerà  &  regulas,  velur  concluGones  ex  fuis  prae- 
miifis,  deducuntur»  veJ  ad  quas  tanquam  thefes  cacterae  hypothefes  referuntur. 
Quae  funt  hasc  >  Honejìé  vivere  }  Alterum  non  l cedere  >  lus  fuum  cuique  tribwre  . 
Hanc  autem  enumerationem  confutarti  &  impcrfe&am  admodum  cenfet  xAme- 
fius  de  Confc  Li'?.  5.  Qap.  i.  $.  19.  propter  rationesnon  contemnandas ,  quas 
vide. 

Et  quidem  in  explicatione  horum  prxceptorum  feu  principiorum  »  in  varia* 
abeunt  partesfJCC.  Alii  enimilla  tria  ad  unum,puta/;ottÉjrè^h'*>-e>deferunt:  Ahi 
ca  tribus  furiis,  Libidini ,  puta>  Ira,  &  Avariti*  oppofuerunt.  Alii  omnia  h*cc  tria 
gd  proximum  volunt  relata  cfle.  Alii  volunt  ha?c  effe  praecepta  jurii  Generalis ,  & 
primum  amplecti  volunt  omnesvitaenoftra»honeftates,  &monereuc  fortitcr>  tem- 
perate, benigne,  comiter,  moderate,  manfuetè,ver«,  &  omniomninovirtuticoa- 
gruenter  nos  geramus.  Reliqua  duo  volunt  ad  jus  /pedale  attinere,  tanquam  materiali! 
in  qua  elaboret,  propriam,  quorum  primum  in  delicìorura  correzione  eft  >  alterum  in 
rerum  contra&arum  fide. 

Qui  autem  haec  tria  ad  proximum  relata  volunt  elle,  &  jus  hoctantummodover- 
fari  m  communione ,  civilique  hominum  focierate ,  feu  in  alienis  rebus,  difficulta- 
tibus  quibufdam  implicantur.  Etcnim  ili i  ipfi  dicunt  3  jus  hoc  a  natura  aut  potius 
a  natura:  authore  originem  ducere >  &  nihil  aliud  eflè>  quàm  natu-as  vocem  >  quas 
indicat  quid  juftum  ,  quid  injufìum  j  quid  honeftum,  quidve  inhoneftum  :  Lo- 
quelatìus  multò j«j  extendunt.  Annonetiam  jurisprudentiam  definiunt>  Divina- 
rum  atque  humanarum  rerum  notiliam  ;  jufti  atquc  injujìi  feientiam  ?  Quis  ergo  nega- 
bit>  jus  hoc  edam  ea3  quas  Deum  fpe&ant,  compietti  &poftularc3  ut  creatura 
Deo  quod  Dei  eft  reddat ,  ejufque  honorem  non  laedat ,  fed  eum  potius  honoret  > 
timeat,  amet ,  revereatur>  eiquetìdat,  adhasrèat  >  ferviet,  &  morem  in  omni- 
bus gerat:  Eftne  haec  ipfa  natura?  vox  t  Prarterea,  quisnegabit,  hominem  fibi 
debitorem  effe,  &  quando  tenetur  alteri  jus  tribuere,ac  fuumcuiqu:,  teneri  etiam  & 
fuum  tribuere  fiWi  j  Acquando  tenetur  alterum  non  ledere,  multò  magis  teneri, 
Icipfum  non  laedere  ?  Et  quomododici  poteftquis  honeftè  vivere}quipiet3tem  non 
colit  erga  Deum  ,  &  fibi  ipfi  injurius  eli? 

l  Hoc  alii  percipientes,  aliam  interpretandi  rationem  fcquuntur;  Et  dicunt  pri- 
mum pra^eptum  refpiccre  hominem  io  ordine  ad  feipfum  ,  in  quantum  cum  opor- 
tcteflebenèdifpofaum  ,  ccr.grjcnter  virtu:ibus ,  ut  alterius  procu:ct  bonum  j  Se 
bommisj  etiam  in  foderate  conftituti,  oflìcium  clTe ,  cum  inmodum  5  propria,1  con. 


54  De  Jure  naturali  creato.  Lib.  I. 

fulere  natura ,  eìque  vivere  congruenter,  fecundum  honefhtem  naturalem  ( quaa 
non  tantum  quid  licitum  (ir,  diciate  verùm  etiam  quid  expediat,  quid  hone- 
flum,  &  quid  decorum  )  ut  aptus  reddatur,  qui» alteri  przftet  auxiliuna  >  nec 
quenquamlxdat  ;  ut  multò  minus>  vi  hujuspr£cepti,ipfumlaedere  debeat;  non  tan- 
tum quìa  Dominus  fuorum  membrorumnemoeft  ;  verùm  quia  >  efficacia  hujus 
prxcepti ,  tenetur  fuum  bonum  procurare?  atque  jus  fuum  integrum  Se  illaefum  cum 
moderatione  confervare  >  ut  tandem  proximo  confulat  :  Nam  qui  (ibi  parcere  non 
didicit,  cùm  proximusfit  quifque  Cibi,  fuiqueamor  fitregula  Se  menfura officii 
proximo  exhibendi?  quìillsaliis  aut  velitautcupietprodeffe<a  Et  quia  qui  prima; 
virtuti  non  vivit  congruenter ,  inutile civicatis  membrum  eft futurum* 

Ad  hoc  etiam  primum  prasceptum  5  cultum  Dei  referri  debere  dicunt;  eoquàd, 
licct  hoc  naturae  judicium  de  Deo  ejufque  cultu  >  fit  admodum  infirmum ,  adeoque 
poft  lapfum  obfcuratum  nimiùm  ,  nifi  verbo  reyelato  illuminetur  magis  ;  aliqu* 
tamen  ftrifturae,  aliqui  du&us  fuperfint  Divini  Numinis;  nec ulla Gens  adeo  fera, 
cujus  mentem non imbueritcultus  Summi Numinis;  Necquifquam  houeftevivere 
fit  dicendus ,  nifi  pie  &  lan&è  vivat ,  nifi  à  fceleribus  abftineat»  etiam  in  feipfura 
committendis. 

Jus  ì  J  C  G.  dividitur  in  Puhlicum  Se  Privatum:  Puhlicum  eft ,  quod  ad  ftatum  rei 
Romanae  fpectat:  Privatum  eft,  quod  ad  finguiorum  utilitatem pertinet»  Sunc 
enim  quardam  pubi  ice  utilìa ,  quidam  privatim.  Puhlicum  jus  in  Sacris ,  Sacer- 
dotibus  Se  Magiftratibus  confiftit.  Privatum  jus  à  quibufdem  tripartitum  eft, 
quia  colle&um  ut  volunt,  ex  Naturalibus  praeceptis,  aut  Gentium ,  aut  Civilibus. 
Sed  haec  divifio  quibufdam  difplicet ,  quod ,  ut  Iiquet ,  non  fit  divido  jurisin  gene- 
re ,  fed  tantum  fura  Romanorum  Civilis ,  quod  partim  fpe&abat  pubiicam  utilità* 
tem  ,  partim  privatorum.  Quibufdam  etiam  difplicet  ,  quod  infinuet ,•  jus  hoc 
privatum  folum,  vel  ex  Naturalibus  praeceptis  ,  velex  pi aeceptis  Gentium  >  velex 
prasceptis  Civilibus. conflatum  effe  :  Ac  Ci  idem  dici  nequeat  de  jure  publico, 
quod  eosdem  etiam  agnofeit  fontes,  eo  quòd  non  minus  jurìs  Rullici  veftigia  occur- 
rantinbrutis  animantibus,  quìm  juris  privati ;fimuhchra;  apes enim  fuum  regem 
fequuntur,  eundem  ambiunt&  circuiti  volitant  >  eìque  per  naturae  inftincìum  rìde* 
litatempraeftant;  Grues  agminatim  prodeunt  &  aciem  inftrur.nt ,  accuftodem  ex 
ponunt  :  Et  quòd  religio  in  Deum  fic  juris  Naturai,  Gentium  &  Civilis ,  qu* 
tamen  etiam  jus  puhlicum  concertili.  Licet  fint  qui  dicant,  nullum  jus  puhlicum 
effe  vel  Natura  vel  Gentium  ,  eoquód  quicquideftPublici ,  legibus  habeatur  Se 
moribus  -,  Se  omne  publicum  fit  Civile  \  quia  publicum  eft  quafi  populicum  : 
Sed  an  recìè  hoc  dicatur  ambigo  >  cùm  Rerum  publicarum  adminiftratoribus 
curag  debeat  effe  Religio  ejufque  exercitium ,  licet  facra  nequeant  trattare. 

Celebris  eft  illa  juris  divifio,  in  Naturakm ,  Gentium  Se  Civile ,  licet  non  ufque- 
quaque  bona  quibufdam.  >  ut  poftea  dicemus ,  appareat. 

Videamus  tamen  quomodo  nane  explicetcommunior  dottrina ,  ut  tandem  de  jure 
naturali ,  cujus  naturarti  nunc  expifcamur ,  diftinttiùs  loquamur* 

Jus  civile  illudeft,  quod  quifque  populus  fibi  ipfe conftìtuit  ,  &civitatis,  ut. 
populi  ,  eifdem  legibus  &  moribus  gubernati ,  proprium  :  Quale  eft  jus  civile 
tAthenienfium  >  Romanorum^  vel  Quiritum,  Et  Civile  dicitur ,  quod  horum  tan-v 
tumcaufàconftitutumfit  >  nulla  ali!  ratione  differens  (ut  volunt  quidam)  ab  eo/ 

quod 


Cap.  V.  De  Jure  naturali  creato.  5  $ 

quod  Gentium  dicitur  ,  quàm  quòd  unum  civium  fuorum  ;  alterum  omnium 
commune  fie  hominum  j  ucrumqus  ad  eomm  utilitatem  ,  quibus  imperat  » 
fpectans  ;  &  eo  vim  oranem  inftitucorum  fuorum  dirigens  ,  tanquam  ad  fuum 
fioem  ;  atquc  etiam  utriufque  origo  eadem  ,  licec  jus  Gentium  fit  paullo  anti- 
quius. 

Jus  hoc  Ovile  dividitur  in  ìliuà ,  quod  proprie  tale  eft  >  putà  quod  a  civitate  eft, 
origine  &  inventione ,  &  non  eft  omnibus  civitatibus  commune ,  nec  aliunde  mu- 
tuacum.  Et  in  Mud,  quod  civile  tantum  dicitur  approbatione ,  aut  particolari  ap- 
plicatione,  quale  tft,  jus  Naturale  &  Gentium ,  abhàc  aucilla  particulari  Civitate 
rcceptum&approbatum.  Et  funtqai  dicunt,  nec  fine  ratione,  nullum  dari  ;#/ 
civile  merum  ,  hoc  eft ,  jus  civile ,  quod  nec  nitatur  jure  Naturali  neque  Gentium  \ 
cùm  omne  jus,  proprie  ac  legitimè  ile  dictum ,  in  aliquo  jure  Naturali  &  Gentium 
fundetur  ;  &  qua?  lex  in  civitate ,  in  totum ,  à  jure  naturali  &  Gentium  declina:  ,  ea 
non  lex ,  fed  regula  tyrannica  fic  appellanda.  Jus  enim  non  eft ,  quod  non  eft  rec- 
tum  &  juftum  :  Rectum  aucera  la  moralibus  non  eft ,  quod  cum  reéìa  ratione  prac- 
ticà  non  convenit  ;  &  quod  cum  re&à  ratione  convenit  ,  ad  jus  naturale  pertiner. 

Dividitur  etiam  in  Scriptum  &.  Non  -fcriptum,  in  cujus  explicatione,  non  inter 
omnes convenit.  JiM  volunt  quidam  effe,  jus  auctoritatepublicà  inScripturam 
redactum  ;  Hoc autem  ejus  contrarium:  Sedmalè,  fecundum  alios  ,  cùm  Seri* 
ptura  nihil  faciat  ad  eflentiam  juris  ;  &  coniuetudines  nonnunquam  fcribantur ,  & 
quidem  aucìoritate  publicà .  Hi  autem  nane  divifionem  ficexplicant.  Quod  jus 
Scriptum  fit  jus  fancitum  ,  quia  fimul  &  fenullatumabeo,  qui  leges  fert.  Ne- 
que enim  (inquiunt  )  apud  antiquos  aliud  quid  defignabat  voxfcribere,  inlegum 
materia,  quàm  ferrc;  &  apud  Gra-cos  y£&<p%a  >ift*s>  eft  leges  [erre,  feu  [anche  : 
Hujus  autem  legis  fancitxfeu  fcriptas  tres  erantfpecies  ,  Lex ,  PlibifiitumSc  Sena- 
tufconfultum .  Jus  autem  non  fcriptum  ,  fit  jus  fine  fanBiene ,  feu  Confuetudo  , 
quae>  auftore  Cicerone y  tft.  jus ,  à  Vetuftate  fine  lege  exprefium  >  feu  non  fancitum. 
Jus  Gentium  à  luftirìujio  dicitur  id ,  quod  ratio  naturalis  inter  omneS  homives  con- 
flituit ,  C  apud  omnes peraque  cujìoditur ,  eoque  omnes  Gmtes  uiuntur.  Et  rui  fus ,  jus 
Gentium  id  dicitur ,  quod  omnihumano  generi  commune  eft  :  Nam  ufu  exigente ,  & 
humanis  neceilìtatibus ,  Gentes  humana  jura  quaedam'fibi  conftituerunt:  Hoc  autem 
nonica  intcliigi  volunt  J  C  C.  ac  fi  omnes  Gentes,nu!Jàexceptà,  eo  u:erentur: Nam 
qusdam,  quaejuris  Gentium  effe  perhibentur,  non  perxque  apud  omnes  Genres 
obfervantur,  fedhocfufficereajunt,  quod  Gentes, fi  non  omnes,  tamen  plerxque, 
faltem  moratiores  &  humaniores,  hoc  jure  utantur,  cique,  licet  qjaedam  adco 
fera  fint  Gentes ,  ut  non  obfervenc  jus  hofiium  ,  nec  facralegationum  ,  &  fimiha  ; 
bene  tameo  po(ììt  hoc  jus  ,  communis  omnium  lex  dici ,  aut  jus  generis  humani 
commune,  quia  hujus  aut  ìllius  particularis  Gentis  perverfa  confuetudo,  de  com- 
muni confenfione  nihil  detraherepoteft.  Neque  ita  fic  accipi  volunt,  ut  quicquid 
abunopopuloexcogitatum  eft  &  repeitum,  id,  fi  ab  omnibus  inde  populis  ìmi- 
tatione  potius  &exemplo>  quàm  naturali  ratione  ,  fiat,  jus  Gtntium  appelletur; 
fed  quod  poftquam  cognitumeft,  ftatim  ab  omnibus,  certoquodamnatuiasjudicio, 
non  modo  ut  factum ,  fed  etiam  ut  probe,  juftè,  &  incommunem  omnium  utili- 
tatem commodè  facìum  effe,  comprobetur  :  Velut  de  bello ,  &  belli  jure  induci  - 
fervitute  ;  nemo  fuic ,  qui  3ciim  de  eis  audiit  ,  non  cxifhmavem  aquum  effe  ,  vite 

VÌ  rtprf- 


$  6  De  Jure  naturali  creata.  Lib.  I, 

vi  repellere  »  armaarmisopponere,  viftos,quosfaseratoccidere,  vi&oribus  fervi, 
re ,  &c.  nam  iftajurc  fieri ,  Se  prò  communi  hominum  falute  neceflarid  ?  unicuique 
inficum  eft  Se  perfuafum  à  naturi, 

Diftinguifur  vanis  modis  hoc  jus  Gentìum  à  jure  chili,  ILtetìim prima  ,}vis  Gen» 
tiura  dicunc  id  cfle  >  quod  congruenter  Rat  ioni  Naturali,  apud  omnes ,  vel  plerafque 
Natìones,  velfaltem  moratiores ,  fura  màconfen  (ione  probatum,  perseque cufto» 
ditur  ;  atque  ita  per  rationem  omnibus  communem ,  propter  fcil.  humani  generis 
honeftatem  ,  neceilìtatem  &  utilitarem ,  tacito quafi  omnium  confenfu,  eftintro* 
ducìum.  Jus  autem  Civile  eH,  quod  ab  aliquo  tantum  populo,  vel  una*  forte aut  a- 
liànatione,  eft  introdu&um  >  aut  comprobatum ,  idque  ab  hominibus  fapientibus 
feu  legum  Iatoribus  ,  congruenter  genio  &  conditioni  hujus  aut  illius  [populi  parti» 
cularis ,  ad  communem  ejufdem  falutem.  Dsin ,  jus  Gentium  nunquam  i.ìjure  civili 
fundatur,  &nonnunquam  illudile  Civile  approbatione  >  quia  anteceda;  jus  aa« 
tem  Civile  in  jure  Gentium  Tape  fundatur;  nam  à  jurefarpius  civili,  jus  Gentiuni 
tanquam  omnium  commune  approbatur,  in  quantum  in  Civitatem  recipitur,  Se 
ejus  civitatis  jus  fit.  Porro  >  jus  Gentium  à  nullo  jure  Civili  derivatur ,  necad  iftud 
fequitur>tanquam;conclu(ìo  ad  fuas prxrniftàsjvel hypothcfis  ad  thefin  accommoda- 
ta:  Ius  autem  Civile  vel  ex  jure  Gentium  (etiam  jure  naturar  )  fluens,  ut  fpecialis  con- 
cludo ex  praemillìs  generalionbus,  vel  ut  fpecialis  determinatio  &  accomodalo  jutis 
Gentium,  tanquam  axiomatis  generalis,confideratur«Denique  diftin&ionem  fi  e  ex. 
plicant  quidam  ,  quòd  non  diftisguantur  temporum  ordine,  fed  natura:  rat  ione  $ 
quia  fieri  poteft ,  ut  multa  fine  animadverfa  à  pofterioribus  feculis ,  quas  referri 
debeant  ad  jus  Natura  velGentium  :  Nam  quicquid  eft  ejus  generis,  ut  cog- 
nirum  omnes  approbent  &  amplexentur  ,  tanquam  Obi  fru&uofum  &  utile , 
juri  Natura  vel  Gentium  tribuendum  eft  ,  fi  modo  juris  ullam  vim  habeat: 
Quod  autem  non  prodeft  omnibus ,  necintereftlege  Naturae  vel  Gentium ,  five 
fic  aut fecus fiat,  proprium  ejus  civitatis  cfle  putandumeft,  cujus  inftituto  poft# 
tumeft. 

Quia  autem  alibi  lufiinianus  §.  1 1.  de  rerum  divi,  jus  Gentium  id  vocat ,  quod  cum 
tpfo  humano genere  rerum  natura  prodidit.  Ideo  ad  reconciliationem  faciendara  ,  jus 
hoc  Gentium  necefle  habent  [diftinguere ,  in  Primarium  fcil.  &  Seeundarium  ,  feuj  in 
Primavum  &  Secundavum  ;  &  illud  cum  jure  naturali  coofundunt  •  eòquealia  ili  i , 
alia  vero  huic  juri  adferibunt.  Sunt  tamen  qui  putant ,  hujus  divifionis  authores  non 
tam  ipfum  Gentium  jus  divififle ,  quàm  setatem  rerum  ab  eo  inventarum ,  progref- 
fumque  notare  voluifie ,  quia  càmomneprocedat  ì  fonte  naturae ,  fitque  nil  aliud 
quàm  quod  fua  cuique  ratio  praeferibitfaciendum  aut  non  faciendum>  nihil  in  eo 
prius  efle  poteft ,  nihil  pofterius  :  SedhocvoluùTeeps,  nempe,  quae  ab  ifto  jure 
in  communem  ntilitatem  manarunt,  non  fimul  ea  atque  eodem  inventa  efle  tem- 
pore ,  fed  primo  fiiiffe  illa ,  qua:  jam  cum  ab  micio  ufurparunt  homines ,  in  aureo 
fcil.feculo,  uti  vocatur  ,  cùmadhuc  congruenter  natura:  viverent,  nondum  falfis 
opimonibus  depravati,  Et  Dein  ifla ,  qua?  in  serate ,  quam  vocarunc  ferream ,  ufu 
tecepta  fune. 

JunCcntiitm  Primario  eacommuniter  adferibunt,  qua:  juri  naturali :  jun'verò 
Genùu  vfecundario ,  ùdfer 'buntur  prohibicio  matrimoni!  frarres  inter  &  forort  $  do- 
mini* i  no  ouòi  ab  inìtio iuerit  bonoium  communio  $  lcgationum  jura  ;  bella  i 

captivi- 


Cap.  V.  De  Jure  naturali  creato.  57 

captivitatesj  fervitutes,  cuoi  jure  naturali  omnes  ab  initio liberi  nafcutnur;  con- 
tra&us,  qualesfunt  emptio,  venditio,   locatio,   conducilo,  focietas,   depofi* 
tum  ,  rautuum ,  &c.     Horum  autem  quaedarn  >  fune  qui  ad  ;"us  naturale  refe*  ! 
rune 

lui  naturale  \Jufiinsano  dicìtur  eflè,  id  quod  natura  omm 'a  animali  a  docuìt  ,  noti 
quòdfoliushominis  non  e(Tet  proprium  (ut  loquuntur  quidam  jGCj  fedquódani- 
malem  ejus  facultatem  videatur  tantum  attingere  >  ideoque  beftiis  quoque  commu- 
ne  puratur  effe»  Et  hàc  ratione  diftingui  volunt  à  jure  Gentium  ,  quòci  hoc  ufi  fine 
homines ,  infocietatibusmajoribusconjunfti&anociati,  ilio  autem  ufifintprimi 
homines  rudes  &  agreftes,infylvis  acmontibus  diilìpatj,  nec  ullamjalum  habentes 
focietatem  prseter  familiam,  in  qua  nulli  aiii  erant  quim  vir  &  uxor  ac  liberi,  quan- 
do alias  nullas  habuerunt  leges,  prce:erquam  de  Maris&FceminrconjuiKÙonc» 
&  LiberorumprocreationeSc  educatione. 

Noluntquidem  hujus  derìnicionis  patroni,  omneillud  jus  effe,  quod  natura  do» 
cuiteciam  beftias  •  f&d  id  tantum  dici  volunc;w/rt^wn;/«;,quDd  caccerà  quoqus  am- 
malia videncurefle  edofta;  Ica  ut  in  idi  vi  qua  jam  nature  fuae  >  feranturj  pe. 
rinJe  ac  homines  ipfi,  fusìinfitiac  ingenita  racione  :  Proinde  dicunt  iiofcendi 
appecicum  ,  bidendi&edendi,  non  effe  jus ,  fed  maris  &  fremine  legitimam  con- 
juncìionem  ,  &c.  quoniam  ut  in  his  jultè  verfentur  homines ,  ctiam  beftiarum  mo- 
venrur  exemploj  quas  natura?  folusinftincìusinvitat,  his  in  rebus»  adjuftitiamj, 
nonquòJeaspoilìmusjuftas  exiftimare  ,  ledquòdab  iisducantui  initiajurisnatu- 
ralis:  Nam  fi  hecapparent  in  brutis  feris  Sccicuribus,  ut  generationiscaufàcon- 
jungantur?  urque  quod  procreatum  eft  ,  ament  &  nutriant ,  idque  facianteum 
dcfiderio,  fimilicudine  quidam  folicitudinis  humanse ,  quanto  magis  id  nomini 
natura  precipita  His  ctiam  tribus  enumeratis  addimi  hoceuam,  tanquamhoc 
jure  concedimi  >nempe,  utvim"ji  repeìlamus ,  cùm  id  beftiarum  etianifeniìbusin- 
fìxumefTevideamus  ;  ita  ut  fivisiisinferatiu,  nulla fic cui  non fit ira,  non  fit  ani- 
mus  injuricc  impatiens  ;  &  prompta  ,  fi  noceas ,  ad  fé  defendendum  alacritas. 
Etbac  (  ut  Cicero  prò  Milon.)  non  [cripta  fidnata  lex,  quam  non  didicimus ,  ac» 
cepimus ,  legimus;  vertìm  ex  natura  ips*  arripuimus  baufimus,  exprc.fjìmùs  :  xAd 
quam  non  dotti  fedfaBiy  non  inftituti  fed  imbuti  fumus  y  ut  fi  zitanojìra  inaliquas  in  fi» 
dia*,  fi  in  vimy  in  tela  aut  latronum  ,  aut  inimicorum  incidijfet  >  omnis honefia  ratio 
ejfet  ex pedi end a  falliti*. 

Verùm  quia  dcfìnitìo  data  infinuare  videtur ,  juseriamcommuneefTe  beftiis , 
coque  eas  ratione  ctiam  proeditas  effe,  cùm,  ut  dicit  Cicero  i  Leg.Cap.  19.  qnbits 
ratio  s  natura  data  eft ,  tifdem  <2  reBa  ratio  data  fit ,  ergo  f$  lex  y  q:ta>eftrecia  ratio 
in  jubendo  (3"  vetando  :  Si  lex  ,  jus  quoque  :  ±At  omnibus  ratio  ,  jus  igitur  datum  ejì 
omnibus.  Et  per  confequens ,  quibus  datur jus,  datur  &  ratio &recta  ratio.  Hoc 
autem  quibufdam  JCC  abfurduro  videtur  ;  afferunt  ergo  Imperatorem  hoc  vo- 
luùTcdicere,  jus  Naturale  id  effe,  quod  itanobisinn3tum  eft,  utejusvvftigia&: 
fimilitudinem ,  etiam  in  brutis ,  animadvertere  polììmus.  Alii  liane  afferunt  mede- 
lam,  quòd  jus  Naturale  dupliciter  fumatur  »  vel  ut  jus  naturale  homi  ni  s<$  bruti., 
in  quantum  homo,  ne  animai  confideratur,  vel  ut  jus  Naturale  hominis ,  prouteft 
homo  &  creatura  ratiorulis  ;  Priori  modo  fumptum  ,  volunt  hìc  definir i ,  fcil. 
quaccous  accipitur  prò  vir  cute  quidam  divina?  ab  ipfg  creatore  rebus  creaus  indica, 

H  f-tt 


58  De  Jure  naturali  creato.  Lib.  I 

feuinftincìu  aliquo  natura:,  omnibus  animalibus  vita fcnTuali praedìtis  communi: 
Qjineclaudemnecviruperium  meretur,  ncque  circumftantiìs  moralibus  eft  de- 
termìnatus  :  Secundu  fl  quem  inftinftum  ,  adeóqiufenfualem  aliquem  difcurfum, 
quemaeftimativum  phìlofophi  appcllant ,  ammalia  ineitanturpoGtivè  in  fui confer- 
vationem,  ejufque,  quod  noxium  eft  &  rìeleterium ,  averfionem.  Sic  huic  juri 
naturali  nihil  poteft  attribuì  aut  applicar! ,  nifi  quod  refpicit  cujufque  animane» 
confervationcm  j  idque  veìinfpecie,  per  fuifimilis  propagationem ,  quorefertur 
maris  &f remino?  conjunftio  ,  liberorum  procreatio  &  educatio;  \d  in  individuo  >  ■ 
dum  ftimulus  naturce  quemque  incitat  ad  fui  defenfionem  Se  tutelanti  *  ad  injuriae 
propulfionem  ,  damniaverfionem.  Atque  itafiquidhominesagantexratione  ,-  id 
fi  animalia  bruta  peragant  fecundum  ductum  ,  impetum  ,  &  incitamentum  Tua:  na- 
tura, jurefeciffedicantur.  Non  aliter  atque  apud  probatos  Scriptores ,  fecundum 
aliquamanalogìam,  brutis  tribuuntur,  %bn  feti  mores,virtutes&  vitia,  in  quantum 
effedu  infpe&o  ,  externis  quibutdam  (ìmulachris,  veftigiaqusedam  virtutum  &': 
vitiorum  in  brutis  apparent ,  licet  tamen  nec  prsemiis  afficiantur  ,  (ice  proprie  fub* 
lìntpeenis.  Eòquevolunt,  XJlpnmumhic tantum indicarle  inclinationem  &  impe- 
tum quendam  natura?, 

Confimiliter  dicunt ,  jus  hoc  Naturale  à  jure  Gcntium  in  hoc  diftingui ,  quód  ho- 
minumfìt&  quidem  omnium  &lìngulorum ,  nemineexcepto ,  etiameorum  quii 
monafticam  vitam  degunt,   vel  in  deferto  ab  aliis  feparati ,  veluti  pecora  vita m 
tranfigunt  ,  adeòquedici  polììt  jusinnatum  ;  &quòinonfic  conftitutumj  antab  • 
ufu  Se  more  gentium  denominatum  :    Cùm  jus  Gentium  fit  id  quod  ratio  na.  . 
turalis  dicìat  quidem  inter  homines  ,  fedad  ufum  jam  tranflatum  ;  &  non  fem- 
per  omnium  &  fingulorum  eft  hominum ,   fed  nonnuaquam  quarundam  Gen- 
tium ,  Et  eft  conftitutum, appellatane  ab  ufu&comprobatione  Gentium  defump» 
tà ;  non  quód  in  unum  aliquando  convenerint  Gentes,  verùinquodfucceUIvè,  I 
plerifque  tacite,  idvifum  eft  piacere?  ut  qua  fi  totius  orbisfuifle  decretum  exifti- 
mctur. 

H&c  eft  J  C  C.  quorundam  fentcntia,  de  hàc  juris  di  vifione:  Aliam  tamen  init 
rationem  Connanus  ,  cujus  fententiam  breviter  deferibemus  ,  &  tandem  ad  feopum 
aoftrum  perveniemus, 

Me,  ;uxta  antiquo*  omnes,  &  jurifconfultos  ,  prseter  Ulpianum,  utìaffirmat3 
ù/jdividit  in  Naturale  Sechile.  Naturale  rurfus  fubdi  vidi  t  in  idt  quodjuftorum 
&injuftoium  lex  eft,  nullo  vel  tempore  vel  loco  mutabiìis:Et  in  id  quod  modera- 
trix  eft  earum  utilitatum  ,  quae  funt  ad  vitam  degendam  neceflària:.  lllud  fpecìat 
hoc  unum  ,  ut  fantlè  ut  pie  ut  jujìè  vivamus  ;  hoc  ut  commodè  Se  idonee.  Illud  dicitur 
jus  naturale  vere  &  proprie,  quód/ationaturaliscuiquepraìfcribat;  eftque  ster- 
mina &fibi  perpetuò  conftans  ,  ex  quo  ceu  fonte  manant  ea  prarcepta,  quas  nos  in- 
vitant  ad  juftitiam ,  quorum  hasc  eft  fumma,  honefiè  vivere,  neminem  ledere ,  fuum- 
cuiquetribuere.  Qua: omnia  (  ita  Ioquiturj  diriguntur  ad  eam,  qua:  delapfa  de  ccelo 
eft,  regulam,  alteri  nefeceris  quod  tibi  fieri  non  vis  :  Hàc  enim  regula ,  &  judicio  ab 
coconftituto,  juftiabinjufto  diftin&io  traditur  ;  quàfublata,  tollìtur  omnis ra- 
tio vita:  degendse;  &  ea  fervatà,  abasquitatenonpoMumus  aberrare..  Nec  pof- 
lunt  vel  Populorum  jufla ,  vél  Princìpum  conftitutiones ,  vel  Iudicum  fententia?, 
jus  hoc  naturale  perfringere  aut  mutare  ;  quia  fine  injuftitia  non  poteft  violarf. 

Altcrum 


Cap.  V.  De  Jure  naturali  creato.  59 

AUerum/weft  quod  in  ut  Urtate  verfatur,  ad  quod  fpettant  Dominia,  Regna  > 
Bella,  Servitutes,  Jvlanumiillones ,  Contrattus,  &  estera  ejufmodi  commercia, 
quibus  aptiores  fumus  ad  participandum  alium  cum  alio  9  communicandumque 
internos  ;  quod  non  infeitè  jus  Gentium  vocabitur,  quòd  non  tamnaturaipia, 
quàm  hominum  judicioconftitutumfit;  Et  tamen  juris  naturalis  pars  elt,  ejuf- 
que  nomine  continetur,  propterea  quódomniinre  confenfio  omnium  Gentiumj 
noninftitucisauclegibus,fedmonbusfenfim&  tacite confìrmara,  r.atuiarlex  exifti- 
metur,  Hocquefalvo  naturar  jure  poteft  mutari  :  Nani  &  rerum  dominia  qui- 
dam adhuc  populi  diamtur  non  nofic  ,  quibus  omnia  funtinter  ipibscommunia. 
Et  fi  quis  emptionem  rerum  aut  locarionem  prohibuerit ,  &  omnem  omnino  num- 
mi !ufum  lege  fuftulerit,  non  video  (inquit)  quamhabeat  iexiniquicatem,  cùm 
de  civium  fuorum  utilitate  quidem  detrahat  aliquid ,  at  de  fimplici  ilio  Se  aequabiii 
naturae  jure  nihil  prorfus. 

Quare  dicit,  jus  naturale,  quibufdam  in  rebus,  nempeiniis,  qua?  naturali  ju* 
dicioad  human*  vita?  utilitatem  omnium  adinvenitconfenfus,  mutari poiìe  ;  at 
non  in  iis ,  qua:  juftorum  &  injuftorum  diftinftionem  habent. 

Ad  jus  naturale  primum  Se  proprium  ,  icfenpucrorum  educalionem  ,  fidemincon- 
trAclibus  :  Nam  hìc  non  fervala  laciimus  alterimi  »  nec  damus  fuum  cuique  ;  qus 
fu.it  naturae  leges  :  quibus  conjuncìiHìma  ea  elt,  ntminem  locuplei ari  debere  cum  alicm 
najaclura  :  Vtsdtpulfionem  imo  &  vindicationem  :  Ac  natura  \us  efl ,  (  inquit  Cice- 
ro Lib.  2.  de  baroni.  )  quodnobis  non  opinio ,  [ed  quidam  innata  W  ajfcrat ,  ut  Kjli- 
gjonem ,  Pietatem ,  Gratiam ,  Vindicationem ,  Obfervamiam ,  Weritatem  >  c2Tc.  Deren- 
iìo  (iuquit)  tueturnosà  futura  &  imminenti  injuru:  Vindicatio  jam  fattam  & 
acceptam  ulcifcitur  ;  fed  non  alio  animo ,  quàm  ut ,  ne  qui  intulit,  impuntate  pro- 
polita  fattus  audacior ,  peccet  ìh  poiìerum.  Rerum  tamen ,  quas  qmique  Ubi  eoe . 
lo  mari  6c  Cerri  ceperax  >  dominium ,  non  vu!c  ì  natura  efié  ,  fed  tantum  pofleilìo- 
nem  ,  aut  ufum  *  ita  tamen  >  utquamdiuillud  adufum  fuum  fervaret,  tam  diualiì 
jus  non  fuerit  auferendi  aut  utendi.  Pari  rationc ,  quod  agri  quifque  ceperat  ad  ha- 
bitandum  aut  aiandum,  co  tantifpcrdumpolììdebat,  àncminepotuit  deturbari  ; 
nepoiTellìonemalterius,  quim  primo cuique occupanti  natura dederat,  intervei- 
teret ,  quod  fine  injuria  facere  non  poterac.  Ergo  iuit  (  inquit  )  in  primis  ìltis  na- 
turalibus,  propria  cujufque  pofTrfììo  ,  dominium  non  iuit  :  Sedhocjusdominii, 
ad  majorem  rerum  cuftodiam  ,  &  futura;  necefiitatis  fubfidium  ,  communis  poitea 
omnium  confenfus  exeogitavit;  dicit  quidem,  naturam  ìllam  primam  &  fimpi:cem , 
neclegitimasnuptiasvidifle,  neccertosliberos;  fedomnescommuaesfuiiie:  ied 
qua  authoritate  non  video. 

Ad  jus  Gentium,  feu  ad  jus  natura  fccuniariwn  ,  ea  attinere  dicit,  quae  humana 
ratio,  poftea  fc  hominum  iocictatibus  &  amicitiis  infinuans  ,  ucilitaces  qua^ens 
vitae  degenda.*  idoneas ,  exeogitavit  ;  ile  tamen  ut  ànatuià  non  recederei  :  Cu- 
jus  generis  fune  contraftus  illi ,  qui  ,  quòd  opportuni  eden  e  ad  commercio- 
rum  ufum  &  penò  ncceflani ,  ab  omnibus  fune  nationibus  comprobati  :  Et 
quia  fieri  non  potuit  ,  ut  hominum  focietas  inter  fé  concìliaretur  ,  auc  con- 
ciliata retineretur  ,  nifi  e(Tec  aliqua  rerum  contrattarmi!  necclììras  &  con- 
uantu  ,  ideo  cootrattus  adiuvenerunt,  &  inventis  obligaciouis  robur  addirte- 
li Z  Jus 


6o  De  Jure  naturali  creato.  Lib.  I; 

Jns  civile  illud  vocac  >  quod  ab  inicio  nihil  interfuic  ,  hoc  an  ilio  modo  fierec  ; 
poft quam  autem conftitutum  eft,  refert;  Seu,  quod  non  prodeli  omnibus;  neo 
intereft  legi  natura? ,  fific,  aut  fecus  fiat  ;  propriumejuscivitatis  effe  putandunr 
eft,  cujusinftitutopofirumeft.^SicutOV^o^o^c.  QuodcivileJ,  nonidemcon" 
tinuó  &  Gcncium  :  quod  autem  Gentium ,  idem  civile  effe  debet* 

Hisjam  prsemiffis ,  ad  primarium  noftrumopus  nuncaccedamus  ;  acvideamus* 
quid  proprie  jusìiobis  naturale  dici  poffit,  quid  non.  Varia:  autem  àvariispropo- 
nunturregulas  autindicia  ,  fecundum  quas  rucjudicandumefleputant,  qu^tamen 
non  ufquequaque  piacere  pofiiint;  &  earum  quaedam  omnem  evertunc  juftitiam  ac 
pietatem. 

Suntenim  ,  primo,  qui  fingunt  ftatum  libertatisac  belli ,  quemvocant;  homi~ 
num  fcil#  extra  focieracem  humanam  conftitutorum ,  in  quo  omnia  licita  funt  in 
omnes;  &  omnis  recti  bonique,  feu  juris4&  juvUfactorum ,  norma»  eftfuiipfius- 
confervatio,  vel  defenfio  vita?  &  membrorum.  Ita  Hobbefws  de  Ove*  Veruni 
quis  non  videe  quàm  horrida,  quàmathea,  quàmimpia,  quàmquefocietatiomnt 
inimica  fit  ha?c  fententia  *  Etenira  fingic  ftatum  ,  in  quo  hominem  vult  ex  legem  • 
efle  ,  &  nulli  legi  Dei  fubjecìum  ;  fed  quo  argumento  probari  hoc  poteft  ?  Quìs , 
«qua  lance  omnia  perpendens ,  negabic  Deum  Recìorem  omnium  effe;  ac  mun- 
dumhunc,  omnipotentià  Tua  regere  >  Se  creaturas  rationales  legibus  gubernare? 
(quod  &  nos  fupra  evicimus  ac  fìrmis  rationibus  confirmavimus)  Quìs  autem  di- 
cci, hominem,  in eo  ftatu  locaturo efle  >  autfupponinuncpofle  Iocatum efle ,  in< 
quo  legibus  divinis  folutus  fu  ;  &  ipfi  fuerit ,  prò  ratione  ac  lege ,  voluatas  ;  ita  ut 
quodlubetliceat?  Porro.  2.  Hac  ratione,  ineofaltem  fta  u,  nos  beftiis sequabit; 
&praeterfenfualttatem ,  vel  animalitatem  illàm,  quam  cum  brutis  animantibus 
communem  habemus,  nos  nihil  habituros affirmabk.  Aliter  ìongè  LaBantius  Lib.5.. 
in  omnibus  enim  (inquit)  videmus  animalibus ,  qus  fapientia  careni  ,  conciliatrice-m 
fui  effe  naturam  :  Nocent  enim  aliis  5  ut  fibi  profint  \  nefeiuntenim  quia  malum  efl  «0- 
cere.  Homo  v,rò ,  quiafeientiam boni (21  mali  habet ,  abfiinet  fé à  nocendo  etiam  cum 
incommodo  fuo.  3.  In  eo  ftatu,  vel  erit  homo  pneditus  ratione,  velnoir:  Si  non, 
merum  eritbrutum  $  &  quando  aut  quo  modo  qusefo  evade:  ani  mal  rationale  ?  Si 
ratione  prseditus  erit ,  annon  ratione  utetur  t  An  non  fecundum  rationem  ,  ra- 
tionifque  praeferiptum,  agere  debet  ?  Quae  autem  ratio  talia  ei  praeferibet  agenda?' 
4.  Eftnehomo*  in  orani  ftatu,  ad  Dei  imaginem  creatus ,  &adeam,  jamlapfu 
amiflam,  reparandam  obftricìus;  &  confequenter  ad  omnia  ea  media,  huiefini 
neceflària ,  adhibenda  ,•  &  ad  alia  luiic  adverfantia  fugienda  f'-  Et  fi  hoc  negari  non 
poteft ,  qui  pofiumus  ftatum  fingere ,  in  quo  omnia  erunt  licita  $  An  omnia ,  ima 
contraria ,  &  contradi&oria  seque  hunc  promovebunt  finem  ?  y.  An ,  in  aliquo 
ftatu  pò  (Tic  effe  homo,  in  quo  non  tenetur  groriam  Deiqusrere,  acDcum  tan- 
quam  ultimum  fuum  finem  fibi  proponere  ?  Et  fi  hoc  dici  nequeat ,  an  omnes  a- 
àushumani,  jufti  aut  injufti,  honefti  aut  inhonefti ,  aequi  aut  inacqui,  &c.  ean- 
dem  habent  cum  Dei  gloria,  &  hominis  fummo  bono,  connexionem  ^  Quìs  hoc 
affirmabit?  Quo  jure  ergo  dici  poteft ,  omnia  aequè  licita  effe  ?  £♦  Illud  bo- 
num ,  quod  homines  in  ilio  ftatu  quaerere  tenencur ,  vel  unum  eft  &idem ,  vel  di* 
rerfum  eft  &  multiplex  >  prò  numero  hominum  in  ifto  ftatu  collocatorum  .«*  Hoc 
pilli  cum  ratione  dici  poteft,  cùm  omnium  «dera  fit  natura,  Sceadern  ratio.  Ec 
'       L  billud 


Cap.  V.  '   De  Jure  naturali  creato.  61 

fi  iìluà  dicawr  ,  aliarti  oportet  habeatillud  bonum  mcnfuram ,  quameftappetitus 
ille ienfualis ,  quitam  variuseft & rnuln'plex.  7.  Unde evenir, quòd  juftitix opi- 
mo* in  uniufcujufque  animo  tam  eli  infcuipta  &  comprchenfa ,  ut  cerno,  fi  vel 
fo'us,  ferarummore,  vixerit,  vim  juris queat ignorare:  cujus  poteft  unus  effe  de 
muliis  teftis  Orefles ,  quem  maremme  caedis  confeientia,  tanquam  rxdis  ardenti- 
bus,  ad  furoremufqueperduxit?  8.  Tumfhgicium  non  effe:  Naticidium  ,  Par- 
ricidium  ,  vagi  concubiiiìsexercit:um,&  ejufmodi.  9.  In  eo  Bara  carerechomo 
omni religione;  eoqueeflètàDeoindependeus,  morali ter fai tem»  io. Omniailla 
argumenta  hocevincunt,  quae  probant  legem'naturalem  hominum  confeientiis  indi- 
tam  effe  ;  nam  per  hanc  legem  naruralern,  habet  homo  fibi  infculpta  femina  boni  ac 
mali,  8c  fcincillas  ingeneracas,  quaspenitusextinguerenequic  \  quaeque,  in  quo- 
cunque  Gt  ftatu  >  vim  fuam  habent. 

Dein,  necomnindrutaeftea-regula,  quseex  dzfìnìtione  juris  Naturalis  Ulpiina 
fumitur ,  quòd  fcil.  fit  illud  ,  quod  natura  omnia  ammalia  docuit  :  Nam  licet  in  crea- 
turisfìt  rationis  aliquod  veftigium ,  (ìmilitudo vel  umbra;  feu  inftincìus  potius 
aut  inclinano  quasdam,  quasiis  cum  hominibuscommuniseli  $  fieperquam  multa 
faciunt>  quae  homo  per  judicium  rationis  pei agit;  imo  forte  quaedamaguntratio- 
niconvenientius ,  quàm  homines  quidam  \  nulla tamen  cum  ratione,  jus  eis  prò. 
prie  aferibi  poteft.  Quomodo  ergo  poffunt  eorum  acViones ,  quas  ex  propensione 
quàdam  et  inclinatone  $  nonaucemexjurealiquo,  quod  torum  verfatur  circaJici- 
tum  &illicitum  ,  tìunt,  nobis  venni  juùs  naturalis  rationem  defenbere?  Aut 
quaenam  juris  naturalisfint,  indicare  /*  Imo  ipfaeillajpropenliones,  in  quantum  nstu- 
rales ,  &  homini  cum  bruco  communes  >  jurit  aomine  non  fortiuntur  ;  fed  in  quantum 
induunt  rationem  liciti  vcl  illiciti ,  &  obligationis  \é\permi(JìQnis. 

Verumeft,  Deura,  ex  hàcipsahominum  cum  beftiis  comparatone,  exagge- 
rare  hominis  peccatum,  quoties  contra  illas  naturales  inclinationes,  quas  cum 
brutis  animalibus  communes  habet,  quidquamtacit:  utvidereeft  Efai.i:  ver.  2. 
Jerem.Q:?.  R?m.  1:26.  zTim.$:$.  Jud.  io.  &  alibi  faspius.  Hinc  tamen  mi- 
nime probari  poteft  ,  in  brutis  animalibus  juris  rationem  propriam  locum  habere  , 
cum  nulla  iis  infit  ratio  bonum  à  malo  diftinguens  ,  neque  voluntas ,  aut  electio  u- 
niuf  prae  alio.  Rzàè  Comianus  Com.  Jur.  Libr.  1.  Capti.  6.  §•  1.  lAbfurdum 
exijìimatur  >  Bejìias  Hominibus focietate  juris  conj ungere  >  qui  a  nonnulla  habent  e  jus,  <3> 
ingtgnendo  <$  in  educando  ,fimulachra  :  Nam  ijìa  rat  ione  oportebat  easfacere ,  &r  pieta- 
ùs  (se  difciplin* ,  (ff  omnirdenique  virtutisyparticipes ,  cu m  karum  rerum fm\litud'mem 
quondam  babeant ,  Or  mea  quidam  fenttntia ,  majorem  quàm  juris  Wjujìitir  Quare 
virtutum  aliarum  omnium  laudem  non  gradate  illis  communicamus  ,  pra?terquamiuris  <2 
jufiitiae;  quiactetert-uirtutes  infeipfìs  vertwitur;  ju  fìtti  a  compUBitur  eos  quibufeum 
ihit.  At  bejìiarum  interfe ,  aut  cum  homine  ipfis  nulla  tshét  focictas  effe  poteft  ,  neque 
juris  igitur  nulla  communio.  ìtaque  prudentes  ferpentes  ,  fortes  tquos  ,  caflas  dic/mus^ 
effe  turtures  ;  juffas  animantes  ,  prattr  hominem  ,  nullas  dicimus.  Etenim  fua  causa, 
jaciunt  quicquidjaHimt  :  ^At^ujìitiaomne  fuummunus  aliis prtjìat  ■    quinetiam 

tarum  "Jrtutusn ,  quarum  quafi  putantur  epe  confcU ,  non  vera  in  illis  jun$ ,  nec perpetua 
étrgumenta* 

Uti  ratione  non  dictmtur ,  ita  nec  mente  aut  intelligentià  docentur  ,  fed  fraude 
potius  ycI  timore ,  ut  loquitur  quidam. 

H-3  Jnns 


62,  De  Jure  naturali  creato.  Lib,  I. 

Juris  capaces  non  flint,  quibus  nihii  proprie  mandari  aut praecìpi poteft :  Be-» 
fìiis  autern  nihil  in  mandatis  datur  :  Novimus  iis  ine(Te ,  ut  in  aliis omnibus  crea- 
turis,  etiamfenfucarentibiis  ?  inclinationem  aut  potentiam  quandam,  qua:  certi 
racione  dirigitur  >  prout  convenit  rerum  ipfarum.  natura:  &  fini ,  &  hoc  refpe&u 
polle  eas  omnes  dici  legem  habere  (ibi  ipfis  impofitam,  Pfaim,  148:  verf.  6. 
Job.  38:  verf.  ic?  1 1)  12.  Jmm.  33:  verf.2o>  25.  Sed  proprie  nulla  eisprsefcri. 
bitur  >  utinexcui'abilesfmt. 

Beftia;  injuriam  facere  non  pofiunt  :  Ergo  fubjecìum;«r/Vnon  fune:  confequentia 
per  fé  darà  eft  ;  Antecedcns  negari  non  poteft:  Namnonfuntobligatasad  talia 
officia  fub  pocnà  aiiqua.  Verum  eft,  mandaffe  Deum,  ut  edam  beftias in aliquo 
cafu  interficercntur,  ut  Lev.  2o:  i£>  16.  Deut.i$:  15, \6.  Atfic  non  magis  pro- 
bari poteft,  beftias  proprie  punitas  fuiiTe  ,  quam,  quando  propter  hominum  vi- 
tium  ,  etiam  inanimata  deftruftiom  devovebantur ,  ut  in  poliremo  ilio  loco  citato 
liquee,  evinci  poteft  ,  edam  inanimata  proprie  punin.  Etin  illrs  cafibus  magis 
ai  homines  à  tali  flagitio  deterrendos  3  8c  aiiter  arguendos  ac  puniendos  ;  quàm 
ad  ipfas  beftias  proprie  puniendas  ,  mandabatur  beftiarum  internecio.  Auguft  in 
Levit.  19.  quxft.74.  &pofteum,  Thom.  1.  it.qudtft  105.  Art.  2. ad  n.&c.di- 
cit  pecora  interfici  juffa  fuiffe  j  quiatali  flagitio  contaminata  refricant fafti memori Am. 
Bos  quidem  cornupeta  lapidandus  erat  Exod.  211  28.  non  ad  poenam  à  bove  exi.  \ 
gcndam  ;  fed  à  domino  bo/is ,  qui  negligentur  eum  cuftodivit  ;  &  ne denuo  quen- 
quam  interficeret  beftia  illa.  Et  quod  ad  illud  Gen.  9:  5.  Sanguinem  veftyumè 
manu  cunBi  animalis  nquiram.  Dicit  fatis  quantum  odio  habeat  Deushomicidium , 
ut  ve!  beftias  hominem  interficientes  occidi  velit:  Non  quòd  ullum  ab  iis  viola  - 
tum  eflct  ;us ,  fed  quòd  inftru menta  eflent  tanti  facinoris  ;  Hoc  ergo  mandatum  > 
propter  facìi  horrorem  ,  fuit  datum- 

Prserereà  Tertio ,  nec  fatisfacit  illud ,  quod  k  qaibufdam  exeogitatur  >  ad  hoc  in- 
cruftandum  :  Quòd  fcil.  omnia  ea>  quorum  veftigiaapparent in  brutis  ,  ad  hoc 
jus  naturale  pertineant.  Quia  veftigia  malorum  plurimorum  ac  vitidrum  in  beftiis 
apparent,  &  aliarum  quoque  a&ionum  >  quse  ad  jus  {hoc  naturale  à  nemine  re. 
feruntur:  oportet  ergo  ut  lìtaliapriorregula,  ad  quim  ifta in  brutis veftigiaexa» 
minanda flint,  &  tecundum  quam  de  actiombusiftisferendumefì/'udicium.  •  Et 
de  priori  ifti  regulà  recurrit  queftio.  Quare  haec  ratio  nobis  fatisfacere  ne- 
quit? 

Porro,  hinc  fequeretur  >  religionem  in  Deum  >  ad  jus  naturale  minime  referen- 
dam  effe  :  Quianullum  prorfus  hujus  m  brutis  veftigium  cernere  eft5  Et  fi  eo- 
rum  omnium  (inquitj  Latìantius  Lib.y*  de  irà  Dei  )  qu&  ajeribi  homini  falent ,  in 
mutis  quoque ,  deprehenditur fimilitudo  ,  apparetfolam  effe  religionem ,  cujus  in  mutìs 
nec  veftigium  aliquodjnec  ulla  fufpicio,  inveniri poteft.  Religioni*  enim  eft  propria  juftitia, 
quam  nullum  animai  attingit  >  homo  enimfolus  imperat  >  ccetera  illì  conciliata  funt.  Et 
Cicero  delegib.  dicit  3  nullum  effe  animai ,  prater  hominem  5  quodhabet  ullam  notitiam 
Dei.  Et  fi  illud  quod  narrat  Plinius  de  Elephantis  verum  effet  >  quod  vix  credibile  > 
quòdfcilfolem&lunamvenerarentur,  probaret  potius  idololarriam ,  quam  reli» 
gionem  in  Deum  ,  juris  effe  naturalis. 

Quòd  autem  religio  hxc  interna,  qua  in  animo  colit  quifque  >  &  veneratur  Deum> 
juris  fìt  naturali* ,  cjuis  inrlcias  ìbic,  cum  fitomnijureautantiquior,  autarqua- 


Cap.  V.  De  Jure  naturali  creare.  63 

Jis  *f  Q4td33n  Matrimonii ,  aut-Procreationir,  au:  proaeatorumEducaaonisprìor 
.    fìat  cura,  quàm  Dei  ipfius,   qui  omnia  creavit&  creiti  gabsrii.  **  £ft- 

nehsec  Dei notio  omnium animisinfixa?  Eftne  (uec  in  Deuroreligio  int«  prima 
natura;  nunaeranda  f 

;  n  dici  poteft  ,  di  Obieqmo  in  parco ecs ,  quod  ram  fere  antiquum  cfl  ,  ac  eft 
ipfj.n  Matrimonium  k  Libero  um  educatio  ,  tò  q  òi  folis  hominibus  conve- 
niat:  Etetiam  di  Liberiate  ?  quae  noncommuoicatut  bcCiiis  :  noftrx  enim  liber- 
tatis  nullum  exempluro  ediderunt  ;  &  hominum  militati  ,  &  fervido  natx  effe 
videncur. 

Ncc  etiam  juris  eiitnatur*  ,  fugere  concubitum  paternum  auc  maternum ,  &  fi- 
milia:  nani  *  quicquid ridiculè effingatur,de camelis raatrura  coitum  fugientibus; 
&  de  equo  Regis  Scyrhirum  ad  Matrisjopertì  coitum  admiiTo,  &tandein  ,  marre 
viQ  ,  fé  in  praeapitium  dante ,  de  quibus  vide  Sddenum  dejurt  Noi.  £r  Offe/,  Lo.  i. 
Crfp.  5-  i^u<^  certe  tenet  quod  cecinit  Ovidius  Metamorpb.  io. 
»  Cafra*  ammalia  nudo 
C-t-era  ddich-     Kcc  babetur  turpe  juvenc<t 
Terre  patrem  tergo  ',  fit  Equo  fiut  fitta  conjunx» 
Qu.ifquc  creali t  init  pecudes  caper',  ipfique  cujus 
Semine  concepta  ejì  ,  ex  ilo  concititi  ales% 

Optimè  Sddenus  ubi  fupra,  Seddemum  (  inquit  )  air  cedo  à  Camelis  >  lApibus  ì  « 
Turturibus  y  Ciconiis  >  Elephaniis  y  aliisque  aliquot  kìàmalibus  (  etiamfìdaretur  ipfa* 
horum  fpecies  ,  juxta  idquod  babeturapud  Scriptores  citatosy  quidam  femperjive  aver' 
fari  fi'.'e  facere ,  qu.-e  rcs  tamen  fepe  admodum  efl  dulia  )  vita bumar.<e  norma aliqua 
feu  juris  naturali  s  exemyla  ^~  potius  qiiarn  à  tot*  brutsrum  velut  t\epublicd  fu  nume* 
rofifjimis  rtliqttorum  gregibus ,  de*quibus  nil  tale  f andò  auditur  y  funt  petcnday  aut  , 
quod  maqjs  e  fi  dicendum  y  cur  ab  horum  fimul  omnibus,  etìamfi  tantundem  de  omnibus 
verum  effet  >  cum  penes  eorum  nullum  revera  liciti aditici  li  jeu  obligationis  aut  V0I4  Jìt 
aut  vejìigium  *  Neque  eft  omnino  cur  alterius  eorum  al/cu  jus  fpeciei  aBus  folitos  aBibus 
alterius  (  atque  bos  muhtpliciter  diverfifjimos  effe  feimus  )  ha:  iti  contemplatitene  omnino 
mteponer<mus  ,  nedum  Cur  ex  individuorum  exemplis  aliquot  obfcuriffimis  ,  quod  faci unt 
nonnulli  y  jura  aliqua  naturati  a  expifeatum  iremus.  Certe  ettam  tifarmi perinde  eft  aefi 
tjuis)C  prodigiis  ac  oftentis  rarioribusy  conjìantcs  rerum  naturalium  caufas  ac  ejficlus  3  ut  • 
Fby ficus  ,  edtceret. 

Quarto  pari  modo  rcjiciendum  eftillud:  Quod  fa!,  jtu  naturale  homines  tan- 
tum fpeftet ,  inftatu  folitario ,  &  extra  focietatem  poliricam  corftituros.  nani 
id  quidem  verum  eft ,  ut  fupra  oftenfum  ,  homines  folirarios,  vitam  in  agris  cum 
conjugibus&  l:beris',agentes,  jurt naturali  fubeflc^  exrra  tamen  cum  ftacum  vini 
fuam  habet  idem  jus  naturale  :  mutantur  quidem  otócia»  leu  potius  alia  rtquirun- 
turabhomine,  quando  pavtemfacit  civitatis,  quàm  ab  co  poftulab3nrur ,  quando 
partem  tantum  tamil iae  faciebat  i  jus  tamen  naturale  etiam  bic  vim  fuam  exerit  : 
natura  enim  quxdocuit  hominem  officia  natura;,  live  erga  Deum  ,  five  ergafeip- 
fum>  (iveerga  conjugem  &liberos ,  docet  quomodo fé gerere debeat,  inmajoii 
civitatc?  tumerga  Deum  >  tum  erga  fé,  tum  erga  pro\imos,  fìvt  cognatos  &: 
agnatos)  fivcalios  vìcbos,  Natura,  qusedocuithominem  ,  qui  eft  creatura  foci:- 

bilis , 


64  De  Jure  naturali  creato.  Lìb#  L 

bilis  >^  cuoi  aliis  confociare ,  cùm  ut  folicudinem  vitaret  t  tata  ut  fwe  faluti  ac  aliis 
ncceflitatibus  confuleret .  dccuit  etiam  >  ineo  ftatu5  pietatem  erga  Deum  exer* 
cendam,  ut  esemplo  omnium  fere  Gentium  comprobatur;  &  juftitiam  erga  alios, 
fidc/n  fcil  contraBuwn fermando  ;  neminem  faBo  vel  diBo  ladendo  ;  eadem  aliis ,  ^«<e 
/&/'  44  Vis  fieri  voluti ,  f adendo  ,  juxta  illud  Ghrifti  Ài<# .  7: 1 1»  L«c.  6:  3 1.  Quod  ex 
haurit  quidem,  illam  juris  naturalis  partem  *  qu£  officia  erga  proximum  com- 
ple&itur.  >-^ 

Quinto ,  Qjandojwx  Gentium primavum  (quod  idem  eftcum/r/rc  naturali)  dicarte 
J  G  C.  id  effe ,  quod  naturalis  ratio  intcr  omnes  bomiues  conftitv.it  >  &  quod  apud  omnes 
Gentes  peraque  cuftoditur,  inGnuare  videntur,ex  Gentium  omnium  aut  faltem  pluri- 
marum,  moribus  ac  ufu  ,  de  jure  naturali  faciendum  effe  judicium:  Uà  dicit  Cicero, 
Tufc.  confentio  omniun  Gentiumlex  natura  putanda  eft.  Sed  nec  hsec  regula  firma  fotis 
eft  :  oam>  de  ufu  aut  moribus  omnium  omnino  gentium  quomodo  nobis  conftabit? 
Aut  quo  patto  nobis  innotefeet ,  quot  aut  qualefnara  fiat  eae  Gentes  omnes  ?  De 
numero  omnium  L  X  X.  loquuntur  quidam  veteres.  At  qusenam  eac  fint,  &  annon 
aucìusfitearum  numerusexeo  tempore,  quis  certo  demonftràre  poteft?  Multo 
minus  poteftaliquis  omnes  carum  moresclarc  nobis  delineare.  Et>  fi  reftringatur 
hac  regula  ad  eas  tantum  Nationes»  qua:  nota:  {unt,  nihilinde  certo  eliciemus  $ 
quia  non  paucse  ferse  reperiuntur ,  &  funt  aliquse  >  tefte  AriftotelePolk.  8.  e. 4.  qui- 
busufitatumcfthominesnecarej  &  co m edere,  quales  funere/;*/  &  Hcniochi.  Et 
fiadhuc»admoratiores>  quaelegibusufaefunc,  limitecur.  Quisnefcit,  multa na- 
curaliter  bona  non  mandari  legibus  civilibus:  prascipitenim  natura,  ut  fìdes  fer- 
vetur,  atque  hoc  eft  fundamentum  juftitj*,  ut  fcribic  Tullius  de  offtàis  Lib.  1. 
multa  tamen  dari  pofiunt  &  dantur  exempla  ■>  in  quibus  ad  tìdem  fervandam 
non  coguntur  homines  legibus  civilibus.  Juftitia  generalis  ,  virtutum  om- 
nium mater  &  parens  ,  deliderac  in  omnibus  dicìis  &  fa&is  noftris  conftan- 
tiam  &  veritatem  }  quid3  an  hoc  omne  exigunt  leges  politicasi  Revera  (in. 
quit  Connanusy  Libr.  r.  Capit.  6.  )  non  fati s  eft  [juftitia  perfeB*  (?  confumma- 
ta  ,  nemmem  ut  ladamus  ,  nifi  etiam  augeamus  commodis  ,  O?  beneficiis  noftris 
tftringamus  quos  pojfunus '  :  Nec  ut  reddamus  alienum  ,  nifi  id  nitro  &fpontè  facia> 
mus.  At  )us  Cibile  &  Gentium  exitum  rei  fpetlat ,  nec  cogitatiombus  pcenam  ftatuit , 
quantumcmique  malis  (2  improbis  >  fi  fuerint  fine  ejfeBu  :  Finis  enim  eorum  eft  huma» 
na  confervatiofocietatis ,  qua  nifi  jaBo  ladatur  3  nibil  malamens  ei  poteft ,  nibil  malus 
animus  <$  fceleratus  nocere,  ìtaque  videmus ,  quod  dolose  &  malitiosèfit ,  impunitum 
ijfe,  non  Chilibus  modo  >  fed  Gentium  omnium  legibus  <?  decreto ,  nififrausfit  dolo  con* 
junBa  «■—  hoc  eft y  nifi  dolus  fraudem  alieni  ajferat  <sr  damnum.  Et  tamen  fi  natura 
iftaponderibus  examinemus ,  revocemufque  ad  generalis  Ulius  juftitia  regulam*  t dm  funt 
n  qui  animo  peccant  in  zitto ,  quàm  qui  effeBu.  Sed  aliud  natura?  fimplicitas ,  puri* 
tas ,  (pfan&itas  poftulat ,  aliud  mos  Gentium  Cr  civitatum.  Ula,  ut  cuique  bene  fa- 
cias%  li  pofjìs  ,  nibil  imfi*  cogites ,  aut fceltratè ,  omne  prom'tffum  exolvas  quod  fit  à 
turpitudine  alienum»  Et  jus  Gentium  aut  Civile»  ne  retineas\alienum  \  'nibil  flagl 
tiosè  facias,  quod  aut  fatto  noceat  aut  txemplo\  fidtm  nt  franga*  in  altmus  pei 
niciem , 

Annon  etiam  certum  eft ,  &  àplerifqueobfervatum ,  nullum  fere  effe  juris  na 
ittralis  caput ,  quod  non  à  quibufdan  Gcncibus ,  carum  monbus ,  imo  &  legibus . 

vio'~ 


Cap.  V.  De  Jure  naturali  creato.  6y 

▼iolarumfuerit  5  XidcEufebiiPrapar.  Euang,  Lib.  1 .  Cap.  4.  &  Lib,  4.  Capp.  15» 

16,  &I7» 

^éfp/n/  (  inquic  Seldenu*  ubi  fupra ,  Lib.  I«  Cap.  6.  Pag.  80.  )  item  >  non  tam 
contemplatone  jufìi  &  injufti ,  liciti  ac  illiciti  ,  feu  boni  &  mali ,  qua  nomtnibus  illis 
boneflum  &  turpe  ,  quàm  qua  utile  (fjueundum  atque  inutile  &  injucundum  continentur  % 
Gente*  Populofqut  ,  fimilcs  inttràum  invictm  more:  non  paueos  ,  interdum  vero  piane 
contrario* ,  amplexos  effe  ,  etiam  in  rebus  circa  qua*  jus  naturale  feu  hominum  commme 
imprimi*  ver fari  fola  concedi  (  vtlutim  cenfanguineorumeoitu  ,  liberi*  exponendis ,  c.r- 
de  human* ,  conjugii*  &  ali!*  )  tofane  parili  ratione  mutafft  ,  revocaffe ,  ac  prò.  libitu 
Atque  caca  &  temeraria  illà  animi  dominatrice  cupiditate ,  novaffe  nefeit  mma  ,  qui 
Peif2rum,  AiTyrionim,  ALgyptiorurn,  Gracorura?  Romanorum,  aliarum  Gentium 
veterttm,  qua  celeberrim/t  fuere,  more*  atque  in  ftituta>  nuncinvicemjìmiliaj  nunc  dher- 
fisima,  dàigentius  introfpcxerit. 

Exhocipfo  (ucobfervac  ibid.CIariil. Seldenus)  Cameade* >  aliique  (ucnotac 
Conn.vws,  Lib.  1.  Cap.  1.  n.3.)  nullumdari  jus  naturale  contznderunz  ;  fedjus 
ex  fola  opinione ,  non  aurem  ex  natura,  eflej  quód  feri  non  idem  effe:  apud  om- 
nes,  fed  varium  prò  rooribusj  &apud  eafdem  prò  temporibus  frpe  mutatura^ 
quód  tot  effent  ac  frequentes  jurisabrogationes  ,  derogationes  >  obrogationes  ,  toc 
plerumquelegum  incerfe  repugnaoti*  &  diflenfiones  :  certe  (  inquit  Seldems  )  id 
quodaìtbantrationifatisconfonum  videbitur,  dum  ex  Gentium  moribus  tantum 
ac  ufu  metifura  petitur  juris  naturali*'  Nec  perperam  mbius ,  aut  minus  frufìra  fic  rem 
aggrederetur  ,  fivc  Philofophus  ,  fìve  jurijconfult'ti  ,  quàm  medicus  faceret ,  qui ,  fìve 
J. mi 'tati  tuenda  ,  fìve  morbus  curando  ,  quanam  effent  conducibilid  edoBurus  ,Jive  è  vuU 
gari  hominum  vicìu ,  jìve  èfolcmnibus  epularum  lautitiis  difanda ,  ea  praferiberet.  Ut 
Ulte  habetur  ratio  gufu*  ,  luxus  >  Pompa,  non  pari  ter  finitati*  tuteU  aut  curaiionis  \ 
quarun  altera  à  cibi  s,  altera  à  medie amentis  ex  natura  fui ,  nec  cupedinàrìi  nec  coqui 
érte,  congrua  fperanda  efl  ;  ita  in  Gentium  complurium  moribus  atque  infìitutis> 
non tamnaturalis jurisfmplicitas  ,  quàm  ipfarum  utilità*)  ut  jufti  prope  mater  & 
«qui  fpeclari  eft  [olita. 

♦  Quis  nefeit  morcs  ac  ufus  variarum  Gentium  3  varìos  itidera  effe  >  eti3m  in  iifdem 
rebus ,  quasinternaturalianumeramus ,  apud  Lacedtmonios  eduliorum  flirta  per- 
mittebantur ,  qua:  alibi  fuere  femper  prohibita  :  Ex  rapto  vixerunt  Cilici*  ;  Maffa- 
grt*commu.neshabueruntuxores;  P«/<efIliarum  fuarum  quondam  uCx  funt  ma- 
trimonio. Utplurcsnonreferarainftantias.  Atdicetforfaù  aliquis  iftas  non  mille 
moratiores  Gentcs ,  Quod&  facile  concederem  ;  etindeclarèappareredicerem, 
mores  autpraxcis  Gentium  regulam  minime certam effe,  unde  de  hoc  jure  natu- 
rali dignofeere  poflìmus  :  nam  hinc  liquet ,  ex  aliquialià  regala  de ip(ìs  Gcntibus  3 
eorumque  moribus  judicandum  effe  ;  &  has  moratiores,  illas  autem  minime 
moratas,  iuxta  convenientiam  >  aut  difeonvenientiam  cum  illà  reguU  >  dici 
debcre. 

Quis  etiam  ignorat ,  quanta  fit  fis  confu-tudinis ,  ut  prò  alteri  Inbeatur  natura  .• 
fuacnimviperfeinfluitinmoreshominum  ,  ficuc  vel  à  natura  putetur  elTe,  ita  ut 
nilaptiusaur  potentius  lìt  homioibus  regendis  confuctudaie,  cum  vetuftate  fuà 
natur»  vìm  obtineat  ;  ideo  omnium  Rex  appellatur ,  quòd  folus  regnet ,  imperet , 
jubcac ac  prohibeat.  Notum  eft ,  Darium  Gracos  acquando  rogafle  j  qui  fcil.  in  di- 

l  tionc 


66  De  Jure  naturali  creata.  Lib.  I. 

tionefuàerant,  quanta vellent  pecunia: Putti ma  adduci,  ut  ad  moduni  Indorumr 
parentum  definftorum  corponbus  vefcercntur  -,  &  prò  refpeniìone  habuìflè  ,  fc 
nulfà  pecunia  indu&um  iti  >  ut  hoc  facerent  ;  &  paricer  Wo.r  rogaffe ,  quanti  ftm- 
snà  induci  pciTent  ad  defun&os  parentes  ,  Gracorum  more>  cremaudos»  &  hoc 
habuhTerefponfum  >  quód  estrema  priuspafluri  cfiènt. 
/  Omnium  eft  naturale  judicium  de  beneficio  accepto>  nec  poteft  ille,  qui  defi- 
derìofl3g;ratfua2conferyationis>  non  cogitare  de  officio  eiexhibendo  ,  à  quo,  om- 
nibus deìiitutus  mediis  ,  confervatuseft.  At  quaefo  >  apud  quot  aut quas  Gentes- 
tale  quid  legibusconfìrmatur?  Hoc  edam  roulris- aliis  inftantiis  confirmari  poteft. 
Qui*  eft  (inquit  Seneca  Lib.  2 .  de  ira'}  ijìe ,  quij'eprofitetur  omnibus  legibus  innocentem: 
uthocitafìt,  quàm  augufta  innocenza  eft  ad  LegembonumeffeV  quanto  latius  officiorum 
patetquàmjuritregulat  Qutm  multa  bina*  >  Immanità*  >  liberalità* ,  jujìitia,  fide* 
eaiguntì  Qua  omnia  extra publicas  iatuUsfunt.  Scdne  ad  illam  quidem  ar&iffvr.am. 
innocenti a  formulam  praftare  non  pò jfumusl  Alia  jecimus  ?  alia  cogitavimus,  alia  op- 
t  animus*  aliis  favi mus\  in  quibufdam  innocente*  fumus*  quia  non  jucctfjìt* 

Exemplum  nobis  dat  Connanu*  Lib.  i.  e:  7.  n:  7.  in  quo  ju*  civile-  videtur  maxi, 
me  repugnare  juri  naturali •>  non  in  e.ipaite  folùm ,  quaeeft  honeftatis  &  exiftima- 
tionis  ";  led  in  eà  quoque ,  quse  sequi  &  iniqui  vim  contine:  Ecce  enim  (inquit)  ufu~ 
capto  & praferìptio  rem  àjujìis  domini*  trans ferunt  ad  alieno*,  quod periniquum  eft  fi  na 
turavocemexaudirevtlimus  ■>  qua cum jubet  >  ut  futi-m  cinque  tribuatur ,  tum  hoc 
maxime*  ncquemlcedamus*  Natura  jubet-  {inquit  idem  paullo  ante)  ut  boneftè  viva- 
mus  ;  tn  qua  vita  bone ftate pò ftta  efì  ditìorum  faBorumquc  conftantia,  cogitationum- 
etiam  mcntìfque  integrità*  &  purità*  :  ^^jusGentium  «ow  revocavi t  bac  omnia  ad 
neceffitatem\  tantum  prohibuit  ne  quis  cui  noceret.  ltaque ,  &  cogitationis  pcenam  nuL 
lamconftituit ,  &  promijforumfiaemexegit  >  non  omnium,  fedinquibu*  prater  verba 
eur*&ctyHp  interveniffet  >  aut  authoritate  eorum  contraBuum  niterentur ,  quo*  nomina* 
tos  vocamu*.  Pojìea  jus  civile  ftipulationis  vinculum  adinvenit ,  in  quo  mullum  addidit 
juri  Gentium  tir  naturali  ;  juri  Gentìum  quidem  in  eo  »  quòd  induxtt  obligationem  ver- 
borum ,  qua  ilio  jure  nulla  erat%  nifi  in  contrahìibus  nominati*,  juri  natura?  autem,  quòdr 
etiamft  fraudulenta  ftt  &  damnoft  ftipulatio  ei ,  qui pr orni/i t ,  tamen  eum  tenet;  nec 
eftpcenitentialocus  ,  tametfi nullum  adferat incommodum  ftipulanti  ea  feenitentiay  jed 
de  lucro  illius  aliquid forte  immimat ,  quod  jure  nzKuxxfuitfecus, 

Id  quidem  verum  eft  (inquit  Seldenus  ubi  fupra)  argumentum*  ut  Jpofteriore, è  Pen- 
tium moratiorum  illujìriorumque\  (quasfe.  hi  [ce  nomini bus  unanime*  dignamur)  mortbusì 
velut  èlaudatorum  virorum  fuffragiis ,  nonintempeftivc  interdum  de  fumi ,  maxime  cum 
dejuris  naturalis  >  quod  [e.  ejl  permiflìvum  ,  capitibus  aliquot  difquiritur*  Nimirum  , 
inde  manifeftumfit ,  quid  ipfa  de  rebus  circa  qua*  more*  fui ,  quÀgeneratim  permiffi  fint 
aut  liciti,  verfantur  ,  inhancremfénferintautfentirefaltemvififuerinté  Namquicquid 
]ure  quocunque ,  homines  permuti  confenferint ,  id  ut  etiam  jure  naturali ,  ft  ejufdem 
rationem  feti ,  aliquam  haberent ,  p  ermi t ti  >  ncque  naturam  in  contrari um  obHgare  , 
id  eft ,  rem  non  universali  natura  ,  quaftbi  conftan*  eft ,  aliquo  inter ditto  reftringi  exif* 
timaverìnt ,  autexiftirvaref/muMrintopinor,  neceffeeft.  Atqueita,  qui  difputant  aut 
dtfquirunt.  —  Aliarum  Gentium }  de  jure  permiffivo  ilio ,  fujf ragia  fubinde  colligunt; 
Ctterum  tnterea ,  quid  Gente*  e adem  de  juri*  naturalis  >  quod  Obligativum  eft  capita 
*liqH93  aut  de ftmf  liei  naturali*  permijfionis  ratione  a*  tmiverfali  ejus  ufu  ftatuerint , 

tu  qui m 


Cap.'  V.  De  Jurc"  naturali  creato. 

ne  quidem  fati:  conjeBari  quti  inde  .poterti  :  nam  tamttft  in  Scholafiicis  atque  umbra* 
tìlibus  aliquot  ,  forfanetiam  in  forenftbus  difputationibus ,  hoc  vel  illud  juris  naturali* 
effe  caput  apud  Cent es  ejufmodi ,  à  difcìplinarum  praceptoribus  fubinde  ,  fed  diverfi- 
mode  fatti ,  ajferaturl  in  rebus  t  amen  public  e  gerendis  decidendifque ,  earum  quas  no- 
vimus  Gens  qualibet  ,  aut  jure  duntaxat  fibi  civili  acpoftùvo^  aut  jure  Gentibus  aliti 
quibufcum federa habet ,  commercia  fu  bella,  ipftfque ,  five  imperativo  ftve  interveni- 
ente ,  ac prò  feculorum  varietate  aliter  atque  aliter  fé  habente*  tue  naturali  aliter  au 
que  kifce-veluti  vejìitur  fuperinduBis  glumis  ,  utttur.  In  utrcque  hoc  genere ,  jur<$ 
quidem  naturalia  aliqua  exercen  non  raro  conccdetur  ;  fed  ut  civili  feu  pofttivo  atque  im- 
perativo ilio  ac  intervenienti  adeo  immixta  &  involuta,  <2  una  (fic  dicere  liceat)  in 
mijJtconjunBa,  ut  h<ec ab  Ulti fi temer -e ,  ex  Geniiumip  forum  tantum  ufu  feti  ynori. 
bus ,  earumqae  ea  de  re  fententiam  inde  elicere  queat  mortalium  rtemo.  Nam  creberrime 
videmus  tum  obligationis  tum  fermi ffionis  formulas  civile s  tcpofttivas  naturalibus  >  qua» 
lefcinque demum    illajuerint ,  numeroftus accedere. 

Sexto,  Sunc  qui  volunt,  rationem  noftram  naturalem  hujus  juris  naturalis  regulam 
effe  &  amulfim  :  atque  ita  volunt  jusnarurale  regulas  denotare,  feucornmunia  qui- 
dam principia  honeftacis,  in  quorum  notitiam  ,  homo,  fi  feiptum  exammet, 
fuamqùe  excuciat  rationem,  quali  racionalis  naturai  pondere  fertur,  6c  irapcta 
quodam  ruit:  fontem  legummoiumqueomnium  >  &  hnemad  quem  reterancur > 
Volunt  naturam  effe ,  ideft,  rationem  recìam.  Hinc  Cicero  de  legibus  dicic  unum 
effe  jus  ,  quo  devinBa  efi  bominumfocietas ,  1& quodlex  confi  il  uit  una*  Qu<e  lex  eftrtBa 
rat'oimperandi atque prohibendi  ;  &poftea  ,  nos  legem  bonam  amala  »  nulla  alia  nift 
naturali  norma  dividere  pofjumus*  Necfolumjus  <&  injuria  a  natura  dijudicantur ,  fed 
omnino  omnia  honejìa  ac  turpia.  Nam  &  communis  intelligentianobis  res  notas  ejficti  ea , 
qua  in  animis  nofìris  ineboavit ,  ut  bonefìa  in  virtute ponantur ,  in  vitiis  turpia. 

Verum  quidem  cft ,  dari  nonnulla  principia  pracìica  ,  clara  adeo  &'perfpicua,  & 
quali  per  fé  nota,  ut  ratio  hominis  non  poflìtea  prorfus  ignorare  j  &  tam  intime 
cum  natura  aut  ratione  hominis  conjunàa,  ut,  quoad  habitum  falteui ,  nunquam 
poirjceaexftinguerehomoperverfiUìmus:  quodSc  dare  liquet  ex  ì\om*  I«  Quòd 
adpraxintamenhifceprincipiisconformem ,  confht  fatis,  eam  prorfus  nonnun- 
quamtolli  polle:  Etquòdad  aliaaliquot,  ex  primis  iftisprincipiis  proxiuiè  dedu- 
cenda,  Ratio  humana  non  prorfus  corrupta  &  confuetudine  mala  vitiata,  facile  ea 
percipere  potelt ,  &  exfculperr.  Sunt  tamen  alia  non  pauca ,  ex  iifdem  principiis , 
fed  remotius  quidem  ,  deducenda,  quac  ad  jus  hocce  fpectant,  &  m  quibus 
cruendis,  ratio  humana,  omnium  faltem,  non  eft  fagax  &  prompt2  -,  coque; 
incerta  erit ,  quoad  hasc ,  regula,  ratio  humana,  nuuc  multis  modis  depravata 
3c  corrupta. 

Quod  &  porro  liquet  ex  variis  ac  pugnantibus  Philofophorum  de  Bono  &  Malo 
fententiis  :  &  ex  mulcifariis  Philofophorum ,  qui  fecundum  dictamen  rationis 
omnu  inftituc  re  profedì  funt,  fecìis;  nam  unaquacque  fecìa  fua  morum  principia 
defendit,  &  aliorumdogmatare/ecit,  &  condemnavit. 

Quot  etiamabfurda&.  prorfus  illicita  ac  jure  naturse  condannata ,  ì  quibufdara 
prò  licitisi  m©  &  probatis  habebantur?  Tononi  &  Cbnjìfpo  bc  Perfarum  Magis 
coucubitus  maternus ,  ut  &fratruracumfororibus  :  fcapud  quoiefam  concubitus 
mafculorum  licìtus  putabatur.  Sic  furtum  ,  facrilegium ,  adulterium  Teodoro  PI /- 

I  g  hfopkb 


68  De  Jure  naturali  creato.  Lib.  I. 

tofipho  licita  erant.  Plato  uxorum  communionem  introducere  volebat ,  ut  Se  coi- 
timi ferme  promifcuum ,  Se  communionem  honorum  \miretùm.Spart<e  iege  con, 
firmatus  erat promifcuus  uxorum  ufus.  Ut taceam  Carncadìs  opinionem  fupra  no. 
minatam  jquamSc  defenderunt  alii ,  %Archelaus%  nempe>  &  Ariflippus ,  teftibus 
JW^Ho&aliis.Undeapparetrationemhancnonfatis  fìrmam  effe  hujus  juris  nor- 
mam  ;  cumhicjuxtaeam,  utiaummat*  judicans,  putat  haec  effe  veriffima  rno- 
rum  principia,  Se  haseffèexiisprincipiislegitimc  illatas  ac  firmas  conci ufiones  ; 
aliusverd,  rationis,  qui  non  minus  poilere  videtur,  di&amen  itidem  fequeHS? 
longè  alia  fi  non  contraria  ponit  principia ,  aut  longè  alias  ex  principiis  pofitis  de- 
ducitconclufiones  ;  aut  faltem  conclufiones  à  priori  illatas  non  adeó  claras  agnok 
cit>  fed  dubius  haeret ,  &confenfufuononapprobat*  Imòfunt  qui  affamare  non 
erubefeunt,  nullam aliam ,  prseter  vimj  a&ionum  dari regulam.-ita  Brennus  oliirij  Se 
nunc  Robhefius  cum  fequacibus. 

Veruni  dicet  forfan  aliquis.  tales  non  fcquidi&amenreftse  rationis.  Et  hoc 
quidem  inficias  non  irem:  Verùm  prseterea ,  lubet  feifeitari ,  quomodo  dignof* 
cereacjudicarepolTimus,  uterhorum?  affìrmans  fcil-  vel  negans  ,  ratione  reeìi 
abutatur?  Danda  necefle  eft  prior  aliqua  rcgula,  juxtaquam,  devariisiftis  se 
tìiftin&is  feu  contrariis  fententiis,  judicandum  fit  :  Et  prior  illaregula,  quali» 
fnamcunque&qusenamcumqueeaLt,  tuùor  ac  Iongèprasftanttor  cric  juris  norma 
Se  amulTis, 

Certum  eft  >  jus Naturale  Iegera  effe  perpetuam  Se  invariabilem ,  &  vim  habere 
non  modo  dirigendi  Ccd  Se  obligandi  :  DiBamen  auttm  rationis  fuadet  tantum  aut 
dirigit)  ratione  habitacircumftantiarum  occafionum  >  &  fimilium  ,  quibus  mu« 
catis  j  ad  nova  fuadet  >   imo  nonnunquam  ad  contraria  Se  pejora. 

Quis  nefeit  tantam  nunc  effe  mentis  humanae  perverfam  exeitatem ,  ut  faspius 
vel  notiflìma  ignoret  ;  Se  de  iis  acìibus ,  de  quibus  aliorum  reftum  ac  fanum  eft  jam 
dicium  >  praviifimè  judicet  3  &  abfurdè  pronunciet  ;  Sunt  &  in  hominibus  (  inquit 
Connanus  Lib»  i-Cap.  i.  Num.6.  )  qui  clarius  cernutiti  funt  qui  liquidius audiunt , 
odorantur  aliifagacius  ,  ntc  fere  quifquam  non  habet  profriumfuum  quiddam  in  [enfi. 
lus  :  Non  tamen  eadem  &  unafenfuum  efl  vis  omnibus  ingenita ,  fed  inunoquoque  va -" 
Ut  prò  fu* [acuitati*  ratione»  SimiVter  mens  humana  multi  s  esJfitpe  ipfa  obeacata  erro», 
rìbus  »  necfemper  verum  potefl  àfalfo  di  [cernere  ;  [ed  in  eo[alliturplerumque ,  non  tam 
rerum  ip[arum  incertitudine ,  qua  nulla  efl ,  quamjudicii  imbecillitati  &  ignoranti  a  ;  net 
propterea  putandumefl ,  mutari  naturam  :  Sed  cùmunafit  &  fimplex  ,  diver[a  ta~ 
mùn  <2  muttiplexy  affeBis  diverft  animis  :  -Qui  plus  ingenio  &  doBrina  p  ojfunt ,  rtc- 
tius  omnia  judicant,  quiutroque  aut  altero  desJituunter  offendtintfiepiffimè  :  ■  Jus 

ip[um  quidem  per  [e  nudum  <3t  apertum  efl ,  fibiconftans  &  jam  tum  à  principio  [ui  gene- 
ris atema  lege  definitum  ;  [ed  ip[um  ad  ujus  hominum  &  mores  ,  qui  varii[unt  &  incera 
ti ,  accommodare  &  diffìcile  efl  &  arduum*  Ex  quo  fit ,  ut  non  idem  fit  de  eo  judicium 
C?  aliud  alii  ratio  dibìet  [aciandum.  Quod  nmini  debtt  mirandum  acciaerei  in  tam 
ob[curis&  àcertitudine  remotis  rebus ,  tum[en[us ,  quorum  adeo  tiara [unt  &  certa  ju- 
dieta,  perfapekallucinenturijtfi; novi eam  bic loqui fpeciatim  de caufa  variarum  ac 
diftin&arum  iegura  Civilium;  fed  rationes  ejus  Ime  applicari  benèpoffunt»  ut 
liquet. 

Porrò,  B^tioNaturalis  tantum  difeernit,  &  percipit?  edam  quando reftiffìma 

eft? 


Cap.  V.  De  Jure  naturali  creato.  69 

eft,  quid  juftum  quidve  injuftura  eft,  tanquamfuumobjecìum ,  de  quo  judicat  : 
coque  quod  juftum  aut  injuftura  eft  ,  feu  bonum  vel  maluoi  >  tale  eli  amequim  ratio 
hoc  percipiat  :  percipit  enim,  quia  eft,  non  autem  eft  ita,  quia  percipit. 

Denique  $  fune  nonnulla,  que  homines  ipfos  fpecìant,  de  quibus,  pofttotde 
iis  difputationes ,  obfervaciones  ?  Sccetiaranumdubitatur,  quiddeiis  pronuncile 
Icx  natura?. 

Scptimo.  Nec  tuta  fatis  cftearegula,  quam  quidam aiììgnant  :  Nempe.eaeflè 
juris  Naturali* ,  quae  fune  immutabilia  >  nifi  ritè  explicctur.  Supra  Connanum  au  • 
divimus  dicentem ,  jus  Gentium ,  quod  &  juris  Naturalis  pars  eft  ,  ejufque  nomine 
continetur,  proptereaquòdomniinre,  confenGo  omnium  Gentium, non  inftitutis 
autlegibus,  fed  moribus  fenfim  &  tacite  confirmata  ,  nature  lex  exiftimetur  >  vel 
ab  hominibus  aliqualiter  murari  pofie  :Nam  (  inquit  )  & rerum  domini a  quidam  ad 
hucpopuli  dicuntur  non  noffe  ,  quious  omnia  funt  inter ipfos  communia  »•■  Et  fi  quis  emp- 
tionem  rerum  aut  Xocationemprohibuerit  ,  <?  omnem  omnino  numi  ufum  lege  jujìulerìt,  non 
video  quam  habeat  lex  ini quitatem ,  cùm  de  chiumfuorum  militate  quidem  detrabatali- 
quid;  at  de  fimplici  ilio  <? Aquatili natur* jure  nihil prorfus.  ldemy  in  eaphis  fer- 
vido non  addicendis  ,  multò  magis  dici  potè  fi  >  quod  \am  Cbrijìianorum  moribus  efi  abro- 
gatum, 

Hic  ratione  confutat  eorum  opinionem  ?  qui  putarunt  nuli  um  effe  jus  Naturale-, 
ed  quod  viderent  hoc  jus  Gentium  ,  quod  naturale  eciam  dici  Iblee, murari  ,  cùm 
Naturaeflct  ftabilis  &  firma ,  Scomnismutationis  expers,  Etconfirmatquaedi- 
cit,  authoritate  <Arifictelis ,  qui  curadixi(Tet>  jus  legitimum  effe  coturn*  quaefìc 
an  fecus  fierent  ab  initio  uihil  referret  ;  Addit  ,  at  enim  quibujdam  videtur  ijìa  omnia 
effe  ejufmodi  >  cùm  quod  naturai  e  e  fi  immutabile  eft,  (?  ubiqut  terrarumvim  babet  ea?i- 
dem y  velut  ignis  <$htc<&  apudperfas  urit.  *A  t  jura  ijìa  mutari  videm us .  Scd  non  eff 
ita  omnino  ,  fed  quodammodo ,  quanquam  apud  Deos  quidem  nihil  jort affé  fit  ejufmodi , 
apud  nos  autem  certe  mutantur  quadam  eorum ,  qua  natura  infitafunt  ,  tamafi  non  om  - 
ma  ,  <2f  tamen  aliud  naturi  conjìat  ,  aliud  non  natura. 

Verum  hicdiftinguendumelTejudico,  inter  Ea»  qux  pura  naturali  a  funti  &  Ea 
qux  potius  mixta  naturalia  dicend3  funt.  Harc  ea  funt ,  qua:  ad  jus  Gentium  fecundx- 
vum  proprie  fpecìant,  qux,  licer  naturalia  dici  poiììnt,  in  quantum  aliquid  àna- 
turidedu&um  ,  admixtum  habeant  ;  &appropinquent,  licetremotius ,  ad  natu- 
rarli, feu,  ad  prima  principia  naturalia;  plurima  tamen  admixta  feu  intime  con- 
junfta  habent ,  quaeabhominum  mutuo  confenfu,  originerà  ducunt ,  &ideoN4* 
twralia  mixta  dici  poflunt.  Et  quod  ad  hecattinet,  concedi  poteft  ,  etiam  homines  ? 
fic  poftulante  populi  commodo  &  utilitate ,  ea  mutare  polle  ;  Quod  probant  inftan- 
tiae  à  Connano  addudìae.  Verum  quòd  ad  Pura  Naturalia  2ttitict,non  video  quomodo 
hacc  ab  hominibus  mutari  polììnt  :  Nam  haec  ad  )us  natura  obligativum  pertinent  : 
)us  autem  hoc  obligativum  realiter  idem  eli ,  quod  lex  natura  ;  legis  autem  Natur* 
autor  folus  eft  Deus.  Et  ab  eo  folo  omnena  obligandi  vim  habet  ìlla  lex  ;  legem  au- 
tem Legiflacoris  àfubdito  mutari  pò flè  ,  quis  dice t  ?  aut,  qua  ratione,  homines 
penes  eflè  probabitur ,  legem  ullam  Dei  fupremi  Legiflatoris  mutare  ? 

Verum  tamen  ,  licet  nulla  horum ,  qu*  ad  Jus  Naturale  Punir*  reducunrur ,  ab 
homioeullo  immutati  poilìnt  quovis  modo;  4  Deo  tamen  eorum  qusedam  mutata 
fuiUcnoYÌmus  j  live  fa^a  fucri?  ea  mutatio,  per  leois  Abrogationem ,  five  per 

"w         fi  ^      Dcr0! 


7o  De  Jure  naturali  creato.  Lib.  V 

Derogationem ,  Gveperlntcrpretationem,  fi  ve  per  ftn«x«Vcji;  five  tantum  facìa 
fueric ,  per  materia;  mutationem ,  vel  circumftantiarum  alterationem,  aut  quovif- 
cunque  alio  nomine  inlignietur  illa  mutatio  ;  quando  fcil.  Abrahamum  jufTerac 
magare  filiura  Ifaacum-,  Se  quando permiferat *Adami filiis forores  fuas  ducere; 
Se  Ifraelitis  j£gyptios  fpoliare  :  Hinc>  inquaro,  mutatura  fuiffe  Jus  Naturale  9 
folo  Dei  legiflacòris  beneplacito,  exeóconftat,  quòd  illa  ipfaaftio,  qua,  fi  ab  alio 
quovìs,  non  mandante  Deo,  faóta  fuiiTet»  violano  cffet  juris  hujus  Naturalis: 
imòfialiisabiifdem  ,  non  mandante  Deo»  fuiflèt  commi  (la,  minime  licita  fuif. 
fet:  hictamen  licita  imo  &laudabiliseratacìio;  quippeàDeo,  ipfiusnaturaeau- 
thore  &  fupremo  Domino  t  mandata. 

Sxpiusquidem  Naturaliaimmutabiliadicuntur;  fic  jufiinianus  jnjì  :  de  jur  nat> 
§  fed  naturali s.  Naturalia/juidemjura,  quce  apud  omnes  Gentes  pertquè  obfervantur  * 
divina  quadam  proyidentia  conftituta ,  firma  atque  immutabilia  permanent  :  &  alii 
quamplurimi  hoc  idem  dicunt.  Atveróhocfolummodointelligendum  eft  refpecìu 
hominum  \  non  autem  Dei  refpe&u ,  qui  raciones  rerum  prò  libitu mutare  poteft; 
&  obligationem  hic  &  nunc  collere ,  ut i upra fajpius declaratum eli. 

Rejecìis  nunc  his  modis  tanquam  minime  idoneis,  ad;«x  hoc  Naturale  nobis 
omnibus  indicandum,  reftat  ut  breviter  ,  quomodo  ad  juris  hujus  naturalis  noti- 
tiam  pervenire  polfimus ,  indicemus. 

Quando  quidem  7«x|hoc  Naturale,  eft  jus  mimano  generi,  in  ipfaL  creatione* 
à  Deoipfopraeftitutum,  cujus  notitia  hominis  menti  infculpta  erat  >  Se  altius  im- 
preca ,  ita  ut  *  rerum  ordine  à  Deo  conftituto ,  percepto  ac  vifo >  ac  aliis  ob/ecìis 
tum  internis ,  tumexternis,  undehocjus  hauritur ,  obfervatis ,  facili  negotio  pò- 
tuiflèt  tum  principia  generalia  >  tum  conclulìones  inde  colligendas,  ac  particu- 
lariter  ad  hoc  vel  illud  in  fpeciè  applicandas ,  clarè  percipereae  dignoCcere  ;  Se  nunc 
certum  eft ,  lumen  noftrum  naturale  ,  quo ,  in  ftatu  primaevo ,  imbuti  ac  prediti 
eramus ,  magna  ex  parte  exftin&um  elTe  ,  &  ratio  nem  noftram  depravatam  Se  cor- 
ruptam  >  acmultis  modis  vitiatam,  ita  ut  in  ipfa  luce  cecutiaraus,  &  maxime 
obvia,  indiftinftè  fatis  ac  confale ,  percipiamus  >  et  imprimis ,  qua:  Dei  cultum  & 
animas  noftras  proximc  concernunt ,  aciem  oculorum  mentis  noftra:  tugiant ,  licec 
diftin&ius  revelata  ,  confirmata  Se  explicata ,  adeòque  ,  quas  pnus  in  ftatu 
primevo  ,  ex  libro  natura: ,  univerfo  rerum  ordine  ,  relatione  Dei  ad  ho- 
minem &  hominis  ad  Deum  ,  &  ejufmodi  carreris  objecìis  (  qua:  hìc  recenfere  om- 
oia  non  eft  neceflè  )  facillimè&  expeditilfimc  intelligebantur  ;  nunc  non  fine  fum» 
mo  labore,  quoad  multa  ,  aliquahs  ,  edam  indiftincìa,  acquiri  poflìtcognitiojSe 
quoad omnia,  nulla  diftinfta  >  perfpicua  autfalvificafcientia.finefpecialiSpiritas 
auxilio  ,  nos  per  verbum  revelatum  in  Chrifto  in  omnem  veritatem  ducentis  ,  ha- 
beripoffit;  in  aperto  eft,  ad  fcripturas ,  regulam  morum  ut  &  fidei  perfe&iflì- 
mam  ,  nobis  eundum  effe  y  Se  exinde  hauriendam  effe ,  ducente  ac  docente  Spin- 
ai, omnem  voluntatis  divina;  feitu  neceffaria:  notitia m,  tum  quod  fpe&at  ea,  qua; 
jttris  Deo  NaturalistMcuMM  ;  tura  ea ,  quae  pofttivi  juris  >  fed  nobis  Naturalis  & 
Moralis,  funt, 

£x  facris  literis  èrgo  dignofeere  poflumus,  tanquam  ex  norma  &regulàom- 
oium  perfecìiffimà  Se  certifiìma,  quenam  praecepta,univerfalia  fint  omnefque  obli- 
gamia,  ac  perpetuò  in  vigore  manencia ,  qu*  vero  tìon  ;  feu  qua?  fine  juris  nobis  Nam 

turalis 


Cap.  V.  Ce  Jure  naturali  creato.  7x 

Uiralis  sue  Mor,i/*  ,  quia  pallini  ibi  indicata  reperi  untur  :  Qua*  omnia  ad  decem  ca- 
pici iummatim  redaeìa  mnt ,  qua*  decalogum  nominarti us  ;  cujus  omnia  praecepta, 
excepco  quarto ,  Scfecundo  ,  conceduntoranes,  effe  juris  naturalis.  Et  qudd  ad 
quarta.*  atunet  ,  poftea  ,_Deo  volente  >  &  id  probabimus  juris  effe  nobù  yiaturaln 
&nos  non  minus  obligare, quàm  alia?  impnmis ,  quàm  ex  iis  >  qux  in  fecundi 
comprehenduntur  tabula ,  qusedam  faltem ,  nos  obftriHgunc  &  moralicer  obligant. 
Et quod  fccundum  atcinet ,  Noftri  centra  Pontificios >  id  abundè  juris  effe  na- 
r«r4//jevincunt. 

Quòd  au:em  neceflàrió  huc  nobis  recurrendum  fic ,  ut  videamus  nunc  noftram  ad 
officia  raoraliaobligationem  r  nemo  ambiget  qui  in  animum  revocabit, nulla  alia  ra- 
tione  poflfe  nos  ad  notiam  officii  noftri  reftè  pervenire.    Nam  ut  odio  profequ;  mur 
qua:  diligendo  funt  j  &  ad  falutem  noftram  xcernam  maxime  conducunt.  Col.  1: 
verf.  2i-  Amo.$:  io.  Mic.y.l.  Joan  15:  18,24,  25.  &  17:  14.  ira  dominium 
exercenribus  corruptis  noltris  aflfecìibus ,  Gal.  e:  24.   Col.  3:  2,  5.  Eph.i:  3.  io 
exitium  rapimur,  imo  volentesruimus  ;&  Ratio  noftratenebrisadeoobductaeft 
ut  in  tenebri  s  epe,  &  ambulare  dicamur;  rmòji^  fot  e  fiate  tenòrarum  effe,  C0L1:  i  j.  1 
Thef.f.4. 5.  Matb.óll}.  Lue.  11:  34.  Ec/f/. 2:  14.  Joh.8:i2.  &  12:35,46. 
x  Joh.  2:  9>  11. 1  Pet.iig.  %A8. 26. 18.  Jobi\$.  pravi etiàm  educatone ac cor- 
ruptis monbusaugetur  indies  perverfa  haec  noftra  ignorantia,|&  apoftaOaà  fummo? 
noftro  bono  :  quire  licet  daremus,  pofle Rationem  noftram  Naturalem  ea  qua?  Dei 
f<!:nfipere,quodtumScriptu  a-negant  1  Cor.2:6>7j  il.  14,  &  jf:  18,19,  20,  21, 
23.  tumexperientià  quotidiana  falfum  effe  comperitur;  Quis  tamenignorat  raul- 
tositaafFe&ibusfuisabripi,  utducìum  Rationis  Naturalisrepudient.  k\wn*u  16, 
27.  1.  Cor.  ii:  14.  2  Pet.z:  12.  Jv.d.  io.    Quid  aliud  fonat  querela  iftaCo/r*  , 
apud  Ciceronemydc  Nat  Deor:  Lib,  3:  Pag.  103.  Videtume  [ccimtfummd  improntate 
ufus  non/ine  fumma  effe  rationet  nec  [cena  folum  reftìa  est  bis  jceleribus ,  [ed  multe»  vita* 
communi  s  pcet.è  majoribus  :   Senttt  domus  uniufcujufque ,  fé  )>.tit  forum ,  fent  it  euri  a  >  cam- 
pus tfocii,  provincia.  Ut  qutmadmodum  ratione  retlc fiat fic  ratione  pcccttur:   xAlttmm 
<?  àpauctf  <$  raro  '}  alterum  (ffape  <$  àplunbus  ;  ut  jatius fuerit  nullam  omnino  nobis 
a  Diis  immortalibusdatam  efìe  Rationem  ,  quàm  tantd  cum  pernicie  datam  > 

Quamobremfi  mensvoluntafquedhinaiccircocojifuluit  hominibus ,  quod  ti s  largita  tfi 
Rationem  ,  iisfolis  confuluit,  qms  bona  ratione  donavi  t,  quos  videmus-,  fimodo  ulti  fiuti 
tfle paucos  &c.  Et  dicìum  ìllud  Seneca  Epift42hocetiamconh"rmat.  Vir  bonus  >.tt 
tifo  fieri  nec  hitelligi  potesl  :  Nam  ille  alter fort  affé  Phoenix  anno  quingent efimo  nafeitur; 
necefi  mirum  ,  ex  intervallo  magna  generai  ;  mediocra  (jin  turbam  nafeentia  f<epe  for- 
tuna producit.  Sedquifciret  quid  cf.et vir\bonus ,  nondumfeefie  crederete  fortafte  f- 
tiam  fieri  pò  fé  de  furar  et. 

Liberettamille  natura?,  quem  ratio  noftrr  confili  it  &  Iegit,  obfcurénunc  fatis 
nobis,  quidfit  voluntas  Dei,  revelare  poteft  ,  nifi  Spiritu  nos  docente  ac  ducente, 
apti  ad  ibi  ditta  intelligendareddamur:  Etexeomulta  fummè  necefiaiia  nunquam 
difeemus,  ùnèfupcrnaturali  illuminatone.  Quidquxfonosdocebit.de  ori u  Na- 
turali* noftrae  pravitatis  ,  ac  ignorantiae  ?  quam  rationem  hacc  omnia  emendandi 
nobis delineabit/'  quem  modum  reconciliationiscertum  nobis  prrfcnbet  ;  &quid 
de  vero  Dei  cuhu  nos  edocebic?     An  quicquam  de  veri  noftri    redempno- 

nedic* 


7i  De  Jure  naturali  creato.  Lib*  I. 

se  di&abitfaut,  an  modum,  ritc  ac  modo  debito,  ullum  praftandiofficiumindicabit? 

Qaàm  vanum  ergo  eli ,  huc  nos  recipere,  uc  fciamus  quid  nobis  morale  fic,  quid 
non;  Cttmquantopereerrarintetiamilli,quiprofapientiffimishabiti  (une,  &  hunc 
tantum  oaturae  librum  evolverunt ,  nemo  nefcire  poffit  >  qui  eorum  fcripta  aut  opi- 
nione* legeritvelaudivcrk?  putarunt  quidam  eorum  prudentiores,  dari  poft  mor- 
tem  retribucìonem  aitionum  aliquam  ;  ac  quàm  inefficax  fuerit  illa  opinio  »  ad  eo- 
rum mores  corrigendo  s  >  &ad  duètum  vel  reftae  rationis  fequendum  in  morali- 
bus  ,  fatis  ubique  conftat.  Ec  licet  multa  bene  decuerint  quidam  >  quàm 
contrariarci  tamen  habuerint  praxin ,  nimiutn  conftat  %  Et  diftum  illud  c/«- 
ronis ,  Tu/c:  Lib.  1\  Pag»  z$2.  facis confirmat Sed hac  eadem  num  cenfes  inquit apud 
eosìpfos  valere,  nifi  admodum  paucos  a  quibus  inventa ,  dif pittata,  conferì pt a  funt  * 
quotusenimquifquePbilofophorum'mveyìhur^  qui  fitit  amor atus,  ita  animo  ac  vita  con* 
ftitutus,  ut  ratio  poflulat?  qui  difciplinamfuam  non  ofientationem  feientia  >  fed  legem 
vita  putto  *.  qui  obtemperetipfefibi,  &  decreti:  fuis  pareat  ì  Videre  licet  alios  tanta  levi* 
tate&jaclattonc,  ut  iis fuerit  non  dtdiciffemelius\  alios 'pecunia  cupidos ,  gloria*  non 
nullos,  multo:  libidimtm fervo :  >  ut  cum  eorum  vita  mirabiliter  pugne  t  or  attor  quod  qui- 
dem  mihi  videtur  effe  turpiffimum.  Quis  aucem  dicet,  eos  legis  divina:  aptos  effe  judices, 
qui  feipfos  gc  naturalem  pravitatem  ignorarunt»  Errai  (inquit  Seneca)  fitecum  vitia 
nafei putas)fupervenerunt»  ingefiafunt. 

Ad  Legem  ergo  &  ad  Teftimonia  nobis  eundumeft  Efai.  8:  20.  fi  de  officio  nobis 
2  Deo  prsefcripco  >  certi  effe  velimus. 

At  vero  quia  alia  in  fcripturis  continentur  >  quàm  quae  funt  juris  naturali^  mane- 
bit  difficultas ,  cùm  Scriptura  sequè  hascac  illa  nobis  proponat  ;  &  dubius  barre* 
bit  animus  nofter,  non  fatis  diftinguereifta  ab  his,  nifi  detur  aliqua  regula  >  callens. 
I deo  dicendum  eft>  hic  nota  dittingui  ea  qua:  funt  juris  naturalis  ,ab  aliis,quod  habeanc 
condecentiam  quandam  &  convenieutiam  cum  natura  rationali  ;  atque  ita  cum  om- 
nium natura  non  vitiatà  aut  corruptà ,  optimè  conveniunt;  Et  Scriptura  hoc  faspius 
indigitat,  quando  de  talibusloquitur  ;  &  confirmat»  quando  alia  Jìmitat  prarcepta 
adterapusaliquod  pra2ftitutum,ac  tandem  abolita  deciarat  ;  &  quando  data  effe  de. 
clarat  particulari  alicui  perfonae ,  familia:  aut  genti  -,  &  non  toti  generi  humano  : 
Nam  hàcratione  fatis  teilatur?  hsccnon  convenire  naturar  rationali ,  qui  tali  ;  alio* 
quin  omnibus  hominibus  communiaeffent,  omnt  tempore;  anima  enira  rationa- 
lis  ,  omnium  omni  tempore  eadem  eli  ;  &  acìiones  qua?  habent  proportiona- 
tam  hanc  decentiam  ac  convenientiam  cum  natu  à  rationali  femper  eam  ha- 
bent, &  cum  omnium  hominum  natura  rationali  eam ,  fine  uilo  discrimine ,  na- 
tene. 
Ec  certum  eft.rationem  noftram  >  lumine  Scriptura?  illuminatam,  pluta  à  lege  na- 
turar imperata  perciperepoffe,  quàm  fi  hàcopedeftituta  effet  :  Nam  expolycheifmo 
aliifque  pravis  Ethnicorum ,  qui  ad  hanc  legem  vivere  profitebantur,  moribus, 
conftat  fatis,  quàm  parum  proficiat  lumen  hoc  naturale  >  lumineScripturae  delti- 
tucum>  in  poftulaeis  omnibus  legis  natura?  percipiendis ,  adeoque  Scriptura  eia» 
rior multò,  diftin&ior,  plenior  ac  planior  erit regula,  quàm  Lumen noftrun? Nam 
rurale,  perquamfeirepoffumus,  quidpoftulet,  quid  non  poftulet Ltx  Natura  ; 
quas ,  in  ftacu  hocce  corrupeo  »  magis  ex  vi  condemnandi  ,  quàm  dirigendi5  dignofei 
potei! .     Optimc  D.  Hoornbekjus  Tbeolog.  Prati.  Vèr.  $*  Cap.  1,  In  natura  quidem  \ 

etiam 


Cap.  V I.  De  Lege  Natura.  *  73 

r  etiam  ,  pleni/Timè  <S? perfettijjimè  in  Scrittura  j aera  (  itìdlcmt  Deus  quid  fit  bonum  ) 
ad  quam  nunc  ommr.o  recurrendum  >  po^quam  ratio  obfcurata  e  fi  a  lapfu ,  ($  rnnltum  de- 
pravata. £xorta  autem  luce  Scrtptur*,  fruftxa-,  hacpojtra,  ad  tenebrati ai 'tonù  po/itu  de. 
fleti  tmtu  ,  quam  adtlUm ,  */  de  eo  quoà  juftum  e  fi  ,  inflruamttr.  Altud  efiet  /ircela  nckit 
petmdn/ìjfet  ratto  ,  aut  natura  :  lam  pofìquam  $n  eumfumut  devoluti  fi  atum ,  ut  ncque  qttod 
recium  e&  reelè  vtdeamm  x  vc^  veltmta  ,  aiiunde  hac  tpfa  ratto  erudienda  efi ,  ne  tn  opere  ad- 
modttm  neceffariofaUatttr.     V  ide  fequen  t  ia . 


CAP.     Vi.  * 

De  Lege  Natura. 

EX  d'àis  capite  fuperiori  de  jure  Naturali,  facile  pcrcipcre  pofIù  nus  quid  ile 
Lex Naturai  Nani  non  lon^é  incerte  di rTc-Tunr  :  ;werum  eft  quid  legem  confe- 
quens,  ita  ut  quicquidlegepiaecipiturj^appellceur  :  &  ìllud  Cicerone  i  Icg.  hoc 
oftendit  Quibus  ìnquit  ratio  à  natura  data  eft  i  itfltem  ($  retta  ratto  data cft\  ergo  (?  lex, 
qu.e  ejì  retta  rat  io  in  yubendo  &  vetando  :  fi  lex  >  jus  quoque  ;  at  omnibus  ratio  ;  j  tt 
igtturditum  est  omnibus.  Mine  illiì43agere  fummo  jure.  Ssepius  tamen  jus  &  lex  con- 
iunduntur  ac  prò  eodem  fumunrur ,  ut  in  ilio  Ciceronis ,  hoc  fi  minns  jure  civili  per- 
(criptumeft ,  lege  tamen  natura  &  communi  jure  Gentium  [ancitum  eft.  Hìcautem 
quando  de  lege  natura  loquimur,  de  jure  loquimur,  quatenusproximc  connotar 
authoritatem  jubentis  tale  quid  >  mandanti*  aut  fancientis:  uti  quando  fupra  de  jure 
lojtttbamuijde/fge etiam  natura  loquutiTumus ,  fed  quatenus  proximc  connotabac 
ejus  effecìum  in  nomine  ,  feu  officium  nomini  mandatum. 

Lex  hxc  naturalìs  varie  à  Cicerone  dcfcnbitur  :  Lex  (  inquit  )  efl  ratio  infita  à 
natura,  qua  jubet  ea  qua  facienda  funi  ,  probibetque  contraria  1  Leg:  Et  rurfus  alibi 
[lex  eft  retta  &  à  Numine  Deorum  tracia  ratio,  imperanshonefta,prohibenfque 
contraria]  &  i  teg.lex  efl  retta  ratio  imperandi  atque  probibendi.  Rurfuubid.  eft  rec- 
ta  ratio  in  jubendo  &  vitando  :  &  2  leg.  lex  vera  atque princeps  apta  adjubcndum  £T  ad 
vetandum  ratio  & fummi jovis: &  ibid.lexilla quamDii humano generi  dederuntytft  ratio 
menfque  fapientis  adjubendum  <f  ad  vetandum  idonea.  Quo  modo  autem  detinienda 
iìt,  pofteaoftendemus. 

Multa  loquuntur  Scholaftici ,  altique ,  de  legey  quam  vocant  aternam ,  à  qui  vo- 
iunc  omnem  legem  derivari,  Nos  autem  fupra diximus  hanc  legem  proprie  legem 
non  effe  :  Ktquìdem  quando  fumitur  (ut  iquibufdamfjmiporìedicuur  )  prò  quà- 
vis  reculi  pratici  neceflarix  veritatis ,  ad  quam  naturaliter  obligamur  >  ut  Deum 
effecohndumy  parentes  effe  honorandos  ,  neminijaciendamtnjuriam&c.  quis  non  vi- 
dee, eandem  effe  hanc  legem  cum  lege  naturali.  Quando  autem  fumitur  prò  Catione 
efapientr'a ,  fecundtrn  qtam  dirigi t  omnium  creaturarum  motus  &  attioncs  ,  nc- 
mimnonapparer,  cani ,  legem  valdc  improprio  dici.  Etcnim  Ratio  illa  ordinis 
jb  qiuc  agenda  fune  per  fubditos,  proutexiftit  in  mente  Dei  ,licec  dici  poilSt 

K  idea 


74  De  Lege  Natura*.  Lib.  I. 

dea  rettitudini*»  fecundum  quarti  Deus  ftatuit  creatura*  fuas  gubernare;  Ux  ca- 
rneo proprie  dici  nequit  >  cura  fic  tantum  proprie  decretum  auc  propofitum  de  lege 
condendà.  Et  praecerea  taro  fpectat  hzc  Ux  aterna  creaturas  irrationales  (  quibus 
nulla  lex  proprie  ferenda  eft  )  juxta  Thomam  i:  2ae  Quejì  93  ±Art,  1»  quàm  rationa- 
Ies  ;  dicit  entra  effe  Rationem  dìvinae  fapientiae  moventìs  omnia  ad  debitum  fìnem* 
Et  tefte  ipfo  Thomàibid.  Art.z.  non  cognofeitur  haec lex ,  nec cognofci poteft ,  ì 
quàpiam  creatura ,  nifi  ex  aliquà  ejus  irradiatione ,  hoc  eft ,  ex  alicujus  veritatis 
cognitione:  eòque  reftringitur  ad  creaturas  rationales  &  intelligentcs,  contra  prius 
allatamejus  defcriptionem. 

Quando  autem  nane  legem  eternarci  negamus,  nequaquara  dicimus .  nullos 
darì  ^nceptus  divina  mentis  j  quibus  coucipit&judicat,  quomodo  unaquaeque 
creatura  debeat  fuas  functiones  obire  ^  fedhoc  volimi  us,  hos  fcil.  concepcus  prò* 
prie  non  induerc  rationem  legis.  Et  legem  dici  non  pofle ,  priufquam  exiftant  qui- 
bus lex  prasferibenda  eft  ?  &  illi  conceptùs  >  per  (ìgnum  aliquod  declarans  Deum 
velie  taliter  &  non  aliter  creaturam  gubernare  & ,  ad  calia  officia  prseftanda  Se  ad  alia 
omictenda  obligare,  innotefeant.  Etenim  ficuc  conceptùs  Dei  de  mundo 
creando  improprie  dici  pofluntcreario  ,  auc  inftrumentum  creandi  ;  ita  nec 
proprie  dici  pofent  concepcus  Dei  >  quo  oeconomiam  mundi  inftituere>&  praefer- 
tim  acìus  humanos  moderari  ac  dirigere  vellet,  acìuale  mundi  regimen  ?  auc  lex 
feu,  inftrumentum  mundum  gubernandi- 

Lexzuztm  natura,  proprie  lex  eft  ;  quiaeicompetitd-fi  litio  legis  fupra  alia- 
ta :  Eftcnim  fignum  volimtatis  divinas,  feufupremi  legiflatoris,  de  debito  of- 
ficii  crcaturarum  rationalium»  Ex  eà  fluir  obligatio  creatu  seratìonalis,  ad  qui- 
dam mala  &  curpiafugienda  >  &ad  quasdam  bona  &  honefta  amplexanda  &  facien- 
da  ;  &  hujus  legis  violacionem  fcquitur  pana.  Hoc  etiam  agnovit  Cicero  ,  2. de 
Leg.  verba  fupra  Cap.  1.  Pag.  4,  #$♦  &Caf.  11.  Pag.  il.  citata  vide.  Hoc 
etiam ,  quòd  fcil.  Lex  haec  Natura  a  Deo  orxginem  ducat ,  agnofeunt  Scholaftici 
acThcologiomnes. 

Nec  eft  quòd  operofè  probemus ,  dari  revera  calerà  legem  ;  cùm  vel  ipG  Eth- 
nici  id  agnofeant  9  &  communes  illas  nociones ,  qua?  t^naj  viomi  appellantur ,  feu 
communiflìma  axiomata  pratica ,  id  confirment.  Et  nos  facis  fupra  hoc  proba- 
verini us . 

Dicitur  autem  h*c  lex,  Lex  Naturai:;,  vel  Natura,  non  quòd  ì  mera  natura  natu- 
rata ortum  fuum  habeat  ;  Nam  ex  dicìis  conftac ,  eam  à  Natura?  Parente  origir.em 
trahere  $  &  hoc  fuadet  om  nis  ratio  ;  unde  enim  alias  fuam  obligandi  vim  haberec , 
fi  non  a  Supremo  Legifiatore?  Sed  potius  quia  innotefeit  objectivè  ex  creaturarum, 
adfpe&u  ,  &  relatione  hominis  ad  Creatorem  &  alias  creaturas ,  &c  ;  ejufque  co. 
gnitio  menti  humanae  indita  fuit,  &  a  prima  nativitace  impiantata,  &  non  per  expe. 
rientiam&  indu&ionem  colletta;  nec  per  inftitutionem  auc cradicionem  homi- 
num  fibi  fuccedencium  acquieta»  licer  quoad  quidam,  a  primis  prinepiis  remocio- 
ra,  nuncpoftlapfum>  reqmratur  tum  cxperientia>  tum  inducilo  >  tum  traditio  ? 
ad  ea  facilius  addifeenda  &  imbibenda, 

Mover  hanc  queftionem  Thomas  1.  Zx.  Quajl  94»  *Art  2.  Utrum  lex  naturalis 
contineat  plura  praecepta>  vel  unum  tantum.  Ec  cercum  eft  >  legem  hanc  continere 
tum  officia  quaedam  erga  nos  ipfos  >  tum  officia  erga  proxìmum  :    Verttm  quando 

dicic 


Cap.  VI.  De Lege Nature.  7$ 

dicic  Thomas  >  primum  hujus  legis  preceptum  eflé  >  quòd  èonum  fi$  fteìwdum  *  <r 
malum  vitandum ,  &  fupcr  hoc  fundari  omnia  precepta ,  nihil  peculiare  afcribit 
huic  legi  :  Kam  omnis  Iex  { modó.booa  Cu  )  hoc  habet ,  &  omnia  ejus  prascepta 
huc  reduci  poflunt  ;  Et  quando  addit ,  omnia  illafacitnda  vd  vitanda  pertintre  ad 
pracepta  legis  natura  >  qu*  ratio  praBica  naturalità  apprthtndit  effe  bona  inumana  \ 
faxè  iàtis  loquitur  ;  aim  ratio  nottra  pratica  multismodis  vitiata  de,  &  non  pau- 
caapprehendatbona  effe,  quae  tamen  mala  funt  ;  nifi  dicat  Rationem  noftram 
nonagerenaturaliter,  nifi  quando  recìc  agit3  fecundum  re&itudinem  prira«?am 
in  qua  creata  erat. 

Ad  cria  capita  reducit  hujus  L<rg/j  Natura*  prxcepca»  fecundum  ordinem  inch- 
nationum  nawralium;  ineft  (inquiens)  frimò  indinatio  homini ad bvnum,  fecundum  ria.- 
turam  >  in  quacommunicat  cum  omnibus  fubfìantìis  ,  prout  fcil.quxliht  fubjìantia  ap~ 
peti tconfervationem  fui  effe ,  fecundum  fuam  naturam  ,  &  fecundum  hanc  inclinatione?h 
pertinent  ad  Itgem  Naturale:*  ea  ,  per  qua»  vita  homini s  conftrjatur  &  contrarium  im- 
peditur.      Secundo  j   inefl  h omini  indinatio  ad  ali  qua   magi  s  f pedali  a,   fecundum 
naturam  j    in  qua  communi  cat  cum  cat  eri  s  animali  bus  -,    (?  fecundum  hoc  dicuntuy 
ea  effe  de  Lege  naturali,  qua  natura  omnia  ammalia  docuit,  ut  ejì  commi  /i/o  mani  <2 
joemina  &  educatio  libtrorum ,  eyfimilia.  Tertio  modo,  in  eli  homini  inclinai  io  ad  lonum 
jecundum  naturam  rationis ,  qu*  ejì  ftbi  propria ,  ftcut  homo  habet  naturalem  inclinatio- 
nem  ad  hoc  quod  veritatem  cognojeat  de  Deo  >  &  ad  hoc  quod  in  focietate  vivai  ;    &  fc- 
f  tndum  hoc  ad  Ugem  naturalem  pertinent  ta,  qua?  ad  huy.tfmodi  inclinati  onemfpeBantt  u  t  ■ 
fot  e  quod  homo  ignorantiamvitet ,  quod  alios  non  offenda:  cum  qu'ibus  debet  converfar>. 
v.  cùmfupraprobarum,  jusadfolos  homines  fpe&are ,  &  confi  quemer  le. 
gemiistantummodòdatam  effe,  male  inlinuat,   legem  eciam  hanc  ipeftare  ad 
alias creacurasinanirnatas,  &ad  bruta:  nani  de  lege  propriedi&à  hìc  eft  fermo  ; 
non autem  de providentia divina,  quàdifponit  acgubernat  omnù,  fecundum  or- 
dmem  àfeinfticutum,     Verum  tamen  eft  ,  inclinationes  hafee ,  quae  nomini  con- 
veniunt,  quatenus  fubftanria  eft ,  &  quatenus  eft  animai ,  ad  legem  hanc  attinerc, 
led  non  omnes,  nec  quatenus  tales  :  quidam  enim  funt  acìiones  homìnis ,  quatenus 
fubftantiaeft  autanimal,qua2  funt  acìiones  purtnaturales ,  &  nullo  modo  morales  ; 
utcrercerein*magnitudine'&  fortitudine  corporali,  motus  cordis  &arteriarum> 
chylifìcatio  ,  fanguificatioj&ejufmodi,  quae  rationis  imperio  non  fubfunt,  &  nul- 
hmhabent,  nec  habere  poflunt  moralitatem  aliquam.     Et  nulla  harum  inclina- 
rionumnaturalium  ,  quatenus  talis  ,  ad  legem  narura?  fpecìat,  fed  quatenus induit 
bonitatem  vel  malitiam  moralem  ,  &  fìt  acìio  humaiu  rationis  moderammi  fubjec- 
ta.     Et  maris  ac  faeminae  conjunftionem  referunt  quidam  >  non  ad  )us  naturale  obli  • 
gativum  ,  coque  non  ad  legem  naturalem  ,  fed  ad  jus  naturale permiìjwum  ,  quòd  non 
prxcepto  proprièdicìoautlege  ad  id  ftimuletur  homo, fed  ejus relinquatur arbi- 
trio Se  permittatur  ;   coque  viomniobligandi&adftrineendinecdlìtKedeftitua- 
Etquidcm  maris  &  feeminae  commixrio,  qua  taUs,  non  dì  acV.o  moralis , 
eòque  nec  opus  legis  naturalis  :    Quìa  nihil  ad  legem  naturalem  pròprie  fpc&atniG 
actiohuma'.ì  .     .Vam  homini  prcefcnbi  tur  h*c  lex,  &  prafferrbitur  aJregulandjs 
aitiones  humanas ,  id  eft  ,  acìiones  imperio  voluntatis   (  quae  eft  facultas  acìio- 
nem  perfictens  &  imperans ,  &  fubjecìum  virtutum  moralium  proprium  »  ac  prin- 
cipiuro  moralium  a^ionum  )   fubjecìas.    Hoc  fatetur  ipfc  ^Aquinas  ìbid.zd  2- 

K  2  d-.cens 


76  I>e  Lege  Natura.  Lib.  lì 

diccns  Quod  orna  hujufmodi  inclinationes  quarumcunqm  ftrtium  human*  natura* 
futa  ,  concupì/cibili;  (<r  irascibili; ,  fecundum  quodregulantur  ratione ,  pertinent  ad  le* 
gem  naturalem:  &  fyfp.  ad  *, .  Quod  ratio  etiamfi  in  fé  una  fìt  ±  tamen  efi  ordinativa  om* 
nium  qua  ad  homines  fpeBant  »  C  fecundum  hocfub  lege  rationis  cvntinentur omnia  ea  > 
qua  ratione  regulari  poffunt. 

Qujcftionemaliam  movctTbomaslhd.  Art.  *,♦  Utrum  fcil. omnes acìus  virtù* 
tum  fint  de  lege  natura.3.  Et  refpondet dicendo ,  Quod  de  aBibus  virtuofis  dupliciter 
loqui poffumus  ,  uno  modo  ,  in  quantum  funt  virtmfi  :  lAliomodo  j  in  quantum  firn 
tales  aBus  in  fropriis  fpccicbus  confederati .  Si  loquimur  (  inquit  )  de  aBibus  virtutum, 
in  quantum  funt  virtuofi ,  pertinent  ad  legem  natura.  DiBum  e  fi  enim,  quod  ad  Ugem 
natura  pertinet omne  iìlud ,  ad  qnod  homo  inclinatur  fecundum  fu  im  naturami  inclina* 
turautem  unumquodque  naturaù'ter  ad  operationem  fin  convcnientem  ,  fecundum  fuam 
formam,  ficut  ignis  ad  calefaci.vdum.  Unde  cum  anima  ratimalisfit  Propri 'a \orm.i 
bominis,  N  aturali  s  inclinati 'o  ineft  cuilibet  homi  ni  ad  hoc  quod  agat  fecundum  rationef» , 
&  hoc  ejì  agere  fecundum  virtutem  :  Unde  fecundum  hoc  omnes  aBus  virtutum  funt  de 
lege  naturali  ..  S ed  fi  loquimur  (  mquit  )  de  aBibus  virtuofis  fecundum  fiipfos  > 

prout  fcil.  inlpropriis  fpeciebus  confida antur  ,  jìc  non  omnes  acìus  virtuofi  funt  de  lege 
natura.  Multa  enim  fecundum  naturam  fiunt  f  ad  qua  natura  non  primo  inclinai ,  fed 
fxr  rationis  inquifitionem  ea  homines  adinvenerunt  ,  quafi  uìilia  ad  bene  vhendum. 
Ex  in  Rjfp.  ad  2.  dicit  quòi  fecundum  illam  naturarti  hominis,  qua?  eli  nomini 
propria, omnia  peccata ,  in  quantum  funt  conerà  rationem ,  funt  etiam  contra  oatu- 
ram.  At  quid dicet  ad  fidem  in  Chriftum  ,  &  refipifeentiam  Euangelicam  &  fimi- 
lia?  Illiaftusfuntproculdubioaftus virtutis,  &tamen  ad  haec  natura nosnonin- 
clinat,  ncc  naturali  luminehascaddifcimus,  uteonftat. 

Adillam  qua^ftienem,  ZJtrumlcx  natura fit  una  apud  omnes  ì  Thomas  ubìfupra 
rj1rt.q.  &cumeo2liific  refpondent ,  Qisòd  lex  naturar,  quantum  fpecìat  prima 
principia  communia ,  ficeadem  apud  omnes ,  &  fecundum  reteuduiem  &  fecun  » 
cium  notiriara  ;  fed  quantum  ad  qqa?dom  propria ,  quse  funt  quali  conclufiones 
pnneipiorum  communium,fiteadem  apud  omnes  etiamut  in  pluribus,  &  fecundum 
recìitudinem  &  fecundum  notitiam  :  fed  utin  paucioiibus  potefl  detìcere  ;  Se  quan- 
tum ad  retondinem,proptera!iqua  particuteria  impedimenta,  ficut  etiam  natura 
generabiles&corruptibjìesdeficiuntutin  pancioribus  propter  impedimenta  j  & 
etiam  quantum  ad  notitiam ,  &  hoc  propter  hoc  >  quod  aliqui  habeanc  depravatam 
rationem  ex  pailìone  feu  ex  mala  confuetudine,  feu  ex  mala  habitudine  natura:. 
Ahi  conduGones  illas  fubdividunt,  in  Communcs,  qu*  ex  principiis  immedia  e 
fiuunt  $  &  in  Spedales ,  qua;  longiore  difeurfu  egent ,  nec  ulti  ò  fequuntur.  Illas 
dicunt  non  variari  :  has,  propter  corruptam  hominum  naturarti»  &  educatfonis 
pravitatem.aìiif/edecaufis,  variari  pofle concedunt.  At  vero  mihi  videntur  hic 
confundere  Legem  ipfam  Naturalem ,  cum  legis  nctitià.  An  quaefo>  quia  homines, 
propter  depravatam  rationem,  Scmalam  confuetudine  m,  legem  non  vident ,  aut 
legem  particularibuscafibusritè  applicare  non  norunt,  ideo  dicenda  efì  ipfa  lex 
mutariinfe5  feu  quoad  recìitudinem ,  etiam  quantum  fpecìatparticularesiftos  al 
fùs«f  Aétusquidem  Phyfìci  mutari  poiTunt  ratione  circumftahtiarum  >  lex  tamen 
lèmpereademmanet.  An  quia  vetat  lex  Naturalis  quenquam  occidere>  &  fune 
forte  quidam,  quiilliciturajudicantvel  Màgiftratibus ,  quenquam  prò  maleficio 

quocunque 


Cap.  V I.  De  Lege  Natura.  77 

quocunque»  morti  tradere  j  anquacfo,  quia  illi  errore  correpti,  male  applicant 
regulara  iftam  generalem  ,  ideo  mutetur  ipfa  lex  ,  quoad  haec  particularia  ? 
Abfit. 

Sunt  qui  dicunt ,  Legem  Natura  e andem  effe  apud  omnes ,  quatenus  efl  habitus 
animo  innatus  atque  infucrens.  Sed  fic  non  loquuntur  de  lege  ipfa,  ,  fed  de  ejus  no- 
titiaj  nim  lex  divina  non  eli  habitus  animo  innatus,  Uc  poftea  oftendemus:  ejus 
quidem  notitia  poteft  dici  habitus  effe,  aut  in  animo  effe  ad  modum  habitus , 
quemadmodum  cognitio  aliarum  rerum. 

Notandum  tamen  eft ,  omnes  non  femper  obiigari  ad  omnia  officia  naturalia 
prseftanda,  ìicet  lex  ipfa  eadem  maneac  femper  &  ubique  :  Nam  lue  ctiam  ili?  tenec 
regala.  Praecepta  negativa obligant/ew/tfr  &  ad  femper:  Affirmativa  femper  quidem 
obhgìnt ,  fed  non  ad  femper.  Pj  seterea  eadem  lex  alia  mihi  mandat  facienda ,  quàm 
irti  >  &  aliahodiequàm  heri.  Hoc  eft,  eadem  Lex  Naturali*  alia  poftulat  à  fa- 
piente»  quàmab  ignaro  j  ahaàpublicà  perfonà,  quàm  à  privata:  (ìc  &  ad  alia 
obi igat  hominem  in  ftatufoIitario>ad  alia  vero  quando  in  focietatealiqua"  vivic.  Sic, 
ratione  circumftatìarum  ,  ad  aliquid  obiigari  polTum  i  ad  quod  nullo  modo  obftric- 
tusteneor,  mutatis  iìlis  circumftintiis  3  quia»  /;jf  tantum  mandat  (ut  fupponi- 
mus)  acìionem  ita  cìrcumftantiatam. 

Quòdadqujeftion?milIam  attinet,  Ucrum  lex  naturar  murari  poffit?  Sufficiet 
pauca  annotare iprimo-i  Quòd  Thomas  5c  ali!  concedant ,  (&  quidem  nemo  id  negare 
poceft>  )  mucarLpofte  Legem  natura  »  per  additionem  aliarum  legum;  hac  enim  ra* 
tione mutataci  effe  videmus,  additione  aliarum  legum  divinarum  pofirivarum  » 
fcceremonulium.  Ddn  >  Nemodicet,  mutari  hanc legem,  per  lui  defìtionem  , 
ita  ut  non  amplius  vim  legis  habeat,  Tertiò,  Quo  J  ad  particularia  qusedarn  praccepta , 
Deum  mutare eampoffe,  fxp;us  fupraindicatumeft.  Et  Thomas  hic  Art.  5.  t^efp. 
adi.  idvidetur concedere,  quando  (ìc  refpondct  ad  inftantias  objeftas  abfquc  ali- 
la* injiflitià>  fecundum  mandativi!  Dei ,  potè  fi  infligi  mors  cuicunque  homini ,  vel  no* 
Tenti  1  zel  innocenti.  Similiter  etìam  adulterium  efl  concubitus  cum  uxore  aliena  j 
7/M  quidem  eft  ci  deputata  fecundum  legem  Dei  diviaitus  traditam  :  Vnde  ad  quam» 
•unque  mulierem  ali  qui  s  accedat  ex  mandato  divino ,  non  efl  adulterium ,  tiec  fornicano. 
Et  eadem  ratio  efl  de  furto,  quod  esl  acceptio  rei  aliena-,  qukquid  enim  acciph  ali» 
juis  ex  mandato  Dei ,  qui  efl  dominus  univerforum  >  non  accipit  abfque  voluntate  dominit 
]uod  efl  furari:  nec  folum  in  rebus  humanis ,  qui  equi  d  à  Deo  mandat  ur,  hocipfoefldòi- 
um\  [ed  ttiam  in  rebus  naturalibus  ,  qukquid  a  Dco  fit ,  efl  naturale  quodammoàò, 
^anù  j  Quando  dicunt  quidam  j  Legem  Natura  mutitam  effe  per  lapfum  ,  quò^ 
pecìat  deletionem  ex  mente  hominis ,  eo  quòd  ex  patte  Gt  jam  abolita  &  deleta. 
Non  loquuntur  de  ipfa  lege,  fed  de  legis  notitia,  qua?  quidem  ex  lapfu  magnani 
>aiTa  eft  mutationem  Se  diminutionem  :  nam  plenam  &  perfe&am  cognitionem 
iunc  fxceperunt  fcintil!ulac tantum aliquae:  undeeft,  quòd,  licetprimorum  prin- 
ipiorum  &  aliorum  inde  ultrò  emanantium  notitia  peniti  dekri  ncqueat  -,  aliorum 
amen  nonnullorumlongiusdiiiìtorum  cognitio  amitti  prorfus  pofìlr.  £v/>.;().>negari 
amen  non  poteft ,  etiam  quoad  particularia  nonpauca,  mutatam  effe  Legem  Natura 
lune  poli  lapfum}  ab  ei ,  qux  proroplaftis  primùm  mno:u;t  ;  Hoc  lS3  alia  nunc 
nftatuUpfuS)  ànobis  poftulare  Legem  Natur*  ,  quà:n  poftularat  inftatu  innocen- 
ix.    Tencndaeft  ergo  illa  diitinftio  Legis  N^uralis ,  in  Primavam  &  Secund** 

K  3  v*m> 


78  De  Legc  Natura.  Lib.  I# 

vam ,  Don  tantum  refpe&u  legis  notitise j  aut  agnofeendi  3  aut  ex  principiis  dedu  A 
cendifacilitatis;f€d&rerpe«uapplicationumj  quae  nunc  neceflariò,  propterpec- 
catura  aliafque  |miferias,variari  ac  mutari  debent ,  ut  liquet  in  iis  quse  fpe&ant  Bella 
judicia Politica,  Servitutes,  etejusmodi  non  pauca.  Sexto  notandum>  Legem 
N<tfw*immutabilera  tantum  dici,refpecìu  prarceptorum  &  prohibitionum,  non au- 
tem rcfpecìu  Demonftrationum,utloquunturSchoIaftici:ideft,eorum  quaenec  man- 
danturneeprohibentur,  fed  tantum  naturxconveniune,  aut  ei  non  repugnant,  uc 
eli  communitas  bonorum. 

Exdi&isetiamliquet,  quidadeamquxftionemdicendum  fit,  An circa  Iegem 
natura:  pofììt  fieri  difpenfatio?  Nam  in  aperto  eft,  hominem  nullo  modo  pofle 
circa  nane  legem  difpeafare ,  feu  vim  &  obligationemejus  piaceptorum  removere: 
cara  enimille  non  tulit;  cujusautem  eft  legem  ferre,  ejus  tantum  eft  legis  obi iga- 
tionem  toilere.  Quod  ad  Deum  autem  attinet ,  prò  varia  vocis  difpenfandi  a<v 
ceptione,  refpondendum  eft.  Etenim,  fi  diftmfan  fit  idem ,  quod  j ubere  ut  fubdì- 
tus  impune  faciat,quodiexetiam  in  vigore  raanens  vetat  faciendum  \  feu  jubereauc 
approdare  aftum,  qui  adequate  &fecundumomnesfuas  circumftantias  eft  contri 
legem  in  vigore  raanenrem ,  tum  quidem  Deus  non  difpenfat  circa  hanc  legem , 
quia  ficmaiidaret  aut  approbarctpeccatum,quà  tale:  acìioenimlegi  in  vigore  con- 
traria formali  ter  eftpeccatum.  Sin  vero  dtfpenfare  idem  fit ,  quod  vim,  obliga- 
tionem,  aut  vigorem  legis  hlc  &  nunc  tollere  >  ita  ut  aftio  eadem  quoad  Phyficas 
fuas  circumftantias ,  qua  contraria  efTet  legi,  nunc  non  fit  contraria,  fublatà  nempea 
a uthoritate  fupremi Domini,  legis obligatione.  Difpenfare  poffe  Deum ,  certum 
eft  -y  nara  ablatio  vaforum  ALgyptiorum  ab  Jjraelitis ,  mandante  Deo ,  non  fuit  vio» 
latro  pixccpti  legis  natura»,  prohibentis  rei  alienae  invito  Dominò  ablationem, 
non  tam  quia  vaia  ifta  non  erant  tum  ALgyptiorum  vafa ,  Ced  ìfraditarum  ,  ex  dona- 
tone liberà  Dei,  omnium  rerum  Domini,  quàm  quia  intercedebatjuflìo  Dei, 
qu3ehic&  nunc  abituile  vim  prascepti  :  Nam  iftavafa  jure  chili  ALgyptiorum 
fuiflent,  Sci fraelitis non  licuiitetea  non  reddere,  nifi  Deus  iftam  non redditionem 
mandafiet.  Sic  raaèìatio  Ifaaci  licita ,  non  tam  quia  Deus  eft  Domious  vitse  ac  necis 
omnium  ;  nam  hoc  non  obftante ,  alias  non  licuiflèt  ipfi  Abrabamo  eum  iaterficere  5 
quàm  quia,  intercedente  mandato  Dei ,  fublata  fuerat  vis  legis  natura:  hic  &  nunc. 
Quarenoniolum  in  confiderationem  Me  venit  mutatio  materiae,  quse  quidem  fèqui- 
tur ,  loquendo  de  mutatione  moralijfed  &  prxcrpuè  authoritas  fupremi  legifiatoris: 
&  non  tantum  poteftas  Domini  fupremi  ,  qui  poteft  vitamauferre  &  dominia 
mutare  $  fe,d  &  poteftas  feu  authoritas  fupremi  Imperatoris ,  &  Legifiatoris. 

Celebris  eft  apud  Scholafticos  qua?ftio,UVr«;w  h*c  Lex  Natura  fit  ^4  Bus,  an  Po- 
tcntia,  anvero  Habitus  ?  Quidam  Hoc  :  alii  lftud  :  Ala  denique  lllud  affirmant  & 
defendunt.  Sed  neutrum  horum  ego  dicendum  eiTeputo*  ÌA8wenim  non  eft  ; 
quia  lex  eft  quid  permanens ,  a&us  autem  tra»feunt  &  in  fluxu  confiftunt  *,  &  preci- 
pue quia  lex  eft  aftus  Legifiatoris  Dei ,  non  nofter  ;  Nos  nobifmet  ipfis  non  figi- 
mus  hanc  legem  :  Authores  ejus  nos  minime  fumus  ;  fed  nobis  2  Deo  imponitur. 
pQtentia  non  eft ,  ob  eandem  rationem  ,  Et  qui  eam  Potentiam  effe  volunt ,  eam 
uil  aliud  elìedicunt ,  quàm  $i,*un  x£&%ht  circa  principia  generalia  ,  qua  ifta  prò- 
pofita&objcfta.fìatim,  quamprimum  ufus  accedit  Rationis ,  apprehendit ,  acab 
lisquaedam  colligit  aededucit;  At  vero  fic  confundunt  notitiam  Legis  cumipsi 

Lege  ; 


Cap.  VI.  De  Lege  Nature.  79 

-ege  :  Nam  notitiae ili*  naturate  ,  quas  incelleéhis  ab  ob/ecìis  excitatus ,  faculrate 
Propria  elicit  &  formar,  nonfuntipfa  Lex  Naturalis;  fed legis  potius à  Deo  lata: 
?crceptio.  Neque  poteft  dici  Habitus  >  cùm  habitus  noftri  fint ,  &  in  nobis  •  Lev 
mtcm  Naturalis  Dei  eft,  &  extra  nos:  Habitus,  quo  facilitata  intclle&us  ad 
iflenfum  prxbendum  Principiis  pracìicis,  diflertab  ipiìs  principiisPra&icis.  Et 
)rincipiaiftapracìicapartem  Legis  Natura:  faciunt.  Ifteautem habitus,  intellecìum 
À  hxc  principia  pcrcipicnda>  &adiisa(Tenfumpr*bendum,  facilitans>  oullamfacit 
^egispartem. 

Praterca,  quòd  Iexhac:  naturalis  necdicenda  Gt proprie  *ABus ,  nec  Ptfentia, 
lec  Habitus  ,  ex  eo  liquet ,  quòd  aliud  fit  Lumen  Naturale ,  aliud  Lex  Naturalis  : 
Lex  Naturalis  eft  objecìum  ,  quod  Lumen  narrai  e  percipic  :  Lex  naturalis  eft  in- 
humentum  Dei  Re&oris  extra nos,  feu  objecìivè  confiderandum  ;  Lumen  autem 
Maturale  noftrum  proprie  eft  ,  Se  id  quo  inftrumentum  illud  D^i  peicipimus  &  ap- 
>rehendimus  ;  LorN4f«r.?//.feftfignumvoluntatis  Dei  de  officio  noftro  :  Lumen 
iutem  Naturale  eft  noftraillius  (igni  intellecìio ,  &  officii  noftri  cognitio  ;  feu  id 
>er  quod  apti  reddimur  adofficium  noftrum  &  obligationem  percipiendam  :  Quem. 
dmodum  tum  Lumen  Naturale  noftrum  eft ,  ita  Lex  Natura?  nofcd  etiam  dici  de- 
)eret,  quod  tamen  abfurdum  ,  cùm  Lex  non  fit  Subditorum  fed  Legiflatoris.  Va- 
iaefunt  hujus  Legis  Naturalis  perceptioncs  >fccundum  varios  gradus  Luminis  hujus 
laturalis.  An  propterea  etiam  dicendum  ,  varias  effe  Lege s  Naturales  *  Lumen  hoc 
Maturale  majuseft  in  his,quàm  in  illis  ;  Ab  etiam  propterea  recipit  Ln:ipfaD« 
najus  &  minus ,  &  augetur  aut  minuitur  prout  crefeit  aut  decrefeit  Lumen  noftrum 
Maturale ì  Tum quidem  ,  cùm  fint  qui  pravis  fuis  affecìibus  lumen  hoc,  maxì- 
nam  partera ,  exftinguunt;  fequeretur  •  maximam  partem  ,  etiam  rolli  ipfam 
Dei  legem;  eàque,  poflequemlibet  feabobligatione  Legis  Naturalis^  magni  fal- 
emex  parte  ,  liberare  ;  delendo  fcil  :  pravis  fuis  cuptditatibus,  legis  notitiam  , 
cu  Lumen  illud  Naturale*  cujus  abfurditas  neminem  latere  poteft.  Nemo  voca: 
:acultatem  noftram  vifivam ,  nec  a&ualem  noftram  vifionem  luminis  folis ,  ipfum 
blis  lumen:  Quisergo,  ullà  cum  proprietate,  vocare  poteft  Lumen  nofttum 
Maturale,  feu  facultatempcrcipiendi  legem ,  feu  legis  a&ualem  per  ceptionem  & 
ntelleftionem ,  ipfam  L  egem  Naturalem  ? 

Male  ergo  >  itaegojudico,  hanclegem  naturalem  defìnit  Polyander,  in  S'-vopfì 
lifput.  18-  th:  13.  Lumen  <?  diHamen  recite  rationis  in  intellcftu ,  hominem  i^.'»a?$ 
'Wwn  »  ftucommwubus  notionibus ,  ad  jujìi&injujìi ,  honejìi  ac  turpis  dijeretionem 
njormanst  ut  quidjaciendum  fit  vdjugicndum  intellig.it.  Diftamen  enim  rationis  1  10Ù 
raenoneftregularegulans;  fedregulataàvoluntatc  Dei,  figno  aliquo  nobis  ex-' 
)licataj  Et  Lumen  illud  ,  id  tantum  eft,  quopcrcipimus  legem*  non  autem  re- 
jula,  ad  quam  ultimò examinanda eft  ratio  bonitatis  aut  maliti*  actionis. 

Diftingucndum  itaque  inter  hanc  Legem,  &  Rationem  humanam ,  quacenus 
umitur  Ratio  humana,  prò  ipfa  mente  aut  animx  facultace,  ut  liquet.  Nam  ne- 
nodicct,  facukatem  anima:  noftr*  ette  ipfam  Dei  legem.  Diftinguendum  etiam 
iter  hanc  Legem  ,  &  Rationem  ,  prò  a&ufacuJtatisnoftraefumptam  :  Aliud  enim 
:lt  Lex  Naturalts ,  aliud  vero  Legis  Cognitio  ,  feu  Acìualis  Perceptio.  Sic  diftin- 
guendum eft  inter  Legem  hanc  ,&  Sententiam,  feu  Diftatum  Rationis  noftrx:  quia 
iiftatum  illud  >  feu (entcntia  rationis  noftr* ,  de acìioms  honeft ate vel  turpitudine, 


80  De  Lcge  Nature.  Lifr  I. 

non eft  prima  regula  illius  re&itudinis  ;  fed  judiciura  potius  de  a&ionis  conformi, 
tate  vel  difformitate  cum  fu*  reguli.  Hxc  autem  regula  ,  quseaamcunque  fic 
alia  fìt  oportet  ab  ifto  judicio  rationis  noftrse ,  ut  hquec. 

Necdicendum  5  iftam  regulam  effebJaturam  i\ationalem  ;  nam  hoc  prorfus  ab- 
fonum  eft  :  Quia  fic  Ratio  cujuflibet  cflet  faceva  legis  ,  quod  negat  Thomas  ubi  fu- 
pra  Art.  3 .  Dicendo  ,  quod  lex  proprie  ,  primo  &  principali ter,  refpkit  ordinem  ad  ho. 
num  commune.  Ordinare  autem  aUquid  in  bonum  commune  ,  eft  vel  totius  multitudinis] 
velalicujus gerentisvicem  multitudinis'.  <2  ideo  condere  legem  velpertinet  ad  totam  multi 
tudinem,  vel  ad  perfonampublicam  >  qua  totius  multitudinis  curam  habet  :  quia  <$  in 
omnibus  aliis  ordinare  in  finem  ,  eftejus,  cujus  e  fi  proprie  Me  finis.  Adilludj  quod 
dicit  de  gerente  vicem  multitudinisydicit  CajetayiuSyThomam  [e  non  limitare  ad  vicarium 
multitudinis  fed  ad  Deum-,  qui  quovis  modo ,  vices  multitudinis ,  in  hoc  quod  ejì  ordii 
nare  in  bonum  commune ,  fuppterepoteft  :  Conftat  autem  3  quod  Deus praeminentut 
potejl  ordinare  in  bonum  commune  multitudinis  multò  melius  quam  ipfa  multitudo 
pò fpt  in  illud ordinare.  Et  ad  illam  objecìionem  ex  Rjm.z.  ubi  Gentes  dicuntur 
fibifuuTe legem  5  defumptam?  fic  refpondec  Thomas.  Quòd  lexftt  in aliquo non folum 
ficut  inregulante ,  fed  etiam participativè  3  ficut  in  regulato:  &  hoc  modo  ficquij 
umfquifque  ftbi  eft  lex  >  in  quantum  par! icipat  ordinem  alicujus  regulam  ir*  XJndè  <sf 
ibidimfuhditur  )  Qui  oftendunt  opus  legis  fcriptum  in  cordibus  fuis.  Dick  quidem  Art, 
i*q:yotrefp.  ad  1.  Legem  effe  in  ratione  ficut  in  menfurante  & regulante  :  fed  non 
hoc  dicìc ,  quòd  velie  nane  rationem  regulam  effe  omnium  pnmam  j  &  primo  re- 
gulantem  ;  fed  oppone  adinferiora ,  inclinacionesfcil  :  &  membra  ,  qua:  ratione 
regi  debenc,  eo  quod  ratio  Gt  primum  priucipium  a&uum  humanorum. 

Opti  me  Apollon'tus  de  Lege  Dei,  Pag.  $2.  Bine  non  exiftimandum  (inquit)  Legem  na. 
tura  effe  difatumre&z  rationis,  indicans  aBui  alieni,  ex  t jus  convenienti a  aut  dif. 
convenienza  cum  ipso,  natura,  rationali ,  ineffe  moralem  reBitudinem  >  aut  turpitudi. 
nem  ;  iAc  confequenter ,  ab  auBore  natura  Deo  talem  aBum  aut  pracipi  aut  vetaé 
ri .  In  convenienti*  enim  aut  difeonvenienùà)  Qua  aBus  eft  honefìus  >  regula  non 
eft  ipfa  natura  rationali s  ,  à  quÀ  eft  rationis  diBatum  >  fed  fapius  divina  vo/««- 
tas  ,  patefaBa  à  Deo  ,  illuminans  naturam  rationalem  ,  illam  injormans,  &  docenst 
quid\fn  honeftum  (2  juslum.  Sicut  enim  ratio  formalis  per  quam  enunciai  io  vera 
eft  aut  fai  fa ,  non  eft  convenienti  a  aut  difeonvenientia  tantum  cum  intelleBu  >  fttt 
conceptu  loquentis  ;  fed  cum  re  enunciata.  Sic  ratio  formalis  per  quam  àBus  tyft  forma* 
l'iter  bonus  aut  malus  >  non  eft  convenienza  cum  ipfa  natura^  qna  d'iBat  aBum  effe  bonum 
.aut  malum  ;  fed  cum  ideÀ  boni  divinitus  pr&fcripta,  Confunditur  ergo  perperam  lex 
ipfa  natura ,  cum  feientid  humanà  agnofeente  &  approbante  legem  Dei  bonam  ;  qu<£ 
diftinguendafunt-  linde  &  pratici  Theologi  reBtnotant  diBatum  reBa  rationis  in- 
dicare quidem  (?  iìgare  \  fed  legem  divinam  obligare  <St  judicare  confeientiam  ìpfam  ili 
gantem.  Rinc\&  diéìatum  rdtionis  reBa  regulam  fuam  habet  <2  normam ,  cui  fubjicitur 
&  conformatur. 

Hincetiam  Iiquet ,  maléàquibusdam  dici  3  liane  legem  naturse  effe  di&amen 
confeienriss ,  adedquedire&ionemquandamaDeo  ipfo  hominum  animis{&  cor» 
dibus  infida m  »  admonens  quid  vel  faciant  vel  omittant;  Nam  confeientia  om- 
nisbonaregulaturàfuperiori  aliquà  regula,  &  non  eft  regula  (ibi  ;  xalioquin  om- 
ne  coni ciencias etiam  errantis  di&amen  obligaret ,  5c  eflfec  dire&io.à  Deo  ipfo  cor. 

di  ho- 


Cap.  V I.  De  Lege  Naturi.  81 

di  homìnis  indita:  quod  falfiffimum.  Dein,  confciemia  prout  eft  Judicium  homi- 
nisdefeipfo,  femper  judicat  fecundum  aliam  regulam.  Et  fynterefù  dicitur  ille 
habitus  intellettualis,  quoairentimurprincipiisoperationum  moralium:  atnec  ille 
habitus  intellettualis ,  nec  aflenfus  ifte  intellettùs ,  dici  poteft Lex  Natura?.  De- 
li que  >  quando admonet'quidfaciendum  vel  omittendum  fit,  confcientia  illud  Temi 
per  facit  ,  proponendo legem  illud  mandancem  hoc  prohibentem:  Et  prò  regula 
habetvoluntatem  Dei  revelatam ,  eòquenoneftfibilex,  fedàlege  Dei  obligatur 
ipfa:  Ejus  ergo  dittameli  non  eft  Lexhxc  Natura  :  Obligat  quidem  (modo 
bona  fit  )  fed  prout  informatili:  à  lege  Dei  Et  hinc  eft  ,  quòd  confcientia  erro- 
nea, licetliget,  non  tamenobhget  hominem  ad  fuum  dittamen  fequendumj  uti 
notum. 

De  officio  hujus  legis  omnes  confentiunt ,  quòdfcil.  Doceat  ac  Praefcnbat  quid 
Bonum&  Malum  Morale  -,  Aequum  &Iniquum;  Honeftum  &  Turpe;  &Ob- 
ligecadiha  facienda  &  profequenda,  ad  ha?c  fugienda. 

Ad  hanc  ergo  Legem  fpettant  non  modo  ei ,  qua:  dicunrurjw/V  divini  naturali: 
& fuctjfarir s  quorum  oppofica  fi  pr&fcnbat  D«is,  implicaret  contradittionem  ; 
led&alia  edam  omnia,  qua?  ab  homine  innocente  poftulaverac  Deus,  excepto 
ilio  fuperaddito  mandato,  de  non  edendo  fructu  arbons  feientias  boni  &  mah:  & 
nuncpoftlapfum  alia  quoque,  vi  nujuslegis ,  nobisimponuntur:  requirkur  enirr. 
vihujuslegis ,  utnuditatemtegamus ,  ad  quod  non  erat  obligatus  Adamus»  Idem 
etiam  dicendumdealiis  non  paucis ,  fupraetiam  mernoratis. 

Omne  bonum  morale  (  inquit  tApollonius  ubi  fupra  Pag.  3  8  )  aliquo  modo  educi potefl 
ex  lege  naturali  primigenia ,  ut  a  Deo  homi  ni  concreata.  Deus  enim  naturam  hominis 
creavit  bonam,  eique  indi  di  t  inclinationem  &.facultatem  ad  bonum  Gen.  I.  ult.  Ec- 
;  clef.  7  •  29. )  Legem  notificantem  (?  obligmtem  UH  infculpfit  ,  vim  r ati 'demandi ,  ree» 
,  tamque  rationem  ty  fynterefinpuram  contulit ,  per  quam  axiomata  praBica  cognita  (f 
,  expojìta  baberet  ,  conclujìoncs  ex  principi  is  infttis  educer  et  &  agendis  quibufvis  applica- 
;  rct.  Proinde  ,  omnia  bona moralia  funt  Juris  ,  Legis ,  vel  Cognitionis  Naturali*,  vel 
,  dirette ,  vel  ftrittè,  vel  eduttivè,  vel  reducìivèjgwi  in  lege  naturali  vel  dirette  homiui 
1  imponantur  ,  vel  ex  ex  per  neceffariam  confequenùam  <?  fubfumptionem  ratiocinando 
1  educìpofjìnt&debeant:  aut  quòd  ad  eam  reducanturtanquam  itti convenientia ,  aut  faU 
,  tem  UH  minime  repugnanti  a  :  fic  omnes  leges  Mofaica  forenfes ,  <?  leges  quteunque 
:  pofitiva,  fi  rette  <?  jufte  Ut*  fint ,  omniaque  Judicia  legem  ad  fati um  applicantiat 
1  modo  obedientia  Deo  debita  non  repugnent ,  fed  conveniant  j  ad  natttraUm  aquitatem 
,  reducuntur. 

-  Sed  huc  proprie  referuntur  tantum,  qua?  dircele  &  eduBivc  fust  Juris  Natur.ilis  : 
,  errerà  enim  ,  qux  redutlivè  tantum  calia  dicuntur,  ad  alia  legum  genera  proprie 
.  referuntur,  quotiesinfcconlìderantur,  &  non  refpettu generahs  ac  morahs  ìllms 
.  «quitatis ,  qua?  in  iis  eft ,  aut  inelTe  debet. 

Qnxri  poteft,  curdicaturhsclex,  Natura  Lext  Apollonia  ubi  fupra  Pag.  32. 
Dicit ,'  eam  natura:  Legem  dici,  non  tam  quòd  ipfa  natura  Magi  ih  a  cognita  eflè 
,  queat,  etiam  iilis  qui  legem  fcriptam  non  habent  ;  fcdpotius  quod  per  ìllam  na- 
tura ,  omnium  attionum  noftrarum  principium  ,  habuerit  abiniciodefinitam  nor- 
mam,  &  regulam  fua?fanttitatis&rcttitudinis  fcrvando?  gum  cu<$>  &fovcnd*3 
ac  rectis  attionibus  exprimend*. 

L  -.chìiti 


8z  De  Lege  Natura.  Lib.  K. 

Zancbittsàt  Lege  Dei  Tbef.  8.  non  vult  eam  Natura  Legem  vpcari ,  quód  ea  per 
Adamwn  in  nosnaturaliter  propagetur  fumus  enim  (mquir)  natura  ad  ver  abona  e  acì 
&  pravi;  fed  quòd  Deus  illam  ita  imprejjit  in  animis  noftris  ;  geniraliaquAdam^um  re- 
iìgionis  ,  tum  toni  aqui  &  bonetti,  principia  natura  ?iojìra  infcribendo  >  ut  vduii  nobif+ 
sum  na.ta  ,  O*  naturalis  effe  videatur* 

Qiiidfidicauius,  (quod  &  nupermonuimus,  )  Iegem  hanc,  Legem  Natura 
dici ,  eò  quód  in  ipfa  rerum  natura  legenda  ab  ho  mini  bus  proppnatur:  feu  ,  quòd 
per  creationem  ,  res  creatas ,  ordinem  ac  difpofnionem  &  naturas  rerum  creatarum> 
ut  Se  earum  ad  Deum  &  feìnvicem  relationem ,  &  per  mod  um  creandi ,  &  quieterà 
Dei  ?  Scc.  Deus  lignificane quodnam  fit  hominisofficium,quid  faciendum ,  quidve 
fugiendumfit:  feu,  quòd  in  ipfà  rerum  conftitutione,  &  in  creaturarum  relation^ 
ad  Deum  St  ad  feinvicem,  taliapofuerit  fundamenta,  unde  liquidò  conftarepoffit, 
quodnamfìthominisofficium ,  autundeclarè  acnaturaliter  refultet  moralis  hpmi- 
nisobligatio,adha»cmalaturpia&  ìllicirafugienda,  Se  ad  iftabona  &  honefta  fa- 1 
cienda»  Csrtum  eft,  Deum  per  opera  fua  nos  officii  noftri  monere,  Vide  Rom.  i* 
18,19,20.  Pfal.  19:  2.  ^>4j5, 6,7.  &8:8.&c.  &  147: 4,5,6.  Job.  12:  7,8,9. 
&$8:39-  Efa.4o;r2.  Mac. &.z6ì  Aft.  17:24.— .29. &.  14:15,16,17.  Hicta, 
men  non excludimusomnimodamrevelatioriem  ,  urapparebiu 

Qtiare ,  homo  fagax  ac  feientia  &  fapiencià  pr  aeditus ,  prout  erat  quidem  prim  6  - 
creatus,  facile  perciperepotuic  ex  gloriofis  Dei  operibus ,  ex  fua  ipfius  animi 
intime  cognita,. &  ex  ftatu  in  quo  conditus  erat,  &  ejufmodì ,  quis  &  qualifnam- 
fueritDeus,  Deique  nituram  Scattributa,  fc.  Deum  effe  Optimum  ,  Maximum, 
Sapientilllmum  ,  Omnipotentem  ,  jGcernum  ,  Omnifcìentem  ,  Omnipracfentem, 
Juftitiìmum,  Fidelillimum  &c«  Exielatione  fua  ad  Deum  tanquam  Dominum, 
fuum,  Creatorem,  Confervatorem ,  Legiflatorem  ac  Patrem,  ultrò  refulrare 
videbat  fuum  erga  eum  Obfequium  ,  Obfervantiam ,  Sub;e£ionem ,  Fidem , 
Spem,  Amorem, Cultum,  &  capterà,  quae  fpe&ant  Deum  >  officia.  Sic  ex  fuà* 
ipfius  natura  confederata  ,  cognofeere  potuit ,  quid  erga  feipfum  requireretur. 
Èc  ex  i  ma  gine  Dei  infeipfo  relucente,  &in  aliis  homìnibus  poftmodum  cxftitu- 
ris  ,  ac  producendis ,  ut  &  ex  perfecìa  mundi  harmonià  &c-  facili  negotio  colli- 
gere  potuit  officia  erga  proximumrequifita'.  Et  ex  methodo  ac  modo  creationis,  alia 
etiam  officia  naturalia  colligere  potuit. 

Cujusexempluminfìgne  videmus.  Gen.2:  21,22,23,24.  Quando  immiferat j 
Dominus  Deus  foporem  in  Adamum  :  ac  tuliflet  unam  de  coftis  ejus,  &  inclufiflèt 
carnem  prò  ea,  &  sedifìcaiTet  coftam  illam  in  mulierem ,  eamquead  ^Adamum 
adduxi(Tet,^4»;w,eà  vifaac  probe  callens,velproptereximiam  illam,  qua  pras- 
dituserat,  fapientiam,  qua  priusanimalium  omnium  naturas  &  nomina  difere- 
ver3t;  vel  (quod  probabilius  videtur  Pareo  Se  BJveto  in  loc)  ex  revelatione  ipfì  facìl> 
feu ,  infpiratione  aut  divina  fuggeftfonceam  ex  una  de  ipfius  coftis  conditam  fuifTe, 
gratuhbunduzcichnìatihtcnunccjlostxofllbusmeis,  &  caro  ex  carne  me*  :  cóqne, 
celebrat  mirandam  Dei  fapientiam  &  bonitatem ,  quòd  talem  vitefociam  tali  mo- 
do f  ormarat  :  Et  fagaciter  percipiens  finem ,  quem  intenderat  Deus ,  grato  animo 
confentit,  ac  ordinem  divinumapprobat,  &conjugemdatamampIecìitur,  &nctl 
modòfuum  indecolligitofficium,  fed&ordinationemacfapientiflìmam  Dei  in- 
ftitutionem  de  matrimonio  agnofeie  &  predicar ,  dicens*  b*c  vocabìwr  vha\  eo  quòd  \ 


Cap.  VI.  De Lege  Nature.  % i 

h*c  ex  viro  defumpta  e  fi  ',  ideino  rdiBuru*  e  si  virpatrem  [uum&  matrem  fuam ,  tf  ad, 
harebit  uxori  fua ,  eruntqueincarnemunam*  Percepir  ergo  Iegem  Dei  ,  ex  hàc  diC- 
penfatione,  leu  conftitutione rerum  ,  de  matrimonio  unius  viri  &  unius  feeminae 
firmo  &  indiflblubili.  Sunt  qui  volunt  verba  ifta  verfu  24  non  ab  Adamo  prolata 
effe  ,  fed  vel  ab  ipfo  Deo,  quia  Chriftus  hoc  infmuac.  Mat.  19: 4>  $.  vel  effe  Mofì* 
verba.  Verùmnon  probabile  apparet  hocce  poftremum,  nam  durum  eft  dicere > 
relinquet  lignificare /o/rt  relinqucre  ;  Scadbatrebitzcerunt,  fdet  adh*rerey  &  fuerunt . 
Et  omninò  v'tdctur  (  inquìt  Pareus  in  Loc.  )  effe  continuatio  ferrr.onis  Adami  transfe- 
rentishypothe/tnadthc/ìn  ,  qua/?dicat>/t cut  Deus  mecumhàsmts  viragine conjunxittn 
unam  carnem ,  ita  deinceps  quivi s  maritus  buie  ordini  divinitu*  f audio  obttmpera-m 
hit>  atque  deferti:  cbarilfimis  parenti 'bus  ,  fu  uxori  tanqiiim  carni  propri*  adì: Are- 
bit.  Chriftus  vero  (  inquìt  porro  )  ka\c  verba  tribuìt  Deo  ,  quia  Deus  per  lAdamum 
protulit ,  nam  Spir'uu  Prophetico  afflatus  Adam  Ugem  perpetuarti  futuri*  conjugibus 
fancit . 

Verùm  5  cujufcunque  fine  ha:c  verba  ,  hoc  clarum  eft,  <Ada??itm  kgem  divi- 
nam,  ex  ifta  rerum  conftitutione,  (ibi  datam  intellexifie,  auxiliantc  fcil.  divina  in- 
fpiracione  auc  fuggeltione  ad  obje&um  percipiendum  >  quod  Dei  meHtcm  indica- 
to,  nempe,  quòJ  E  va  taliter  fiufiec  condira  ,  &  in  talem  finem.  Hmc  Chriftus 
Matti:.  19.  5»  4, 5,  6, 8.  ex  eodem  fonte  colligit ,  illicitum  fuiile  homini,uxorem 
fuam,  quamvis  obeaufampraeterfeortacionem ,  dimittere:  nempe  quòd  ab  ini- 
tio  fecent  Opifex  mafculum  &  fae minarti,  Se  dixerit,  propterea  relinquet  homo  Pa- 
trem  Se  Matrem  ,  Scagglucinabitur  uxori  fuse,  &c.  Et  fimile  ex  eodem  fonte 
colligic  Malachia*  Cip.  2:  verfi  14, 15.  Propterea  quòd  Jehovatefìifìcs.tus  eft  inter  te 
13  uxorem  adolefcentia  tua,  contra  quam  tu  perfide  agis ,  cum  fitfocij  tuay  &  uxor 
feederata  tibi.  Nam  notine  unum  effecit ,  quamvis  reliqui  Spiritus  ipftus  eflint  r  Qua  - 
fit.irusfmen  Dei.  Ex  eoquód  Adamusprimusfueritformatus,  colligic  Apoftolus 
1  Tim.  z:  12, 14.  Mulierem  non  debere  authoritatem  ufurpare  in  Virum.  Et  ex 
eoquód  fuerit  Ertali  modo  creata,  colligic  Idem  Apoftolus  Efhef.  $:  2%,  2q>  31. 
debere  viros  fuas  diligere  uxores ,  eafque  nutrire.  Deum  non  favi  fé  repudio  (  inquit 
Silaiif.  de  Trapezic.  foenere,  Pag.  209.)  ex  formi  cr cationi s  bombii*  oftendit . 
Non  uni  viro  plures  uxores  in  eo  creando  dedit ,  [ed  unam  >  ut  ex  duobus  una  aro  fura  : 
Ergo  voluit,  ut  ad  exemplum  Protophfìorum  unteuique  viro  una  uxor  adplicarctur,  adglu- 
tinantur  (3  adharefecret  indifjolubili  conjugii  13  confortii  nexu. 

Simile  collidere  licet  de  Sabbato  celebrando.  Etenim  Adamus  ex  univerfo  re- 
rum ordine ,  una  cum  infpiratione  Se  fuggeltione  divina ,  perceperat  Deum  fpatio 
fex  dicrum  omnia condidifte  \  &qu*  opera  unoquoquedie  creata  fuerant  :  óx 
ignorare  non  potuit,  fefextodemum  die  creatumiuiflè ,  &polteaDeum  ab  ope- 
nbus  creandisquievuTe,  &  feciffe  Deum  feptimum  diem  ,  in  quo quieverac ,  mi 
fex  priores  diftinftos  ,  in  quibus  operatus  iueratj  eóque  conftituiile  Deum  cur- 
riculum feptem  dicrum  ,  non  pauciorum ,  nerplurium;  c<  ad  hanc  revolutio- 
nemfeu  cycium  temporis,  peitinere  diem  feptimum,  noomimiSIC  fextum  ,  auc 
quemhbec  aliorum  antecedentium  -3  ìllumque  diem  f.primum  NatUralcn  effe 
Diem,  &  veramacnecelfariam  illius  curricuii  feu  hebdomadis  partem.  Quan- 
doquidem  ergo  ex  adduzione  Eva,  feiveratmentem  Dei  de  eAducendi  revelatam  : 
Sic  &  ex  hàc  conftitucione  revclucionis  hebdomadalis  ?  ^quieceDei  diefeptimo, 

L  2  lene 


84-  De  Lege  Natura.  Lifa.  I. 

fcire  potuerat  Yoluntatem  Dei  effe,  ut  homo,  quiefcendoabpperibusfuis,  fépti- 
mam  hebdomadis  partem ,  Deo  confccraret ,  uci  exemplo  Dei  edoftus ,  (ibi  per 
fex  dies  operandum  e(Te  ,  intelligere  potuit»  Quanto  magis  erant  hasc  per- 
fpicua, quando  Deus  Adamo  indicavit ,  fediem  feptimum  (Ibi  confecrafle  Se  fanc- 
tificafle >  eique  bcnedixiflfe,  quemadmodum  perspicua  erancei  inftituta  Dei,  de 
matrimonio  unum  virum  inter  Se  unam  foeminam  celebrando  >  deduzione 
matrimonii  vinculi ,  feu  flatus  illius  conjugalis ,  &  de  mutuis  conjugum  officiis , 
quando  ei  (ìgnifìcaverat  Deus ,  virum  reliSurum  pacrem  fùum  ac  matrem  fuam,  Se 
uxori  fua  adruelurum,  eofquein  unam  carnem  futuros. 

Hoc  fieexplicatum  video  ab  ipfo  D,  Scbookjójm  difquìf.  circa  decalog.  then*22.  & 
23.  '     ■  Lex  vero  Naturali*  (inquit)  prout  jupra  quoque  inmi.nus  latiusp a- 

tet  quàmjus  Naturale ,  refpetìumquenon  modo  babet  ad  in/ita  ili-  principia  pratica  ,  è 
tju'tbus  jus  Naturale  deduciti  >  veràm  etiampro  obje€to  agnofeit  Dei  fatìa  èr  òpera  >  e 
quibus  homo  in  fi  atu  innocenti  a  ,  per  concreatum  habitum  fapuntia  >  fanblimohiaK? 
jujìitiéy  cognofeere potuit ,  quid  fui  ejfet  offici i.  Difcrimen  hocinitio  debemus  proba- 
re  (f  dein  applicare*  Ergo  confideremo  conjugii  inftitutionem.  Sane  mere  Dei  bene- 
placiti fuity  quòd  borni  ni  (  qui  crefeere  <$  multiplicari  inflar  reliquorum  anhnalium  de- 
bebat)  interdici  voluerit  vaga  Penerei  unam  folummodò  eiadjungendo  conjugem*.  Non 
tulit  vero  Deus  de  eo  legem  :  Sed  fecundumjus  hoc  pofitivwn  ,  iffe  Adamus  >  fimul  a: 
è  coftà  fud  formatam  per  Deum  Evam  cogwvity  legem  naturalem  fibi  prafcripfit, 
Quod  luce  meridiana  clarius  patet  ex  Gen  Cap.2.  ver/.  2}.  (sf  24.  qunmenim  Deus 
Evam  condidiffet ,  &  ad  Adamum  \adduxiffet  »  Mofes  hanc  Adami  orationem  ratio- 
cinativam perje&ijjìmèfubjicit.  Tumdtxit  Adam:  Hac  demumvice  ad-ftos  ex 
orlìbusmeis,  &  caro  ex  carne  mea  :  Haec  vocabitur  vira  ,  eo  quódhascex  viro 
defumra  eft.  Idcirco  relitturus  virpatrem  fuum  &  matrem  fuam,  &  adhrrebie 
uxori  lux  j  eruntque  in  carnem  unam.  Neque  enim fai fum  fui ffec»mmunemp arem em, 
qunm  monogami am fibi pracipi ratiocinando colVgeret ,abundè  docet  Chrìftus  Mattb.  19; 
verf,  l  tf.feqq,  Item  ^Apoftolus  Ephcf.  f:  verf.zS.  <ffeqq.  f/mul  eundem  colligi ffe, 
imperium  in  uxorem  >  fibi  velut  capiti  competere}  atque  natura  adverfarium  effe  yvicq- 
H$H*T(i*>  '  probabiltter  admodum  colligi  tur  ex  tis -,  qua  babit  Apoftolus  1  Cor.  li* 
v.  7.  (3  feqq.  item  1  Tim.  2:  r$.  *Atlegeshas  per  ti  nere  ad  jus  Naturale  in  Tratlatu  de 
jure  Naturali  abundè  evicimus.  pergit. 

JaHo  hoc  fondamento  >  Quarto  >  ulteriiis  colligo,  pari  rat  ione  Adamum  ,  ante* 
tjuam  Deus  quoque  manumadmover  et  ere  and*  Eva  >  collègi fie  fcftimum  d'um  D  co  fanti  i~ 
ficandum  efie  -.Non  legiturquòd  Deus  Adamo  praferipferit  cultum  diei  fepttmi  :  Nam 
apudMofem  Cap.Ziverf.  z-®'*  3>  bAcfilumojfendas,QiiUtti  autem  perfeciflet  Deus 
die  feptimo.  Opus  fuum  quod  fecerat ,  quievit  ipfo  die  feptimo  abomni  opere  fuo 
quod  fecerat:  &  benedixit  Deus  diei  feptimo  &  fancìificavit  ipfum  >  quum  in 
eoquieviflet  ab  omni  opere  fuo,  quod  creaverat  Deus  faciendo.  Quibus  verbis 
haut  fané  injungitur  Adamo,  ut  diem  feptimum  habeat  facrum\  fed9  ut  Adamus,  qut  . 
in  ftatu  integritatis  familiatiter  cum  Deo  converfabatur  ,  audivit  per  Deum  non 
minus  fuifje  benedicìum  diei \ feptimo  >  quàm  eundem  quoque  fui ffe  fanéificatum  ,  feti 
fantìoufui defìinatum  ;  (ineddemnotationevox  htec accipitur  Levit.%:  io.  Num.j; 
1.  & alibi]  fecundum  habitum  (apienti  a fibi  congenitum  >  ftbi  ipft  indi xit  hanc  Legem* 
Diemfeptimum  quo  Deus  requievit  ab  opere  creationis,  venerare,  &  fan&nrn 

habeco. 


Cap*  VI.  De Lege Naturai  s* 

habeto.  Quam  Ugtm  ut  naturalem  (  (ecwidum  fenfum  jam  antea  'propofttum  )  omnes 
quoque  Adami  pojìeri  inviolabiliterconfervafjent  ,  nifi  ipfe  Adamus  Dei  imaginem  tur- 
pifjimè fu*  propria  culpa  ex  fui ff et  ?  interea  non  defiit  efielex  naturali:  ,  cequc  atque  lex 
de  con'su rio  unius  cum  una ,  feu  Monogamia,  Nam  aque  fecundum  congenitum  ha» 
Vitumf apienti  a  >  collegiti  &&r*'ah%r<§*  fé  venerari  debere  diem  feptimum  ,  cui  Deus 
btnedixerat,  atque  infallibilitery  probante  ipfoChrifloy  ut  modo  vidimus ,  collegh  fé  una 
conjugecontentum'effe  debere  (?c.  fidile, 

Tenendum  etiam  ,  Adamum  in  ftatu  innocentiae  >  multa  ex  hoc  libro  legisDei, 
Véro  fcil.  Natura  intelligere,  acclarc  acdiftm&e  percipere ,  potuiiTe  etiam  fine 
fuperaddita  reyelatione  autinftru&ione  ,  quxuos  confufè  fatis  ac  indiftin&è,  li- 
cet  reperita  revelationeadjuti,  obfervare  poflumus.    Condicus  enim  illead  imagi- 
nem Dei.   Gen.  1:27.  &  5:  1.  acjuftitià  originali  praditus,  qua  inftructus  perfette 
Deum  colere  potuit^;òque  pertòè  voluntatera  ejus,quovis  figno  expreflam  &  reve» 
latam,  perciperes  eratenim  feientìà  intigni  praedicus  ac  cognazione  ,  ut  liquet  Col. 
l:  io.    Gcn.  2:  2,  19.  Longc  excellens  erat  ejus  Ingenii  folertia  >  Cogitationis 
celeritas ,  perceptionis  facilitas ,  &  Judicii  gravitas  &  fagacitas:     Unde  legem 
cordi  infcriptam  habuit ,  ut  tam  facile  voluntatem  Dei  quovis  figno  expreflam 
perciperc&eimoremgerere.potuifletiacfieflTetnaturalisipfius  temperies,&  altera 
Natura  :  Nam  per  habitum  illum  Capienti*  fancìitatis  Se.  juftitias  ,  quo  prariitus  fuit ? 
iptusnatus  erat ,  ut  ad  obedientiam  in  omnibus  Deo  reddehdam  ;  ita  ad  ipfam 
Dei  voluntatem,  quovis  figno  aut  verbo  excerno  manifeftatam  ,  cxpreflfam,  aut 
aeclaratam  ,  dignoleendam.     Legcm  naturalem  primigeniam  (inquit  Apdloniusy  ubi 
fuprajug.  43  :  44,  )   Deus  homi ni prtmo  prafcripfit  &  revelavit ,  non  tantum  per  >ynkq 
»i*l*e  hominis  intelleclui  infìtas  &  connata: ',  fed  etiam  per  jujiitiam  Originatemi  feu 
Hibitum  Sapienti*,  Santìitatis  ,  <3"  Juftitia  concreatum ,  naturaliter  hominis  animo  in- 
Ttum  ,  <j\(4.$v%i.    Dona  enim  ilta  Sapiente,     Santìitatis  (?  Jujltti*  ,  non  tantum  ho- 
ninem  aptum  reddid<r:mt  ab  obedientiam  Deo  prafìandam  j  fed  &  regulationem  aHuum 
lonefìorum  ipjì  notam  ecerunt ,  obligationem  ad  aBus  fapienter  fanBè  <f  juflè  infìituen- 
los'jnduxerunt ,  homintmque  excitarunt  (St  impulerunt  ad  atìus  natura  integra  confor- 
ne  s  prò  ducendo  s*     Dottrinai?  verbo  externo  <a&<Poyix*  Itgem  illam  natura  Deus  bo- 
vini primo  illujlravit  OT  confirmavit ,  (sf  etiam  in\ìitutis  pofìtivis  adauxit  ;  non  ta- 
nen  primitils  tulit  aut  homini  prafcripftt  ;  ftd  per  naturam  integram  creatam  bomini  na* 
uraìiter indidtt ,  pr<ejcripftt & revelaiit. 

Nosverò)licet  ad  quidam  Theologir  puncta.fcil.  Dcum  ejfetDeum  effe  coi 'endumSc 
ìmilia,  facultatem  habeamus,  qua? ,  quando  feexferit  Se  exerceré  incipit,  fuo 
nftincìu  ac  vi ,  ftatimeaagnofeit  &  fentit  ;  et  ad  alia  prima  principia  Juftirix  Se 
Equitatis ,  vel  cognitis  terminis , approbanda  Se  agnofecnda  promti  fimus,  propter 
gniculos  illos,  Se  reliquias  veteris  imaginis  Dei  mcntibus  noitns  infìtas  ;  piane  tz  - 
nen  in multis,etiam|licet  denuò  nobis  ìevelentur,  caecutimus ,  ut  ìlla  quac funt  fpiri- 
lis  Deiperciperenequeamus,fineSpintus  S.  auxilio  peculiari:  In  noftrà enim  carne 
lihil  habitat  boni  !{pm.  7;  18.  6c  quod  fapit  caro  inimicicia  pft  adverfus  Deum  fym. 
ì.7,8.  omne  fìgmentum  jomnifquecogitatio  cordis  noftn  tantummodo  malum 
ft,  omni  tempore.  Gen.  6:  e.  Se  rigmentum  cordis  humani  malunteft  i  puentii 
pfius  Gen.%:  21.  confer  Ephef.2:  1,  2,  3.  &4:  17,  18.&  5:8,  T/7.  3:3. 
Quarclicctnosnunc  multa  laceant,&  quidam  fint,  quorum  obfervationem  non 

L  3  per-  i 


86  De  Lege  Naturx.  tib.  h 

percipimus  apud  Gentes  lumine  Euangelii  deftitutas  >  &qua?  qaomodoàiiatu^ 
edoceri poflunt ,  nos  primo  intuitu>  minime  videre.'poflìmus  >  nequaquam  tameri 
hincfequitur .  ^^^«wipfumillaeadem  in  libro  natur*  legerenon  potuiflè.  Mul- 
to minus  dici  poteft,illud  non  eft  legis>  aut  Juris  Naturali;  frimigenii ,  quod  ab  om- 
nibus hominibus  jam  fub  (tatù  cori upto  non  agnòfcitur,  necadmittitur.  Hinc 
etiamliquet,  male  eacancum  dici  prohiberivel  mandarì  à  Lege  Natura  Prima?*, 
quorum  veftigia  apud  Gentes  luce  Euangelii  nondum  illuminatas ,  obfervamus 
prohibita  vel  mandata,  obfervata  vel  oroifla.  Et  pejusmultòifìanegariadLe: 
gem  Naturx  fpecìare ,  quorum  licet  veftigia  qusedam  apud  Gentes  cernere  eli ,  non 
tamen  adeo  perfetta?  &  Legi  Naturai  Pnmsevs  adacquate  &  fecundumcircumftan* 
tiasomnesconformiaea  apparenti  Natura  enim  Primeva  docuit ,  Deum  folen- 
niter  colendum  effe  in  costibus ,  &cultumhunc  (olennem  peragendumeffe,  fin- 
cerè ,  fpiritualiter ,  cum  reverentiàac  decoro,  &  toto  animo  :  Apud  gentes  au* 
temvefligia  cultus  folejinis  videmus,  ubi  tamen  apudeasapparebithsecfpìritua* 
litas,  fpiritualis  devotio  ,  finceritas,  ac  toralis  animi  prsefentia?  Imo,  annon 
apparet,  cultum  eorum  ludicrum  effe  ac  puerilem  ,  fi  non  crudelem ,  &  qui  magi* 
diabolum  quàm  Deum  referat  ?  An  ergo  dicemus ,  modum  hunc  cultus  naturam 
minime  docere,  eoqnòd  Gentium  cultus  calis  nonfuerit  f  Idem  de  aliis  non 
paucis  dici  potelì  ;  Docuh]N atura  Primeva ,  Deum  coli  debere  modo,  à  fc  infti* 
tuto.  Gentes  tamen  non  eo  modo  Deum  colunt,fcd  modo  ut  plurimumifeipfis* 
vel  a  Diabolo  efficìo. 

Qua  nota  ergo  ,  rogabis ,  dignofcemus  ac  diftinguemus  ea  >  quse  Lege  Nature 
mandanturautprohibentur  j  ab  aliis?  Scriptura  quidem  omnia  Dei  pracepta  no- 
bisexponit,  utilisenimeftad  Docìrinam  j  ad  Redargutionem  >  ad  Correftionem> 
ad  Difciplinam  in  Juftitià  >  ut  perfecìus  fit  homo  Dei  ad  orane  opus  bonum 
perfette  inftruttus-  z  Tim.y.  16 ,  17.  Horum  autem  prasceptorum  quidam funt 
de  novo  inftituta;  Eafcil,  qua:  hominem,  ut  lapfum  &  reftaurandum  ,  proximè 
refpiciunt ,  &  peculiarem  cultus  divini  modum  mutabilem  .  cùm  fub  V.  T.  tum 
fub  N.  T.  pracfcribunt  :  Alia  tamen  funt  non  pauca ,  qua:  ipfa  natura  etiam  nunc 
corruptadocet,per|fcintilIas  illas  cognitionis  etiamnum  remanentes,&  ruderaprio- 
ris  ftat us ,'  fed  clarius, diftinttius ?  ac  plenius  funt  expoiìta  in iacris  literis.  Sunt  ìti- 
dcm  qusedam ,  qux  natura  nunc  vitiata ,  &  malis  moribusacpravisafFettibus  de« 
terior  indìes  reddita ,  fine  revelatione  novi  5  diftinttèacclarèfatispercìperene- 
quic ,  qua:  tamen  proprie  non  fpettant  ad  ullam  aliquam  Gentem  particularem , 
exclufis  aliis;  nec  ad  ullum  unicumEccIefise  ,  peraliquot  faecula ,  ftatum  ;  fed 
ad  omnes  Gentes ,  per  omnia  fecula ,  per tinent  3  itatit  non  fingularem  aliquam  ho- 
minum  conditionem  ,  fed  ipfam  quafi  hominum  naturam  fpettent  ?  Quoque 
Temei  explanata,  Reda  ratio  non  poteft  non  ampletti  &  approbare ,  tanquam  libi 
optimc confona,  imo  &  in  fé  ita  radicata  ?  utoptimisrationibus  fulciri,  &  cor- 
roborai polfint;  8c'm  ipfa  rerum  natura  ita  fundata&impreffà,  utnemohancritc 
peipendens,  &exaftèrìmans,  poifit  non  legere  hujus  lcgis  a?quitatem  >ejufque  vini 
&  obligationem  percipere. 

Nunc  tandem  hanc  Natura*  legem  definiamus.  Lex  Natura"  e  fi Ud  fignum  voluti- 
tatis  divina ,  quo  perpetuò  obligatur  homo  qua  talis  ,  ad  hoc  ceu  bonum  honeflum  necejfa- 
riòfackndm  j  illud  ceu  malum  turpe  &  illiàtwn  ncceffariò  [ugiendum  ;  Uà  in  rerum^ 

natura 


Cap.  VI.  De  Lege  N&fcrae.  87 

Mura  a  Dfo  condita,  #  ad  Dcum  acadfe  retata  ,  exprefim  j  «J  fytf/o  humana,  Velfua 
ù  onte  :  Ve  l  infp  trattone  tst  revelatione  divina  ad 'j ut -a, facile  idpercif>iat3vel  perei  pere  pofn 
"t. 

Hàc  defìnitione  completi  poffumus  tum  Legem  Natura*  Primavam,  tum  Stetti 
iavam,  variata  paululumterminorum  explicauone, 

Dico  hanc  legem' eflè/gw.7?»  voluntatis  Dei;  quìa  hoc  prò  genere pofui  Legis  in  ge- 
nere j  ut  ex  capite  primo  Uquet  ,  ubi  egimus  de  Lege  in  genere»  Dixi  etiam  eam 
Dbligareadbonumfacìsndum&admalum  fugiendum  ,  quiahoceftdenaturàom- 
ìisLegis  divinse,  ut  de  natura  eft  omnis  Lfgis  in  genere,  debirum  officii  fubdko- 
um  conftituere  :  hoc  autem  Officium  cùm  vitanda  tum  facienda  conplecìitur. 

ReliquaaddirTerentiam  hujus  legis  ipeóìant. 

Dixi  hoc  tigno  voluntatis  divina*,  obligari  hominem  qua  talem>  ut  diftingueretur 
laeclex,  abiislegibus ,  qua?  populo  cuidam  particulari  impofira:  erant,  five  ut 
efpublica,  five  ut  Ecclefia  ,  confederato  ;  Leges  enim  quafdam  populo  tule- 
atIfraelitico,quaeeorumftatum  politicumdiftinSè  &  peculiarkerfpecìabant  ,  Se 
ìlìasGentesnonobligabant  :  Alias  etiam  dederat,  qua?  ad  eum  Ecclefia»  ftatum 
>rxcifè  attinebant,&  Ecclefiamchriftianamnuncnonobligant  ?uti  Se  mandata,  de 
juibufdam  nobisnuncimpofitis,  Ecclefiam  V.  T.  non  obftriftam  tenebant.  Por- 
o ,  ut  fupra  explicatum ,  Ea  effe;?//*//  Naturali*  dicamuY,  qua?  decentiam  aut  conve- 
lientiamhabent  cum  anima  rationali  qui  tali,  eóque  omnibus  communia  fune. 

Dixi  perpetuò  obligatur ,  uteam  diftinguerem  à  legeilla,  de  nonedenck)  frucìu 
retito3  qua:,  licet  ZAdamo  totum  genus  humanumrepra-fentanti ,  eòque  quodam- 
nodo  hominibus  omnibus ,  data  fuerit,non  tamen  nunc  obligat  quenquam  ,  proprie 
oquendo, licet  propter  ejus  tr3nfgreiììonem  obnoxii  fimus  omnes  Deijudicio. 

Dixi  hoc  fignum/w  ip sa  rerum  natura  expreffumeffej  quia  puto  hanc  dici  Legem 
jaturé,  proptereaquòain  libro  natura:  legenda  proponatur,  Et  quidem  ,  omnia 
Dei  opera,  tum  in  nobisipfis,  tum  extra  nos,  in  quantum  quidquam  de  officio  no- 
tro  revelant  &  exponunt  ,  ad  hanc  legem  fpe&ant  :  nam  non  modo  pernotiones 
nfitas  volunratem  fuam  revelavit  Deus  xAdamo  ;  fed  &  per  reliqua  opera creationis5 
kper  fuamquietem  ,  poft  opus  fex  dierum  complerum,  ut  fupra  dicìum  Per 
erum  nattiram,non  intelligoipfam  creaturarum  naturameli  fé  tan:um  confideraram; 
ed  una  includo  modumacmethodumcreandi,  &  fimilia  >  &  Divinam  Providen- 
iam,  creaturasproutvult  ordinantem  acdifponentem  ,  undeeftquòd  mutata  re» 
um  conftitutione,  acftatu,  natura  aliud  requirat,  quàmprius  poftulabar,  autpo- 
ìularet  ,  fi  rcs  non  eflent  in  eo  liatu;  ex  gr.  quando  quis  prò  Patria  pugnans ,  arcem 
lutfortalitiumadverfusinimicorum  vim  defendit ,  tenetur  tìdelem  fé  prjcltare  ,  ac 
nunitionem  iftam  nondedere  ;  Se  natura  abhorret  fcdamnat  pertidiam  ,  &  prò- 
litionem  iniquam:  Atverò  idem,inopià  advitam  &ad  defenfionem  ncafTariorurn 
>reflus,  non  tenetur  contraNaturam  pugnare  j  fed  adextremaredatìus  fuam&3< 
ìorum  vitam  ,  pretio  quim  poterit  honoririco,  redimere,  permittente  imo  & 
ubente  Lege  Natura?.  Similiter  Filiis  ^Adami  fuas  germanas  Sorores  ducere ,  per 
laturce  legem  licuit ,  multiplicato  tamen  genere  hum3no>  hoc  non  licere  ,  nemo 
imbigit. 

Addidi  (y  ad  Dcum  W  ai  fé  rttaté,  Qirìa  ex  creatura?  ratìonalis  relatione  ad 
Deura,  tanquam  Creatorera>  Dominum  b'upremum  ,  Confervatorem  >  Legis- 

latorero  > 


88  De  Lege  Natura*.  Lib.  ì: 

latorem  ,  ac  Finem  ultimum ,  fluunc  principaliahominis  officia  ;  8c  in  hac  relacionC 
jacitur  fundamentum  omnis  fubje&ionis  ac  obedientias  noftras  erga  Deum  ,  ut  fu-à 
fius  demonftrari  poflet,  Si  hoc  noftrieffec  inftituti.  Ec  ex  relacione  ad  alias  crcaturas; 
alia  fecundae  tabula:  officia  fluunt. 

Dixi  rationemhumanam  jua [ponte eam perei pere»  Quiacognitio  hu;us  Iegis  erat 
tAdamo  innata  &  infita ,  ac  concreata;  hoceftfacultatemhabuìteaiagacitate,  no- 
titià&acumine  prasdita,  ut,  objeito  propofito,  faciilimè  percipere,  qusenamef. 
fecDeivoluntasperillud  obje&um  lignificata,  potuifTet;  utfupraoftendimus,  in, 
matrimonio  fuo  cum  Eva  celebrato  ;  Et  tam  alacriterjad  obedientiam  fé  accìngere 
pocuit,  ut  nullo  alio  ftimuloindigeret  ;  Eòquehabuithanc  legem  in  corde  infcri- 
ptam  }  quemadmodum  Regeniti  dicuntur  legem  Dei  cordibus  infcriptam  habere', 
cujus  cognitio  eis  infita  eft  ,  Se  denuó  ìmpreua.  Et  nunc  edam  ,  quoad  non  pau- 
ca  >  Ratio  humana  ,  lumine  principiorum  Tua  luce  notorum  ,  eam  percipere 
poteft,  &  ample&i  cogitur,  ni  velit  quibufdam  horum  principiorum  contra- 
dicere . 

Addidi  porro  ,  liei  infpiratkne  &  revelatione  divin*  adjuta  ,  duplici  de  causa  ;  pri. 
mùm ,  quia  vel  ipfi  ^Adamo,  in  aliquibus  cafibus,  forte  opus  fuit  revelatione  vel  fug. 
geftione  divina  ahqua,  refpecìu  faltcm  obje&i:  alias  enim  yìx  capere  poflumus,  quo- 
modo  ipfi  innotefeere  potuit ,  quot  dierum  fpatio  Deus  creaverit  omnia.  Ddn , 
quia  nobis  nunc  poft  Japfum ,  multis  in  cafibus ,  opus  eft  revelatione  &  renovatione 
iftius  Legis  Natura  ,  alioquin  manerec ,  utfupra  dicìum  &  explicatum ,  nobis  ig- 
nota. Hmceft,  quo  i  qui  Spiritu  praeditifunt,  &  lumine  fcripturas  imbuti,  acu- 
ratius  multò  de  hac  natur*  lege  dìfputent,  quàm  fubtiliiìimi  Philofophi,  qui  fa- 
cras  nunquam  viderunc  literas  :  Et  quòd  plurima  fint ,  quie quidem licee  fine  Doc« 
torealiquo,  nunquam,  aut  non  fine  maximo  labore  &  fìudio  ,  ex'hoc  libro  perdifee- 
remus ,  femel  tamen  intelle&a  &  edocìa ,  apparent  vel  charafteribus  magnis  inibì 
deferipta.  Quói  autera  ex  libro  hocce  multa  perdifeere  nequeamus,  teftantur  ipfi 
Ethnici:  Multis  f$gnis  (  inquit  Cicero  Ld.  )  natura  declarat  quid  velit  —  obfurdef. 
cimus  tamen  nefeio  quomodo ,  nec  ea  quie  ab  eà  moventur  audimus»  Et  rurfus  3.  TV//cv 
Si  tales  nos  natura  genuiftet  >  ut  eam  ipfam  intum  &  perfpicere,  eaque  optima  duce*  cur~ 
fum  vi  tee  conficere  pojìemus  :  Haud  ejìet  fané  qu^d  quijquam  rationem^  doBrinam  re- 
quireret ,  cum  natura  fufficeret.  Nunc  parvulos  nobis  dedit  igntculos  ,  quos  céleritet 
malis  mori  bus  t  opinionihufque  depravatisi  fìc  reflinguimus ,  ut  nufquam  natura  lumen 
appareat  —  nunc  autem  fimulatque  editi  in  Lucem  eir  fufeepti  fumus9  in  omni  conti', 
nuopravitate ,  &  infummd  opinionum  perverfitate  verfamur  ,  ut  porne  cum  laEte  nutricit 
errorem  fuxiffe  videamur  ;  Cum  vero  Parentibus  redditi)  demum  Magijlris  traditi  fumm 
tumita  variis  imbuimur  erroribm ,  ut  vanitati  veritas  ?  <2  opinioni  confirmata  natura 
ipfa  cedat. 

Dixi  vel  percipere pofjit.  quia,  licet  Ratio  multorum  pravis  affè&ibus  adeò  cor- 
ruptafit,  utnequeantaftu  multa  percipere,  qua:  alioquin  percipere  potuerunt ,  Se 
afru  dare  percipiunt  alii ,  fatis  tamen  eft  ad  Legem  Naturalem  manifeftandam ,fi  ra- 
tio defalcata  &  ab hifee corruptionibus libera,pollìt earum  vim&obligationem per- 
cipere. 

Suntqui  iftam  dicunt  Legem  effe  Naturse,  qua?  ohm  infcrìpta  fnìt  cordibus 
Genciiium.  Verùm  quomodo  feiemus ,  quid  in  omnium  Centium  cordibus  infculp- 

CUiH 


>  Cap.  V I.  De  Lege  Natur*.  % 

cum  fucric  ;  aut  quid  infcriptum  fuerit  cordi  ullarum  Gentiun ,  nifi  ex  earum  prtxi 
auc confeilìone .•*  Atverò,  andicemus  ea  omnia  Legis  effe  Naturai ,  qua;  ìlJa?, 
praxi  fua  aut  confelfione  ,  agnoverunt  ?  Tum  fancdicendum,  immolationeni 
mimaliuna  aut  rerum  aliarum  ,  JurisefTs  Naturalis,  quia  Gentes  nane,  Se  praxi 
Cui  Se  confezione  ,  approbarunc  :  dein  ,  ù&c,  multa  approbabimus ,  qua?  necef- 
fàriócondemnandafunt:  Earum  enim  praxis ,  ut  fupra  raanifeftum  fecimus ,  in 
multiscorruptiifimafuit.  Et  quid  denique  dicemus,  decultuunius  foliusDei? 
Hoc  Naturalis  ette  Jurisnemonegabit  ;  Gentes  autem  praxi  fuà  &  confeiiione, 
oobiscommendantcukumplurium  Deorum, 

Sunt&  airi  qui  dicunt  legem  Nituralem  ,  Eorum  effe  legem ,  qu.t  necejjariò  vel 
jacienda  funt  vel omittendi  ,  vel erga  Deum  ,  vel  nofmetipfvs  ,  vel  alio* ;  qu&fue  Ipfa 
borni nis  natura  tùam  nunc  corrupta ,  tulia  effe  agnofcit\  veti  argamentis  Mprincìpiis  Ulti, 
qua?  etiamnum  harent  in  cordibus  hominwn,  dedutlis,  ettam  fine  fcripturà ,  ad  agnofeen- 
dum  conpofft.  Vel  tic  loquunrur,  ea  eft  lex  qj<e  non  modojufia  ,  fed  <3f  neceffaria  effe 
trobari potefl ,  principi'ts  ex ipfo  Iwn've  natura ,  quo  imbuti  etiamnum  funthomines  rati- 
onales ,  dtduBis  :  ita  D.  D.  Ctudrev  &  Palmer,  in  Sabbato  redivivo  parte  t.  Cap.  i. 

Sed&hi>  utliquet,  rcftrtngunr  Lcgem  Naturalem ,  ad  eam,  qua?  jam  poft 
lapfum  talis  eft  >  Se  non  ad  eam  etiam  excendunt ,  quse  talis  fuit  in  iii:a  primsevje 
integritatis.  Praeterea  &  hàc  rationeabhàc  lege  excludunt,  ea,  qaae  fari  nunc 
neqjeuntfinercvelatione.  Acque  itanuUàlege  naturali  ten-bimur  credere  Tri. 
nitatem  Perfonarum  h  deitate,  quam  camen  ignorare  ^Adamum  in  ftatu  inno- 
tentiac  nefas  eft  putare.  Et  alia  quidam ,  officia  noftra  non  erunt ,  ad  quaepraeftanda 
vel  omittenda  lege  naturali  tenebimur;  quia  natura  noftra  nunc  corrupta  ea  nunc 
non  agnofeit ,  ncc  fine  fcripturà  nofeere  poteft  \  qua:  tamen  Natura  ,  lumine  fcrip- 
turà: illuminata,  julta  &  aequa  non  potile  non  agnofeerc. 

Melius  ergo  ili i.  qui  volunt  Legem  Naturalem  Eorum  e/Te  ,  qua;  intimam  ha- 
bent  cum  ipfàhominis  natura  rationali»  qua  tali,  convenientiam,  aut  difeonve- 
nientiam ,  feu  ,  quse  nomini  ,  quatenus  creatura  rationalis  eft  ,  bona  fune  vel  mala  $ 
fcinterq  ìa; ac naturam  humanam,  ratione  gubernacam  ,  eft  proportio  decens  & 
honefta ,  aut  ejus  contrarium. 


CAP.    VII. 

De  Divifione  Legum  in  Morale/  ,  CeremoniaUs 
&  judiciaks. 

IN  confetto  eft ,  varia  Lc^um  genera  prxfcripfiiTe  Deum  populo  Ifrafilitico,   Se 
non  modo  Leg rtn  Ni.u  aL*m  renovafe,  Se  àcorruptelis  ,  ci  poft  lapfum  affri- 
catis ,  vindicafle  ;    fèd  Se  po^nloifti ,  ut  Eccl.-'ia  erat ,  confi  irraco  ,  Lcg^svanas 
ìimbolktisk  Typicasj  qui>>us ,  m  D^o  riù  colendo,    mftrueren- 
M  tur 


c)G  Divìdo  Legum  in  Mot.  Cerem.  &  jW/V.  Lib.  I. 

tur  ,  deJifle:  &  eidem  populo  ?   tanquam  politile  feu  Reipublica:  ,   Leges  Voyen- 
es  &  Politicas ,  in  cayfis  civilibus  8c  crmiinalibusadminiftrandis ,  propofuiilè. 

Ha:  omnes  leges  Deumauthorem  unicum  agnofcunt:  illeenim  cas  omnes  con- 
diditactulit,  vel  mediate»  vel  immediate  >  uc  libri  Mojìs  abundè  teftantur.  Hoc 
etiamconfirmat  Thomas  i.2a2quasft98  are  2.  Dicendo:  Quòd  lex  vetus  homines 
ad  Chriflum  ord'indrit  duplicher ,  uno  quìdem  modo  >  teftimonium  Chrifto  perhibendo  ; 
undeipje  dicit  Lue,  ult.  oportecimpleri  omnia  quse  (cripta  fune  in  Lege  8c  in  Pfalmis 
&  in  Prophecis  de  me  :  or  Joan  5.  Si  crederete  Moyiì ,  crederetis  forfican  &  mihi  ; 
de  meenim  illefcripfir.  Alto  modo,  per  modum  cujufdam  dtfpofìtionis  $  dum-,  re- 
trahens  bomines  à  cult  uidololat  ria ,  concludebat  eos  fub  cultu  unuts  Dei ,  à  quo  falvan- 
d:tm  erat  kumamim genus  per  Chriflum.  Unde  lApoftolus  dicit  ad  Qi\.  $.Priufquam 
vmiretfidesfftblegecuftodiebamur,  condujì  ineamfidem ,  qua  revelanda  erat.  Mani- 
feflumeflautem-ì  qnòdejufdemeftdifponeread  finem,  0T  ad  finem  perducere ,  Or  dico 
ejufdemperfe,  vel  per  fuos  fubditos.  Non  enimDìabolus  legem  tuliffet ,  perquam  homi- 
ws  adducerentur  ad  Chriflum  \  perquem  erat  ejiciendus,  fteundum  illud  IVJat.  il.  Si 
SatanasSatanamejicicj  divifum  eft  regnumejus:  Et  ideo  ab  eodem  Deo  aquo  [afta 
eH  falushominum per gratiam  Chrijìi ,  l-x  vetus  data  eft.  Quae  contra  objiciuntur  vide 
ibidem  confutata. 

Qyare  in  illà  ©ioxg«n'«  Deus  unicus  erat  Legifiator  fummus  &  principalis ,  licet 
ufusfìc,  inhifcelegibuspromulgandis,  cu  n  opera  Angelorum  >  tum  opera  Mo- 
jìs, Mofes  ergo  prò  Authore&  Ligiflatore  non  eft  rubendus,  propriàenim  autho- 
ritatenihilprsefcripferat  ,  ne  vel  Legem  illam  de  libello  repudii,  de  quo  dicit 
Chriftus  Mat.  19:7,8-  quód propter  duritiemeordis  Judaorum  permiferit  uxores  di- 
mittere ,  ur  conftat  ex  loco  ,  Deut,i\:  \,l,i,  4»  Ubi  leX  Illa  habetur,  Quando 
enimdixerat À4o/*ej,  repudiantem  non  pofle  rurfusrepudiatam  ducere?  addidit, 
illud  Deo  abominationifuturum,  Ec  certe?  cùm  per  nane  legem  permiflum  fuerit 
Judaeo  >  prius  dùToIvere  matrimonium  ,  &  novum  contrahere  \  faùs  conftat,  Mofen 
propria  authoritatehancfacultatem  non  conceilìflè;  fed  permiftìonem  iftam  mi- 
nifterioMo/ìj  à  Deo  profecìam  fuifle  :  namnullum  hominem  penes  erac  talem 
permilììonem  Lege  aliquà  ftabilire.  Mofesctam  fidelis  fuit  tanquam  fervus.  Hebr. 
3.-verf.5. 

Hac  ratione ,  peculiare  habuerunt  Judxì  privilegium  :  Et  Gens  illa  à  caeteris 
omnibus  diftinguebatur ,  illifque  pra?ferebatur  ,  eamque  inftar  peculii  felecìam 
(iugulari  modo  (ibi  addixit  &  confecravic  Deus.  Deut.  4;  7, 8.  Qua  enim  eft  alia  gens 
tam  magna ?  cui propinquus  eft  Deus ,  ficut  Jehova  Deus  nofter  eft ,  quoties  invocamus 
tum*  Et  qua  eft  gens  tam  magna  ,  cuifunt  ftatutaty  judicia  juftay  ficut  eft  tota  hac 
lex,quam  Egopropono  vobis hodie.  Pfal:  147: 19, 20. lndtcat  verbafua  Jacobo ,  ftatuta 
fua  &  jurafua  Ifraèli  >  non  fecit  ita  ulti  Genti  ;  ideoque  jura  ifta  non  no^erunt.  Hom. 
3:2.  lìlis  concredt taerant  eloqui  a  Dei:  (icC^.^f  Eorum  erat  Adoptio ,  &  gloria 
impacia  ?  Or  legis  conftitutio  ,  Or  cultus  &  promiflìones. 

Hìncetiamillseinimicitias,  populum  judaicuminter?  &  alias  Gentes  >  qua;  non  j 
nifi  per  Chriflum  demum  fublatse&  peremptas  funt  ?  ut  liquet  Ephef.2: 15»  16. 
paries  erat  intergerinus  Eos  inter&  alias  omnes  Gentes  3  quem  Chriftus  tandem 
diremit  Col  2: 17. 

Malèautem  hinc  infert  Ludovkus  Molmaus,  Paraneft  Cap^.Pag.  103,  ip4- 

Hanc  i 


•Cap.  VII.       Divifio  Legum  in  Mor.  Cerm.  &J«dJc.      91 

Hanc  legisdivinsepopulo  autiquo  datxdivifionem  vulgarero  >  in  Moralem  Ceremo- 
nialem  &  Judiciaitm, nasvis non  carere,  quòd  fcil  :  unus  earum  author  fuerit  Deus ! 
Nam,  quis  igrrorat ,  legesdivinas,cùm  NaturalestumPofitivas ,  Deum  unicum 
habcre  autorera  t  An  ergo  propterea  Leges  ese  non  funt  inter  fc  diftinguendse  i  An 
putat  Molhaus,  hujusdivifionisapprobatoies&propugnatores,  credere  2ut  di- 
cere ,  rationem  hujus  divifionis  fumi  ì  diftincìa  earum  caufa,  aut  à  diftincìo  auttore? . 
Quid 9  an  omm'no  non  diftinguenda:  funt  ili*  leges ,  quae  eund; m  habent  au&orem? 
Cullane  eftdiftinttioautdifferentia,  qua?  à  materia  fumitur  ?  Quidilli  ergo  Nu- 
•gatoriiTmentem  venerit  miror,  quód  fic  loqueretur  :  Et  edam  fi  agnofeac  va- 
riammateriam  legum  Ifraèliticarum  ,  verfari  circa  varioshominumordines ,  con- 
ditiones ,  fun&iones  ,  fexus ,  quando  dicit  ,*hauc  vulgarem  divilìonem  non  carere 
fuis  naevis ,  eò  quòd  varia  hsec  materia  una ciane concludarur ,  quatenus  unus  earam 
fu  author  Deus:  quis  non  videtquàm  pueriliternugetur? 

Magis infipida  funt qux fequunrur.   Tum  (inquit )  R^lpublicdry  Ecctefia in unam 
focietatem  adunata  erant  >  ut  focietas politica  d  rcligioja  non  dijfcrret ,  hujusferinde  ac 
illius  eircumeifio  x&rì&ti  ejfet ,  non  dijìinguens  àfeinvicem  Ecclefiam  &  Rjmfntblicami 
fed  utramtjue  ,  in  unum  corpus  conflucntemtab  aliis  Nationibus  interno feens^  uni  iidemque> 
prapojiti ,  de  omnibus  caujìs  di; ceptarent-,  <?  qui ejjet  fonti/ex  fummus  ,  idem  ejfa  j'upre» 
musjudex.  Refp.  Duobuslaborant  bare  omnia  vitiis,/>r/V«ò,  omnia  ralfafònt  :  Dein, 
nihiladremfaciunt.  Falfum  etenim  eft,  Rempubhcam  &  Ecclefiam  Judaicam, 
non  fuiflè  diftincìa  formali  ter  ;  falfum  ,  focietarem  politicarci  a  religioni  non  dif- 
crepafie:  falfum?  circumcifionem  hujus  perinde  ac  illius  fuitte  xatTneA»*  nani  alia: 
gentes  etiameircumeidebantur:  falfum,  eofdem  Praepofitos  de  omnibus  caufis 
difeeptaffe,  ut  liquet  Deut.  17:  12.2  Parai.  19:  ri.  falfum  itidem,  Pontificem 
fumraumruiffefupremum  judicem  :  Nam  Rex  erat  fupremus  in  civihbus  judex. 
Verum  haec  fufius  profequi  non  eft  hujus  , loci.  Dein  ,   quid  hinc  quxfo  conclu- 
det  Molinai**  1  An  poteft  inde  inferre,  leges  jftas  nullo  modo  diftingui-3  Quid  fi 
daremus,  Rempublicara  &  Ecclefiam  judaicam  in  unam  focietatem  adunatam  fui  (Te  > 
&  hujusperinde  ac  illius  K&viftùt  fuifle  circumeìfionem ,  non  diftinguens  Eccle- 
fiam à  Republicà  ;  fedutramque,  in  unum  corpus  confluentem  ,  ab  aliis  Nationi- 
bus  internofeens;  eofdemque  praspofitos  de  omnibus  caufis  difeeptade ,  &  fum- 
mum  Pontificem  fuiflefummum  Judicem  ;  aninde  fequeretur ,  nullum  dari  inter 
leges  illis  latas  diferìmen  i  Verum  quidem  eli ,  hac  data  fuppofitione ,  non  diftm- 
guiillas  leges,  refpecìufocietatum  di  verfarum  ,quibuspraelcribuntur;  neediftingui 
diverforum  judicum  refpe&u.  Eas  autem  non  omnino  diftingui ,  nemo  inferre  po- 
tcrit.  Eadem  focietas  materialiter ,  vario  modo  confiderari  pot;ft,  k  fecundum 
varios  iftos  refpe&us ,  variisfubefle  legibus:  ut  focietas  fabrorum  poteft  haberc 
fuas  proprias  leges,  quatenus  ab  aliis  omnibus  focietatibus  diftinguitur;   poteft 
etiameadem  focietas  fubefielegib us  toti  Reipubhcx  communibus^  poteft  etiam 
fubefle  Legibus  Naturalibus ,  quazleges  inter  fé  fuo  modo  dtftinguuutur.  Sic  Judaii, 
quatenus  homines  rationales ,  fubjcSi  erant  legibus  Natura? ,  feu  Legi  Morali  ; 
quitcnus  politiam  conflituebant   ab  aliis   diltmcìim  ,    gubernabantur  legibus 
politicis  j  quatenus denique,  Ecclefiam  faciebant ,  regcbaniurlegibusceremonia- 
libus. 

Nonminusridicula  eft  illa  altera  ratio,  quòdy  fcil.  cumfexccntlcs  legatur  in  V.T* 

Jvl  z  dt 


9  a  Divifio  Legum  in  Mtr.  Cerem.  &  Judit. .       Lib.  I. 

de  legem  Dà  cognofcentibus  ,  toto 'corde  obfervantibus-t  d<que  amhulantibus  in  legibus 
&ftatutis  Domini  >  femper  intelligantur  ti ,  quorum  "Sita,  perpetua  erat  conlenfio  &* 
congruenti*  cum  omntbuì  legibus  per  Mofen  traditi*.  Nam>  hoc  non  obftante>  leges 
iìlx  opcimè  poflunt  inter  fé  diftingui:  Nec  eft  quod  dicamus,  quando  loquitur 
fcriptura  de  tranfgredientibus  legem  Domini ,  intelligi  hoc  vel  de  Morali ,  vel  de 
Ceremoniali>  vel  de  Judtciali  tantum:  varias  enim  ac  diftin&se  Ieges  poflunt  ab  iif- 
dem  vjolari  hominibu?. 

Gaj  rit  icidem  quando  dicic ,  Nell'ibi  legi  cerìas  legum  &  caufarum  claffes  ad  certa* 
perfonas  (f  certa  tribunali  a  referendas  effe:  aut  quofdam  pratpofitos  fuijfe  dirimendis 
caufis  circa  legem  moralem  y  alio:  circa  ceremonialem  >  tertium  denique  genus  circa  pò . 
liticum  :  Ètenim  uc  una  &  eadem  fpecie  caufa  >  pofiìc  ad  varia  referri  tribunale ,  & 
à  variis  Prarpoficis  dirimi  ^  fic  &  diverfas  caufa:  macerialiter  confideratse,  poflunt 
ad  unum  Scidem  tribunal  referri,  fub  una  formali  ratione;  nihilergo  hinc  evinci  po- 
teri ,  contra diftincìionem  hanc  legis  De  ufkatam.  Ecquem  novic  nane mutuantem 
di  fti  n  ftio  :i  em  à  diftinftis  cribunalibus ,  apud  qua:  de  ìis  dijudicabatur  *  Si  non> 
quorfum  hxc  C  Cur  ita fomnians  delirat  ? 

Paria  fune  fequentia  Quid ,  (  inquiens  J  quoà  qui  tamfolicitèpartiuntur  leges  in  claf- 
fes, nondum  cuiqie  elafi  futm  legem  afignarunt:  (&  dubiuman  legem  de  Sabbato  in 
totun  moralem  Jlatuerint  >  (TquJiclaJfe  ìnduàent  leges  de  ufuris  y  de  deci  mi  s  ,  &  de 
efufujfocatorumBjfp.  Licet  de  quibufdam  legibus  ,  dubitari  à  quibufdam  poilìt , 
ad  quam  claflem  iint  referendas  ;  nulla  tamen  bona  confequentià  inferri  poteft» 
eas  ad  nullam  harum  Clalfium  referri  pofle  ;  aut dari  quarcam  aliquam  fpeciem  ad 
quimreducendasGnt:  Et^uidem,  fi  hocurgeatadverfarius ,  teneturiftim  quar. 
tam  fpeciem  nobis  allignare  »  ut  facilius  diflìcultacem  omnem  tollat*  Veruni ,  quid 
fidentur  a&iones  qusejam  5  qaae  ad  varias  hafee  kguméfpecies ,  fub  vario refpe&u, 
referendas  fiat;  an  propterea  cutpanda  eft,  Se  prorfus  rejicienda  haec  corn muniter  re- 
cepta  divifio  ì  Tum>  quia  varias  funt  a&iones,  qu ibus,  vario  fcilicet  refpe&u,  d'u 
verfavioiantur  pra:cepta  moralia ,  ut liquet in  Ebrietate,  qua,  uno refpeftu,  vìo- 
laturfextumdecalogiprasceptum  ,  &,  alio  refpecìu  >  o&avum  •,  fequeretur ,  re- 
jiciendimetìam  efle  diftin&ionem  illam  legis  Mòralisindecempra»ceptorum  ca- 
pita. Porro  fi  valida  eft  ratio  adverfarii  adverfus  hanc  divifionem ,  valebit  non  mi- 
nus  ?dverfus  divifionem  legis  Moralis  in  decemverbaj  quiaaliquasfunta&iones 
morales ,  feu  prsecepta  de  a&ionibus  quibufdam  moralibus  ,  de  quibus  dubita- 
ta, aucdnbicari  poteft*  ad  quodnam  feilieee  dccalogi  caput  praecifè  referenda 
fine. 

Ego  lubensconcedam  ,  plurimi  diri  prsecepta  mixta ,  qua:,  promixtura:& 
compofitionis  ratione ,  ad  varias  referri  polfint  legum  fpecies  :     Una  enim  &  ea- 
dem lex,  fecundum varios  refpe&us,ad  Moralem,  Ceremonialem,  &Forenfem 
Legem  referri poteft  :  Qaod  Zapperai  de  legibus  Mofaicis,  Lib.  1.  Cap.  6.  oftendit* 
in  ipfo  quinto  decalogi  pi  accepto,  dicens,  idejfe  Morale  nude  in  fé  confi deratum; 
t^-Judiciale  >  quatenus  terne  Canaan  <&  benedizioni s  in  HU  promiljìonem  continet  l 
Cerem ornale /wf«^r  aliquidy  quatemts  Cananea  terratypus  erat  caìleftis  iìtius patri*  * 
quaten'AS  item  h<t:promi(fime,non  ad  naturalem  tantwn^itAbujus  (f  terr*  iUius  ufum  at- 
tjtecomn-ilitatemrefyicere  piot  D:usv)hit;  fei  ( qioi  Amplini  eft,  inquit)    atten* 
éJttiJnal  coìifmiMrn^CQryni^icatiommfogierìsgratHJt'^  promi/Jìomm  (?  dottrina»  - 

falutarn 


Cap.  VII.       Divifio  Legum  in  Mot.  Cerem*  &  jW/V.      93 

(dui iris  in  Ecclejì*  ,  qu<£  terminis  terree  Canaan  twn  erat  circumf cripta ,  àquo  typo  & 
vera*  Ecclefi*  conforto  alieno* fé prafiabant  libri ,  qui  parentibus  fuis  dòitum  honorem 
proterve  den^gabant.  \  ,         ■ ,-       r 

Hocibidemdemonftrat,  inlegehomicidii,  inquiens,  Quatenus homicidium  ftm- 
pìiciter  prohibet  ,  Moralismi  :  Quaterna  pcenamcaphalem  in  bomicidas  voluntarios 
*crf>  Judicialis  :  Quatenus  afylum  in  ci  vi  tot  e  aliqu*  refugii  monftratd,  qui  bornia- 
dium  involuntarium  ,  vel,ut  vacanti  fortuitumicomnifit,  ad  fummi  ufque  Sacerdoti* 
mortem ,  Ccremonialis  atque  typica  ejl ,  in  fummum  noHrum  Sacerdote/»  Cbrifium 
rèfpiciens.  Vide  plura  ibidem.  Porro  exemplis  oftendit  ibidem  ,  quomodo  una 
eademque  Iex  Mofaica  &  Moralis  eli  &  ForenGs  fimul  ;  Et  quomodo  &  Cere- 
monialis  &  Forenfo  :  Et  denique quomodo  &  Moralis  &  Ceremonialis ,  ac  tan  - 
dem  hsecadditpa*.  39.  Cujus  legum  divinarum  compojitionis  0  mixtura  fymme- 
\ria>  ex  comnuni  ipfarumratione  tanquam  bafit?  fondamento  dignofeitur.    Deus  enim 


....tfqui   .. 
iam  harmoìiid  i) iter  fé  confonem ,  &  quafi  emeinant ,  feque  mutui s  quafiawplexibus  tm~ 

plicent, 

Hmc  facile  eli  ad  inftantiasallaeas  refponderc  :  Nam  fabbatum  in  fé  confìdera- 
tum,  feu  quatenus  quarto  decalogi  prsecepeo  mandatur ,  Morale  eft.  Hibuit  tamen 
quid  Politicum  annexuoi,  refpe&u  poenarum  invioiatores  irrogatarum.  Ut& 
quidCeremoniale,refpecìucu!:us|mo!aiciinco  ufurpati,  auc  duplicis  facrificiieo 
dieoblati.  Leges  de ufuris  &  decimi*  ,  quodamj  refpeftu  Morales  erant ,  &  quo- 
dam  Politicai  Sic lex  iliade  ufu  fufFocatorum  dici  poteft  partim  Ceremonialis  > 
partim  Politica.  Hoc  antera  non  obftance,  recipi  poteft  vulgaris  illa  diYìlìo  >  do- 
nec  meliorofferatur» 

Qux  autem  poftea  addiC  Molinau*,  minusad  rem  faciunt  Tandem)  (inquiens)  cum 
Yetus  injìrumentum dicatt  labia  facerdotum  cuflodire  feientiam  Mal.  2:  y.legem  non 
htrituram  à  Sacerdote  5  necconftlium  a  f apiente ,  nec  verbum  à  Prophetd  Ezech.  7; 
26-  Jcr-  *':  l*m  dìtsmultos  tranfaBos  lfraèlitisfme  Deo  vero  ,fme  Sacerdote  docente^ 
1$  [/ne lege.  2  Chron.  15:5.  Quis  credat  legis  vocabuU  quameunque  legem,  vel  moralem, 
vel  ceremonialem  >  vel  politicam  non  intelligi  *  *Aut  Deilegemde  Lepra  dignotione 
tf  expiatione ,  non  effe ptrinde  verbum  £ki,  ac  lex  de  furto  (fhomicidio.  s\efp.  Quam 
tana  fimhxc  omnia,  nemo  non  videe  :  Etenim  ,  licetinaliquibus  fcnpturxlo- 
cisivocabulum  legis  ^eneraliterfumatur  ,  prò  tota  Lege  Molaica ,  omnes  Leges 
Morales  &  Ceremoniales  ac  Forenfes  Cjmple&ente  ;  nulli  confluenti*  hinc 
concludi  poteft  >  leges  iiias  non  dividi  in  Morales  ,  Ceremoniales  ,  &  Politi- 
cas.  Non  eft  ergo  operaspretiumlocoscitatoseximinare  :  NameriamG  conce- 
dati >  qnod  tamen  probatu  difficile  fiù^  erit,  Legem  ,  in  his  omnibus  locis, 
fumi  general  iter  j  per  millclìmam  confequenciam  non  probibit  Molinaus ,  quod 
probare  fatagit.  Concedimus  edam,  legem  de  leprae  dignotione  fuifle  Dei  verbum, 
perindeacerat  lex  de  furto  &homicidio.  At  quid  inde  tequitur?  Anputat  nos 
dicere  aut!omniare>  leges  Politicas  &  Ceremoniales  non  fuifle  divinas  ì  Somivuc 
quidemfiitaputec. 

£$  quis  credati  (  inquit  porro  )  fteerdotes  non  effe  cujìodes  legis  pili t Ut*  &  morale 

M  3  JHXté 


94         Divifio  Legum  in  Mar.  Cerem.  &  Jadlc.  Tib.  1. 

juxta  ?  Sane  cumjubet  Deus  populum ,  utfaciat  fecundum  omnia  qu&docuerìnt  Sacer* 
dotes,  nullamlegem aut caufam  eximit  5  quam  aut  Sacerdote*  docere,  aut pjpulus  ob- 
fervare  non  debeant  :  Nam  &  Deuc.  24: 8.  jubet  legijlator  ut  in  plaga  lepra  diligenter 
obfervet  populus,& faci at  fecundum  omnia  qua  docuerint  Sacer dotes  levitici,  promiscue 
documenti*  ab  ore  Sacerdoti  s  prodeuntibus ,  includens  quafeunque  leges  >  parique  religio* 
ne  ob fervare  jubens  ,  qua  ex  aquoDeumauthorem&tatoremhabenty  2<e//>.Opportu- 
nnm  nunc  non  eft  {digredì  >  ad  fententiam  Molinai  Eraftianam  difcuciendam. 
Demusergo,  Sacerdotes  fuiflecuftodes  legis  Politica  &  Moralis,  probec  Moli* 
naus  bine  fequì ,  iftas  leges  minime  interfediftingui,  aut  non  differre  à  legibus 
Ceremonialibus.  Ulud  autem  Deut.  24:8*  exprefle  limitatur  ad  legem  de 
leprà  ;  &  inde  non  poteft  concludi  quidquam  contra  nos  :  Imo  fi  quis  ne« 
garet  oacerdotes  fuifle  omnium  omnino  legum  cuftodes,  hoc  teftimonio contrarium 
evinci  non  poteft,  nifi  putet  adverfanus  >  generale  bene  inferri  poflè  ex  parti- 
colari. 

Idem  refpondendum  ad  fequentia  >  quando  dicir.  Sed  nee  credendum ,  Propbetas 
in  congregat  ioni  bus  illis ,  &  domibus  orationis  oppidatimereBis  >  dequibus  Levit.  2$, 
folumaecalogum  expofuijfe,  &  legem  moralem  docui jfe  ,  autnonlìcuijìepopuloinhiscce- 
tibus  »  diebus  Sabbati  (?  in  Neomeniis,  confulere  Propbetas  fuper  quacunque  re  per  Mofen\ 
a  Deo  jujfd  >  qua  in  controverftam  cadit.  Nam  confequeiuia  hasc  nulla  eft,  ergo  non 
diftinguuntur  leges  illse  in  Morales  >  Ceremontales ,  &  Forenfes ,  ut  neminem  latere 
poteft.  Sed  huic  viro  folemne  eft ,  verba accumulare ,  &  tamen  nihil  dicere  $  pa. 
ginas  implere,  &  nihil  prorfus  probare. 

Audiamus  fequentia  Siquidem  (inquit)  legijlator  nunquam  pronunci  averit  intelli. 
gentiam  aut  obfervantiam  legis  alicujus  >  futa  ceremonialis ,  fed  divina  ,  qudes  funt  om- 


legem  I{efp.  Si  cultus  fumatur  prò  quàvis  obedientia  Deo  praeftitàj  tum  quidem  i 
obfervantia  legis  Moralis  Se  Politica-  arque  erit  cultus  divinus,  ac  erat  obfervatio  le- 1 
gis  Ceremonialis ,  qua:  erat  determinano  legis  Moralis,  in  quantum  Deum  fpec- 
tabat,  utloquiturThomasi.zxQueft.ioi.art.i.  At  vero  fi  cultus  fumatur  pro- 
prie» prò  aàu  diretto  in  Deum  ,  fubratione,  aut  finis  tantum ,  autetiamobje&i, 
tum  in  aperto  eft  >  omnem  obedientiam,  five  legi  MoraIi>  imprim  is  quantum  Ipec- 
tatfecundamtabulam>  praeftita;  five  legi  Politica;  &  Forenfi,  non  fuifle  acì uro 
cultus.  Dcin^  licetdaremus ,  cultum  Dei  confiftereia  intelligentia  &  obfervan- 
tia Omnium  praeceptorum  ,  ac  legum  à  Oso  latarum ,  inde  tamen  non  feque-  I 
tur ,  ficut cultus  fimplexeft  ,  ita&  fimplicemautunam  tantum  legum  claflemm-  ; 
lifTe:  nam  cultus  unitas  &  fimplicitas,  non  pendec  ab  unitate  aut  fimplicitacei 
mandati, 

Audiamus  tamen  probationemj  cum  entra  (inquit)  centies  in  veteri  injìrumento 
legijlator  jubens ,  ut  Deo  cultus  impendatur,  de  omni  cultu  Dei  debito  intellexerit,  nee 
dijiinbìionempofuerìtintermoralem^'  ceremonialem  cultum  Rjfp.  Ergo  cultus  incer- 
nus  >  qui  quidem  Moralis  eft)  non  diftinguetur  a  cultu  externo  ?  qui  Ceremonialis 
fuit»  Ergo  quotiefcunqac  colebatur  Deus  ceremonialiter  ,  colebaorf  &  moraliter 
feu  interne»  Quis  autem  non  videe  quàm  abfurda  fint  haec  ? 

Sic 


ap.  V 1 1.      Divifio  Legum  in  Mot.  Cerem.&Jndic.      95 

Sic  (inquic  porrò)  nec  cuti  dicunt  Apoftdi  apud  Lucori  act.  14;  27?  &  15:21.' 
mnif abbaio  itges  praligi  (3  t'xponi ,  voluerimt  ùuditons  fuos  intelligtre , ,  fé  tia/i  de  lege 
'tr*Qnì*k  aut  politica  ,  fed  de  morali  tantum  fermonem  injiituìjje.  Cum  enim  Ux  poli- 
-.tbars.uerit  cuUus  divini ,  frocul  duhio  pnelegebatur  <j  exponebaiur  pari  religione, 
mi  f abbaio ,  quàcster*  Lges.  I{efp.  Nemo  negat ,  prae'etìam  eìum  tuiCe  &  expo- 
am  legem  Ceremonialem  &  Politicarti ,  cum  Morali ,  no;j  q,iia  ipfa lex  Politica 
rs  crac  cultus  divini  ;  fed  quia  omnes  illxleges  eranc  à  Deo  lacae ,  &  in  unum  quali 
>!umen  compatta?,  &arcU  (ibi  invicem  conjuncìce:  &  ad  eos,  tura  quatenus 
>mineserantrarionales;  tumquacenus  Ecclefìa eranc  Dei  -,  tum,  denique,qua- 
ius  peculiari*  erantRefpublica  ,  Deo  fpeciatimTep arata  &  devota  ,  inftruendos, 
tseomnes. 

ConcIuGo ergo  q-iam  hinc  infert  ejufdem  farina?  eli  cum  prasmiflìs  ;  atque  >  (in- 
it)  bifee  putocompertum  fieri,  frujìra  dividi  leges  &  caufas  ,  qua  eoiem  judicio, 
-am  eodem  tribunal'  >  C  ab  eàUm  per fona  difcjeptantur  ut ridere  e  fi  Deut.7.  {di  cere 
buit  ij)  comm4te<è.ad  l  ^ .  ubi  Ifacerdos  judicat,  non  de  negotiis  facris  peculi  ariter , 
(  dequàvis  litetfive  capitali fìve pecuniaria  Refp.  impertinens  hìc  eli  quicquam  dicere 
caufis,  ubi  inftituitur  fermo  de  legibustantummodo  ,  &de  divifioneiftà  legum 
piusjam  repicità  >  Dòn  ,  opportunum  nuncnon-eft  ,  oftendere  diverfa  tribuna- 

I  intellegi  Deut.  17.  &  quomodo  diverfae  caufae  ad  diverfa  hxc  tnbunalia  attine- 
nt.  Ve;ùmlicet&ha?c  omnia  etiam  illi  darem,  infirma  eflTec  ejus  conclufio  ; 
iftranempe dividi  leges,  quse  eodem  judicio,  coram  eodem  tribunali,  &  ab 
lemperfonàdifceptantur:  Nam  diverfa?  ac  longè  diliincìae  poiTunt  eife  leges  > 
Cd  aut  refpecìu  materia? ,  qua?  non  diftinguuntur  refpecìu  tribunalium  ,  coram 
ibus  difeeptantur  ;  aut  perfonarum  ,  quse  fecundum  eas  fententiam  ferunt  :  Ne- 
e  inftituitur  hsc  divifio  refpe&u  diverforum  Judiciorum ,  Tribunalium,  aut 
rfonarum  Judicantium.  Sed  alia  longè  eft  ratio  hujus  divifionis ,  ut  dictum. 
'Quicquid  ergo  dicat  Molinaus ,  recineri  poceft  haec  divido  ?  Nam  ei  favere 
ìetur  ipfa  Scriptura ,  qua?  farpius  legem  diftribuit  in  prrecepta,  ftatuta  &  judi- 
[1  feu  fi^D  &  Dpn  &  D^iJ'^D  feu  tocidem  legis  fpecies  ,  utvidereeft 
:W.4:v.ij,  14.  Scy.ii-  Se  6:1, 20.  &7:u.  &8.11,  & 26: 17.  &  30: 16. 
rJt.z6:^6>  1  J^fg.  6: 12.  &2:$.  &8:58.  Neh*  1:  7,  £9:  24.  Nontamea 
i;o,  duas  tantum  incerdum  enumerari  fpecies,  fub  quarum  tamen  una,  facile 
t:ia  comprchendi  poteft,  moJò  de  terna  etiam  fpecie  ibi  fiat  fermo.  Fateor 
ira  bis  (fi  bene  memim)  addi  quanum  ,  qua:  facile  ad  unam  trium  reduci 
»  eft. 

Ratio  aucem  hujus  parcitionis ,  fiqua?ras ,  unde  defumatur  :  Eain  fumi  dicic 
t.tius  in  Syntag-  P.  1 .  Difp.  3  l.Thef.  2 1 .  &  spollonili:  de  L tgt  Dei,  Cap.6  Pag.  1 3 8. 
tjfficiolegis ,  cujus  eft  conltituere  &  fancire  cdinem,  iecundum  qiiem  homo 

II  Deo  &  proximo  conjungicur:  Conjungitur  autem  (inquit)  homo  cum 
Dpiprimò  (imilitudme  Se  morum  ww^Ììth  quidam  interna  &  excerna ,  nempc  , 
licìione  ,  juftitià  ,  fancìimonu&  ventate  ,  cujus  normam  cradit  prima  parsle- 
;»  beindeiftorum  afìuum  cultus  Divini  iìgniricatione  Se  telìacione  externa  ad- 
nitistcfiais&fymbolis,  quorum  rationem  przfcribit  pars  altera,  quxeftdeCe- 
eioniis&  Ritibus.  Poliremo  quid  homo  nomini  ex  oilìcio  debeat,  poftrema 
espars,  nempe,  Forenlis,  diftmcìius  Ifraelitis  applicata ,  cxpUcac.    ^ 

Piaaior 


96  De  Lege  Ceremoniali,  Lib.  Ef 

Plinior  autem  nobis  videcur  ratio  hujus  divifionis  fupra[à  nofris  indicata  ;  riem- 
pe, quòd quidam  leges  officia  iiscutnaliis  omnibus  hominibus  comrounia  prsef- 
cribebanc ,  eóque,  eostanquam  homines  rationalesrefpiciebant.  Se  omnes  Gen- 
tes  omni tempore  obligabiiit } quales  funt  ese  quse  Morales  diamoli".  Aliae eos>  qua- 
tenusrerapubUcamdiftin&am,  ele&am&Deo  dedicatam  faciebant ,  refpiciebant 
&obligabant:  Et  hujus  generis  erant  Leges  Politica;  feuforenfes.  Alias  denique» 
ftacum  eorum  Eccleftafticum  fpe&abant,  eofque  ?  quatenus  erant  EccleQa  miuoren- 
nis?  obligabantj  leges nimirumCeremoniales,  Denis haftenus. 


C  A  P    VI  il. 
De  Lege  Cerem&nhlL 

LIcet  noftri  non  fic  infìiruti ,  has  Legu  n  Divinarum  fpecies  fufius  trama- 
re» aliqualem  tamen  earum  praMiittere  explicationem>  non  inutile,  fec 
propollto  noftro  commodum ,  juiicamus ,  primùm  ergo  de  Lege  Ceremonial 
agemus . 

Voeabulum  hoc  Cerimonia  derivant  quidam  à  Care,  Oppido  juxta  Pjmam-i 
quo  Romanorum  facra  ,  quando  capta  erat  à  Gallis ipfa  P^ma ,  oblata  erant  ,  &  r 
verendilfimc  habira ,  utTbomat  i,2*£^e/£  99.  tArt.%.  in  Corp.  ex  Maximo  Va 
Urio,    Vela  Cerere >  quae  dicebatur  Dea  frugum  ,  eo  quòd  primo  ex  frugibus  ob 
lationes  Dso  ofiferebantur.    Atque  ita  Cereraonia  idem  eft  quod  Ctrcri  smuntale 
dona.  Vide  Tbomam  ibidem.     Alii  volunt  à  cannài ,  uti  MaJJurius  Scabinus  apud 
Gelliumi  Lib.4.  Cap.  9.  tefte clarifT.  Voetio ,  Pol.Ecclif.Par.i-  Lib.i.  Trae,  ri 
Cap.  $.  8cMat.  Martin,  in  Lexico.    Alii  à  Cantate.     Alii  denique  à  Carus  adje- 
ttivo,  quòd  apud  antiquos  fynonymum  erat  t*  SanBus ,  atque  ita  à  Cerus  eft  ceri- 
monia >  ut  à  fancìus  fit  fanftimonia.  Hoc  cum  Scaligero ,  probabilius  judicat  Voi* 
tiusibid.  &  inde  non  ineptè  quem  con/icere  poflj  putat  Hetrufcam  difciplinamà 
Childaearum  &Op  i-e"  ty'*  >  oravh  ,  invocavi*,    hoc  défumpfiflè,  quia  audire 
Deumin  verbo  loquentem ,  &  Deo  loqui  per  preces ,  propri:  funt  a&us  virìTan&i& 
religiolì.    Vide  Martin.  Lexicon,  in  Voc.  Cerus, 

Ei  refponient  Gr«:a  vocabula  in  facris  U§*  mis ,  ritus  9  xABor.  21.  fty*0> 
Col.  2.  hKXióttm7*)  q,J*  voce  redduac  LXX.  vocem  Hebrseam  pn :  non  3U^  cere" 
momaruai  iftarumobfervatio  fuerit  ICraèlitarum  coram  Deo  uftitia,  Sjdquia  ty- 
pi  Se  umbra:  frenine  Cìirifti  &  benetìciorum  ejus ,  tic  loquitur  spolloniti*  di  Legt 
Dà  ,  Pag.  j7r#  Qai  vultetiam  has  ceremonias nomine Xxi%4^  denotan,  P^m.yi 
v.4.  H:brty:i.  Hebraue  voces  huic  refpondentes  funt  D'uD5^0  &  O^pHt 
fed  hsc  psftre;na  ufitatius,  prasfertim  quocies  lise  duaeconjuactas  rcpeauncur;  Nani 
tunt  per  O^à^D  intelligunturconfticutiones  politica:. 

Cirm  mi  étilixiint  Divina,  alia;  Ht,nin&.  CJcraejré,  vd  Politica  lai:  vel  Ec» 
clefialicx  CereninU  banana  politica  vel  civilis,  expheante  celeberrimo  lroetiot 
ubiiupra  Pag.  \-?S>  eftformilicasqa*Jim  excerna  .  Omaxoiiis  ageadimceriiomi- 


Cap.  VII.  De  Legc  Ccremoniali.  97 

aesautlege,  autconfuctudineuficatus.  Eftque  duplex  •  Aur  racioni  &  neceffi- 
:ati  naturali»  fi  ve  ad  effe  fi  ve  ad  ben  è  effe,  innixa,  atque  inde  deduca»  tanquam 
iecorum  naturale  ;  Autraero  arbitrio  Se  inftituto  hominis  recepta  »  in  foro  ,  cu- 
ria é  aula,  fenoli^  caftris,  collegiis ,  compitis  >  conviviis,  nuptiis,ludis>  fune- 
ibus  ,  £cc.  Quarura  fubdivifionem  Vide  apud  eundem  ibidem.  Ceremoni*  humana 
Eccleftdfiica ,  eft  quae  in  Ecclefià  &  circa  exercitia  religionis  ccclefiaftica  obferva- 
:ur,  Se  alio  nomine  adiaf  horumy  decorum  ,  ritusdicicur.  Sedhar,  qux  hominem 
luthorem  habent ,  huc  non  fpe&ant. 

Ceremoni  a  divina,  eft  quam  Deus  ìnftituit  ,  quaeque  ideo  obferyacu  neceflaria 
rft.  Eftque  vel  Politica,  VdEcclcfiaJìica.  Politica  turfus  vel  eft  Generali* &  per- 
itila, quales  firn:  omnesobfervationes  decori  naturali»  ex  gr:  eae  de  veftibus  & 
roma ,  per  quae  diftinguitur  vir  à  foemina  Deut.  25: 5.  1  Cor.  1 1 : 1 3 ,  14.  Vel  Par- 
ieularis,  quales  erari:  fise  ceremomaelegis  rorenfis  Moùicz Exod.  ti:  6.  Deut.Z}: 
xrf  9.  Has  edam  politicas  ceremonias  miflTas  facimus  :  nam. 

Nos  bic  tantum  loquimur,  de  Ceremoniis  divini*  EccUfiapcis  ,  quae  etiam  facrat 
un:,  myìlìat'Sc religiof» ,  quseque  fpeciacim  pertinebant  ad  ceconomiam  Vete* 
is  Teitamenti. 

Vario  modo  zc  fenfu  fumi  ab  autoribus  cenmoniam  Eccle/ì.tfticam  ,  teftatur  cele- 
>er.  Vottius,  ubi  ftipra  Pag.  377.  aiiquando  >  wquit ,  late  accipitur ,  prò  omni 
:ulcu  inftituto ,  feu  prò  tota  religione,  quae  omnia  officia  divina,  eorumque  mo- 
lum ,  ordinem&formalitatemcoriipkiftitur;  aiiquando  _/fr/<3«,  prò  obiervatùr- 
libus  quibufdam  circa  illa  officia  ,  atque  una  prò  omnibus  adjun&is  &  requifitis 
)fficiorum  divinorura  proximis:  qualìa  funt  perfona:,  utenfilia  feu  inftrumenta , 
oca,  tempora,  ordoagendi&c.  Aliquando/?W«3/^i,idquetripliciter,  vel  prò 
tftionepmf/kf/ca  circa  acìionesilias,  quae  cultus  divini  inftituti  partes  integrale* 
une,  &  fpecialicer  officia  divina,  &  agenda  facra  dicuntur.  Vel  prò  ordine  in  exe- 
:utione  divinorum  officiorum ,  8c  in  adhibitione  atque  ufu  adjunétarum  acìionura 
>eriftaticarum.  Vel  prò  obfervationecircumftantiarum  loci  &  teraporis.  Nos  hìc 
ìecfumimusinlatiflìraa,  neque  in  ftriftiffimà  acceptione.  Neque  »  in  ftricìiorc 
jeneraliter,  fed  limitate  ad  cultum  judaicum  ,  feu  ceconomiam  V.  T. 

Non  ergo  hiefumimusceremoniam  prò  quo  vis  ecclefiaftico  Se  externo  ritu  ad 
:ultum  externum  fpecìante  :  Quia  etiara  in  N.  T*  tales  fune  inftituti  ritus  ;  fed  prò 
;itibus  illis ,  qua  in  Ecclefià*  Judaica  inftituti  à  Deo  erant. 

Quidam  volunt  legem  ceremonialcm  idem  ette ,  quod  lex  mutabilis  Se  tempo. 
•aria  i  ac  fi  cereraonia  eflèt  *5n  t**  mi  »«e?»  ^w:  fed, li cec  veruni  Lt,legcm  cere- 
nionialemadterapus^ntura datamele  ;  li  tamenceremoniaidem  fit  quod  muta- 
bile, confundeturlexCercmonialiscum  JudicialifeuForenfi  ;  nam&haec,  quan- 
wnjudaicam  rcmpublicam  fpe&abat,  etiam  mutabilis  eft.  Veruni  quidem  eft  > 
(udicialia  multa  cum  Ceremonialibus  innexa  &  implexa  fuiflc,  diftmiU  tamen 
uiffceanemofanus  negabit.  Nam  &  Moralia  nonuunquam  conjuncìa  lubuorfcnr 
'eremonialia ,  quae  eamen  in  fé  prorfus  diftincìa  funt. 

Sunt  qui  per  Ceremoni  Alia  intclligunt  tant  um  modo  figurativa*  qua:  trium  erant 

;enerum,  puta,  vel  Memorativa  prxtcritorum  ,  vel j7gw7zc4t/?;<{pia;icQCium,  vel 

k  Typica  futurorum.  Et  quidem  Pafcha ,  Se  alia;  quxJam  ceremonia: ,  erant  X 

l  "iv<tt  k\Significativ<t  k  Typic*,  At  vero  probari  non  poteft,  omnia  pra% 

N  ceri- 


98  De  Lege  Ce*emoniali.  Lib.  I»> 

teritorum  Memorativa}  aut  praifentium  Significativa  effe  proprie  Ceremonialia,_ 
prout  Ceremonialiaà  Moralibusdiftinguuntur;  auc ideo  Mutabilia  auc  tempora, 
ria  effe. 

Adlegem  ceremonialem  referimus  typicas  in  cultu  ordinantias,  quseChriftum, 
eyuSjptirHsfo  »  aftiones,  pallìones  ac  beneficia  prarfigurabant ,  &  variorum  offi- 
cio™ m  fpiritualium  ,  ac  moralium  documenta  fuerunt  5  quoque  Ecclefia:  judaicae, 
qui  tali  ,  ad  eam  ,  in  ftatu  ifto  infantili ,  duriufculc  exercendam ,  prasfcripta?  erant . 
VideH^.  9.pertotum&  io:  1.  Gal.  4;  1,2,  $,  4,  CoU  2:  16,  17.  Huc  èrgo 
fpe&abant  leges ,  de  Sacrificiis ,  Ablutionibus ,  Sacramentis  propriis  >  Diftinc- 
tionibus  Perfonarum ,  Locorum,  Temporum,  &Ciborum,  deLepra,  &  ejuf- 
modilmmunditie,  &c.  Quae  figillatim  hic  omnia  enumerare  >  non  admodum  ad 
propoficum  noftrum  praefens  fpe&at. 

DickTbomas  i.z&Queft.  ioi.fi,rt.  i.  Rationem  ceremonialium  in  hoc  coauT- 
tere,  quòdpertineant  ad  cultum  Dei:  Etquidem,  fi  cultus  late  fumatur,  &  ea 
etiam  adcultum  pertineredicantur ,  qua: ,  licet  immediate  ad  Deum  ordinari  non 
videantur,  preparatoria  tamen  funt  >  &  in  Deum  colentibus  prxrequiruntur  3  ad. 
mittipoteft  ;  nam  fic  ad  cultum  pertinere  dici  poflunt  prascepta  de  abftinentià* 
à  cibis  >  veftibus  quibufdam ,  &fìmìlibus,  quia,  iftàratione  idonei  ad  Deum  co- 
lendumexternèreddebantur  Ifraélitse,  Negaritamen  non  poteft,  quafdam  fuifle 
ceremonias  >  quas  ad  cultum  Dei  immediate  non  fpe&abant  ,  fed  officiorum 
quorundam  moralium erant documenti,  utapparer  1  Cor» 5: 7.  2 Cor»  6:  ver/.  17, 

Quando  dicimus ,  hanc  Legem  Ceremonialem datam  fuifle  Ifraélitis ,  feu  Genti 
Judaicae,  quatenus  talem  Ecclefiam  faciebant ,  intelligimusillam  difpenfationem 
illuftrem,  quas  minifteriali  opera  Mofis  (labilità  fuerat,  in  qua  omnia  plenius  ac 
planius  ordinata  erant;  non  quòdnullam  ante  iftudtempus  habuerit  Deus  Eccle- 
Oam;  nec quód nulla: antea inllitutas  fuerint Ceremonias:  nam  uti  Deus  femper 
habuit  Ecclefiam ,  fic  Se  promiffiones  Euangelii ,  &  alia  media  Valutaria  ab  initio 
Ecclefia:  communicabat  Deus  ;  Se  ante  tempus  correcYionis ,  Deo  vìfum  eft ,  per 
ceremonias  umbratiles  >  populum  fuum  docere.  In  priori  ergo  illà  periodo  >  Ab 
Adamo  fcil.  ad  Mofen ,  varia  erant  prxcepta  ceremonialia  data  >  ut  de  facrirkiis  Gen. 
4:^,4,5,^^.11:4.  C7m.8:2o>2i. &  12:7,8. &  13:4,18.  De  diftinótione  ani- 
maIiummùndorum&immundorumGf».7:2.  Denonvefcendo  fanguine.  Gcn.  9» 
4,  5.  Decircumcifione  Gen.  17:  io. 

NoneftaudiendusT^o^rfjj  quando  dicit  i.lxqu. 10$*  art.  1.  ifta  facrificia  ob- 
lata  fuifle ,  exquàdam  devotione  propria:  voluntatis  :  Hoc^enim  eflet  peccatum 
MiX^ltT%9Ìtt<.  Aperte  autem  dicit  Apoftolus  Heb.  11:4.  Abelem  facrificajfe  ex 
fide:  fides autem fupponit  verbum  inftitutionis  ;  &  verbo  innixa  eft;  non  vero 
nititur  voluntaria  devotione ,  aut  mandatis  hominum.  Col,  2:22,23.  Map.15:  3, 
4, 6.  Et  porro  remuneratus  erat  lAbelvihbili  aliquo  teftimonio  ,  utliquet  ex  Caini 
indignatione,  Quis  autem  dxcee  >  yoluifle  Deum  cultum  ,  a  fé  non  inftitutum ,  ita 
acceptare  * 

Nec  magis  audiendi  funt  alii  pontificii ,  qui ,  ut  facrificium  tniflìedefèndant  ,re- 
fcrunt  facrificiorum  inftitutionem  ad  Lumen  Natura.  Nam  hinc  fequitur ,  voluiflè 
aut  debuifle  Adaraum  ,  etiam  in  ftatu  innocenti* ,  facrificia  Deo  offerre  :    Sed 

ex 


Càp.  Vili*  De  Lege  Ceremoniali.  99 

cxfcripturis  hoc  evinci  non  poteft,  inquibus  primo  Icgimusdefacrifìciis  cAbclis. 
Et  porrò  facrificia  refpe&um  dicunt  ad  Mcdiatorera,  &  confequentsr  ad  fcedus 
grarixHeb.9: 18,22, 

Scholafticicum  Tbomai:  ise.Queft.  101.  ^rf.4.dividunthasceremoniasinSa- 
crificia,  Sacramenta  ,  Sacra  &  Obiervantias.  Quamdivifionem  ile  illuitratT£o- 
mas.  Ibid.  <^òd  in  cultu  confiderai  poiiìnt  Tumipfecultus ,  quifpecialiter  con* 
llfti'cin  facritìciis  •  Tum  colente*,  quorum  confideranda  eft  inftitutio  ,  quarfit  per 
quandara  confecrationem  velpopuli  vel  miniftrorura ,  &ad  hoc  pertinent  Sacra- 
menta ;  &  tum  eorura  fingularis  converfatio ,  per  quam  diftinguuntur  à  Deum  non- 
colentibusjSc  ad  hoc  pertinent  (inquit)  obfervantiaein  cibisjvelìimencis&aliisejuf- 
modi-  Tum  inftrumenta  colendi ,  ad  quse  fpeclant  facra ,  id  eft  >  cabernaculum  7 
vad&ejufmodi. 

Aliiobjeftumceremoniarum  confiderai  in  Steri:  peragendi: ,  in  Perforisi  Se 
itiTemporibus,  Dehisaucem  ceremoniis  tra&are»  noftn  non  eft  infìituti ,  con- 
fulat  lettor  alios,  Xileni  Syntagma  par,  I.  difp.  44.  Duellai fenneri  Theologiam.  Cap, 
8-  Se  imprfmis  Syfiema  m'ajtts  cianfiìmi EJfenii,  difput  VI.  ad  Tit.  XI.  decedere  Euan- 
gelico, 

Dicuntur  quidem  hae  ceremoniar  in  placiti*  poftta  ab  apoftolo  Epb.  2: 1$.  Col, 
2:14.  non  quòd  legifiatons  mero  arbitrio  fubnixx,  à  nulla  infirà  ratione  prove- 
nirent  ;  quia  ,  ut  Apollonius  ubi  iupra  Pag.  371:  ijz.  fuerunt  ilice  leges  ita  in  placi- 
ti: pofits]}  ut  earumprocul  dubio  myjìica  &  spirituali:  fuerit  explicatio  <?  fignificatio , 
qua  fp celavi t  vel  legis  morali:  itKf&o2i>&.iòi  urgmdum  ,  vel  futuram  in  Chrifto  re- 
demptionem  adumbrandam  &  obfignandam ,  vel  morum  tropologica™  informationem  in* 
pnuandam,  Erant  quidem  Juris  Politivi  Se  Arbitrata  ;  non  fimpliciter  Naturahs  > 
Neceffarii  &  perpetuò  obligantis >  non  tamen  «Aoy*  erant,  aut  juftis  racionibus  non 
fubnixa  hxc  praecepta.  Erant  enim  omnia  ex  divina  fapientia  inftituta  ,  Se  ideo  ad 
aliquem  finem  ordinata ,  ex  quo  eorum  rationabiles  caufac  affignari  polfunt  ,  ut  di- 
cit  Thoma:  ,  ubi  fupra  ,  Qu*ft*  102.  Art,  1.  incorp,  quiconfulendus  eft  in  fequen- 
tibus  articulis  ,  ubi  probat ,  pofle  ailìgnari  rationem  convenientem  ceremo- 
niarum  »  quae  ad  facrificia  pertinebant  xArt,  3»  ut  Se  ceremoniarum  ,  qua? 
ad  facra  pertinebant  <Art,  4.  Se  facramentorum  tArt,$.  Scdeniqueoblcrvantia- 
rum  Art,  6, 

Quinam  autem  fuerint  fines  illi  particulares  >  aut  qusenam  fuerint  illarum  fignifi- 
cationes  Se  aequitates  morales ,  fatis  oftendunt  authores  prasdicìi.  Ttknu: ,  nem. 
pe,  Ff«wr«x,3cluculentiilìmècelcberr.  EJfeniu::  Ad  aliquod  capita  tamen  ab  A* 
pollonio  ubi  fupra  Cap,  1 2.  Thef  6.  reducuntur ,  quorum  primum  &  praecipuum  eft 
fignificatio  ScaJumbrathChnfliejaCquc  beneficiorum  Col.  2.*  17.11^.8:4,5.  &9« 
9-&  io.  1.  *  per  facramenta  &  facrificia ,  fidelibus  applicatio:  Quia,  licetcere- 
monwEifta?infeconfideratae,&abftracìc  à  c%t'<rM&c  GgnifìcationeEuangelica,feu 
materialiter ,  ut  acìus  ratione  prxcepti  Dei  necefiariò  obfervandi ,  ad  legem  refe- 
runtur  $  quatenus  tamen  inftituta  erant  ad  res  fpirituales  lìgnificandas ,  Se  fidiUs  de 
ratione  falutis  eorum  aeternseperChriftum  promuTumerudiendos ,  referendas  fune 
ad  Euangelium  ,  quia Chrillum  praenunciabant ,  (ì^nificabant  Sl  variis  typis  adum- 
brabant ,  ut  hoc  fubfidio  fid':s&  fpespiorum  adillumcrigeretur,  &  in  eoprxfto- 
hndo ,  e*pc&andaque  redvmptionc&  remillìone  peccatorum  per  ipfum  ,  exerce» 

N  z  retur 


xoo  De  LegeCeremonfali.  Lib.  I. 

recur&conrirmaretur.  Et  poft  quacdam  Pag.  $92.  hzchabec  "Et  fané  fi*  voluti 
Deus  coli  ceremomis,  utpotilfimumvtllet  in  illis  attendi  y  non  tam  quid  ejfent  ,  quàm- 
quid  /igni ficarent  ;  quod probare  eftfacillimum',fi  enimharum  rerum  praftatio  per  fé ,  <? 
ut  vulgo  loquuntur  >  ex  opere  operato ,  Dei  cultum  ipfigramm  &  legitimum  confiituifìet , 
non  tamfdpeproteftatttrfaifl'et  in  fcripturis ,  fé  hos  omnes  ritus  ,  in  fé  duntaxat  confidi* 
rato: ,  aver/ari  (?  detefiari :    Quo  faciunt loca  Pfal.  f o:  9.  ■   1$.  &  5 1  :  l&Y 

19,  Efa.  1:  io*  —  14,  <y'66:$-.  Mich.6:6>7.8.  -rftyfr  utDeuscredaturfuìfo 
delcBatus  thuris  odore  aut  nidore  viBimarum  ,  £«0^  *£  /  ii[/w  natura  <Sf  perfezione  remoi 
tum  epe  >  vel  ipfimet  Ethnici  agnoverunt  plurimi.  *Aliuà  igttur  refpexerunP  cerimonia . 
ili*,  per  quod  earum  obfervatio  tam  grata  fuerit  Deo.  Docet  etiam  Joarn  Baptifta? 
ChrisJum  fuife ,  illum  agnum  Dei,  qui  collie  peccata  mundi,  Joan.  1:  verf.  19. 
vfiendenireliquos  agnos  ,  juxta  legem  certmonialem  oblatos  »  revera  nonfuiffe  tales ,  qui 
ptuerint  auj erre  peccata  \  fedtantumtypos  feu  figura:  fui ff e*  hunc  Jefumefaveramil» 
lam  viBimamy  cujus  oblatio  ftt  vera  coram  Deo  expiatio  :  ±Ad  quam  viBimam  omnia  ri* 
liqua  f acri  fida ,  tanquam  umbra  ad  corpus  >  refpexerint:  concludimus igitur ,  prin- 
cipalem  legis  Cerimoniali s  finem  fuifle ,  Chrijlum  ejufque  beneficia  lignificare <$  exhU 
kerc. 

Enumerat  prcterea  alios  aliquoefines  minusprnicipaks&fecundarios,  quales 
funti.  commonefaBio  de  peccato  \  deejus  immunditie?  gravitate»  &  merito  He, 
io:  j.  2.  Nota  prof effionis ,  ftgnumQ?  diftinBio  populi  Dei  ab  aliis  omnibus  Genti- 
bus  ;  erant  enim  ceremonias  quafi  feptum  &  maceria  Epbef.Hi^  Deut.+iS. 
&  HI  go*  3,  Exercitium  cultus  &  obedientia  erga  Deum,  4»  Nervi  erant  (  inquit  ) 
(ublicorum  tonare ffuum,  vincula  populum  confbciantia  »  adminicula  conferyandi 
minifterii  eccleCaftici.  £♦  denique  prabuerunt  multas  utiles  commonefaBiones ,  cir* 
ca  cukum  Dei ,  Se  fan&itatìs  exercitia  Se  mores  :  Hinc  prohibiuo  fermenti 
in  pafehate  1  cor.  j:  verf.  7*  faKs  in  omni  facrificio  ufurpatio  Lenii.  Z:  13 .  collar. 
CumMart.y.so. 

Sunt  qui  volunt ,  has  ceremonias  intelligi >  ytxpracepta  Illa  hominum  »  de  qui- 
bus  Apottolus  Col.  2: 22.  Atqui,  licet  verum  fit,  loqui  etiam  ibi  Apoftol«m> 
vtrfu  nempe ,  14.  &  17.  de  ceremoniis  Mofaicis  ;  nontamenapparet,  pracept* 
illa hominum  effe  ceremonias  Mofaicas  ;  Nam  inter  ea  numerat  Angelorum  cultum 
verf  18.  quem  Deus  nunquara  per  Mofen  Judxis  prasfcripfit.  Hòc  etiam  crarius 
liquet  ex  verbis  Chrifti  Matth.  15:  9.  frujìra  mecolunt,  docentes  deBrinas  >  qua. 
funt  mandaubominum  :  Do&rinse  autem  iftas  non  erant  ceremonias  legales  >  qua* 
ad  huc  vigebant.  Satius  ergo eft  per  cz  hominum  praeepta,  judaicas  tradì tiones  in* 
telligere.  Be\a  in  margine  dici: ,  ha?c  verba  continere  tertium  argumentum  A- 
poftoli  :  Nempe»  Quia  Deut non  eftiftarwn  traditionum  auBor  >  ac proinde  con* 
feientias  non  ligant,  Poteft  quidem  fieri  9  ut  hic  intclfigantur  ceremonias  etiam 
quaedam  à  M>/**prxfcriptse>  fed  refpeftu  fuperftitionura  per  judaicas  traditiones 
annexarum  :  Nam  multa  illi  practer  Dei  prasferiptum  fuperftitiofè  addebanr^ 
Annotai  Porro,  D.  Be%$  in  Verf  2o*  qudd  Ultimo  hoc  locopugnet  Apoftolusad* 
verfusjas  corrupteUs ,  tfua  erant  mera  fuperftitiof*  >  &  abhominibus ,  partim  vafrtm 
titfuafimplicitatcmquorundamfallentibusy  partim  etiam  piane  rediculis ,  excogitata, 
stinti  cum  in  certo  citorum  gen(rt}  <f  taier'ts  fimilihs rebus  »  pitta;  %  rmffio  peccato* 

TW9t 


Cap«  Vili.  De  Lege  Ceremoniali.  101 

rum  >  vis  den\que\aliqua  collocatur,  quamne  ipji  quidem  ejufmodi  ritutm  auBores  in» 
ìdligunt,  quumnujquamfit* 

Vocantur  autem  hx  ceremoni*  ab  Apoftolo  Gal  4:  9.  Je\una  &  infirma  eie* 
menta  mundi  :  In  oppofitionc  fcil.  ad  Chriflnm  ;  non  autem  quatenus  ad  Chrif- 
tumexhibendumacpromiffumducebant,  quamdiu,  nempe  ,  vigebant  :  Hoc 
enim  refpeftu  ,  non  eranc  inanes  umbra:  >  fed  ad  Chriftum  venturum  duccbant  ; 
suraque  uio.modo  >  minus  claro,  praelèntem  fiftcbant ,  &  fidem  exercentibus  exhi- 
bebanc.  Elementa  autem  mundi  dicuntur ,  ut  notac  Apollonia*,  tum  mtod  in  rerum 
mltarum  terrenarum  &  mundarum  obfervatione  tonfijterent  :  Prout  dicuntur  ritus 
:arnalesHeb.  9:  verf.  io*  Etearum  ufui  confecratum  fanBuarium  >  muodanum  aj>- 
nllatur  Heb.  9:  li:  Tum  quòd ut omnia mundanatranfeunt  y  C  non  nifi  ad  pr*«i- 
ntum  tempus  corre&ionis  durare  debuerunt.  Heb.  9: 1 1 . 

Dicuntur  etiam  feptum  fuiffe  mediiparieth.  Ephef.  2:14.  Quia  hoc  ceremooiali 
:ultu  dirimebantur  Judsci  à  Gentibus  :  Ita  ut  cum  iis  coalefccre  non  poterant  ;  Ec» 
tante  illa  lege  in  vigore  ,  in  populum  Dei  adfeici  non  poterant  Ethnici.  Inde 
itiam  eft ,  quód  tntmteitUdicmmt  Verf.  15.  Et  Col.  2:  14*  dicuntur  chyrografhum 
mod  nobis  erat  contrarium.  Ita  &  jugum,  quod  ferri  non  poter at  A&.  1$\  1  o,  &  Ju- 
rum  fervi  futi s  Gal.  j:  1. 

Exipfàharum  ceremoniarom  natura  &  mftttotiòne,  liquido  fatis  conftacabro 
;abiles  fuiflè  :  Inftitutr  enim  erant  ad praftitutum  tempus  corrt&ionts  Reb.  9;  io» 
tmbra  erant  futurorum  bonorum  Heb.  10:1.  Col.  1:  17.  quod&liquetex  vatici* 
liii  Propheticis  lfa.  il.  &  60.  Jer.  3 1:  3 1,  32,  33> 34*  Dan. 9;  15.  Mal.  1. <y 
\.  &  $:$>4.  Hmc  ì  quibufdam  obfervatur',  qaoiMofes  ,  quando  de  De* 
:alogo  loquitur ,  abfolutc  faspe  loquatur ,  illumque  appellet/af dus ,  abfque  decer- 
ninatione  temporis  &  loci  ;  ut  innueret  >  prxcepca  moralia  non  elTe  ad  cer tum  ali* 
[uemlocum  aut  tempus  alligata  ;  cseteris  vero  Forenfi bus  ic  Ceremonialibus  pras- 
eptis  adjiciat  determinationem  ad  certum  locum  ?  terram  viz.  Canaan  ejufque 
ofleffionem ,  &|confequenter  etiam  tempus,  quoufquefcH.iftaduraretpofleffio. 
)cut.  4:  j>  14? 40.  Or  6:  i.C*  11:31-  &  12:  1.  prarterea  plurimae  ex  iftis  cere» 
ìoniis  adlocum  quem  elegerat  Deus alligataeerant.  Porro  adaptatss  erant  ftatui 
lius  EccIeGae  infantili  >  quamdiu  futura  erat  fub pedagogo ,  &  erant paries  interge. 
nus  :  Dicuniuretùm  Elementa  mundi  y  ritus carnaks  Heb.  9;  10.&  jugum  fervi- 
itisGal.  5: 1.  kAEì.  i$:  io.  Quiomncsacfimilestituli  fatis  indicante  tumufum, 
*m  naturam  iftarum  Ceremoniarum;&  earum  mutabilitatem  evincunt.Nec  neceflc 
ft>  ut  nos  hoc  fufius  profequamur,  cum  omnis ratio  abhorreat  dicere ,  eam  le- 
:m  aeternam  e(Te  &  immutabile!» ,  cujus  caufse  vel  fundamentum  Se  principium  » 
terna  &  immu  tabilia  non  funt.  Abundè  fatis  hoc  ab  orthodoxis  ubique  probatur. 
ideclar.  Effemum  Syft  Theol.  Difp. XIV.  aàTit.  XI.  dcEccdere  Euangelieo  Thef> 
%6.  &c.  &  Apoll.  ubifupra  Pag-  399:400.  CTr. 

bIn  hac  quceltione  de  ceremoniaruro  abrogatone,  rria>cum  Auguflìnt  >%comtnunu 
r  diftincuunt  tempora.  Unum  ante  Chriiti  mortem  ,  quo  tempore  falubres 
ant>  ad piorum  fidem  alendara  >  fovendam  ac  confirmandam  ,  inftitutse-  Al- 
Tumpoftpromulgationem  Euangelii  ;  quo,  non  modo  infalubres?  (ed  raortiferac 
:  lethates  funt  utentibus  Gal.  4: 1,2»  |»4»9«  Tertium  tempus intermedium  ;  à 
hrifli morte ufque ad prornulgationem Euangelii,  quo,  moreux  quidem  in  fefe 

N  3  eran^ 


tcz  De  Lege  Ceremoniali.  Lib.  I 

cranc,  ac  non  continuò  mortifera; ,  illis  nempe  qui  fpem  in  iis  non  defigebant 
necufuiearumneceflìtatis  opinionem  aflìgebant  ;  ut  loquitur  Tilenus  orthodoxu: 
in  Syntagmate.  Ut  ergo ,  (  ut  Apollon.  ubi  fupra  Pag. 41  %.  )  intermedio  ilio  tempo- 
re, SynagogafunuscurJri&honorificè  eff erri  cf fortuiti  Jt*  qui  conditum  kumoqu 
obrutum  ejus  cadaver  refodere  >  erutumque  in  ecclejiam  referre  nituntur  >  ii  &fepulcbrun 
facrilegio  violant ,  <$  ecclejiam  fui  judaicarum  ceremoniarum  mole  fati fcentcm>  &  mifi 
rè  gementem  >  peffumdant.  Rine  verifTimumillud  Theologorum  axioma,  Lex  cere, 
monialis  eft  mortua  >  &fi  poftliminio  revocetur ,  fic  mortifera.  Quod  vcrifli 
tnum. 

Caufas  abrogationìs  legis  ceremonialis  has  fingunt  Sociniani*  Nempe,  quù 
Chrifti  religioni  piane  erant  contrarise  ,  legiflatoris  arbitrio  fubmxse;  umbra?  me 
ne  >  quac  fettatores  nec  ad  pietatem  roborare ,  necad  fpem  erigere  poterant  pr*ftatii 
ciorura  bonorum  ;  &quiahàcratione  voluit  teftarì,  Chriftum,  verum  iliius  po^ 
puliregem  exiftere.  Sed  quidem  rejicicnd*  funt,  quiaetiam  fub,  V,  TV  obti- 
nuit  religio  Chrifti,  fecundumiftam  occonomiam  :  Non  erant  iftas  ceremoni* 
illi  religioni  contraria;,  autparum  conyenientes  j  Nam  omnes  ad  Chriftum  du- 
cebant  :  Et  non  fequitur>  omne  pofitivum  >  [aut  quod  à  legiflatoris  arbitrio 
dependet ,  abrogatum  e(Te.  Porro  erant  quidem  >  in  oppofitione  ad  Chriftum, 
umbraej  talestamen  umbra?  >  qua?  ,  quando  vigebant ,  Chriftum  fidelibusexhi- 
bebant  >  eóque  fpiritualia  media ,  juxta  iftam  ceconomiam  ,  ita  ut  qui  iis  riti 
acebantur  ,  roborabantur  >  &  in  pietate  confìrmabantur  ,  &  erigi  edam  pò* 
terantad  fpem  optimam.  Etquòdadultimamrationem  ateinet,  conftat,Chrif. 
tum  eas  non  abrograflè ,  quamdiu  in  terris  fuerat ,  aut  antequam  chìrographura, 
quoderatnobis  fubcontrariumt   in  cruce  è  medio  fuftulerit ,  CoU  1:14.  Efhtf, 

Mclioris  not*  funtilla?  caufas  >quas  aftìgnat  Apollonia  de  Lege  Dei Pag.^oq 
Quia  nempe 9  setas  Ecclefias  jamj  adultior  requirebat  >  ut  ex  hoc  pedagogie 
iiberaretur.  Quia  beneficio  Chrifti ,  coalefcentibus  in  unum  Judseis  &  Gentili 
bus ,  paries  ifte  intergerinus  tolli  debuit.  Quia  exhibito  Chrifto  >  quem  ventu- 
rum  ilgnificabant ,  illi  rei  amplius  inferviro  non  poterant*  Quia  in  certum  tantun 
tempus  demandata?  fuerunt*»  nempe  ufque  ad  tempus  hèfidmi.  Beh.  io 
vtrf.  18»  quod  tempus ,  exhibito  Chrifto  ,  advenic.  Illa?  ergo  ipio  jure  nulla 
fuerunt. 


e  A'j 


Cap.  IX;  De  Lege  Forenfi.  103 

Cap.  IX. 

De  Lege  Judidall  feu  forenfi. 

NOn  fert  inftituti  noftri  ratio ,  ur  controverfiasomnes,  dehk  legum  divina- 
rum  fpecie  motas ,  difcutiamus ,  fatisenimad  propofitum  noftrum  faciec,  fi 
:>aucis  oftendamus ,  quomodo  diftinguantur  hae  à  Moralibus, 

Leges  Judtciales  Excrant  5  quaead  Rempublicam  Judaicam,  quàtalem  >  pro- 
prie pertinebant  ;  &>  adConfervationem  Politici  Ordinis  apud  eos,  latae  erant; 
Atque  ita  quemadmodumCeremoniales  erant  3  quafi  determinationes  Moralium  , 
'nhis,  perquaeordinaturhomoad  Deum  ;  fichse  Forcnfes  erant  quafi  determina  - 
iones Moralium,  inhis,  per  quaeordinanturhominesad  feinvicem,  ut  loquitur 
thomas  1.2X  Quejì.  104.  art.  1. 

!  Harum  legum  Fortnfium  diviCio ,  apud  Tilenum  >  fumitur  avario  ordine  politico 
laclegefanciro.  Ordoautemille  Politicus ,  vei  fpectatur  in  juris  v'inculo ,  vel  in 
nutud  utilitatis  covam  ,  qui  hoc  vinculocolligantur,  communicatione.  Vinculi  hu- 
us  ufus  alius  Privatus  eft  ,  a\ms  Publicus.  Vie  confiftic  vel  in  disciplina  domenica  > 
ju*eftinterMaritum&  Uxorem  ;  Parentes  &  Liberos  5  Dominum  &  Servurn  : 
y  din  Mutua  crviumconfuetudineSc  quotidiano  convi&u.  Publicus  fpecìatur  vel  in 
Magiftratùscum  fubditisnexii;  vel  in  Civium  totiufque  populi  commerciis  cum 
>xtraneis.     Et  fecundum  varios  hofce  vinculi  ufus,  has  leges  dividunt  in  leges 

Somefticam  difciplinam  fpe&antes:  In  eas,  quae civilemfocietatem fpecìant; in  eas  porro 
UJ2  fpecìant  Magifiratus  <St Subditos,8c  dcniqucin  eas,  qux fpeEtant  commercia  Ifraé- 
itarum  cum  extrancis  ,  five  illi  pacati  fuerint  ,  quales  erant  peregri  ni  pei  Cananseam 
tranfeuntes  ,  adven*  &  inquilini  &  cives  ,  feu  profelyti  jujtiti*  ,  five  hojìes.  Hanc 
ationem  fequitur  etiam  Thomas  i.ixQueft  104. art.  4. 

'  Sic  ratione utilitatis  communicationis  varie  dividuntur  ;  Nam  haec  utilitatis  com- 
nunicatio  ,  vel  ab  auBoritate  public à  ,  vel  kprivatorum  voluntate  ortum  habet  :  illj 
'litunturjudicia ,  pcenz>  &  quascunqueà  Magiftraturitèfacienda  flint .-  buie  fub- 
dunturreslegitimèacquifitae,  de  quibusquifque  prò  arbitrio  ftacuit*  unde  con- 
ira&uum  varia  &  multiplex  utiiitas. 

Alii  omnia  hscc  jura  fbrenfia ad  tria  capita  reducunt>  vb( ià\fer[onas  ,  Res  8c  aBiom 
ies  >  cùminillisomncjusconfifteredicatur. 

Alii  omnes  has  leges  dividunt,  in  Oeconomkas ,  quales  funt  leges  de  Conjugibus , 
ie  Parentibus  &  Liberis ,  Se  de  Dominiis  &  Servis  :  Et  Politicas  ,  quales  funt  leges 
ie  Mutuo  civium  Convicìu,  de  Magiftratibus&  Subditis,  de  ordine  Judiciorum, 
ieContracìibus,  de  Diftincìione  dominio!  um>  de  Diftributione  haereditatum  > 
lePcrnis  ,  de  Mihtia,  fcAdvenis,  &c. 

^4^o//ow/oautemconvenientiillmum  videtur  >  leges  politicas  recenfere^  juxta 
irdinempraeceptorumdecalogi ,  cum  fint  ejufdem  appendices ,  ad  moralis  legis 
Dbfcrvationem  pertinentes  :  Quasautem  cuique  accommodet  mandato  decalogi5 
ride  apud  ipfum  ,  de  lege  Dti.  Cap.  ult.  Tbef.  2, 

Veruni  majoris  cfì  momenti  perquirerc?  quomodo  &  quacenusà  Moralibus  & 

Cere- 


i©4  De  lege  Forenfi.  Lib.  h 

Ceremonialibus  diftinguantur  ;  &  quomodo  aut  quacenus  aboleancur  »  auteriaranara 
in  vigore  mancane 

in  lege  iftà  Foren/t ,  diftinguendum  inter  Vrtcepta ,  Se  PcrmiflioMS.  Ex  prascepJ 
tisnullumfuiffe  conerà  7«/w4^r^,Theologiafiìrmanc>  eo  quódjus  natura;  per- 
petuum  fit  &  immutabile  ;  fedhocintelligendum  $ft  de  Jure  Deo  Naturali ,  non 
de  Jurenobis  Naturali:  Nam  prseceptum  illud  quo  tenebarur  quis  fratris  viduam 
ducere,erat  contra  Jus  nobis  Naturale*  licet  non  centra  Jus  Deo  Naturale»  Permif- 
/tonemdiftinguit  Apollonius  ubifupra*  Tbef.  q.inPlenam,  &  piena  Minorem;  IIU 
dat  jus  ad  aliquid  o trinino  licite  agendum  :  Hac  tantum  impunitatem  dat  apud  ho. 
mincs,  &;usnequisalius  licite id  impedire  poifit,  quod  lege  permiiTum  eft.  Ex 
prioris  (inquit)  generis permiflìone  non  mirms  quam  ex  prsecepto  >  fequitur  id  de 
quolexagitt  contra  jus  natura?  non  effe.  Sed  jus  hoc  tantum  eft  Deo  naturale  non 
nobis ,  ut  jam  diftum  depraecepto. 

Licec  (uthabet  ^potfow'Kj  ubi  fupra)  leges  JWoyfr,  (icomparantur  cum  aliarura 
gentium  legibus»  Perfeeìionera  habuerinc  divinam,  Scommexceptione  majorem  ,- 
cum  à  fapientiiììmo  3  juftiflimo  &  incorruptiiììmo  ipiius  uni  verfitatls ,  Se  GnguIoJ 
rum  in  hlc  univerfitate  commorantium ,  Judice  3  latae  fint  $  &  politi*  judaic* 
accommodatiiììmasfuerint;  Nontamen  hinc  fequitur  3  eas  omnes  quam  opuraè 
cuique  Reipublic*  convenire;  alia  enim  eft  Judseorum  ,  alia  aìiarum  Nationura 
ratio.  Populus  Ifracliticus  eratc***^*^©-  AH.  j:  5  1.  De  quo  fepius  conquef- 
tus  elV  Deus  per  Mofcn  Exod.}l:  9.  Deut.  9:  i$,&  33:  3.  Hinc  proprer  hanc 
eorum  9xkn^n^t^>  quaedam  iis  legibus  permittebanturjtefte  Ghrifto  Mot.  19:8. 
qua*  aliis  permina  non  fune. 

Porro ,  quidam  erant  Judicialia  cum  Ceremonialibus  ita  innexa  &  implera  >  utt , 
cumipfisceremoniis  (utloquitur  ;^/>w«ubifupra  Pag.  23.)  Typicis>  non  fo- 
lum  mortua  fint  ;  fed  >  fi  retiperentur  aut  poftliminio  reftituerentur ,  mortifera  ef«. 
fent;  Hisergo&fimilibus,  quae  ad  tempus  illud  Chrifti  exfpecìati,  &  Euan-, 
gelii  nondum  revelari  >  proprie  perrinebant ,  demptis  ,  nemo  negabit  Licere 
nunccuicunqueReipublicse»  legeseafdem  recidere,  aut  alias  ejufdem  fenfas  pò* 
litici  ferre. 

Qua»  leges  populo  Ifraclitico  laras  erant ,  purè  quatenus  terram  Cananxam  poffi- 
debant ,  &  quatenus  ex  iis  oriundus  fuerat  Meflias ,  alias  obligarc  non  poflunt  Gen- 
tes:  Namillaipromillìones,  quibus  peculiariterinnixae  erant quaedam  leges  poli- 
tic»,  aliis  non  erant  data:  Gentibus;  imócarumquaedam  ,  ut  illa  perraiiììo,  de 
libello repudii dando ,  concetta;  &  mandatum  illud  »  deconjugiocum  viduà  fra-! 
tris  fine  prole  mortem  obeuntis ,  ad  femen  fratri  fufeitandum  >  prorfus  nunc  illi- 
citafunc,  ut  videre  eft  A4*#.  5:  &  (9.  Lue.  16.  Levit.tS:  16.&20:  21.  Et  ratio 
quarundam  legum ,  ad  diftin&ionem  fcil.  tribuumfan&èobfervandam>  nuneex- 
hibito  Mettu>  locum  non  habet. 

Diftinguunt  etiam  illi ,  qui  prò  non  abolitione  harum  legum  acriter  fatis  conten- 
dunt ,  -intera  leges ,  qur  prarcipiunt  de  rebus  mutabilibus  ,  &  Ifraelicicse  genti  > 
prò  ilio  tempore,  cum  adhuc  eorum  politia  ftaret,  propriis;  &  Eas,  quae  pr«- 
cipiunt  de  rebus  immutabilibus&  omnibus  Gentibus  communibus  :  illas  conce- 
dunt  abolitasefle  :  Ras  minime. 

Etquidem  veritTìraum  eft  3  Formfium  Ufo        3  fic  di&aruró  )  quafdam  Natu- 

ralem 


Cap.  IX.  De  Iege  Forenfi.  io/ 

ralem  haberc  ratiotem  &  Moralem  :  alias  Specialem  \  ad  polieiam  Se  populum  ju- 
daicum  >nempe>accoramodatas&attemperatas.  Deus  enimillis  per  Àio/l-n  aliquid 
prafcripficcomrauaiter}  quatenushomineserant ,  Legi  Natur*  communi,  Ra- 
tioni  ac  Juri  creaturis  rationalibus  communi  fubjecH:  Aliquid  etiam  iìs  peculiare 
praeferiput;  quemadmodumGngulaeNationes,  Populi,  imò&Urbes  ^quafdasi 
habencaffe&iones  parcicularesac  peculiarcs ,  ob  quas  nece(Te  eft  ut  aliquas  habeanc 
legespeculiares*  quacaliisfocietatibus  ac  politns  inutiles>  imo  forfan  Se  noxir 
cflènc. 

Hoc diftincìcexplicatT/^««n'n5,>'«^/w^e pare.  i.  Difput.  4?.  Thef.  Z9.  5cc. 
his  verbis>  Dupliciter  confidsratur  fopulus judaiewi  1  qua  Populus  2.  qua  Judaicus  , 
il  eft  >  infingulare  cum  Deo  jeedus  adfeitus ,  fingularibufqucfcederis  illius  ftgnis  ,  àc*. 
teris  Gentibus  diferetus,  Priorconfideratiorefpicit  fundamencum  commune,  id  eft> 
jpfam  naturarti  humanitatìs ,  fecundum  quxm  omnes  bomines  ,  qua*  homines ,  communi 
legetenentur:  pofterior  refptcit  modum  (ìngularcm  ,  non  natura  fed grati* ,  adqttam 
Deus  vocat  Ecclefum  >  fìve  e  a  ex]udxis  »  ut  oli;?} ,  fivt  ex  Chriftianis  ,  ut  hodie ,  con» 
ftet.  Ut  homines  ,fic  res  quoque  dupliciter  confiderantur.  Sam  vcl  com munis  eft  earum 
ufus ,  a  natura  .id  omnes  pertinens  promifeuì  :  Vcl  (ìngularis  ,  qua  ad  obfignanditn 
feedus  grati  a ,  peculiari  in  'ìituto  Dà  >  ad  fan&os  hominum ,  ptr  fosdus  fanelì 'ficatorumt 
ufus  adhib:ntur>  Si:  un  t  eademque  regio  Qhanan&a  utrumque  ufum  praftabat  jud<els  \  pri- 
mùm  Na:uralem  ,  quem  hi  ex  cultura  &  babitatione  ejus  percipiebant ,  qua  hemines  : 
Deinde  Supermturale  n  ,  five  Sacramentalem  ,  quatenus  iidem,utpeculiares  empbyteuta 
Dei,fruBibus  illius [M prò  foiritualiumpromijionum  Symbolis  ac  tejferi s  ut ebantur.  Ex 
duplici  hdc  (2?  rerum  &  Perfonarum  confideratione ,  duplex  circumftantìarum  oritur 
ton/ideritio.  Namprout  ili*  verfantur  in  operibus  velnaturatvel  grati  a }  ift*  quoque  Vii 
rommunem"jf/fingularem  modum&  rationeminduunt.  Ex  diverfd  igitur  horum  om- 
nium fìmul condì tiong  <st  refpetlu  ,  duplex  juris  ad eaomnia pertinenti s  >  refpeBus  <IT  mo- 
dus exiftit  :  linde  juris  communis  <y  (ìngularis  diftin&io:  quxrum  iliud  ad  j-tdteor , 
qua  homines-  illudadeofdem  qua  fttderati ,  pertinente  Hinc  patet  ,  quiccitid  juris 
communis  eft  apud  Mofenidceniflmi  ($  conftanti/Jimi juris  apud  ormus  effe  oportere; 
"Mem.xdmodum ratio  communis ,  quafemperjufta&reélay  unde &  jus  commune  pro- 
ficifeitur  j  eerta  conftanfque  eft  apud  omnes.  ^At ,  qua  (ìngularis  juris  funt  apud  Mo- 
fen,  non  mag: squàm prifeorum  AfTyriorum  ,  Perfarum  ,  Aegyptiorum  ,  Grar- 
corum  ,  cr  I^omanorum  Uges  >  aiti  alienarum  civitaium  jura  mumcifaUé  r.os 
•hligani . 

Quiaamcm  vaiiae  Ieges  Mofaicse,  aliquii  Morale?  aliquid  Ceremoniale,  & 
lìiqiud  Judicialehabent)  nemocum  rationedicet,  easomnes,  prouclìc  lata;  fue- 
rune,  nosnuicobligire^  fed  accurate  hìc  diftmguendunì  efle  fjtcbuntur  omnes. 
Atucdiftinftiohjccclarè  appareat,  figna  diverUruaa  harum  rationum  characìe- 
iftica  dire  ,  hìc  riiodus ,  hìc  faltus  ;  Kam  varia  à  vur.is  allìgnantur  x^-nies*  &  dif- 
àcilè  fatis  eft  hìc  recìè  fecarc. 

QiiòdaddirTrrencum  intrrea»  quas  funt  aquitétis  moralis  &  naturali*  in  le^ibus 
orenlibus  ;  5c  ea  ,  qaefunt  \uris  particuUris ,  judros  folos  obftringentis ,  acti- 
'et,  alii ornnem  legem  Forenfem  juris  elFe  communis  alferunt  ;  Siprimit  Viripru. 
lentes, etiam  iucwr  alias  Gentes ,  eam  ipfam  ,  naturali ratione  atque  confcientii» 
c,]uikn,juftioi  Se  neceQariam  judicarinc,  D^fiexplanacionikconfirmationi  prr- 

O  cepti 


io<S  De  Lege  Forcnfi.  Lib.  I. 

ceptialicujusdecalogi,  autfidefenGoniautconfervationi  vel  Familias  vel  Reipu- 
blicas-  vel  etiam  Ecclefi-r  direte  inferviat.  Alii  volunt  lcges  Vorenfes  juris  effe  na- 
curalis,  quoidipfapcenaruTO  genera  >  qua?  ad  propugnandoli  auchoritatem  deca- 
logi,  à  Deolancicaiuiit  s  eòquevolunt  Magiftratus  Chiilbanos  non  minus  ob- 
ftncìos,  quàm  iiierint  Magittratus  Judxi ,  ad  eas  paenas  tranfgrefibribusinfligen- 
das,  quaeoliminn'i&a;  erant,  quiadeii&a  temporibus  non  wutantur,  fed  omni- 
bus a»cacibus,  unam  &  eandem  naturam  obtinenc,Sed  hoc  aliis  non  ufquequaqne  pla- 
cet. V  idearur  Voetius in  corollariis ad  difputationem  de  jure  <yjuftitià. 

Nobis  hoc  videtur  dicendum  ,  Quicquid  in  iftis  legibus  non  tuie  judaeis  peculiare 
&popnum  ,  effe  juris  coramunis.  Et  id  omne  fuifle  iis  peculiare  ,  quod  illis  pra, 
fenptum fuit  vel  quatcnus  Domini  Emphyteutaeerant,  feuterram  poilidebant  ca* 
nan&am  :  Vel  quatenus  ex  iisoriundus  erat  Mefììas  :  Et  bine  fequitur  omnes  fere 
leges  Forenfcs  proprie  Judaìcas ,  aliquìd  ceremoniale  admixtum  habuiffe  :  Quia ipfa 
terra  Canaan  erat  terra  ty pica  $  5c  Nationalis  eorum  conftitutto  erat  quodammodo 
typica  >  Et  fic  non  modo  flatus  eorum  Ecclefiafticus ,  fed  &  Politicus ,  refpecìum 
fpecialemhabuitadChriltumvenrurum ,  feu  ,  ordmabatur  ad  Chriftum  ,  ut  lo- 
quirur  Thomas  i.ix.Queft.  ID4, art. $Jncorp. 

Qiiódfpe&atabrogauonem  harum  legum  Forenftum  >  varia  eft  Theologorurr 
Sententia.  Quidam afferunt eas penitusabrogatas effe,  Quorum rationes  sideapm 
%epperum  ubi  fupra  Uhi.  Cap.  3.  Alii  dicunt  eas  ,  quoad  maximam  partem. 
abrogacas effe ,  quorum  rationes  proponi  t  ^epperusibid.  Cap.  4.  Vide  etiam  Mac* 
covium  qui  nane  propugnat  fententiam  Loc.comi  cap.  12.  Diftinguuntaliiinter  e* 
prsecepta  Forenfia ,  quae  funt  juris  communi; ,  Et  ea  quae  font  juris  peculiari*.  Ei 
b<e:  abrogata,  Ma  etiam  numobligare  afferunt.  Ethaecquidemcommunior  &  fa 
nior  eft  fententia  ;  quam  his  verbis  proponit  %epperus  ubi  fupra  Cap.  $.  Quicquh 
(inquit)  in  Mofaicis  legibus  immutabilem  &  perpetuavi  babet  rationem,  <3>  naturam 
jure communi ,  immutabiliter  Ì3>  femper ,  tntifi adamantino  v'inculo yomnesbomines ,  or 
nibus  temporibus  &  locis  obligdt  :  Quicquid  vero  mutationis  rationem  &  conditionem  ir 
pUxam  babet ,  Cbriftianorum  non  amplius  conftritìas  tenet  confeienttas.  Hanc  etiam 
fententiam  fequitur  Po/mw^w  in  fynoptidifp.  18.  Thtf,  5 g«  Sequuntur  etiam  Calvi* 
nus  y  Be^a,  T^.ncbius ,  Apollonius,  Marepus  ,  Tilenus  ,  ^Amefius ,$c  a\i\\(\\\zm  plu- 
rimi. Noftra  etiam  confefiio  Britannica ,  à  convenni  Theologorum  Weftmonafìerii 
exarata,  dickCap.  19. fe&a 4.  Leges  Forenfes ,  una cumftatu  Judseorura politico» 
cxfpiraffe,  &neminem  nuncobligare»  nifi  in  quantum  poftulat  earum  asquitas  ge- 
neralis.  Echocibidera  confirmaturhifcefcripturaeteftimoniis  Gen.  49:  io.  1  Pet. 
JI»  x^^i^Mat.  $:  17, 38,39. 1  Cor.  9:8>9,  io. 

Qndd  autem  leges  Mofaicoe  Forenfes  nunc  abrogata  fint ,  fie  probat  lApolU* 
nius  ubi  fupra  Tbef.  8.1.  Quia  à  Deo  praefixus  erat  certus  terminus  hujus  legis  ob« 
fervationi,adventus(cil  :  MeffixGrw.49:  io»  Ubi  conjungitur  feeptrura  &  legif- 
Jator ,  ac  durationi  utriufque  certum  prsefigitur  tempus.  2.  Quia  etiam  fub  V.  T. 
non  obligavit  Gentes  exteras  ad  Deum  converfas ,  ut  docent  exempla  Jethronis* 
Hjgin* SabetyCy ri.  Darti,  &c.  3.  Deftrufta  j'am  eft  ea politia  :  Ergo  tolluntur 
e;us  politile  leges.  4.  Tenemur  ethnicis  Magiftratibus  etiam  in  regnis  fuis  obfe. 
quium'prseftare  "R^m.  ra,:f»  1  Pet. 2: 1  $>  14.  5.  Tempore  Apoftolorum  Gen- 
tibus  ad  iidem  Chriftianam  conyerfis  non  eranc  impofita:  hx  lcges ,  utprobanc  ex- 
empia 


Cap.  IX-  DeLege  Forenfi.  107 

empia  Cent urionis  >  Matthtl  1$.  Mtlitum  Rgmtnorwn  Lkc.  3:14.  CorndiixAEl' 
io:  i-Sergii  proconiulis  A&*  13:  ii.quiomnes  ex  prarferiptojuris  Romani  ma- 
giltratum  adtniniiìrarunc  \  nec  tamen  reprehenfi.  6.  Paulus  Icgibus  Romano- 
rum  fé  fubjecic  quando  ad  Ctfarem  appellava  jìB.  2y.  25  »  7.  Quia  Euangelium  & 
Chrifti  regnum  nec  politias  abrogar, ,  nec  cives  abobedientii  magiftratuum  liberar, 
dcc  leges  civiles  mutat ,  fed  fufeipit . 

Quibus  addi  poteft  h«c  ratio  ,  Quód  in  forma  illapolitia:  mofaicx,  multa  fus- 
rintadiliius  Gentis,  terra:,  temporis  ingenia  Se  rationem  accommodaca  ,  qax 
nunc  obfervari  nequeunt ,  qualia  erant  Divortia  Temeraria  ,  Conjugium  curo  fra- 
tria, PotusZelotypiae,  Venditioliberorum ,  Mancipia,  &fimilii.  Et.ucanteà 
dicìum  ,  ex  foren/ibus  multa  erant  typica  ;  multa  in  Judsicx  polirix&  populipse- 
dagogu  ,  illàque  Ecclefia21illius  infantiaatquepuentià,  commendo 4  JDeoper- 
mnTa ,  quae  jam  fine  fcandalo  rettimi  nequawt» 

Hifce  quidem  rationibus  abunde  probatur ,  omnia  Judiàdia  nos  nunc  nou  obli, 
gare  :  Nec  tamen  dicendum,  ea  omnia  eliminanda  effe,  ita  ucnullius  nunc  fine 
apud  nos  ufù>  , quia  tum,  ut  dicit  Zjpperus  ubi  fupra  Gap.  5 .  Pag.  3  1 .  cultfts  di- 
vini &  Ecclefijeconftitutio,  decorimi  Scordo  in  cultu  divino  extei  no  ,  diieftionis 
officia  ?  juftitiieadminiftrauo  ,  fcelerum  rcenz  >  judicia  peffucn  ibunt  omnia.  Nec 
dicendum,  ex  jurenatura?&  exlegibus  acconftuutiontbus  humanis,  hre  abunde 
fuppleri  :  Quia,  ut  ille  ìbidem  ,  kgis  Naturalis  notiones  &  principia,  noRro 
malo  &  vitio,  valde  funt  vitiata  ^  Se  tanta  nunc  in  nobisimperfiaio  eli  ,  ut  & 
hzc  principia  valdè  labefa&ata fint;  &quoraag;s  ex  rllisratiocinandoaiparticu- 
laresvelfingularesconclufionesdefcendimus,  eó  amplius  in  turpes  indignofquc 
exceffus  ,  Se  derecuis  ab  ipfalege  naturali,  delabamur,  &extra  orbitarci  evage- 
mur.  Hinc  sArifioteUs  vindiótara  privatam  inter  magnammitatis  opera  retulit,  & 
it/T^«5nxW«*  feu  tacetias  inter  virtutes  ,  conerà  Epbef.^:^.  Et  Ztu§  mifencor- 
dum  ìnrer  vitia  pofuit.  Quare ,  ut  ille  ibU.  Pag.  24.  Quis  non  videt  certos  ve- 
lurifepes  Se  canceilos  circumponi  opertuiffe,  ne  à  naturali  illà  legt-aberrarerous 
imprudenter  ;  Se  ne  fapientes  nos  profitentes  ftulri  evaderemus  ,  Deiqve  mi- 
tatem  mendacio  co.11  mutaremus  :  Quo  quidem  nomine  luperiorem  natura1  te  gcòi 
nobis  admovit  Deus,  fupraque  naturam  iùà nos gratiaevextc  ,  legem  racualem 
dando,  illtufqueprxcefca,  fentencias  ,  &  gnomas  generala ,  dsterminationibus, 
sxpofnionibus ,  ampliationibus ,  &  ad  vaiiosvi'xhumanarumque rerum  &  acìio- 
num  cafus  atque  caulas  applicacionibus ,  ad  ufum  certuni ,  familiarem  &  obvium 
•.ransfercndo. 

Per  mediani  hanc  ftntentiam  ,  abunde  folvuntur  arguroenra  eorum ,  qu<  Form» 
fofalvaadhuc  Se  integra  eiTe  volunc  :  Etenim  fendtra  nonaperituraaHxrefes, 
Idololatnam,  Blafphemias,  EcclefiaeSc  Mmifteiii  Internecionem  :  N«ro  a?qui- 
;as  gcneralis  leeura  de  Pfeudoprophetis  ,  Blarphemis  ,  ldololairis  punien- 
iis,  &c.  viam  (fernet,  &  funda menta  jaciet,  ad  talcs  punicndos  nunc  fub  Euan- 
»elio.  Et  hacratione.fundamentum  ponitur  folidum  ad  Barbariem  exterminan- 
iam,  Juftitiamcolendam,  &c-  Nec  tolluntur  fcelerum  pana?,  hett  esdem 
)Cromnescircumftantiasnonfervemur. 

Ad  illud  autem  quodobjicitur.  Quòd  ,  nempe,  abolitisiftis  legibus ,  cer- 
ini oonpoùat  effe  in  conlciemi*  magiltratus ,  quòd  DeopUceat  in  regimine  Può 

O  z  politica 


io8  De  Lcge  Forcnfu  Lib.  I. 

policico,in  legibus  fercndis  &  pocnis  infligendis:  Refpondent  Z^pperus  &  ApolUnius^ 
magitlracum  Deo  piacere  ,  quando  haec  omnia  infìituit  Exlege  Morali,  Jure 
Naturar,  &  Legibus  Reip  :  rundamentalibus  :  Quia  >  per  generale*  arquitatis, 
juliitias  &  charicatis  prudentiaequeregulas ,  Deus  magiftratum  in  omnibus  fuis  of- 
ficiis  dirigi:.  Et  quandoquidcm  Ieges forenfes  cujufcunque  gentis  >  fine  appendi. 
C£sLjgismoralis,cumhoneftaceconvenientes>  adcujufvis  Reip.  falutem&  inco- 
lli nitatem  accommodacae  ,  Magiftratusjuxtaillas  regulas  regimenfuum  in  om- 
nibus fingularibus  dirigens  ,  non  fluttuante  confeientià  ,  fed  certiorata  mente* 
agit ,  &  juxca  Dei  voluntatem  ,  qui  poteftatem  magiftratus  illis  regulis  di- 
ligie. 

Hucfpecìantetiam  verba  Calvini.  Jnsì.  Lib.  4.  Cap.zo:  S.  16*.  Jd  quod  dixi 
phmmfictfi  in  legibus  omnibus  duo  ha:  ,  ut  decer,  intuemurylegis  confiitutionem  <?  a» 
quitatem ,  cujus  ratione  confiitutioipfa  fundataefiacnititur.  sEquitas  quia  naturali*  , 
non  nifi  una  omnium  effe  potè  fi ,  idèo  (?  legibus  omnibus ,.  prò  negotii genere ,  eadem 
propofitaejìedebet.  Conflitutiones  y  quia  circumftantias  aliquas  habent ,  à  qui  bus  prò 
parte pendeant ,  modo  in  zundum  aquitatis  feopumemnes  pariter  intendam  y  diverfas 
effe  nibil  obefl.  Jam  cum  Dei  legem  >quam  moralcm  vocamus ,  conflet  non  aliudefft 
quam  naturali*  legss  tefiimoniumy  (?  ejus  confeientia  qua  hominum  animis  a  Deoin 
fculpta  e  fi  >  tota  bit]  ts  de  qua  nunc  loquimur  aquitatis  ratio  in  ipfa  praferipta  e  fi;  proindi 
fola  quoque  ipfalegum  omnium  &  feopus  (?  regulaO'terminus  ftt  oportet:  adeamregu» 
lam  quacunque  formata  erunt  leges ,  qua  in  eumfeopum  di  reti  a  >  qua  eo  termino  limita- 
ta >  non  e  fi  air  à  nobis  improbentur ,  uteunque  velàUgejudaicà ,  vel  inter  fé  ipfa  alias 
differmt. 

Ad  illud  quod  objicitur,  fieri  nempe  contumeliamlegi  Dei  à  Mofe  latae.  Ref. 
pondetiW.  VanUfimum  effe;  nam  alia  {inquit  )  UH  non  prtferuntur  dummagis  prò» 
bantur  >  non  fiimplici  coli  ations  >  fed  temporumy  loci  >  gentis  condì 'rione  :  *Aut  UI4 
sbrogatur  qu a  nobis  lata  nunquam  fuit*  Siquidem  noneamdominus  per  Mofen  tradidit, 
qué  inGentes  omnes  promulgar  etur  y  &  ubiqut  viger  et  :  Sedquumjudaicamgentem  , 
infidem  ypatrocinium,clientelimfuam  fufcepijftt,  UH  etiampeculiariterlegijlator  efie 
l'oluit  :  Acquod  fipitntislegifiatoris  erdt>  pngularem  quandamejus  rationem  in  fé» 
rendi:  legibus  habuit* 

Sedhxc  omnia  clariora  erunt,  fi  per  leges  politicas  abrogatas  tantum  eas  intel- 
gamus ,  qua:  Judasis  peculiarcs  &  propri*  erant,  id  eft ,  praeferiptie  ex  peculiari  ref- 
pecìu  ad  conditionem  eorurn  fingularem,  quatenus  nempeterram  illam  typicarn 
pollìdebant ,  &  ex  iisoriunduseratChriftus.  Etquivis  videre  poteft  argumenta 
Maccovii  nunc  non  fìringere.  Nam  erunt  judiciales  quaedam  leges  in  verbo  tradi- 
ta ,  quse  fcil.  morales  funt  &  communis  juris  ;  la  pocnis  etiam  infligendis  >  dabitur 
certa  regula. 

Ex  di&is  abundè  liquet;  qaomodo  conveniat  ha;c  legum  fpecies  cum  Ccremo- 
niali&quomodo  ab  cidifferac ,  &  *  Morali» 

Conveniunt  lex  judicialis  &  Ceremonialis  >  Efficiente  t  quia  utraque  Dcum  prò 
autore  habet  2.  Fine  ultimo,  quia  utraque  ad  Dei  gloriarti  lata.  3 .  Materia  com* 
mimi  5  quia  utraque  eft  mutabilis.  4.  Form*  externa  >  utraque  vim  obligandì  ha- 
bet ex  meralegilutoris  inftitucione. 

Dimenine,    1.  Fine  prossimo  :  Ceremonialis  cairn  Deum  immediate;  Judi- 

ciaJii 


Cap.  IX.  De  Lege  Forenfi.  109 

cialis  proximuaa  refpicit.  2.  Materia  propri*  ,  hatc  in  rebus  communibus  \M*  ^ 
facris  verfatur .  3 .  Form*  interna  &  ratione  (ìgnificandi  :  ili  a  primario  &  per  Te  elt 
inftituta,  utaliquidfìguiec;  b*c  fecundariò>  &exconfequentihocpraeftat  ,  qua- 
tenusnempe>  omnia  cypicc  eveniebant  judaeis  1  Cor.  io:  11.  vide  Thomam  i:zx% 
qn*ft.  104.  Art.  2.  Corp.  4.  Modo  Abrogacionis  :  Illa  poft  promulgatimi  Euan- 
gehum  evafic  mortifera.  Hsec  tantum  mortuaeft  poft  deletampolitiam  Mofis>ia 
quantum  fcil.  a  Cerem  oniis  pura  erat. 

Dirfere  quoque  hsec  lex  Forenfis  a  lege  Morali  i.Edqudi/7/*particularia  Se 
uni  genti  pcculiaria  p.'2ercripfit  •  /;<ic  autem  communia  omnibus  gentibus  ac  omni 
tempore.  2.  Quòdiila  lata fuerit de  Judiciis  Se  rebus  Politicis ,  k*c de  Moribus. 
3.  Quòd  ///^nuncnonobliget  :  W  autem  obftrittos  omnesteneat.  4.  Jtf/w  ratio» 
:aufa,&  fundamentum  in  Judac^rum  aliquà  con Jitione  peculiari  erat  pofitum;Quod 
de  ha:  dici  nequic.  5.  Illa  buie ,  quòd  fpeftat  honeftatem,  focietatem  &:  tran- 
quillitatem  humanì  generis ,  tanquam  peduTequa  ancillatur,  &infervic*  6.  Hac 
perfetta  eft,  non  modo  cx:crnamobedientiam;  fed  &  totiusnaturxhominisfancìi- 
ratem  ?  Se  cum  regu'à  Juftitix&Sanfticatisconformitatempoftulans  ;  Ijìa ,  ut 
&  lex  Ceremonialis  ,  de  externd tantum  obediencialoquitur.  7.  Hac  fcripta  eft 
in  libro  natura  ,  &  ibilegi  poteft  etiam  nunc,  quodammodo  fahem  ;  //fa  mi- 
nime. 8.  H.^cpercipi  poteft  recìa  Ratio  Dei  verbo  adjuta;  lllamnon;  quiapen- 
detpurèàlegiflatorisiniiitutione.  9.  Illa conrinet quafdam  ab hac exceptiones > 
quslis  eft  ìlla  de  conjugio  viri  e  um  fratria  vidui, 

Sociniani  volunt  nane  etiam  legem  abrogari ,  ed  quòd  non  modo parùm  conve- 
rsar •  fed  &  ex  parte  repugnet  Regno  Chrifti,  in  quo  fumma  pra:cipitur  charitas>pa- 
:ientia>  manfuetudo  ,  moddftia  ,  mifericordia ,  adeo  ut  necccculum  proocu- 
lo,  &c.exigere,  autullà  ratione  injuriam  nobis  iiiatam  ulcifeilieeat  Mattb.  5: 
verf.2o,j8,  $9,40.  Verùmànoftris  refpondetur  ,  Virtutibus  iftis  non  adver- 
fari  legesforenfes  ,  quas  jultae  ac  sequae  erant  ;  Se  cum  iftis  vertutibus  olim  etiam  po- 
ftulatis  optimc  conveniebanc.  Et  Chriftum  Mattb.  £.  prohibere  tantum  quod  ipfa 
lex  prohibebat  ;  nempe»  ne  qais  privatus  feipfum  ulcifceretur ,  quod  licitum  judi- 
cabant  Pharifaei  :  Vide  Rpm.  12:  i9>2o>2i.  Deut.  32:  35.  Prov.2$:  21.  L*- 
vit.  i$:verf  18.  Vide  plura  hlc  de  re  apud  Apolloniumdz  Lege  Dei  Pag.  226; 
127.  &c.  qui  &  P*tg,  d.49.  hsec  habet  Proinde  j alfa  eft  iftacaufa  ?  qutmtradunt 
4Ìverfarii ,  quòd  regno  Chrifti  parùm  conveniebant'.cum  enim  regnum  Cbrijìitionjìt  ex 
hoc  mundo  ,  nulUfue legesforenfes  >  qua  tules  >ei  convenirti.  Nequc  fingi  poteft ,  %o- 
manas  i?cl  Saxonicas^magis  convenire  regno  Cbrifti quàn  mofakas.  Siquidem  folàm 
'ropter  fuum  nexum  cun  ceremomis  legalibus  ,  nequetnt ,  in  abrogatis  >  obti.icrc 
'  rifìianos  ,  /«&  /?«.-  Evangelica  cecor.omià  regni  Clh  ij li.  J>xm  autem  cnm  prac~ 
icM:s  effe  dificrunt  propter  abolitam  politiam  Judaiearn  ,  Or  culium  ceremoni.ilem 
'ublatum  ,  nonmagis  per  fé  cenferi  queunt  re pugnaffe  regno  Cbrifti,  quà-nipfapolitta, 
addica  >  ipféej'ic  ceremoni*  ,  in  quarum  abolii  ione  5  fuam  quoque  abrogatìonem  confecutx 
runt>  Vide  etiam  quid  ibidem  Pag.  fcq.  ad  alias  Socinianorum  rationesdicat. 


o  3  CAP- 


no  De  Legc  Morali,  Lib.  I. 

C  A  P.    X, 

De  Lege  Morali. 


OS 


Uum  de  hlc  legc  precipue  moveaturlis],  in  h£c  controverfil  >  diligent/us 
hieexaminanda lune  omnia,  &confiderandumcumquidwow/»/V,  tuoi  quid 

Quo d  ad  nomea  attinse  ,  ab  hominibus  tantum  fictum  eft  5  queraadmodum 
&  ala  termini,  puta  ceremonialis  &  judicialìs  :  Nufquam  enim  fenpturarum  legi- 
mus  legem  alìqaam  moralem  diSam  in^crmiais  ;  Non  tamen  rejiciendos  putamus 
omnes  ejufmodi  cerminos  ,  qui  ab  hominibus  adinventi  funt,  ad  materiam  ali* 
quam  Tkeologicam  diftinguendam  &  explicandam.  Et  quandoquidem  ufus  ob. 
tinuk,  quem pencs  arbitri um  e/l  <?  vis  <$  norma,  loquendi ,  ut  hàc  voce  denotentur 
illzlcges,quacabiitisdiftinguunturqux  certmoniales  &  forenfes  comrauniterdieun- 
tur ,  alios  non  licet  nobis  terminos  cudere  $  nec  terrainos  uGtatos  alio  fenfu  quam 
vulgari  fumere ,  ni  iogomachiaminucilem  concitare  velimus. 

Ratio  autem  hujusdenominationisex  eo  fumitur>  quòdleges  iflsede  illis  fine 
lata:  qua;  fecundum  fé  ad  bonos  mores  perrinent ,  ut  ioquitur  Thomas  i.  2  se  Quaft, 
100.  Art.i.  in  corf.  feu  quo  d  mores  vivendi  exfan&iflìmà  Dei  voluntate  omni. 
buspraeferibant.  Quòd  autem  Iex>  feualiud  quid  quòd  talem  habet  ad  mores  re- 
fpecìura,  moralis  aut  morde,  aptefatis  dici  poifit,teftaturipfe  Cicero  >  qui  librum 
fuum  de  Fato  (uti  nuncincorapletum  habemus)  fic  inchoat  Quia  pertinet  ad  mores  > 
quotUtn  Grtci  vocant ,  noi  eam  partem  Pbilofopbi<eDe  moribus  ap palare folemus.  S?d 
decet  augentem  linguxm  latinam  nominare  Moralem.  Quandoquidem  ergo  illam  partenti 
philofophiar ,  quae  de  moribus  tracìat,  nominamus  decenter  fatis  moralem ,  quidni 
et  illam  partem  legum  divinaruim  quae  prasfcn'pta  morum  continet?  moralem  vocare 
pollina us  / 

Vcrum  quidem  eft ,  ad  mores etiam  pertinere alias  leges  divinas?  tum  fo:eufes> 
tum  Geremoniales  ;  hoc  tamen  non  obihnte,  attribuì  poteft  hssc  appeilatio  pecu. 
lìariter  &  t&T  ìl^nhis,  qua:  ad  tempus  aliquod  non  limitantur ,  ted  omnes  om- 
uino  homincs,  idque  femper ,  obligant:  Veteres  enim  (  inquit  Calvinus-  injìit.  Lib.  4. 
Qap.  20>f.  14O  qui  parti  tionem  hanctradiderunt,tametjì  duas  ijtas  pofìeriores  psrtes  (id 
eli  Judicia  Se  Oremonias  )  non  ignorabant  circa  mores  vcrjari  $  quia  tamen  fahis  mori» 
bus  mutari  (?  abrogari pottrant  >  Morales  non  dixeruntiprimam  illam  partem  peculiari» 
ter  a[>pellarunt  eo  nomine  ,  citra  quam  non  conflet  vera  morum  fantìitasì  &  immutabili* 
reftt  vivendi  norma.  D.  Hoornb.  Tbeol.  pratlic  Lib.  9:  C  2o.  dicit  Morale  id  dici  quoi 
#*  natura  bone  fiati  s  deduclum  ,  in  fé  )nfium&  *quum  eft  >  ideoque  ad  omnes  homi* 
nes  pertinet. 

Hxc  lex  Moralis  *  vel  conGderari  poteft ,  quatenus  repetita  &  lata  fuerat  fpecia- 
tìm  popuio  Ifraelitico»  Vel  in  fé.  Quando  priori  modo  confideratur ,  quadri  fo- 
let,  an omnes  Qentes,  Se  fpeciatim  an  Chriftianos  nunc  fub  N.  T.obìiget.  Et  in 
yarias  hìc  partes  itur  a  Theologis  •  afTerentibus  aliis>  totam  illam  iegem  datara 
fuifle  foli  popuio  Rebrvrum ,  Se  alias  Centes  >  quasceconorai»  judaic*  fé  non  fub- 

/ecerant 


Cap.  X.  De  Lege  Morali.  1 i 1 

jecerant,  non  obligafle  5  necnosChriftianos  ;a:ii  obligare  >  nifi  in  quantum  con* 
fenune3eftlegiNa:uras>  &àChriftoconii:rnar.«.  :  ^MTÌrmamibusaliis,Moralem 
lcgem  per  Mofen  latam  ,  licet  primo  &  immediate  a  j  ot  edientiajn  ohftrin:  : 
populum  Ifruèliticum  ;  alias  tamen  cr«i'e<>  Gentes 3  &j  irxftiaoo 

gare:  Diftinguentibusaliis  »  inter  legem  nane  3   confiderataoi  ratkxie   oa  -   .e 
iftius,  quae>  jure naturali  omnium hcniinum  menribus inr. o  3  cooftac; 
nemarena:,  quae fupernaturaliinftitutione divina eft  pr&fcrìpta,  Stradone  ob   .  ir 
tionis ,  quae  per  minilrerium  Mofis  eft induca,  Dicenùbus  Ltgèm'Mari 
modo fumptam >  omnes  Gentes  obligare  ;  fedpoìterioii  modo  fumptam  a  J     »'os 
iuda:os  pertinere.     Nos  hanc  controversa  m  hìc  Dondecidemus ,  poftea  >  qu 
de  decalogo  fpeciatimtìet  fermo  ?  magisopporrunum  erit5  lentcntijm  noftram  cà 
de  quaeftione  proponere  ;  putà  Lih.l  V.  Cap.  I  f.  Ciri  II. 

Hteirgra  Mora/era  in  fé  confideramus  :  &  Gcquidem  fumptam  ,  oemonegabii 
omnes  omnino  Gentes  obligare,  &in  vigore  fuifle ,  fongè  ante  latam  à  M 
gem  :    Imo  protoplaitos  ipfostenuifie  obilridosfatebuntur  omnes .  qui  agnoicunc 
sos  non  fuifle  exleges ,  fed  Deo  Gubernatori  &  Legifiatori  fubjecìos, 

Quòd  autem  in  vigore  fuerit  hsec  lex  iMoralis,  ante M ofes  tempora  ,  luculenter 
oftendit  clarifT:  Effenius  in  Scemate  Tbiol  :  difp.  *,.  ad  Tir.  9.  de  joedere  legali:  Tbef. 
il  >  &c.  per  induétionem  prseceptorum  tum  ad  primam  ,  tum  ad  fecundamtabu- 
am  fpecìantium  ,  quem  confulat  Lettor. 

Certuni  eft»  creatos  fuiile  protoplaftos  ad  imaginem  Dei ,  injuftitia  &  f  mài- 
rate  veri,  &  hujus  juftitiaeacfancìitatisnormamfuiiTe  Dei  legem  >  qua:  ad  mores 
^oiiinuminftituendosacregulandos,  à  Deopraefrriptaerat,  hoceft,  Lcg^mMo- 
'alem,  quamtum  reapfe  ì  Lege  Naturali  diftindìam  ruifle,  minime  judicamus  , 
ufi  Lex  Naturalis  a?quoitrkìiusfumatur ,  proeà  feilieet  lege  ,cujus  nonna  homini 
ta  infculpta  fuerat ,  ut  abfque  ullà  revelatione  auc  infpiratione  divina ,  prxeunte  aut 
roncurrente,  facile  exeri  potuilTec.  Certum  etiameft,  legegubernatos  fuifle  ho. 
nines>  ante  Mofes  tempora  :  Hincenim  proptervioIationemhu:us  legis,  diluvio 
nundumdeltruxerat  Deus:  Ethinccft,  quòd faniores  omnes  Theologi  violatas 
cgisarguant  Patriarchas ,  propter  polygamiam  &  Umilia ,  contra  Legem  Moralera 
?erpetrata- 

His  autem  millìs  >  quaein  dubium  vocari  nequeuntj  adaliaaccedamus- 

Quxritur  ,  an  &  quomodo  difìferat  hxc  Lex  Morali*  à  Naturali.  Thomas  l:  2<f. 
"^uctft.  100.  xArt.  1 .  fìc  Naruraliaexplicar ,  ut  ad  Legem  Naturce  referat  omnia 
nzeepta  Moraliat  Moralia  enim  (  inquit  )  funt  de  illis  ,  qu*  fteundum  fé  ad  bonos 
nores  pertinent.  Cum  autem  hum ani  mores  die antur  in  ordine  ad  rationem  ,  qua  eft 
tropriumprincipiumhumanorumaHuum,  Mi  mores  dicuntur  boni ,  qui  rat  ioni  congru- 
m  >  mali  autem  qui  rationi  difeordant.  Sicut  autem  omnc  ]udicium  rationis  j  peculati- 
Afrocedit  à  naturali  eognitione primorum principiorum  •  ltaetiam  omne judiciun  ri- 
ionis  praHic*  proceda  ex  quibufdam  principi!  s  nat  urali  ter  cogniti s  f  ex  quibus  d'vcerfi- 
lodc  procedi  potejl  ad  judrcandum  de  diverfis.  Quidam  enim  funt  in  humanis  aftibut 
deoexplicata  ,  quòdftatim'cum  modica  con  fideratime poffint  approbari  vel  reprobarli 
tf  fila  communia  &  prima  principia.  Qu^iam  vero  funt ,  ad  quorum  judicium  ree  /- 
'tur  multa  con/ìderatio  diverfarum  circumjiantiarumy  quas  confederare  dili?jnter  mn 
lìcujujliba  >  fedfapientiumt  ftcut  confederare  particuUres  conclufeoncs  fciemiarum  non 

penimi 


1 1  z  De  Lege  Morali.  Lif>  I# 

yertinet  ad  omnes  >  fed  ad  folos  Philofopbos.  Quadam  vero  funt  ad  qua  dijudieandd 
indtgetbomo  adjuvari  per  inftruBionem  divinami  ftcut eft circa credenda*  Sie  igitur 
patety  quòi  cun  morali  a  praceptafìnt  de  bis ,  qua  pertinent  ad  honos  mores  >  bac  tu» 
temfunt  qua  rationi  conveniunt  ;  omne  autem  rationis  bumana  judieium  aliqualiter  a  na- 
turali rattorte  derivatur  >  neceffeefli  quòd  omnia  pracepta  morali  a  per  tiweant  ad  legem 
natura  >  fed  diverfimodè  ;  quidam  en'tmfunt  »  quaftatim  per  fé  ratio  naturalis  euiuf- 
libet  bommis  dijttdicat  effe  facienda ,  vel  non  facienda  :  Sicut  honora  patrem  tu  u  m  #* 
nutre m,  (?  nonoccides;  &  bujufmodifunt  abfolutè  de  lege  natura  :  Quadamve*  ' 
ri  funt ,  qua  fubtiliori  conftderatione  rationis  à  fapimtihus  judicantur  effe  obfervan» 
da\  &  iftafiefunt  de  lege  natura \  ut  $ amen  indigeant  difciplinà  »  qua  minores  *  fa-  ' 
fimtioribusinftruanturyficutillud-iCoriva  cano  capire  confurge>  cir  honora  per fonam 
fenis  ,  CT  alia  hu)ufmodi.  Quadam  vero  (unt,  ad  qua  judteanda ratio  bumanaìndiget 
inftruBione  divina ,  per  quam  emdimur  ds  dh/nis ,  ficut  eft  illud ,  non  facies  tibi 
fculptile  >  &c. 

■    Atque  ita  ad  Legem  Natura  refert  eti3tn  ea  >  qua:  de  fide  funt  ac  fuperant  rationem  I 
Naturalem;  &  qua?  credenda  lege  Morali  proponuntur. 

In  confcllo  eft  apud  omnes ,  quòd  ea  omnia  qua;  mandantur  aut  prohibentur  Le  * 
gè  Natura,  mandentur  etiam  aut  prohibeantur  Lege  Morali,  fed  quxftio  eft ,  an 
nihil  aliud  ad  Legem  Moralem  fpe&et ,  quàm  quod  prsrcipitur  aut  vetitur  in  lege 
natura?  t  Cujus  quaeftionis  folutio  pendet  à  varia  acceptione  &  explicatione  legis 
Naturalis  ,  uc  Se  Moralis . 

Sienim  Lex  Naturali;  zdes  tantum  reftringatur,  ad  qua;  facienda  vel  vitanda 
%Adam  in  ftatu  innocentia: ,  a&u  &  f ormaliter  obftri&us  tenebatur  >  tum  certum  efl> 
quaedam  effe  nunc  Moralia ,  qua?  ad  legem  Naturalem,  (ic  ftnflè  fumptam ,  re- 
ferri nequeunt,  qualiafunt,  fides  inChriftum,  &  refipifeentia,  Et  fi  torte  quis 
dicat  (  D.  Burmannus  quidem  concedit ,  utpoftea  videbimusj  hsec  &  fimilia  non 
efTemoralìi,  quia  ad  ea  non  obligantur  omnes  Gentes  ;  alia  tamen  funt  ,  ad  quai 
praeftanda  nunc  obftrifta;  funt  omnes  Gentes  Moraliter ,  ad  quse  obftricìus  non  te- 
nebatur ^4OTVjantelapfum>  puta  ad  nuditatem  tegendam,  ut  alia,qualia  funt  multa 
in  juliciis)  fontibus  puniendis ,  bello ,  non  nominem,  quse}  ratione  rautationis  per 
lapfum  induftse,  nunc  moraliter  requiruntur,  prius  non3  faltera  non  ita  denominative 
ac  determinative  acnunc. 

Porro  >  Si  Lex  Naturali*  ea  dicatur ,  cujus  notitia  in  Adami  corde  infica  fuit  Se  ivi 
fculpta>  ita  ut  nulla  opus  habuerit  divina  revelattone*  infpiratione  »  àut  inftitu- 
tìone5  tum  fané  ipfum  con  jugium,  amor  conjugalis,  ut&prohibitiovagarumlibi-l 
dinum  ,  aduleeriorum,  polysjamiarum  5  temerariorum  divortiorum  ,  ad  Legem  Mo» 
rahm  non  fpeótabunt  :  Quia  non  fine  divina  aliquà*  infpiratione  aut  fuggendone  (uc 
fupra  notatum)  <Adamo  mnotuit-,  Evam  carnem  fuiffe  de  carne  fui ,  &c  :  &  idea 
reli&urum  virum  pacrem  fuum  &  matrem  fuam  ,  Se  uxori  fuse  adharfu rum.  Ex  hoc 
autem  pendebatconjugiumunius  viri  cum  una  foemtna>  uthquet  Mah  2:]i4.  if. 
Condemnatiorepudiiquavis  de  caufa  frivola  Mat.  19;  4,  5,  6.  Dilecìio  mutua 
conjugum  Epbef.  5»  28, 29  ?  3 1.  Ita  &  viri  prx  muliereau&oritas  &  dignitas  1  Tm> 
%:  15.  i.Cor.  n;7,8>9< 

Sin  autem  LexNxtura prò eì lega  fu matur ,  quamDeusipfe  nullo  modo  mu- 
tare poteft  >  &  quatn  neceflariò  ferre»  ratione  fu*  eflTencise  ?  tenebacur,  ita  ut  im- 
plicare: 


lap.  X  De  Lege  Morali.  in 

licaretcontradi&ionemfieandemnontuliffet,  aut  fi  contrarimi  tulùTec,  id  eft  j 
nunc  prohibita  mandaffet ,  aut  nunc  mandata  prohibuiffet  ;  hoc  eft ,  prò  Jure  Deo 
[$  Naturali ,  tum  quidem  non  pauca  in  fecundà  decalogi  tabuli  nunc  mandata  aut 
rohibita,  ad  Legem  NaturaUm  non  fpecìabunt.  Ex  ancedi&is  enim  coniiat,  edam 
lulta,  quag  ad  Legem  Naturalem  hoc  modo  fumptam,  pertinere  nequeunt ,  effe 
,ege  Morali  vctita  vel  mandata.  Qualiafunt  quaedam  nunc  mandata  ncbis  in  quinto, 
xtoy  feptimo  >  ottavo  &  decimo  decalogi  praecepto  >  utexdicendis  ultenus  con-» 
;abk. 

Prafterea,  Si  Lex  Naturali*  ea  tantum  dicatur,  qux  ea  prohibet  aut  mandat , 
uae  neceffariò  omittendafunt  vel  facienda,  quoque  ipfa  hominis  natura,  etiam 
unccorrupta,  talia  effe  agnolcet ,  vel  agnofccre  poflìt,  fine  fcriptura ,  virtute 
rincipiorumetiamnumcordibus  hominnm  inhaerentium ,  tum  quidem  ad  Legem 
taturamon  reducenda  erunt  quxdim  ,  quse  proculdubio  prohibentur  vel  mandan- 
te Lege  Morali  :  Quia?  licer  principia  pratica  immota  aliquatenus  poft  lapfum 
aaneant,  conclufìonestamentxillisprinapiis  ,  ratiocinationis  ope  deducendae, 
liferandum  in  modum  vacillanti  Imòipfaecommunes  notiones ,  partim  natura? 
itio ,  partim  confuctudmis  arque  educationis  pravitate,  adeoobfcursrarfunt,  ut 
•enè  extincìaeappareant;  Unde  eft  ,  ut  ad  multa  indigeat  (ur  Tbomam  fupra  lo- 
[uentem  audivimus)  inltrucìione  divina,  homo?  jam  in  ftatu  corrupto,  ad  eas 
utelligendas. 

QuòdG/rx?i4^/r4fumatur  prout  nos  eam  fupra  defcripfimus  &  explicarimus , 
bande  liquet  praecepta  omnia  Moralia  ad  Legem  Naturae  attinere,  ideftj  prae- 
:epta omnia  Moralia  effe  Nobis  Juris  Naturalis. 

Hinc  liquet,  controverfiam  l'aepius  hàcde  re  motam  &  hinc  inde  agitatam, 
:(Temeram  tantum  logomachiam  ;  Et  quando  quarri tur  de  Sabbato  ,  praeftare  fic 
ormare  qurftionem.  An  przeceptum  decalogi  quartutn  de  Sabbato  perpetuo  o- 
>liget,  necne?  feu,  anrationeillius  praeceptiteneamur ,  poft  fex  diescontinuos 
)perarios  ,  feptimum  Deo  impendere;  quia  fic  anfa  ,  de  voce  Morali s  &  Natii- 
alis ,  licitameli  praecideretur. 

Negantamen  non  poteft,  noftros  t  in  hàc  controversa ,  dare  fatis  explicare 
[Utdpcr  Morrfkintelligant,  id  nimirum  ,  quod  perpetuò  obligat,  ut  ut  adverfarii, 
luilatebrasanxièquaerunt,  litemdehac  voce  longè  maximam  concitene  ut  au- 
ìemus ,  Scnihil  Morale  veline  dici,  nifi  quod  Naturale  eft ,  &  ut  fecuriùs  pug- 
ent,  nihil  Naturale agnofeurit,  nifiquodftricìillìmcita  dici  meretur ,  aut  quod 
?fi  Deo  Naturale  eft,  autquidem,  quod  ipfivolunt  ita  effe. 

Suntquivolunt,  Legem  Moralem  comprehendere ,  praeter  ea,  qua: hominis 
turno  ìmcriptacram  in  ftatu  innocenti*,  etiam  aliqua,  qux-  conftiruùva  vocant, 
uorum  materia  ex  Lege  Naturali  non  era t  ueceffaria ,  fed  qux  ex  voluntate  tantum 
:giflitoris  acceffèrunt.  Sic  Apollonia  de  lege  Dei.  Cap.  6.  Ihcf.  3 .  Ubi  fic  loquitur, 
.ex  Mojis  morali s  comprehendit  repetitionem  legis  naturali*  prhjgcr.ii  homi  ni  s  arihm 
i  flatu  innocenti^  primevo  inferiore  :  ?r<ecepta  enim  e\us  more* forni art  ,  V  ad  pr<e- 
riftum  riti  a  ;r  fanti. e  rationu  dtrigunt  :  t\a:io  autemillun.inata  0*  l'ancia  hominem  pvi- 
utvum  injormabat ,  & bumanarum  aHiotium  erat  norma  ,  ftot  >  P''n'i  a 

Deo  Natura  authoreinfculpta  Qt  injita  babebat ,  ex  quibits  t.im  in  praxi  ttVMM  in  theor  a 
mlufiwaltomogene* rfia'ebantur }  qutt proiydc principia  V  conclusone s  (licitai  Ux  me* 

P  turai:  s 


ii4  De  kege  Morali.  Lib.  1. 

turali s  comprehendtbat  ,  & ]am  lege  Mrfts  inorali  proponuntur.  Addic  edam  lex  Mo- 
mììs  ad  Legem  NitursequjeJàmconitiruciva?qiiQrummateriaexleg2  naturali  non 
eratneceiTaria,  ied  ex  voiuntate  tantum  legiflatoris  accefferunt.  Rine  pracepta  ili* 
pofuiva  »  qu<eitifta:u primevi  tntegritatis  fupernaturali  revelati  me  à  Deolegi  naturali 
fupcr addita  juerant-,  Nc?npi  de  fabbato  obfervando  ,  &  matrimonio  ri  tè  colendo  ,  lege 
iviofis  morali  comp/ehmduntur  :  Peculiari!  etiam  fanFtto  fpecialrbus  quibufdam  prò- 
mifliMibus  &  co:<n}ii,ntionibus  munita,  uli  &  pra:cptun  de  cuku  inftituto ,  Ugg 
lùbfìs  morali  bominibus.pròpdftta<y  impoppa  fuerunt ,  qua?  in  lege  naturali  non  conti* 
mutar' 

Si  quis  liane  rationem  fequer  etur  >  tutòfatis  fé  defendere  ab  adverfariorum  ex- 
ceprionjbas?  &  caufam  principalem  firmiter  fatis  tueri  ac  ftatuminarc  pofiet  :  Narri 
harunn  verborum  fenfus  ex  jam  di&is  abundè  liquet. 

Aliihancineunrrationem,  diftinguuimnter  Mirale  Naturale,  Se  Morale  Po/Iti. 
vum  :  Legem Moralcm-Naturalem  eam  dicunt  effe  ,  quse  eftdefo&u  vel  omiffu  nz+ 
ceffariis,  live  erga  àlios,  live  ergi  nofmetipfos;  qjaniqueipfahominis  natura  nunc 
depravata  ,  etiam  line  lumine  fcripturse  ,agnofcit,  vel  per  argumenta  ex  ìpfts 
pnncipiis  cordi  etiamnum  inficis  deduóta ,  moveri  poffìc  ad  eam  eeu  talem  adirne* 
tendam.  Legem  Moralem- Pofttham  vocant  eam  ,  quae  in  fcripturis,  élarè ,  rive 
expreiììm ,  fi  ve  perconfequentiam  firmarti,  concinetur,  quamque  natura  etiam 
corrupta,bonamefle&  juftam  eòqueaptam  ut  perpetuò  obliget,  fecundum  ìegifla* 
torisbeneplacitum  ,  negare  ncqjit ,  licetantecevienterad  legifiatoris  vòluntarem 
aliquo  tigno  revelatam»  eam  ex  le  omninòneceflàriam  effe,  aut  noluerit,  aut  non 
potuerit  judicare. 

Cum  his  mihifatis ,  quoadreifummam,  convenite  licet  vario  modo  terminos 
explicemus.  Etcertum  eft,  omnia  prjecepta  Moralianon  effe  seque  neceffaria  in  fet 
Quidam  enim  fune  neceffaria  ut  Principia  ;  alia  ut  Conclufiones  lt*nudiaPa  ;  alii 
8utemutCo«c,/«/}o«f/Ai^/4/-<«&remotioresindededu6t3e.  Lubens  etiam  agnofeé, 
quxdam  effe  pnecepta  moraIia,quse  ita  fluunt  a  mero  DeibenepIacito,&  Deo  polititi! 
funt  ,  nt  potuerit  Deus  ea  non  mandare  aut  prohibere,  aut  iortè  mandare  qua:  prtft 
hibuit ,  aut  prohibrrequ^jammandavit.  Perindeeft  ergo  >  quod  fummam  rofàtti 
net,  five  hxc  Moraiia  Pofttiva  vocitemus,  live,  nobis  etiam  -Naturah'4:  Nati 
quando eaprajeepta «otóN^w4/M appellamus  ,  non nzgamus Popfivd effe rj  (De 
nempe ,)  fed  hoc  etiam  afferimus. 

Legem  Moralem  (inquit  Tilenus  Syntag.theol. part.  I*  Difp.  $2.  Th,  27 )  Ai 
Naturalem  pertmere  manifefìum  ttfh  Quiaprteetpta  ejus  móres  formant  »  &  ad praferìf 
tum  reti*  ratìonis  dirigunt.  B^atio  autemjìcuti  forma  eft  b omini s  ,'  &  humanarum  aBh* 
num  norma ,  ita  &  notiones  quafdam primi piaqiie  à  natura '4kfità  <& :i'nfculpta  habei 
tx  quibus  >  tam  in  n&l,^  quam  in  Sùiu&ot.  *  conclufiones  bomogene* elhiuntur ,  tamty 
earum  cum  princìpiis  <rvw$é<*  (he  connexus  non  Afaè  ab  omnibus  perj }icì atur  j  prokf  À 
alii  spurgatura!?  exercit  attor  ah  abent  àkBftvteAea 

Quando  quserifur?  quid  opus  fuerit  >  hanc  Legem  Moralem,  cììm  eadem  fi 
cum  Lege  Naturali  3  eòque  quodammodo  in  corde  omnium  fcripta,  vel  voce  v« 
fcnptionenotamfacere^e//iow^f  Amefius  ,  Jeconfc.  Lib.%.  Cap.%.  Tb.  28,  " 
Naturaquidem  integra,  nihìlopusfuiffehujufmodipromulgatione;  fedpoftnr 
i^eorruptionem  ,  talem  eflernentisc»cicatem,  voluntatis  perverfitatem ,  peri 

bationei 


Cap.  X.  De  Legc  Morali.  1 1  $ 

bationemque  affecìuuni  >  ut  in  omnium  cordibus  reliquia  tantum  bujuslegisman- 
fcrint,  tanquacnpicìuraecujufdamexoletar;  quaeidcirco  debnitvoce&  authoritate 
Dei,  quafi  novo  penicillo,  renovari.  Fufius  rationes reddit  Apollonius ubi fupra 
Cab*  6.  Thtf.j.  nempe  i  Quia  per  peecatttm  mtitia  ktns  ,  mentihu*  hominum  in  pri- 
ma, ere  ai  ione  inftta,  obliterata  &  oh/curata  erat:  Siquidem  piena  ili  a  ac  perjecìa 
cognitionislux ,  fuit  pars  imagini*  divinai  amijfa  &  deperdita.  Extema  &  graviora 
dettela  legc  probiheri ,  notiti  a  <?  juflitia  naturali  s  corrupta  agnofeit  ;  fed  interiorem  na- 
turacorruptionem  ,  &  primo*  concupì  [centi  te  moius  >  peccata  effe  non  agnofeit  :  Vo 
luit\igitur  Deus  folcami  Ma  legis  promulgai  ione,  integram  &  genuinam  ejus  [enteniiam  re- 
staurare. %,  Quia  apud  ALgvptios  aliafqùe  Gentes  }  multa  ftagitiofa  malps  moribus 
recepta ,  &  Unga,  consuetudine  confirmata  erant ,  qua.  prò  legc  natura,  habebav.tur  :  Ideo 
public  à  ili  a  legts  Moralts  repetitionc  ,  ofiendendum  erat ,  qu*.  notiti  a  naturale*  (2  mo» 
re$  recepticongruant  cnm  regnisi  jujìiti*  ,  a  Deo  in  primigenio  flatu  praferipta  :  At- 
quenormam  jujìit'u  Deoplace),tis ,  non  efle  corrupta  rat  ioni*  plac'na >  vel  gu.iilium  ex- 
empia;  fed  Dà  viventi*  pracepta  Lue.  i8:$>^-.  3.  Quia  in  natura  humanà  per  pec- 
catum  mi  fere  corrupta  ac  depravata  ,  htret  larga  feges  pravarum  ihclinat'tonum  ,  quarum 
impetu  homines  abripiuntur precipite*  in  dtlieta graviora  ;  ideo  wlurt  Deus  banc  publi- 
cam  extare  legem,  qua ,  tanquam\r<.pagulo  ^  mais  bimana  retrahatur  ,  <&  confirmatior 
reddatur9  ad  refijiendum  pravis  illiscupiditatibus,  ut  major  &  potentior' concienti* 
retrahenti  &  flagellanti  adda  tur  fiimulus  &  accufanài  vis,  ■  ■  4.  Quia  homines 
jnteriorem  naturi  immundiciem  non  agno/ente* ,  extemadifcipli)iAtadmiratiom  {afciria* 
ti  )  propriam  jujìitiam  coram  Deó  erigere  fatagunt;  Rom.  10^  •  ideo  folemni  Ma  prò- 
mutgat ione  legis,  oflevdvndum  fuit  judicinm  Dei  adver fu*  peccata  ,  quo  obflruitur  om- 
nium os ,  te  totus  mundus magi*  magi fque  reddit  ur  Deo  issnhx^  >  Kom.  4 :  verf.  19. 
Ut  bdc  ratione  mifenam  noftram  agnofeente*  ,  ad  Cbri slum  propiti atorem  properemu*  t 
gufiti*  propria  nudi  #  Qyibus  adderepoffumus  liane,  quòd  quidam  uunc ,  ratione 
lapfùs,  moraliterrequiranturexplicitè&formaliter,  qiis ante Iapfum non  ita  po- 
ftulabantur  4  qualia  (unt  fides  in  Chriftum  ,  Se  Gmiha. 

•  Exgit  Lex  haec  A4or4/i7  naturae  noftrx  reftitudinem  &  fanctaatem  ,  tanquam 
luftitiafuniverfalis  fundamentum  ,  &  principium  recìum  ,  &  actiones  ac  opera  ex- 
pernarecìa,  Et  in  hifee  perfe&iónem  poftulat ,  cùta  graduati ,  quando  urgetut 
imperata  faciamus  ex  toto  corde,  tota  anima,  tota  cogitatone,  ac totis  viriòus, 
Mtt.ll:  J7«  Lue.  10:17.  wmparttum,  quando requiric  totum  hominem i;neri- 
ftrem  de  exteriorem ,  &  quando  requiric,  ut  in  omnibus  Deomorem  gtramus 
peut.iy.  zó.  jac.  2:  io.  Et  in  hifce  omnibus ,  exigit  conltantiam  &  perìevc- 
fantiam.  Eycb.  18.&  ;j.  Requirit  porrò,  utafFecìus  notili  infoio  Deo  lìntlo- 
pati,  utque  crcaturas  omwes ,  Dei refpecìu ,  contemptuihibcanìus.  Pf.il.  7^:24. 
pt  intentò  amore  Deum  colamus  ;  ut  oHìcia  omnia  noftraexiidci»:  lincerò  erga 
Qeum  amore  prorftemus  ;  &  ut  in  Dei  eloiiam  ,  omnia  opcta  :uitiaLXiernafa- 
,  ipruni  etiam  aaum  edendi & bibendi.  VuteRfm  14;  ag  Ho. ìli  6- 
i.^.T/m.i^.    iComo:^.    Col.  j:  17.  R.v.    14. ^  7,8,  9.  1  Pel.  5  .  2. 

HincpcrfeaiJììmadititurhzclex.  Py.rf.19:  8.  Scd  lon«;uin  eikt  omnia  ha.'cenume- 

'arc.  £x  his  &limilibus hoc conftaCmuItapoftulare  nane  Legem  Moral{.m,quo. 

rum  apud  Gcntcs,  nondum  luminc  Euangehi  aut  Dei  verbi  iliumiuatas,  vdtigia 

quàmmioimaapparcnt. 

P  2  Exigit 


n6  De  Lege  Morali.  Lib.  I, 

Exigie  etiam  juftitiam  in  fontibus  puniendis  ,  coatroverGisdecidendis,  bella 
ineundo;  fic & exercitium mifericordiae erga miferos ,  oppreflbs}  &afflcìos;  & 
fimilia ,  qux  Lex  Nacuralis  Primeva  non  poftulabat  ab  Jidamo  in  ftatu  innoceiw 
tise>  aftu&  formai  iter,  quàtalia,  &  denominative  ac  determinate  fumpta  \  feu 
qjacenus  ita  applicata  &  reltiéta.  Optimc  clarift  Effenius,  ubifupra*  difp.  6.  a4 
Tic  9.  de  federe  legali  Tbef.  49.  Jusnarurae  (inquit)  fecundajvum  refpicitnatu> 
ram  humanam ,  per  lapfum  deftitutam  illd  integri  tate  ,  graviflìmàjue  corruzione  pluri '*■ 
mifipie  mifcriis  vitiatam.  In  hoc  ftatu  amiffa  e fi perfettio  habituatis  fapientia  etiam  a~ 
gmdorum  ;  Et  quoad  habitumprincipiorum  ,  <3>  quoad  deducendi  &  agnofeendi facilitai 
Hm,  ■   Imo  infuper  varia  applicationesaliter  fieri  debuerunt ,  ad  peccata,  mii 

ftriam  >  &  calamitate*  qua  intervemrunt  ,  ut  potè ,  in  judiciis  politicis  •  fontibus 
fcil.  puniendis  ,  etiam  capitali fupplicio  ;  inbello;  infervitute-yinoffciismifericor- 
di*e,  (fc  Hujus  juris  mtitia  in  ftatu  prim&vo\ 'uh  virtualiter  (<y  eminenter  :  Infta*- 
tuipfofecimdavo  ex  princip/is  juris  ibireliquis  deduci  dòet ,  &  aliquoujque  fabem  dedu- 
ci tur  ,  formaliter.  Qiod autem  deeft  in  jurefecundxvo  ,  fub  ftatu  merèfic  naturali,  fup- 
pie  tur  ,  faltem  obiettive  ,  per  dtvinam  revelati  onem  ,  legis  moralis  repeti toriam  > 
£r  qui/i  nftawratoriam  ;  nominativi  vero  prout ea  minifterh  Mofis  fatta tft  ,  atque 
ìfraèlitis  tradita ,  ac  poftmod^m  fapius  repofita  <$  inculcata* 

idem  dici  poteft  de  rìde  in  Chriftumfalvifica&juftttìcante,  &derefipifcentiàr 
Nam,  ut  habet  *Apollonius ,  ubifupra.  Cap.9.  Tbef.  7.  Lex  moralis poft  lapfum 
lata  accommodata  fuit,  inpraceptis  (2  mandattsfuis  ,  faluti  hominislapfi  &  peccato- 
ri*-,  &  proinde  omnes  illas  virtutes  jujfit  &  injunxit ,  qua ad  falutem  nomini*  pecca» 
toris  ex  lege  requiruntur  :  Imo  &  lex  Dei  in  ftatu  mtegritatis,  eafdem  virtutes  confti- 
tuebat ,  qua  poft  lapfum  virtutes  funt  :  Denominatio  faltem  eadem  &  determinata  , 
quA  poft  lapfum  illis  tribuhur  ,  tum  non  obttnuiffent.  Ita  refipifeentia  ,  quoad  rem  j 
tiiarn  fuit  in  ftatu  inlegritatis  :  Nibil  enim  aliud  eft ,  quÀm  legis  pr  aftantt a,  qu*  refi- 
pi  feentia  dicitur  ,  poftqitkm  poft  lapfum  adtam  redeunt  homines»  Ita  etiam  zerecundia 
ffuit  in  ftatu  integri  tatis ,  nihilenim  quoad  rem  aliud  e  fi  ,  quam  amor  caftitatis  omnem; 
fpufeitiem  adverfans  ,•  qua?  jamverecundia  dicitur  ,  ob  determinationem  illam parricida» 
rem  poft  lapfum  ,  qua  reteclioncm  fpurcam  membrorum  tegendorum  averfatur  :  Proinde 
virtuìi  refipifeentìa  fub  ftatu  perfetto  erat  locus  ,  et  fi  condirio  iftius  flatus  denominatio- 
tem&  determinationem  talem  non  admittebat.  Sic  fere  ClarnT.  Effenius  in  di  fienai 
de  fubjett.  Cbriftù  Qap.  3.  §.  14.  Ita  (inquit)  viprimi pra>£epti,  femper  obligatur 
homo  credere  fide  divina,  qu<tcunque  fili  divinhns  revelantur  :  Euangelium  cbriflum 
proponit  :  ■  Chriftus  confequenterfi.de  divina  credendus  eft,  quibus  (?  quatenus  divinitut 
proponitur'y  jamhoc  non  eft  novum pr<tceptum,fed  attus  fidei  ad  novum  objettum  exten* 
di  tur,  fub  HI  trattone  formali,  quam  lex  femper  complexa  fuit  :  Simili  fere  modo  ,  ut 
dilettioprceftandaptoxìmo ,  qua  tali,  nuncadaliosbominesextenditur  ,  quàmextenfa 
fuit  fuperioribus  fecuhs ,  quia  nunc  alti  bomines  exiìJunt  >  quam  fune  exthertmt  $  prof» 
terea  tamen  ipfum  pr^ceptum  non  potefi  dici  aliud. 

Sic  inftituto  femel  cultu  Dei  pofitivo»  poftulat  Lex haec  Moralis ,  utcultum 
iftum  inftitutum  fancìè  obferyemus;  hoc  tamen  minime  poftulabat,  antecultàs 
illius  inftitmionem.  Hinc  eft>  quódj  ad  Deum  alio  cultu  extcrno  inftituto  co- 
lendum  ,  teneamnr  hodie  fub  Euangelio  >  quàm  tenebantur  olim  fideles  fub 
V.  T.  EtEccleflapoft  lapfum  1  ad  alia  culcus  externx  officia  tenetur ,  quàm  tene. 

-     -  bacur 


Cap.  X.  De Lege Morali.  n7 

batur  ^Adatti  in  ftaru  integritatis ,  propter  fcil.  novam  inftitutionera  :  Le*  tamen 
Moralis  ,  mand:.ns  ut  homoDeumcolat ,  ricè  ,  fecundum  modum  ab  ipfo  prae- 
fcriptum  ,  eadcm  femper  roanet ,  non  mutata  ,  nec  abrogata  >  necquidquam  ei 
derogatur  :  Nani  aliudeftfipfumprzceptum  ,  aliudobjecìumpraeceptidetermi- 
natum. 

Lex  hasc  Moralis ,  uti  in  vigore  fuit ,  antequam  a  Mofe  promulgata  fuerar ,  ut 
fupra  dicìum.  [  Facile  enim  (  uc  lApollonins  ubi  fupra.  Cap:  6.  Tbef.  6.  )  per 
>5  (ìngula  prarcepta  decalogi  demonftrari  poteft  ,  ex  concionibus  Dei ,  &  patriar- 
charum  inftkutionibus ,  &piorumobedientia  >  &  exerckiis  piis  ,  veftigia  le- 
'  gis  moralis  manifefta  &  multipliciatunctemporis  reperire  Non  enim  exifti- 
'*  mandum  ,  religsonam  &  legem  filiorum  Noachi  ,  conftititte feptem  tantum  iìiis 
"  prteeptis  ,  vulgo  filiorum  Noachi  di&is  ;  fed  conftitit  eàdemilla  religione  &  le- 
»  gè,  qua  Abrahamus  Deo  placuit ,  exceptàcircumcifione.  Lex  enim  illa  fi- 
„  horum  Noie!»  vulgo  dicìa ,  non  comple&itur  legis  divina:  fpiritualis  Catechefin 
'  &  inftitutionem  divinam  5  quacncceilanó  requintur  ,  mìexnobisfit  paedago- 
gus  ad  Chnftum  ,  Se  ita  nos  ad  falutem  duc3t  ;  Communi  falutc  nobifeu  m  fruì 
"  perChiiftumnonpotuiflènt  filiiNaic/;/,  nifi  communi  lege  ,  religione,  &  fide 
**  Deo  conjun&i  fuerunt.  Halucinantur  ergo  qui  primis  duobus  mundi  millenariis 
»  tribuunt  tantum  legem  Natura;  ,  ita  ut  tam  ruditer  fuerit  tcclefiatunctemporis 
,»  inftituca  ,  ut  tantum  Legis  Naturalis  3dminiculoducìa&  edotta  fuerit ,  &  ver- 
„  bum  Dei  fupernaturaliter  fattum  tantum  fibihabuerint  Proprietà:  &  Patriarchi 
quidam  extra ordinem.  Ecclefiaenim  ex  lapfuinftaurata  ,  vocatione effica- 
ci per  verbum  tft  edotta  ,  eodem  canone  >  qui  poftea  fcripturis  expref- 
f*  fus  eft  ;  eandem  tid-m  &  pietatis  praxin  habuic  ,  cum  Caeteris  judxis  poft 
M  tempora  Mofis  ,  quoad  articulos  fìdei  fubftantiales,  &  moralia  legis  divina? 
>>  pra?cepta. 

Sic  nunc  poft  adventum  ChriftU  fub  N.  T.  in  vigore  manet  ,  &  ad  obedientiam 
Dbligat.  SolemniterenimteftatuseftipfeChriftus  Mat,  5:  17.  Se  non  veniflè  ut 
diflòlveret  legem  aut  Prophetas  ;  fed  ut  eamimpleret  :  Legem  quidem  Ceremo- 
nialem  implevit ,  veritatem  umbris  typicis  fubfticuendo  ;  Et  Moralem  ,  perfec. 
ram  &  omnibus  numeris  abfolutam  prasftando obedientiam  ;  fed  prarterea  hic  pro- 
reftaturfe,  etiam  dottrina  fui,  implevifle  hanc  Legem  -,  hoc  eft  5  eam  perfette 
kintegrèexfenfulegiflatorispropoiuifiej  utfeopusac  circumftantiaj  loci  fatis  in- 
iigitant;  illicò  enim  Scribasac  Pharifxos ,  qui  dottrina  (uà  legem  corrumpebanc» 
idoritur,  Sccorruptaseorumgloflas conlutar,  ac  veram  legis  fententiam  propo. 
lit&explicat ,  &  V.  19.  hxc  habet ,  quifquis  igitur  folvtrit  unum  ex  mandati*  h'ce 
'ninimis  ,  <Sf  ita  docutrit  homines  >  miniwus  vocàbitur  in  regno  cotlorum  ;  quifquis  autem 
iecerit  &  docuerit ,  ijìe  vocabttur  magnus  in  regno  cotlorum .  Nur quam  ucumur  Chrif- 
usaut  A  portoli  iftisterminis,  de  Lege  Morali loquentcs ,  quibus  utun'ur ,  quan- 
lo ,  de  leve  Cercmoniali  loquuntur  :  Dixerat  ipfeChriftus ,  ut  jam  audivimus,  fé 
ton  folviflc  Legem  Moralem  ;  folvit  tamen  incergerini  parietisfeptum,  Eph.  %:  14. 
uabolevitH-u  abrogavit  f^^ao)  legem  pra?ceptorum  in  ritibus  pofit3m. 
v'er,  15.  SiiCor.  3:  11.  Sic  de  L.^is  Cercmpnialis  abrogatione  utitar  feuptura 
lis  vocibus,  mutare  ,  p&Zhut  y  ILbr.  7:  V  12.  ^Antiquari.  nuXuii  ,  fer.efcerc 
rnt***m  >  rjanefeere  Mirini  H<b.  7:  18.  abro^uio  *$*»?»*  tìtb.  8;  13.  His  autenY 

P  3  aut 


ii8  De  Lege  Morali.  Xib.fi 

autaliisejufdem  vàìorisiìunquam  mitur ,  de  Lege  M>r*// loquens.  Videetiam  fy;*f 
j.ult. 

Imo  inculcatur  etiam  fub  N.  T.  ut  conftat  Jac.  2:  8,  io,  ti,  jt.  Jty».  ig; 
7,8,9»  io.  Et>h.6:T>2>$.  Inquibuslocis,  videmus  omnia  fecundae  tabula  man- 
data urgerì ,  &  prò  parte  regute  morum  proponi  :  &  facile  eflèt  fimile  oftenderc 
de  prsceptis  prima:  decalogitabulas.  Videatur  clariff;  Ejfenius ,  ubifupra  difp.6, 
i&Tit.  ^Tbef.^i:^» 

Hoc  idem  quatuor  conflrmat  raticnibus  Polyander ,  in  Sjmpfipurioris  Tkeol.  Difp. 
iS.Tbefi  58:  1.  QuM externa fit  effìgi es  mterna  legis  natura >  nofiris  Protoplafiis 
otite  lapfumtmpreff* ,  per  creationem  eorum  ad  Dei  imaginem ,  quxpofita  eft  infanti  tate 
i?  ]ufiiti*>  quarumvirtutummunia  decalogus  quibuflibet  bomiràbus  reprafentat ,  atout 
Euangelium  àfideidomefiicis ,  ad  imaginem  Deiperfpiritum  Ddrcnovatis  ,  effìagitat. 
Z.  Quòdbaclex primis  nofiris parentibus  revelata ,  per  Mo feti  reperita  &  reftaurata, 
non  tantum  a  Propbetis ,  fed  etiam  à  Chrifio  O*  Apoftolis  fuerit  expofita,  ab  ipfis  ob- 
fervata,  aliifque  firitlè  commendata  Mat.  5;  17,  &c.  Lue  io:  17.  Rom.  6;  1  5.  (? 
7. 25.  &  12.  &  1 3.  3.  Quoniamfilii  Dei  ab  obfervatione  mandatorum  bujus  legis , 
tanquam  annunci»  atque  infallìbili  germana  cum  Deo  conjunSlionistefiimoìtio  ,  deferì. 
buntur.  l  Joh.  1:  6,7-  &>  Z>h4>5>6:  4-  Quiacbaritas  ex  fide  non  j tela  <<r  boria 
confchntia  (quaesl  finis  decalagi)  Timotheo  veluti  feopus  objiciiur ,  ad  quem  omnes 
fuas  aRionesref erre  debeat.  \  Tim.  I.  J. 

Quserendum  nunc  reftat ,  Quidnam  fit  hxclex  Moralis  i 

Suntquieamficdefcribunt,  Esl  ealex  ,  queenon  efi  typkc  ceremonialis ,  fò^r, 
perpetuò  obligans.  Et  hiquidemverè  fatis  exprimunt ,  quid  non  fit;  nam  ex  dicìis 
capite  fupenore ,  abundèliquet,  diflingui  Legem  Moralem  à  kgc  Ceremoniali, 
&  nane  tandem  evanefeere  &  aboleri ,  iftarn  vero  minime.  At  quia  poficivc  non  in- 
dicane ,  quidnam  fit  hxc  lex  moralis ,  ufquequaque  fatiifacere  nequeunt: 

Alii  fic  ,  Lex  Moralis  ea  efi ,  qua  omnes  creaturas  rationales  ,  omni  tempore  obli* 
gat  \  eóque  Legem  Moralem  eam  volunt  effe,  quas  perpetua  eft  &  univerfalis. 
Quse quidem  defìnitio aut  deferiptio plana  fatiseli,  &  adqua?ftionem  principalem 
de  fabbato ,  ritc  explicandam  idonea  fatis  :  Nam  adverfariinegant ,  praeceprum  de 
fabbato  Morale  effe,  aut  omnes  in  perpetuum  obligare.  Et  nos  affirmamus  id 
Morale  effe,  &  omnes  aefemper  obligare  :  Eóque  in  hoc  inter  omnes  convenite 
legem  Moralem  Omnes  obligare  Scfemper:  Et  concederent  adverfarii  pracep* 
tum  illud  Morale  effe  :  fi  femel  probaretur  perpetuum  effe ,  &  univerfale  :  Aut  fi 
hoc  probatum  daremus ,  idfeilieet  effe  perpetuum  &  univerfale,  feu  totum  genui 
humanumconftanter,ihomni  feculo,  obligare,  faciles  darent  id  effe  prasceptum 
morale.  Veruntamen  >  quia  tum  perpetuitas ,  tum  univerfalitas ,  videtur  potiu$ 
adjuncìum  quid  effe  legis  moralis,  quàmquidveram  Moralis  legis  effentiam  ex- 
primens*  ulterius  inquirendum  reftat ,  undefit  quod  lex  Moralis  fit  perpetua  k 
univerfalis ?  Verum  eft,  curiofitatem  noftram  inde  fatis  reprimi  poffe ,  qudi 
DwO ita vifum fuerit talem  ferre  legem,  qua:  omnes  tyi^w/pofteros,per  omnia 
fecula,  obftri&os  teneret  ;  &  hac  confideratione  ab  ulteriori  aliqua  inquifitionc* 
animumnoftrum  vanumactumidumtutòcohiberi poffe.  Attamen  quia  nihil  fine 
optìmarationefacit  Deus  Opt.  Max.  Licet,  cum  fobrietate,  perquirere,  num 

almd 


Cap.  X.  DeLege  Morali.  n9 

almialiquidaffignari  polii:  >  tani|uam  hujus  perpetuità^  &  univerfalitatis  funda- 
mcnt um  ,  in  quo  contìltac  effentia  legis  Moralis. 

Qui  vólunt  Legem  Moralern  ,  idem  effe  quod  lex  Naturalis  ;  &  legem  Natu- 
ralem  nil  aliud  volunt  effe ,  quàm  id  quod  diétat  aut  dici  ire  poteri  re&i  ratio  ,  fine 
externo  aJiquo  monitore ,  ex principiis honeftatis  intimisi  aut  id ,  quod  juftum 
effcacneceffarium  luminenaturas  nane  corruptae  probari  potelt ,  fine  icripturis , 
per  principia  etiamnum  hominum  animis  infita  \  ai  eie  nimium  conftringunc ,  & 
a?quo  ftri&ius  limitane  naturam  legis  Moralis  :  Etenim  hinc  fequetur ,  lumen  illud 
naturale,  jamimperfeftum&caKumfatìs,  fore  judicem  competentem>  imo  8c 
fupremum  aut  pnncipalem  Legis  Moralis;  &  nihil  aliud  ad  hanc  legem  fpec- 
rare,  qfuàmidcujuseequitatemacneceUìtatem,  percipit  aut  percipere  poteft  lu- 
men noftrumlongè  imperfe&um  :  Sequ^retur  etiam,  nulla  contingente  neceifi- 
tate,  repititam  ruiffe  hanc  legem  min;fterio  Mojìs.  Porro  fequeretur  ,  nihil  effe 
Morale ,  quod  jam  per  difciplinam  auc do&rimtai  difeitur  j  fed  id  tantum  quod  na- 
turi difhnteapprehenJitur.  Imo  multa  nunc  non  eruntdicenda  Moralia,  qvx  ta- 
men  Ad.imo  in  Uatuuucgritatis  erant  namralia  ,  &  imprtlfiones  vivida:  &  efficaces 
legis  Natui  x . 

Reftè  JVaUur,  di  flirt  de  quarto  pravepto.  Cap.  lir.ex  Scoto  Uh.  4.  Ufi.  $7.  quejl.  l . 
Diftinguit  Mirale,  in  id  ,  quod  eftdslege  Natura?  ftricìc  fumpta.  Et  in  Morale 
quodeft  de  lege  Natura»  late  iumpti  ;  Pnoris  generis  effe  dicitipfa  principia  prac- 
tica ,  quaeom  ni  imeHecì  uiapprehendenti>  exfolisterminisnota  funt,  icem  quag 
ìVidetiter  ac  ncceffanò  ex  ìis  principns  deducuntur.  Pofterioris  vero  quas  funt  mul- 
ùm  confona  il  1  ì  Natura;  legi ,  ac  principiis  illis  pracìicis  >  aut  concluiionibus  ex  ìis 
ieceffariòdedu&is,quaejuris  politivi  ab aliisdicuntur.  Prioris  generis^moralia,  Di- 
stica infculpta  effe  3  ut  abolenniGcum  natura  ipfa  piane  non  poffint,  Pofterioris 
retò  generis ,  nifi  per  inftitutionemiecìamexcolanrur  &confirmentur ,  in  oblivi- 
>nemabÌTehauddrfficulter  poffe;  inftitutioneveró  &  rememoratione  accedente  , 
>lerunqueretincri,  qjfacumprincipiisipfis>  coti  humana?  natura?  imprellìs,  op. 
me  congrueredeprehenduntur. 

Sunt  affi ,  qui  fic  Legem  Moralern  deferibunt.  Eft  lex  qua  quid  mandatur  co  quZd 
onumjìt,  nonveràbonun  puri  qui a  mandatur.  Et  hanc  dicynt  effe  ab'  ^Àug:<JÌìt.o~de 
ti:  arb.  Lib.  i.Cap.  3.  daram  deferiptionem.  Et  inhocdiftinguiàlegibus  Judi- 
ialibus,  &  Ceremonialibus ,  quxeti3m  bona»  dicuntur,  Dcttt.6  :  i8>  24.  Sed 
lon  antecedenter  ad  prasceptum  -,  quiafimpliciter  malum  fuiffet  j  facrificiain  cul- 
u  Dei  immolare  &  offerre ,  aut  officium  quodvis  ceremoniale  predare  }  non 
rx.mnte  mandato  :  Amare  autem  Deum  ,  eumque  colere  ,  hominum  Titanìferi 
are,  &firrtilia,  infebonafunt  j  &  quia  bona  fune  mandanrur ,  coque  fune  mo- 
ilij.  Hinc  (inquiunt)  Apottolusvocat  Legem  Moralern  Rj?m.  7;  7, 1 2.  fanti  am, 
ifìamdrbonam  ,  &  eamopponic  morali  fu  a:  pravitati,  &  carnalitati  ;  Cùm  autem 
ituraiftacarnalis  ,  qua?  Iegi  contraria  fuit ,  iti  fc  mala  futrit,  in  fé  etiam  bona  fu 
:x,  qua-  ifìi  carnali  natura;  opponirur ,  neceffe  eft.  Sic  Morale  bonum  dirimi 
ìich.  6:8.  putainfe;  Ceremoniale  autem  bonum  ctia in  erat  ;  non  tamen  in  fe> 
•dquitenus  in  aliosfines  inftitujb:tur>  &  adpromovendam  moralern  obedien- 
imjtr.6: 19, 20. & 7.  22,23.  P/*Mo:  13, 14, 15.  Jtfl  1:  14,  i6„  Hoc  porrò 
C  costumane ,  Qiiòj*  imago  Dei  in  fd  bona  h:  ,  icx  autem  moralis  Ce  huius  ims- 


ìzo  De  Lege  Morali.  Lib.  1# 

ginisregulaexafta,  utIiquetE/>fc.4:24.  Ubi  dicitur  imago  Dei  in  fanStitau  & 
juftitià  confiftere  ;  prioris  norma  eft  prima  tabula ,  fecunda  autem  pofterioris  ;  ideo- 
quecùmlex  moralis  tancumeacomple&atur,  qua?  fpecìant  ad  hanc  Dei  imagi- 
derii»  Neceffe  eft  ea  tantum  comple&acur ,  quae  in  fé  boua  fune» 

Licet  haec  arrideant  adverfariis  noftris ,  qui  fic  folent  loqui,»  hujus  tamen  ex- 
plicationis  authores  iis  minime  favent  ;  Nam  fic  feexplicanc  ut  in  nullo  videantur 
adverfariis  patrocinar! ,  quod  ut  appareat. 

Nocandum  eft  primo,  Eos  qui  fic  naturati!  Legis  Morali*  explicant  ,  non  negare 
Dei  beneplacitum  regulam  effe  bonitatis  omnis  moralis  :  Imo  hocaflèrunt  ;  diltin. 
guuntitaqueinter -jo/wzMfra  decreti,  &  voluntatem  mandati  ;  per  Primam  dicunc 
fieri  quid  bonum  ,  five  creatura  fitfivelex:  per  Secundamj'mjungkur  (iriquiunt)  pra- 
xis  talisoffìcii  ;  ita  ut  Iex  (  fi  moralis  fìt  )  primùm  bona  eft,  per  fapiens  Dei  be- 
neplacicum  ,  ac  dein  per  voluntatem  mandati  injungitur  :  Habet  ergo  p;ius 
bomtatem  fundamentalem  ,  quàm  injungatur  &  fiat  bonum  morale.  Nullo  modo 
volunt ,  ut  quicquid'bonum  fic  aut  malum  Morale ,  nifi  prius  lege  mandetur  auc 
prohibeatur  :  Nam  oportet,  dicunt  ,  ut  prius  id  quod  in  fé  bonum  eft  aut  ma- 
lum ,  mandetur  aut  prohibeatur  ,  quam  fiat  morahter  bonum  aut  malum, 

Dein ,  per  Bonitatem  hanc  et  iVialitiam,quse  in  acìionibus  eft ,  qux  mandantur 
aut  vetantur  lege  morali  >  antecedenter  ad  legem  latam  ,  nihìlaliudintelligunt, 
quàm  convenientiam  aut  difconvenientiam ,  quam  habet  acìio  illa>  rum  human! 
natura ,  quatenus  rattonalis  eft ,  &  non  corrupta  aut  vitiata  ;  ita  ut  ea  fint  Moralia  , 
quae  congruentia  funt  &  confentanea  Natura?  rationali  >  qua  tali.  Humanam  (  inqui- 
unc  )  naturam  decet>  Deumcolere*  parente*  honorare  >  imo  &  folemnis  cultùs  ergo, 
aptiflìmam  temporis  proportionem  Deo ,  qui  tantum  nobis  ,  ad  noftra  perageuda, 
tempori*  concedit,  confecrare  aut  fan&ificare. 

Propterea  un'io  dicunt  >  bona  ifta  moralia  >  licet  conveniant  &  congruant  natu- 
ra? rationali  ?  non  tamen  omnia  eodemgradu  acque  convenire,  quia  quidam  fune» 
quseimmediatius  bona  funt  &  convenientia  ;  alia  mediate  :  Et  hoc  explicant 
&confirmantverbis  Wal&iex  Scoto  fupra  citatis.  Et  hincconcluduut ,  praxep- 
rum  illud  ,  de  feptim a  tempori*  portione  Deo  confecranda ,  elTe  morale,  licet  a 
voluntatelegiflatorispendeat  $  &  non  tam  immediate  hominis  cordi  infcribatur, 
nec  acque  benèconveniateum  natura  humana,  atque  amor  &gratitudo  erga  Deum. 
Et  quidem  negari  nequit,multa  effe  qua  magisde  imagineDei  participant.quàm  alia: 
Se  confequenter  alia  aliis  pejora  effe  morahter,  &  minus  decentia  ,  Quis  enim  inficia 
ibit  ,  minus  multò  convenire  Creatura?  Rationali,  Deo  maledicere  ,  eumqueodio 
habere  ,  quàm  aliorum  bona  concupifeere ,   licet  utraque  in  fé  mala  fint? 

Nuilisergòdifficulcatibus  prementur  qui  hanc  fequunturfententiam,  fic  expli- 
catam,  ut  patet.  Et  ex  hac  legis  moralis  explicatione ,  clarc  fequitur ,  legem  hanc 
effe  perpetuam  &  uuiverfalem  \  &h*ceffe  Legis  Moralis  adjun&ainfeparabìlia. 
Notandum  tamen ,  quod  hi ,  quando  dicunt  hanc  legem  perpetuam  effe  &  univer- 
falera,  hocintelligant,  refp^&u  ordinaria  Dei  dipenfationis:  Fatenturenimpoffe 
Deum,  fupremum  legiflacorem ,  difpenfare,  &  nonnunquamcafu  extraordina- 
rio difpenfaffe,  etiaminiftislegibus  \  quod  confirmanc  exemplo  ifto  Abrahami  > 
&conjugiiinterlib2ros  Adami. 

Denique,  notari  volunt ,  quòi>  quando  dicunc  >  legem  Moralem  perpe- 
tuam 


Cap.  X.  De  Lcge  Morali.  m 

tuamefle&univerfalem,  hocintelligant  de  rroralibus  primario 3  qua?  primole 
originalicernaturaehumanacconveniunt;  Quia  qua:  fecundarió  tantum  &  acciden- 
uliter  calia  font ,  facilità  rautari  porTe  afferunt. 

Legem  MoraUm  fìc  deferibo.  Eaeft  lex  ,  feu  id  figntm  toluntatis  ihhut,  quod 
tnfcripturis  expreffum ,  d;  aSiionibas  extemis  aut  moti  bus  animi  interni  s ,  natura  rat  io- 
noli  tum  ai  Beum,  tum ad proximum retatati  convenienti  bus ,  fivead  legem  naturalem. 
flr&ìfumptam  rejerri  fofjìnt ,  fot  non  y  omnes  omni  tempre  obligat,  ex  quo  primsìm  da~ 
tumfuitìfed  imfrimis  Eccle/iam. 

Curdicam  ,  Lcgem  Morahm  effèfignum  ,  ra:io  manirefta  cft ,  exdi&is  de  Iege 
in  genere  Cap.  r. 

Dico  autsm  hoc  Ggnum  effe  iafcripturJ  expreffum  ,  qaia  ea  continet  oranem  Dei 
legem  hominibus'aram  •  &  idcoaptanata  elt  in  Tuo  genere,  nos  perfe&os  redde. 
re  >  utdocet  Apoftolus  ad  ri^offo;*»»  fcribens  :  3c  nobis  fenaper  ad  fcripturas  re- 
currendumeft,  uLd:  Dei  voluntateacconltitutionecertioresrìamus:  Etquaccor- 
dibushominum  infeabuntur,  eciarnea  cliiius  ac  diftinftiùs  hic  exprimuncur  & 
urgentur  ;  &  alia ,  qua;  difficile  làris  aut  nunquam  puro  lumine  naturali>tantis  cenc- 
bris  obfcurato  ,  percipi  poflunr ,  hic  dilucidò  explicantur. 

Quando  dico  expreffum ,  id  ita  incelligi  nolim ,  ac  il  ea  excluderesn  >  quae  per 
coofequentiamclaiamaclegieinoam  ,  inde  deduci  poITunt  ,  quia  edam  ea  ibi  ex- 
primi, licet  non  tam  dare  ac  immediate  ac  alia,  judico. 

Dico  de  aBionibus  externis  <st  animi  motibus  intemis  ',  quia  Le x  hac  Moralis  ad  to- 
tumfpecìat  hominem  ;  omnes  animi  motus,  primos,  &  primo  primos,  &  vo- 
luncanos,  ipfam  facultatum  difpofìtionem  >  &aftiones  omnes  externas  human» 
regulat  ;  &  quales  effe  debeant  pixfciibit. 

Dico  natura  rat  tonali ,  tfc ,  convenientibus  ;  quia  hic  fundatur  ratio  formalis 
prrcepti  moralis ,  prout  jam  explicavimus  ;  non  excluft  tamen  natura  Immani  nunc 
corrupta. 

Addo  /he  ad.  legem  naturalemftri8c  fumftam  referri  fofjtnt  >  frje  non ,  ut  evi- 
tem  logomachiam  ex  vari*  legis  Naturalis  acceptione  ortam  .•  Quidam  enim  funt , 
qua?  ad  Moralem  legem  fpeftant ,  nec  tamen  dici  pofllint  mandari  aut  prohiberi  le. 
gè  Nacurali  ftrieìè  fumpti,  ideft,  aut  quatenus  ea  tantum  compledìuur,  quarum 
honeftasauteonvenientiacum naturi  rationali,  immediate,  abfqueullo  externac 
inftruftìonis,  docìrinar ,  aut  difciplinae  (ut  loquuntur  fcholaftici)  adminiculo , 
facile difeerni poilit ;  aut  ea3  qu*  funt  principia,  ad  hoc  unicum  caput,  bomm 
frofequendumetJy  malumfugiendum  ,  reducibilia  >  aut  conclufioues  immediate  inde 
deducibilesi  quasduae,  funt,  fècundum  Aquino-  Duo  capita  decalogi  a  Chrifto 
propofita;  qua;  tamen  reduci  poflunt  ad  legem  Naturaiem  latiùs  fumptam,  ut  ex 
intediftis  liquet. 

Dico  omnes  &  omni  tempore  obligat  \  quia,  utnuper  explicatum  ,  harc  infepara- 
biliter  annexa  funt  Legi  Morali  ;  qua: in  hoc  diftinguitur  ab  aliis  omnibus  mandati* 
Temporariis>  8c  Occalìonalibus ,  alicui .  aut  paucis  quibufdam ,  quovis  tempore, 
latisj  ut  &  à  Lege  Ccreraoniali  Se  Forcofi  ,  quae  nec  omnes ,  necfemperobliganc? 
Quando  autemdicim us  hanc legem  fcmpcrobligare,  limitesnon  figimus  Domino 
noftro  fupremo  >  ita  uc  uoh  potuent  queaquarn ,  in  cafu  aliquo  particulari ,  extra 

Q^  ©rdinem. 


122  Legis  Moralis  notae  falfac  rejiciimtur.        Lib.  I. 

ordinem?  ab  ejui obligatione  liberare,  five  per  difpenfationem  proprie  diciatti* 
lìve  improprie  dictam  ,  aut  quid  Cimile ,  utfupradi&um. 

Dico  ex  quo primum  datumjuh  ;  quia  leges  quaedam  Euangelics,  morales  dici 
merentur>  licer ^Adamo ance lapfum  datae  nonfuerint;  Nequeid negane adverfarii 
quidam  ,  ur  poftea  paterne. 

Addo  denique  imprimi*  Ec clefiam  ;  Tum  quia  EccteCix  imprimi*  data  eft  fcrip. 
rura  >proreguUrìdeiacmorum;  &pereamfpeciaIicerobfìri£ta  cenetur,  ad  mo« 
rem  Deogerendum;  ita  ut  Ecclcfise  inobedientia  mulcis  nominibus  aggravetur» 
cum  nulla  cu  m  fpecie ,  ignoranciam  praetexere  poflìt.  Tarn  quia  ad  moralia  ctiam 
reducere  vellem  Fidem  ac  Rcfipifcendam  Euangelicam ,  quse ,  licet  non  requiran- 
tui  àGentibus,  apudquasnondum  promulgatum  eft  Euangelium  Hpm.  io:  14* 
Abomnibuscamen}quibusinnotuit  Euan^elium  Chrifti,  poftulantur,  &conye* 
nientilììma  funtftatuihominiscorrupco  ,  &natur«rrationali  •,  non  quòd  natura  ra- 
tionalis,  nunc  perpeccatumvitiata,  adea  inclinec,  fedquòdipfamiftaperficiant? 
Utloquitur  Vafque^de  Virtutibus  fupernaturalibus  t$  infufis .  Et  certum  eft  3  ad 
hxc&fimiliaobftricìamfuificEcclefiam  à  prima  in  paradifo  Euangehi,  feu  prò- 
mifììonis  Meffoe,  promulgatone  >  Se  forte  edam  aliquot  Apoftatarum  pofteros  , 
licec  legem  iftam  ignorarint:  Nam  ignorantia  Iegum  edam  humanarum  Parenti-  , 
bus  femel  clarè  datarum  >  non  excufac  totalker  pofteros  legem  violantes. 


C  A  P.     X  L 

De  netis  Legis  Moralis  falfis  >  ab  adverfariis  jpropofitfs. 

UT  quac  jam  di&a  funt  de  Lege  Morali planiora  fianc ,  &  ut  via  ad  prtncipalem 
quaeftionem  decidendam  complanari  reddatur,  utile  erit  «em^t*  quasdam 
Lr£«^A4or4//«wproponere&explicarc:bkenim  ratione  facilius  dignolcere  pof- 
furaus ,  utrura  prxceptum  de  Sanato  Morale  fic  nec  ne.  Sed  primàm  ad  exame* 
revocabimus  ca  Legis  Moralis  indicia ,  qaae  ab  adverfariis  noftris  propofita  &  in*, 
eulcatareperiuntur. 

Suntquihuncnobispropoount  Legis  Moralis  fimpliciter  fic  di&x  chara&ereit» 
Quòd  nim.  aBiones  ifià  lege  frohibittaui  mandai* fine in  interri*  fu*  natura  <?  qualit.it  e  » 
7»él*vel  bona, ante  exttrnam  ullam  condit/tm  confihutionem  j  feu abftra&è  ab externà lem 

fifiatoris  impofìione,    Ica  D.  TVhite  praeful  anglus  in  libello  vernacelo  de  Sab* 
.  *tho^ 

De  quo  kzc  dicenda  babeo:  Primi,  Si  per  extcrnam  ilfera  conftitiKionew 
aut  impofitionem  Legislatoris  >  incelligat  hic  Autor  promulgacionem  illam  Mofai* 
cam  (utquidemintdligere  videcur:  Nam  poftea  haec  habet  fynonyma,  ante 
datam  Legem  Decalogi  in  monte  Sinai ,  Se  ab  initio ,  &  ante  externam  Legem  ;  &  iK 
Ih&lren.  Lib. 4.  Cap.  30.  quod  in  Margine  citar,  hoc  confirroat  >  Ju$i Patres  vir- 
nittm  Decalogi  confcriptam  babentts  in  cordibus  <st animis fuis ,  diligente*  fcil.  Deum  » 


Cap.  X  I.      Legis  Moralis  not*  falfe  rejieiuntur.         n $ 

cui  fa'ti  ceti  »  <St  Ahfihuntes  erga  proximum  ab  injufliiij ,  propter  quid  non  fot  necitfr 
edmonere  eos correptoriislheris ,  quiahabebant  in  feipfis  jufiitiamlegis ,)  veruni  aLfc- 
rit;  rum procuUiubio ,  materia  Leg.s  Moralis,  antepromulgationeiu  Mofaicam, 
bon3  crat&jufta;  quippc  àDeo  mandata,  licet  fumea  folemnitate>  qua  poftea 
tempore  Mofts  ,  jufla  &  imperata  non  fuerit  :  Nam  fan&i  ìlli  Patres  pietatem  colue. 
rune»  Scfan&icacem  acjufticiam,  exercuerunt,  qui  ante  Mcfis  tempora  vixerunc, 
acque  ita  Deo  obedientiam  pr*3icerunc  ;  habuei une  ergo  legem  ipfis  hram  »  cui 
obedire  virtus  erac.  Attum,  qui  dicere  potueritlilIaeflefo;M<;tf  mala*  in  mur- 
iti qualitate  &  naturai  ,  non  capio  \  hxc  eniro  verba  innuunt ,,  nullam  fuiflè  Legeta 
Divmam  >  ullo  modolatam  ,  de  ittis  aétionibus  moralibus  ,  fivc  bonis  Ove  maiis , 
gnre  Mofis  tempora  :  Actamen  variis  modis  Dchs  voluntacem  iuam  Patriarchi* 
i/guifieaverat,  ant.-:d:fpenfàtioncmi!lam  Mofaicam  y  Sciegemhanc  expartecor- 
dibus  acanimisinfcriptam  habuerunt  :  Et  fi  nulla  fuifiet  tunc  tempori  si  ex ,  nulla 
fjiffettranfgrelllo  legis  >  refte  Paulo. 

Porrò,  ii  fenfus  hu/us  efFatifit.  QudJ  qua; mandantur  auc  prohibentur Legc 
Morali,  habeant,  ante-lacamlegem,  intrinfecam bonitatem  aut malitiamfunda- 
mentalem  >  id  eft  ,  convenientiam  aut  conformationem  cum  anima  rationali ,  feu 
cumreftàratione,  admitti  poteft  :  Sed,  fihoc  Ypluiflfet  3  curaliam  nullam  inccl- 
lexit  legislationem  ,  quàm  Mofaicam  f 

Dein,  fietiamaliam  legislationem  intellexeric,  omnem,  nempe,  rationem, 
qua  tive  mediate  >  five  immediate ,  voluntatem  fuam  de  debito  officii  notam  facit 
Deusi  &pcr  bonitacem  &  maliciam  illam  intrinfecam  ,  intelligac  bonitatem  & 
malitiam  moralem  ;  tum  quidem  admitti  nondebei  haecaffertio  ;  quia  maJum  mo- 
rale eft  peccatum  &  tranfgrellìo legis  ;  ubi  autem  nonelt  lex  ?  nulla  eft  tranfgrelììo  ; 
&  confcqueqter,  nini!  malum  morale  :  Et  bonum  morale  eft  obedientia  legi  prse 
ftua,  ubi  autem  nulla  eft  lex,  nec  ullaerit  obedientia Icgi pi «efkira  :  Ergo  nihil 
bonum  moraliter  :  vide  qua  fupradicìa  funt  C?f.  III- 

Denique,  feifeitari  ultcrius  lubet ,  quid  intelligac,  per  bonum CT ma fUm rat ione 
tntcrmc  fu*  natura  i7 'quali  tati  si  H*c  autem  nobisaliquomodo  explicac ,  quando  ca 
defcribitqua:  bona  aut  mala  fu«t  pofitìve,  feu  ,  rationc  externa:  conftitutionis  man- 
dantis  aut  prohibentis,  nempe  quódtalia  fine,  qua  ante  Ugemlaiam  ,  quoadnatu- 
ramfuam  &  qualitatem  internare  ,  funt  ad  u plora ,  aut  boyia  vel  mala  Unti  um  rat  ione  ali- 
cHjuscircumftanti*.  U"de  liquet, eum  aequo  ftriftius  limitare  ea3qvxmoral/avccat 
fimplicitcr.-Namex  iis  qusdam,quaepoiltiva  tantum  vult  effe,  morali3  dicuntur. 
&  funt  proculdubio  fimpliciter  moralia  ;  etenim  homicidium  in  generali  fui  r.a- 
tui£  adiaphorum  eft ,  &  ratione  circumftantiarum ,  potei! licitum  eift  vehlliciturn: 
Licitum  ,  nempe,  in  bello  defenfivo  ,  &  inexecutione  juftiticeinfontem;  lllici- 
tumautem,  quando  ex  privatà-vindicìà  fìt  :  Quis  autem  dica,  piopcerea  man- 
4atumfextum  non  effe  ad  Legem  Moralem  (impTicitcrficdic~tam  rei. -r indimi  t  S:c 
ipferefert,  interhaecpofuiva,  feu  moralia  pcrextcrnam  tantum  cotiftitutionem 3 
legcm  contra  Polyganiiam  >  citansillud  Augupni conni  Tauj).  in  Lib.  zi.  Caf.  47. 
MU  funf  peccata  contra  naturavi  ,  ali.i  cantra  mores  >  alia  contra  pracepta.  £h<e 
cAm  itajltt ,  quid  tandem  crimhàs  tfi  ,  quod  depluribus  Jimidh'abìljs  uxoribus  objicìtur 
fottìo  iijn  Jacob  i  $i  naturam  confuta; ,  non  lajcfviendt ,  (ed  g/gntndi  caufa ,  illis 
mttlitrtìtH  Httbmr.     Si  monm  ilio  tempore ,  atquc  in  illis  terri;  ftttat.    $ipr<tceptum 

CL*  nuU 


1 24  Legis  Moralis  nota?  falfae  te)  iciuntur  Lib.  L 

nuUalege  prohibebatur  ,  &  matrimoniura  intra  gradus  prohibitos ,  Lwit,  20:  lo, zi» 
qux  tamen  fimpliciter  moralia  audiunc» 

Dan  ,  communicer  hanc  proponunt  Legis  Moralis  notami;  quo  d  fcil.  tettarti 
tàm  fint  Leges  Morale:  ,  qu<e  omnibus  vcl  lumint  corruft<t  natane  innotefeunt.  Sed 
nechaoc  adacquata  cft. 

Quia  i.  corruptum  mine  cft  lumen  noftrum  naturale  ,  Se  longè  imperfettum  :  In* 
eptum  ergo  eli  ad  omnia  moralia  Deiprsecepta  percipienda;  ac  minime  idoneum 
tic  conftituarm  remila  Se  menfjra  adacquata  officiorummoralium.  Lexnatur*  (in. 
q\ik  Amefius ,  Cafconf  Libr.  n.  Cap.  il.)  indita  &  inferi pta  t  continens  regulas 
honeftatis  ac  ju;Vti<t  naturali:  ,  originali  corruzione  pene  tota  fepulta,  (peonfuetudint 
pmè  tota  cumulata  tanquam  aggere  malarum  cupiditatum  fuperpofito  ;  etiam  lux  ipfa  in- 
teriori* vifus  multi plicibus  tenebri*  involuta  efi ,  O*  oh /curata  ,  ita  ut  nec  liber  mentis 
inferi ptas  regulas  bone fiali s  ,  pieni  ac  piane  exhibeat  legibiles ,  net intelletìus  nojìer  in 
eodem  legtrepoflit  dislinBè  &  aperl  * 

Dein  2.  Quis  negabit ,  legem  poflTe  effe  juflam ,  sequam  Se  bonam  ,  Se  naturai 
rationali  adiptatam  ac  convenientem  >  quam  tamen  diftinttc  ac  perfette  perciperc 
rtequeatlumen  natura?  ideo  mine  corruptum  Se  vitiatum? 

3.  Si  admittcnda  efthatc  regula  »  non  eric  nobis  opus  Sacra  Scriptura  ad  dignof. 
cendum ,  quaenam  fic  voluntas  Dei  bona  illa,  placens  Se  perfetta  ;  fed  relitto  ver- 
bo Dei  exjrato >  quod  nobis  eftrregula  perfetta  &  adasquata  >  Se  lucerna  pedtbus  no- 
ftris&luxitinerinofìro  >  Pfal.  119:  105.  Prov.6:  23.  uc  probant  noftri  contra 
Poneificios ,  eundum  nobis  eritad  regulam  omnium  imperfettilfimam ,  Se  ad  cu 
cindelam  >  ut  quid  noftri  fìt  officii  probèteneamus, 

Porro  4,  Hac  ratione  fequetur ,  concupifcenciam  decimo  Decalogi  mandato 
prohibitara,  non  effe  malum  morabr  Quìa  fine  lege,  hxc  non  inuotuit  Paulo 
ipfi>  ^0^.7:7.  Se  hinc  probat  ìbidem,  fc  non  cognoviflfe  peccatum  nifi  per  le. 
gem:  Namipfam  (tnqutt)  cupiditatemnonnojjem ,  nifi  le x  dixijfet ,  Non  conci*, 
pifetst  Per  legem  autem  hanc ,  aliam  non  rateUigie ,  quàm  Legem  Moralem  1 
uti conftat»  Et concapifeentià  proculdubio  eft  peccatum  morale.  Imo  etiaralì  fic 
tantum  cupiditas  indeterminata ,  feu  raotus  primo  prrmus  nondura  approbatus^ 
quicquid  dicane  Pontificii ,  autlaxi  cafuiftz»  De  hac  autem  concupifcencià ,  quid 
noflcpoiTunt  Ethnici ,  quum  ipfum  Paulum  tamdiu  latuit  i 

5,  Idem  ex  hoc  charattere  concludere  licet ,  dequdvis  eupiditate  mala  ,  per 
propofitum  nondum  determinata  :  Nam  Ethnicorum  nemo  eam  ceu  malam  con. 
demnavic.  Audiatur  ipfe  Seneca  y  Lihr.z.  de  Ira  >  Cap.}.  Prima  (inquit)  illa 
agi  ut  io,  quamfpecies  infuri*  incuffit  >  non  magis  ira  eft ,  qua™  ipfa  infuria  fpecies  :  Sed 
jUefequens  impetus  ,  quifpeciem  infuri*  non  tantum  Accefrit ,  fed  approbavit* 

é.  Quid  ?  Si  illudi  non  fit  bonum  aut  malum  morale,  quod  lumine  naturali  ita 
effe  non  innotefeit,  tum  non  minus  veruni  erit,  illud  bonum  aut  malum  morale  prò 
certo  effe,  quod  lumen  hoc  obfcuratum  docebic  tale  effe ,  at  quàm  periculofum  hoc 
pt  quis  non  videt  ?  Porrò,  quid  doceat  lumen  hoc  naturale»  Idoptimèvideri 
poteft  ex  uni verfali  Ethnicorum  praxi  :  Ethnici  autem ,  praxi  fuà  univerfali  appro- 
frarunt  polytheifmum  >  tit\*9w*H*it  »  fariScia  &  ^m^g>  ^lUac  HSmo  ^Clt  bona  e^c 
moraliter. 

7-  D^ 


Gap.  XI*      LegisMoraKs  notx  folfx  rejiciuntur.  u$ 

7.  Deniqac  fi  fufficht  dicerc  >  id  morale  effe  ,  quod  aliqui ,  licet  non  omnes ,  fu- 
mine corruptar  natura  perciperepoffu.n ,  tum  incaffus  eftomnis  eoiumhìc  Iabor; 
quia  lumine  corruptx  natura;  perceperu  ,1  Ethnici  quidam  ,  celebrandum  effe  u.ium 
io  hebdomade  dtem ,  &  à  ca:<  eris  diftwguendum  ,  ucpofteaoftendemus.  Ergo? 
hicnotàLegis  Moralis  noi  obftanre,  pracceptum ,  de  Sabbato  fepnmoqmque 
die  celebanJo ,  morale  eric.  Si  dicane  adverfarii  ,  hocEthnicisiiinotuiffe ,  non 
per  naturato,  leu  nacu.-ac  lumen,  fed  per  fcripta  Judacorum ,  cum  ìlli  omnes  diu  ' 
poft  M*fa  tempora  fcripferinc.  Qaidni  &  hoc  dici  poflic ,  de  aliis  omnibus  acìio- 
nibus,  ab  iisapprobatisauc  condannati*,  cùm  omnes  melioris  notae  Mofe  pofte- 
riores  fine,  eòque  ex  eorum  fenptis ,  feire  non  poflumus ,  quid  natura  doceac , 
quid  non  ? 

De  hàc  maceria  hsec  hìc  ditta  fufóci3ntjquum  ex  fupra  dictis  Cap.V .  Pag.  64.  &c. 
ibundc  eciara  confutar!  poftìt.  Apponam  ergo  plenam  hujus  arfèrtionis  confucati- 
onem,  quam  habet  Nathsnael  jonfonus  ,  in  Scnttntià  Sociniana  de  Sd'biio,  Scc. 
P<tg.fi*  tee.  quii  fortean  liber  ipfe  non  eft  omnibus  ad  manum.  [Qji  concendic 

(inquit  )  omnia  moralia  effe  natura  nota,  &  nobis  cum  omnibus  hominibus  com- 

munia  ,  is  verse  pietatis  praxin  evertic  :  Omnia  enim  moralia  fun: , omnia  quag 
%ì  ad  mores  rectè  inftuuendos ,  coram  Deo  Se  hominibus  >  abfolucè  ,  feu  ad  effe, 
r*  neceffaria  funr.  Undc  fequitur  Negativa  per  propofitionum  converfionem  : 
»»  Quod  non  eft  natura  notum,  &  nobis  cum  omnibus  hominibus  non  eftcomrau- 
»ne»  non  eft  morale;  (nam  in  quolibec  genere  converfionisconvertens  ad  con- 
,,  verfamrecìè fequitur ,  ut  joquu.uur logici)  atque  adeo  virtutis  auc  vidi  ratio- 
s  nem.non  habet ,  non  eft  cultus  Oei ,  non  eft  pietas  ;  opus  bonum  :     Haccenim 

aequipollentia  funt  in  laxiarelignificacioneinterChriftianos,  fecundum  verbum 
11  Dei  Pbil.4: 8.  &  authorem  <Apol.  P.  5  y.  ubi  nomina  ,  Virtù*  ,  Opus  bonum  > 
^Cultus,  Morale,  interfeconvercuntur.  Ectamenhacc  eftfentencia  Authoris 
i>  ApoLP.y.  quod  omnes  obligac,  omnibus  aliquo  modo  notum  effe  oportet,  & 
1  ahquid  ejus  extare  in  omnibus  hominibus.  Pag.  2 1 .  Lex  de  Sibbaeo  non  eft  na- 
(J  turalis  feu  morahs  jmis ,  quia  non  eft  nota  gentibus  ,   nec  judxis  Cum  omnibus 

hominibus  com  muuis  ;  Neque  enim  per  naturarti  cognofeere  potuerunc.  Pag.  2 1 . 

Jus  Morale  eft  omnibus  hominibus  commune.  P^g- 39.  Cur  morale  ,  anquia 
'natura  docet.  Pag.  l3.  male  reprchendereqturgences  nifi  ex  recìa  ratione  roru 

>  eludere  potuiùenc  »  &c.  Unde pater,   Authori  hoc  tantum  effe  morale,  quod 

>  gentes  ex  lumine  Natura;  cognofeere  potuerunt ,  Sec.  In  quibus omnibus  Ma- 
t  jorpropofitio  vel  expreffa  ,  velpermodum  enthymematis  fuppreffa  ,  tJisfie 
(J  oportee?   Quod  natura  notum  ,  Se  nobis  cum  omnibus  hominibus  edam  genri- 

Iibus  commuiieeft,  ìllud  tantum  eft  morale—  Quo  pofito,  acìumeftde  vero 
'  Dei  cu!  tu,  feu  praxi  pietatis  :  Micco  omnia  argumenu ,  quibus  ancefule  fatis 
»  probavi  ,  non  effe  omnia  moralia  natura  nobis  ìnfu a  Si  nota,  &coi<!lquenter 
i  oobis  non  cum  omnibus  hominibus  cummunia  ,  cùn  verusDeicuIus  ,  feu 
,  pietatispraxis ,  feu  moralia  omnia  ex  fupernaturali  Verbi  Dei  revelatione  inno- 
,  cefeanc  Se  ceneantur.  Unde  R^am.  3 :  17.  docec  Apoftolus  ,  quòi  viam  pacis 
noncognoverintgenciies  ,  id  eft  ,  veium  IDtkCultum,  praxin pietatis,  colla- 
tajtr*6:i$.  «e  Matth.  gì:  23,19,30.  »   Addo  tantum  ioilancias  ,  uo. 

"dcpecièfcquecur  couclufia,  fi  quis  modo  in Juftionem  formare  velie,  i,  Cogni- 

0. 3  tió 


\xG  Legis  Moralis  notae  falfe  rejiciuntur.         Lib.  I# 

,,  tioDei  rriuni  6c  viaefalurispoltlapfum ,  nooeft  natura  notai  nec  nobis  cum 
gentibus  cocrmunis  :  Atque  cogmcio  tiaec  eft  pars  cukus  Dei,  feupraxeos 
pietatis,  atque adeo ad mores pcrtinet,  quippe  >  qax  primo  prxcepro  manda- 
n  tur  :  Nifi  author  cum  Remonftraiuibuscognuionem  Dei  effe  cultura  Dei  ne- 
M  get.  Unde  Tequeretur  ,  necerroves,  haeiefes,  &c.  Judarorum  >  Mahumeta- 
s>  norum  >  Gentilium  rationem  vidi  Se  peccati  habere  ,  ex  lege  de  oppofitis. 
,,  2.  Converfionis  praxis  fecundum  proprium  &  formale ra  conce ptum  >  non  eft 
y  natura  nota»  nec  nobis  cum  gentibus  omnibus  communis  E.  non  habet  virtù* 
tis  rationem  ,  feuadmoralia  non  pertinet  ,  abile.  Probatur,  Quia  nec  termi, 
5>  uumàquo  ,mortem  fpintualemnoruntgentes  ;  neeterminum  adquem  ,  nec 
99  adjuncìa  converfionis  propria ,  nec  formalem  ejus  rationem.  Nam  in  eum  ti, 
»>  nem  VerbumDei  &  illtiminatio  fupernaturahs  requiritur  >  Ad.  26:  18  mino 
»  te,  &c.  Ephef.  2:  17,18.  dolorem fecundum  Deum  2  Cor. 7*9.  (qui  conversioni 
Jf  propriuseft.)  Spiritum  fervitutisignorant,  qua  caufa  proxima  eit  converfionis 
Kom.  8«  verf  1  j.  Senfu  peccati  diftituuntur .  (  quia  ex  lege:  fcriptàeft  Rpm.  7* 
*'  verf.  7.  8c  1 .  20.  )  ^Apoc.  3  :  verf.  1 7.  &  confequenter  excsecati ,  indurati  &  mof- 
11  tuifunt  Epbef.Z'  I.  ut  non  polline  difpicere  quid  adìpforumpaccmconducat 
>»  L«c.  19:42.  3.  Idem  de  praxifidei  dico  &  ejus  formali  ratioae,  quatnon  eft 
9»  nota  naturinec  nobis  cum  gentibus  communis  ;  Imoipforumtìdes  eft  mera  fé. 
„  curitas  carnalis  >  &  praefumtio  de  Dei  mifericordia  ?  abfque  juftitias  Dei  fatisfac- 
*'  tione,  &  divo rtio  peccati  ;  nec  quicquam  aliud  natura  hàcin  parte  tradere  pa- 
teft  ,  quia  viam  pacis  monftrare  nequit  Matth.  1 1  :  1$,  29,  Cbjeitum  fidei  pra- 
M  prium  ignorar,  ejufque  requifita  5  necpoteftnosinftruere,  ut  omnia  prx  Chrir 
*»  fto  contemnamus  Phil.^if.  3c  in  nobis  defperemus.  4.  Quid  dica  rade  a  more 
5>  Dei?  An  quicquam  nifi  fenfus  grati*  Dei  in  CRrifto&redempcionisnoftiae 
it  per  fanguinem  ejus ,  veram  earitatem  Dei  ingenerare  nobis  potett  ,  fecundunv 
u  Lue.  7: 47  ;  Natura  in  odium  Dei  proclivis  eft  :  nec  nifi  xquiyocè  amor  Dei 
dicipoteft,  quicquid  hac  in  parte  nobis  cum  gentibus  eft  commune.  5.  Sp« 
ipfa  mera  eft  prsefumptio,  fi  qua  caditói  gentes»  cum  &  [objeftum  fpei  occu- 
V  pans,  certitudo  falutis  >  perleverantiae  ,  fpecialis  providèntiae  Dei  circa  fuos? 
»  ut  &  eleftio  una  cum  objecto  formali  fpei ,  quod  eft  Dei  promiflìo  ,  fcteat  na- 
»  turam.  6.  Sancìirìcatio  3  id  eft  mortificano  peccati ,  quàm  longè  eft  à  gentibus 
a,  &  natura,  curri  in  peccati  notitiam  nos  deducere  nequeat  B^m.y.  7.  Quod 
fJ  objecìum  mortificationis  eft.  Quid  dicam  *  An  vim  cacio 1nterrsMattb.1t, 
Deurh  in  fpiritu  colere  Se  ventate ,  feu  fincetitate  >  nobis  cum  Gentibus  fpiritq 
,p  deftitutis ,  commune  eft >  aut  natura  notum  ?  Ciam  utrumque  regenerationj^ 
»*  proprium  fit  efTòftum  3  circa  cujus  notitiam  inftar  talpa?  caecutit  natura.  Juan,  i\ 
*'  4jj.&cf  DoceatmevelgentiìifmuS}  velPhilofophiagentilium  ,  quid  fit  de-' 
ti  votio  fecundum  propriam  &  formalem  rationem  x  ex  principiis  non  alienis ,  fed 
a>  fuis  ?  QuidZelus  f  Quid  k%&&*t  n^mw  coram  Deo  ?  Imo  quid  patientiai 
>  nifi  Gentilem  in  Chriftianum>lumen  Naturale  in  Supematurale  pfafietfpénb  alw 
'  cui  placeat.  Taceo  humilitatem animi,  unde depromet inflata  carnali  fuperbià 
M  &  vanaimaginationefeipfam  deludens  Natura  Ape*  y.  16,  ■  n  ■  Per  lace* 
w  ra  fegmenta  pallii  fuperbiam  Diogeni:  perfpicicbat  Plato,  Sic  abnegare  feip* 
11  fura  >  ut  vix  moveamur  à  fruitione  3  ye!  privatione  eomrnodorum ,  qu«  fuppe* 

ditac 


!ap.  XI.        Legis  Moralis  notx  falfae  rejiciuntur.        127 

1  ditat  mundus  i  Cor.  7:29,30,  3  r»  Cd.  6: 14.  fìnxitquidem  genriiifmus,  fed 

,  pratterdifcipulosChrifti ,  nonaflequitur  revera qmfquam  hominum  ki*ntb.  16: 

24.  Qjia  iìs  propria  eft  abnegano  fuiipfius,  Tranfeo  zd  praxin  ex  hàc  praxi  magis 

>  compoikam  ,  tu-ri  ordinariam  fcu  ftatam  quotidianam  (  matutìnam  &  Ve- 
'  fpertinam  )  &  fabbaticam  :  Tum  extraordmariam  &  accidentalem  jejunii , 
ì  dieieuchanfticae,  S- Ccenar,  praxin  pietatis  in  profperis  ,  in  adverfis,  incon- 

>  ionio  ,  infolittidine  ,  &c.  regimen  cogicationum  ,  afTcctuum  ,  fenfuuminte- 
,  riorum,  exceriorum  ,  regimen  Iinguse ,  locomotiva:;  praxin  euthanaGas,  mi- 
,  litiam  fpirituilem.     An  hajc  omnia  natura  nota,  Se  nobis  curri  gencibus  omnibus 

commurriafunt  -y  Adde  praxin fpiritualembapcifmi&  S.coerx,  uni  ruta  a&ibus 
'  praeparatoriis,  acìu  formali  &  exercitiis  fubre qucntibus.  An  h*c  natura  funt  nota ? 
'  ficcommunia  ut  Gentibus  omnibus?  An  vero  ha:c  non  finn  moralia^Undequtd  fe- 

>  queretur?  Meditationes,examencon!cienti*,  humiliationem  ,dcfiderium  graria? 

>  Dei>Tefipifcentia:  rcnovationem,preces  e;acuhtorias,formalcmaftum  fìdei ,  aio- 
,  tus  gratitudini s>  laetitiam  in  fenfu  grati*  Dei  &  remilfionis  peccatorum,  imo  gra- 
,  tiirum   acìtones  ,    metum   peccati  ,    vig;!antiam   fpiriunlein  ,    fuljjicere  fé 

>  Deo,  &c  non  effe  moralia1?]  Videfequentia»  ubi  idem  oftendk  de  praxi  pre- 
ationis  Je&ionis  Verbi, meditationis  »  &c.  Etpoftea  probat  hanc  Adverlano- 
um  aflertionem  ,  ex  fé  ,  per  fé  5  &  (uà  natura  inducei  e  fecuricatem  carnalem.  Sic 
>4g.  8$.  haechabet  [  Qui docet  naturarti  etiam  poftlapfumpoflefuppedirare  no- 
mini omnia  raoralia ,  quse ad  vitam  honeftam  talem  ,  quahs  ad  confequendum 
nominisfinemultimum  ?  utDeobeatus  fu  ,    neceflariafunt,  is  verse  pietatis 

'  praxin  evertit.  Ratio  eft;  quia  illam  gentilibus  afTcribit.  Probatur  ,  quod 
»  eftidonenm  &  fufficiens  medium  ad  finemultimumhominis,  &  beatitudinem 
»  corrfequendam    .  Ulud  eft  verse  pietatis  praxis,  hieenimeftpiopriuspie- 

,  tatis  eflfeeìus.  iPtt.i'.y.  iPtt.  1.$,  4.  cumwr/,9,  io.    2  Cor.  4.  ult.  Pbil. 
,  li  il.  Sola  pietas  gauckt  promiiììonibus  beatitudinis  in  hàc  &  futura  vita. 
\Tìm.^:%.  Arqji  hoc  natura  potuit  omnefuppeditare  gentilibus.   Ergo  ver» 
'  pietatis  praxis  afenbitur  iis  ab  Authore.     Confequentia  probatur.    1.  Quia 
'  quod  eft  proprium  verse  pietatis  praxi ,   aUcribitur  oppofitoverae  pietatis  leu 
»  vitae  gentilium  ,  ut  patet ,  quia  ambularunt  in  viis  fuis ,  non  in  viis  Dei  ASI.  4; 
»  vtrfi  16,  Jcf*.  11:  2.  Undeviam  pacisnon  novifle  dicuntur  Jtyw  3.  Quid  e- 
nim  eft  illa  via  pacis,  fcil.  quae  alio  termino  dicitur  praxis  pietatis  Jer.6:i6. 
cura  Mattb.  11:28,30.     Neambuletfsinvanitatibus  veftricordis,  ut  genti- 
les  fotent  Efhef.^.  Quid  multisi  fuflìciat  illud  1  Pct.  4:  2,3.4,7.  ubi  fecun- 
dum  voluntatem  hominum  ,  &  fecundum Dei  voluntatem  vivere,  in  ter  fé  op- 
f  ponuntur,  Scalterum de  gentilibus  ,  alterum  de  tiddibus  prceJicatnr.     Adda- 
mus  i^oOT.4.  Ebr.  i\.  fine  fide  imponìbile  Deo  piacere,  &c.  de  quibus  Ca- 
techetici ad  Q^  91.   contra  Liberi inos  &  Remoniìranttsdifputanr.     2.  Quod 
eftproprium  verbo  Dei  &  fupernaturah  illuminarioni  ,  ìd  naturaci  naturali  ra- 
tioniattribuitur,  fcil.  quod  omnia  moiaha,  ideft,  toram  praxin  pietatis  fup- 
peditare  pollk.     Unds  curi  feouatur  contradicìio  (quia  propria fubjcfti ,  id 
eft  ,  fidelium  attribuuntui  oppdlito  fubje:ti  ,    id  eft ,  centilibus  )    fluiti:: 
•  etiam  unius  per  alteriuspofitionemcvei  fio  1  Sicilie  :  acque  ita  abundèconVellitur 
are  nota ,  pergàmus  ad  aliam. 


n2  Legis  Moralis  notae  falfx  rejiciuntur.         Lib.  I, 

Tento*  ut effugiant vim hujus  objecìionis  adverfarii ,  quój  fcilfe  rccipiant  ad 
caecum  naturae  ducem  ,  &  au  nitedulam  ,  ut>  obfcuio  e;us  lumine,  qmd  fuum 
ipforum  fitofficium  videanr ,  aliud  Legum  Moralium  cornminifcunturìndiciura  • 
nem  pe ,  Quod  iìlud  tantum  fu  Pr<exptum  Morale ,  quod  in  Euangelio  ratum  habetur  % 
confirmatur ,  6T  tale  ejje declaratur.  Ica  D.  White  ub:  fupra. 

Veruni,  i .  Si  hujus  afièrtionis  authorcs  ,  Ratihabitionem  intelligant  gene* 
ralem  ,  lìihiladveriusfabbatum  eviticene  :  Nam  quando  in  Euangelio  ratus  habe- 
tur totus  Dccalogus ,  (  u  toca  Lex  Moralis ,  confirmatur  edam  mandatum  de  Sab- 
bato  ,  nifi nobis  oftend2nt  adyet farii  Sabbati  exceptionera  peienaptoriam. 

Dein.  2.  Si  intelligant  particularem  Ratifìcationem,  ita  ut  fenfusfit,  nihj 
Morale  effe ,  nifi  quod  fpeciatim  ac  nominatim  ratihabetur  in  Eu3ngdio  j  tu;n  mul- 
ta Judiciaha,  in  quibus  mhil  f  uic  ceremoniale,  nec  quidquam  Judais  peculiare! 
non  eruic  nunc  moratia ,  quia  nulla  fit  eorum  mentiom  N.  T.  Oein,  anexprefl^ 
prohibetur  matrimomum intra omnesillos  gradus  prohibitos,  tum  dirette,  tura 
confequenter  ;  Levit.  18:  cir  lo  ?  Porrò,  etiam  ilh ,  qui  *iunc  proponunt  ciuratte. 
rem  Legis  Moralis  ,  agnofeuntaliquam  tenaporis  proportionem  mandari  in  quar. 
loPrsecepto  ,  &  moralem  elle  :  In  qua  autem  Euangelii  parte  legunt ,  hanc  fpe« 
ciatim  proportionem ,  quacnameunqueea  fit ,  confit  raacam  Se  ratificatam  : 

Prastcrea.  3.  Quando  Chriftus  &  Apoftoli  mentionem  raciuat  legum  Veter» 
Teftamenti,  &,  utvolunt  adverfarii ,  eascoufirmant,  ut  plurimum,  nibil  tale 
apparet , nulla  talis  ratihabitio  habetur  ,  qua  fupponatJegem  iftam  vimomnem  o- 
bligandi  arniflìfle ,  Se  nunc  denuò  eam  recipere  -3  aut  amuTuram  ,  nifi  de  novo  cori- 
firmata  aut  lata  efièt.  Etenim  ,  in  iifdem  iocis  apparet ,  mentionem  fieri  Legum 
Veteris  Teftamenti ,  tanquam  legum  in  vigore  manentium.  Hinceft >  quod  fuam  fi* 
piusiftis  legibusconfirmantdocìnnam  ;  utvidereeft  Mat<  19.  Ubi  Chriftus  fuam 
dedivertio  temerario  fententiam  confirraat  ,  textu  Gen.  2.  Simile  edam  fa?pius 
factum  videmus  ab  Apoftolis. 

Proinde.  4.  Hinc  apparet ,  vetus  Teftamentum  effe  partem  canonis  noftrj , 
&  nos  xquè  ac  Judaeos  obligare  ,  ad  ea  orsftanda  vel  fugienda  ,  quse  ibi 
mandantur  vel  prohibentur  >  nifi  aliunde  conftet ,  abrogata  effe  ifta  Vet.  Teft. 
pracepta. 

Et.  5»  Faveret  hxc  afiertio  ^Anabaptiflìs  &  *Antinomh,  aflerentibus ,  nos  ab 
obligatione  Legis  Moralis  liberacos  effe ,  ita  ut  ampìius  non  fit  regula  praxeos  ,  aot 
norma  fidei  &  morum ,  feu  pars  norma  noftras  ulla. 

Annon.  6.  Tollitur  hàc  ratione  authoritas  Legiflatoris ,  Legem  Eccleff*  fub 
V.  T.  prseferibentis ,  fi  lex  ohm  Ecclefiae  data  nunc  non  ampliusobliget,  etiamfi 
nufqutm  conftet  eam  effe abro^atam >  aut  vim  obligandi  amifilTe  ? 

Nam.  7 .  Quxri  poteft ,  qusenam  fit  ratio  hujus  mutatioms  *f  Aut  unde  Cit  quo  J 
lex  ifta  nos  nunc  non  obliget  .«*  An  quia  lata  ftiic  folis  Judxis  f  At  qui  negant  Le- 
gem ,  quatenus  Lata erat  à Mofe ,  Chriftianos  nunc  obligare,  conceduot  taraen 
eandemltgem,  vi  materia; ,  nos  obligare.  Poftea  nos  probabimus  Moralem  le- 
gem ,  etiam  quatenus  a  Mofe  Lata  erat,  nos  ad  obedientiam  prasftandam  òb- 
ftringere.  An  quia  duratura  tantum  erat  in  adventum  Chrifti  ?  Quomodo  quarfo 
hoc  probabiturf  Et  quo  modo  tura  differret  à  ceremoniali  lege  C 
Sed.  8,  Si  abrogata  fuith«c  lex  adfeutuCkriftij  fequcrecur,  Ecclefiam  Euan- 

gelicam» 


Cap.  XI.       legis  Moralis  notx  falfe  rejiciuntur.        1 19 

Euangelicam.per  multos  annos  poftChrifti  mortero,<kftitutara  fuifleomni  Iege  mo- 
rali ,  puri  Naturali  lege  excepta  ;  Se  nullum  habuifle  fcriptura  canonem  ;  ad  praxin, 
Ove  erga  Dcum,  Gve  erga  proxiraum  ,  regulandam  ,  uìquè  icil.  dum  exaratura 
effèt  Novum  Teftamemumintegrum.  Hocauteraabfurdum. 

ft^rfpinfinuaucaJii,  earantum  M  orai  ia  effe  dicenda,  qux  aiamft  nuli  A  voltm- 
tate  praceptaejfent /nafte  tamen  natura  conJì4rentt  <$t  fenanda  ejfent  tX  naturali  ra, 
tiont:  Quia  dicunt  Ariftotelem  (à  quo  primùm  onginem  dune  hxc  vox;  quando 
dotìrinam  fuam  de  moribus  ^  r  *>  ìtir ,  nominavic  Ww)  Ica  diitinguere  JSaru- 
ralcà  Legali ,  ut  ad  amullìm  referacdifraenciam  incei  >p  um  Jus  Morale  Se  Pofiti- 
"jam  ,  Et  ab  eo  vocem  hanc  eodem  fenfu  mutuatos  fui  (Te  (cholafticos.  Eòque  citane 
interalios  V*fque\  :  2  in  q  *.  99*  art.  5.  Dicentem  Ego  quidem  cxijìimo,  vc'rum  tfje 
quod docet  Cajetanus ,  fraapta  ili*  Lcgis  veteris  >  qua  dicuntur  morali*  y  tolta  fuiffe  5 
ut  etiamfinullàvcluntate  pracepta  effent  %  nihilomtnus fiuipte natura  conftarent  Le  Mo- 
dinam  in  eundem  locum  ,  dicentem  PraceptaMoraliaeaeJfe,  qua  Jccundum  fé  per- 
ttaent  ad bonos mores»  XJndctametfinunquam  ejfent  Lege  aliqu*  ftatuta  ,  fer'janda  funt 
ex  naturali  ratione ,  &  ideo  dicuntur pertimre  ad  legem  natura.  Vide  D.  Burmanni  A* 
polojiam  Pag.  12. 

Yeiùm,  quid  hoc,  conftarent  i  An  cflent aeque  bona  meralieer,  atque  nunc 
furt?  Xos  lupra  C*/>«  11  i.oftendimus ,  hoc  non  poffe  rieri,  Anveròobftritti  te- 
nerentur  homines  cadem  facere&fugere,  quae  nunc  tenentur  lacere  vel  fugere, 
pervoluntatemDeiexpreffam  ?  Quomodoquxfo,  poteft  hoc  fieri?  Au  quis  ob- 
ltiicìus effe polfic ,  adotficiumaliquod  praeftandum  ,  Se  non  per  legem  aliquam? 
An  quando  quid  ex  Naturali  Ratione  obiervandum  eft  ,  id  nulli  voluntate  Dei  pra:  • 
cepeumeft?  An  LexNaturae  nulla  eft  lex  •  nullum  voluncatis  divina:  piseceptum  ? 
:Mira  ruec  videntur ,  Se  vixcompatibilia.  At  fortean  per  Legem  aliquam>  aur  vo- 
\untatem ,  intelligunt  prarceptum  illud  aut  legem  >  quatenus  à  Mofe  promulgata  erat. 
Verùmfific,  uti  improprie  &  ambigue  fatis  loquuntur,  ile  nihil  ad  ptopofitum 
dicunt.  Vide  qua:  nuperdiximus  ad  primamnotam. 

i  Quarto  > funt ex  adverfanis  qui coramuniter  dicunt  Moralia  à  Pofithis  (nam  nulla 
pofitivamoraliadici  volunt:  Cujus  contrarium  verum  efle ,  nos  pofha  oftrnde- 
mus.)  in  hoc  diftingui  Qttòd  hacdogmità  d$:antur  y  illaautemtdiafint,  qua.1  qui 
faciee vivet  in  iis  :  Atque  huc adducunt  Ezech.  20: 1 1>  I3> * 1.  Eòque  dtclaranifeper 
Pracepta  Morali* }  ea  tantum  intclligerepraceptay  qua  e  a  in)ungunt  >  qu<e  qui  feceriz 
vhet  in  vs.  Vide  D.  Burm:  ubi  fupra  Pag.  3, 1 . 

Opportunum  non  eft ,  in  praefentiarum ,  omnia quxhìcexaminanda  fune,  ad  in- 
:udcm  vocare ,  commodius  id  fiet  poftea,  Tuo  loco  j  hìc  tantum  iufiìciet  hre  pau- 
ra annotare. 

Primo  ,  Scire velina,  anputenthaec  verba,  ab  Echide  ufurpata,  aliud  quìd- 
juam  effe ,  quàm  repetitioncra  meram  verborum  Mofis  LeJt.  18:5^ 

Don,  AuputentDeum  his  verbis  formuiam  foederis  operum  proponere,  co 
ine ,  ut  ulli  vitam  Se  aeternam  falutem,  fecundum  feederis  operuru  tenorem  ,  Se  non 
Uitcr,  exfpecìarent^  Sific,  tum  dicendum,  Deum  cum  Ifraclitis  fefedus  ope- 
um  Se  non  aliud  pepegifll',  in  monte  Sinai.  Hoc  tamen  falfillìmum  eft,  Se  ipfi 
icgant. 

Porrò.    3.  Hincfèqueretur,  nihil  nunc  efTc  Morale  j  nifi  id  per  quod  vitana 

R  confequi 


13  o  LegisMoralisnotxfelferejiciuntur.  Llb.  1. 

confequi  poflTumus»  At  nos  (utineclfraélitxolirn.  )  per  opera  bona  juftificari  non 
pofiumus,  aut  vitam  seternam  confeq-ai  :  Nec  fi  vel  perfette  (quod  tamen  im- 
ponibile) omnia  legis  morale  offióa  p'sefhremus.  Ergo  nullam  nunc  habtbimus 
Legem  Moralem  ,  prò reguli ndei  ac  morum. 

Amplius.     4.  Si  rtic  intelliganc  formu'am  fceJeris  operum  ,  qnid  de  fide  fa 
Chriftum  Mediatorem  dicemus.  Noluntipfi  adverfani ,  praeceprum  fiddefTedog. 


sAnnon  fic obtinetur  vhat  D.  Burmànnus  in  Apologia  Pag.  30.  31-  fic  refpondir. 
Quid  audio ,  praceptumfidei  efine  AW*  ?  Qgia  riempe  ivhtmfuit  Chriftum  prò  noli* 
tradtrs.  imo  aterrne  veritaùs  cjì ,  dato  mediatore,  in  fide  ejus  falvari  peccatorem\ 
juflum  &  neceffarium  erat  ,  nec  Deus  allud  pracipere  potuit ,  &c*  Non  eft  hujus  loci 
haecadeximenvocare;  fufficitqqòd  videamus  hìc  adverfarium  vehementer  affir- 
mantem,  fidem  in  Mediatorem  non c(Te dogma;  fed  iis  annumerandam  j  qua:  qui 
facit  vivet  in  eis.  At  vero ,  an  fpe&at  fides  in  Mediatorem  ad  fcedus  operum  i  Ath 
^^zantelapfumobftriftusfuitadcredendumin  Mediatorem*  tum  Iapfus  erat 
antelapfum,  quod falfum & abfurdum :  Ipfe  tamen  affirmat  adverfarìus  Pag.  32. 
praeceptailla  q.  q.  f,  vivet  in  eis ,  pertinere  ad  fcedus  operum. 

Prseterea»  5»  Sihaecverbafumuntur ,  prout  Adverfarìus  ea  fumi  vult>  Nem- 
pe ,  quatenus  exprimuntfummam  autformulam  fceJeris  operum,  inter  ea  q.  q.à 
vivet  in  iis  ,  numeranda  funt  quidam ,  quae  à  puro  Dei  beneplacito  fluunt  :  Etenim, 
non  edere  de  arbore  fcienua*  boni  &  mali,  erat  ex  lisqusequifecerit,  vivet  in  iis, 
utpoftea  conftabit  ;  prohibitio  tamen  base  non  pertinebat  ad  Legem  Moralem, 
necaiiundequàm  ex  puro  Dei  beneplacito ftuebat,  &  inter  &y«*«5»  (fi  curn  ad- 
vcrfariis  loquendum  )  numeranda  eft. 

Amplius  6.  Ezqui  fecent  vivet  in  iis,  dicuntur  ftpn  &  O^Sl^'O  tum  &'•- 
vit.  18:5.  tum E^r/;. 20:  if,  1$.  16,  I9>2x>24.  per hasautem vocesnon intel- 
liguntur  pra?cepta  Moralia  fola,  nara  Dpf)  aut  D'pn  non  fignificac  Prsecepta 
Moraliaj  quando  cum  0*£3j&i3flD  aut  aliis  fyuonymis  conjungitur ,  ut  hìc  ^  Sed 
Cercmonialia  potius ,  ut  notane  Rabbini  :  quod  obfervat  If.  Cafaubon.  Exerc.  i£ 
tdverf.  Baron.  §.43.  inqufens ,  Ohfervant  dtftiffimi  è  Rabbini*  inter  flì^ft  &  D^pfl 
hanceficdifferentiam>  quediìlerum  ratio  aperta  efl,  utDeumcole  —  atjUtuta  earum 
rerum  effe  dicunt ,  quarum  ratio  foli  Deo  fit  nota ,  ut  cirewneifionis  O'Jìmilium.  Et 
notum  eft  Rabbinos  Legem  NatursevocarcD^ijjyO  &  HÌVO  fine  adje&ionft 
quia  perpetuò  obligat,  &  quia  Lumine  Naturae  dignofeitur  :  ideo  dicunt  fiìVO 
nyirt  Prxcepta  Scienti*  ,  &  quia  hujus  legis  re&itudo  manifefta  eft  >  dicitur 
CfHÌE^Dn  DH3*1  verbaretìitudinis*  Verùm  falli  eos  dicit  adverfarìus ,  Pr&ceptfi 
enim  (iuquit)  cujufcunque  generis  vocantur  D*£35^*DÌ  D*pH  ìuo^  w'/^  ftatuta  & 
judicia  /  vide  E^ech.  5  :  v.  2?.  &  2o:  1 1  ;  1 3  >  1 6, 1 9, 2 1 ,  24, 25.  Malach.  4;  v.  4. 
Eadem  enimpracepta  appellantur  ^yp\"[  definkiones,  •Q4Tf4$i  9  quiadtfinitummo. 
dum  babet  (  pft  enim  proprie  defini  tum  certumque  modum  ftgnificat }  ita  ut  nec  addi» 
titrum  nec  detrafronempatiantur  ;     Et  O^DàU^D  Judicia  >  £«'*  canonem  regulamque 

\udicti 


;ap.  X I.        Legis  Moralis  notae  hlfx  rejlciuntur.       1  j  i 

udicii prtbtnt  ;  (f  j  udiri  um  annexum  hahent ,  jujìificationi/  vel  damnaiionis  \  adeó  ut 
imc  nomina  non  funt  peculiari  a  Legis  Qer  emoni  Àis  &  J  udiri. dis ,  ut  multi  cenfem  ,  fed 
tiam  Moralis,  imi  omms.  Relp.  i.  Ratio  ifta  Etymoìogije  non  evinci: ,  lus 
roccs  denotare  magis  Legem  MoraIem,quàmLegemCeremcn:alem&:  Judicialem: 
Nam  etiam  Ceremoniis  non  licebaccpicquam  addereautdetrahere,  prò  hominum 
ibiruj  &quidem  perCeremonias,  easfciL  quaeChriftum  figurabanc,  ritc  uIul- 
>atas,  hoccft,  fide  inChriftum  typis  ìllis  adumbratum  >  fecundum  prsefcriptum 
3ei,  &  finem  iftius  inftitutionis  ,  magis  fuftih'cabantar  ,  quàm  per  Morali  a . 
t.  Licer  daremus,has  vocesomnes  Teparacim  rofitas ,  vclomnem,  vel  quamlib^t 
..egem  lignificare,  quomodo  probatum  nobis  dabir.  adverfanus,  has  voces  con- 
unftim  pofuas ,  aut  inrer  lecq^ulaus  ,  vii  n:wn  tantum  Legem  feu  Legis  fpe- 
iem  lignificare  ;  vel  £>pn  cunialioconju^ctam  non  Ggnificare  Legem  Ceremo- 
rialem  *  Cuat  E^ech.  zo>  il.  &c,  S^d  de;  hoc  ipfo  loco  jam  moYecurquaeitiò, 
3itac  porro  E^ecb.  5:  25.  S-d  erro;-  hic  eli  t;  pographicus ,  &  ubi  quaeram  iftum 
ocum  non  novi  :  verfu  quidem  15  cjus  capre»  habetur  vox  Q\Jj}Uf,  quaeuri 
iifFercà  D'p£UÒ>  itanullam  prorfusk-gern  ibi  lignificar,  fed  jud'ici23hus  gene- 
is,  Ltquodai  Mal.  4:4.  auinet ,  certu  n  eli  pereas  voces  ibi  denòtari  legem 
lenmohi.'Um  &  ludici 'al em >  quia  (fiftinguiinttìr à lige  fVyjn»  cujus  ìbietiarn  ti: 
nentio,  eòqueomnesleges  a  Mofe latas ,  tum  Moralcs,  quas  vox  /fgrx  denotar, 
.im  Ceremoniales  &  W/a^/acommemorac  proprietà.  3.  Nosfuprj plurima  ci- 
avimusloca,  inquibus,  per  voces  has  diftmcìas,  oiftinctas  legum  fpecics  de- 
igaavit  Spiritus  Sanctus  :  fatemu.  ecìim  nonnunquam  per  duas  voces  d^notariom- 
les  leges  Mofs  :  Et  fieri  pòteft  ,  quòd  perearum  unirti  ,  per  fepofitam  ,  offines 
ari  polline.  At  quaerimus  inlhntiam  dan  ,  r.bi  Dù%e  hx  Yoces  fimul 
e  tantum  denotant  legem  Moralem,  exclufà  &  Ccremoniali  &  Judiciali  .<* 
V'idcatetiam  Levit.  18:  4.  collatcum  Ver/,  2.  L'tpluranonaddam. 

Quare  fi  per  D«DfttfD1  D'pn  >  intelligamus  Legem  Moralem  &Ceremonia- 
em  ;  feu  Moralem  &  Judicialem ,  feu  Ceremonialem  &  Judicialem  ,  feu  omnes. 
Pcrindeerit:  namfemperinter  ea  q.q.f.  vhet  ineis*  numeranda  erunc  quidam 
ìon  Moralia  ,  feu  qua?  à  divini  pendent  voluruate.  Be^i  ad  Epbef.  z:  15.& 
Zolli  14.  Kotatvocem  ^y^gt  (  per  qua:  adverfarii  notòri  intelligunt  ea,  qua? 
1  mero  Dei  beneplacito  fiuunc  ;  refpondere  hebrave*  voci  D*pn«  Uri^c liquefi 
efte  Bt\*>  vocem  D'pfl  non  denotare  Legem  Moralem  ,  icdeasle^es  quas  ad- 
'erfariivolunt  ì'ty^y.  dici.  Ethincboniconfeqaentii tequitur,  intcrea  ,  cÀux 
juifacietvivet  ìnus,  numeranJaefie  dogmataqueciam. 

,  Sed  porrò  7.  Cur  non  inter  haec q.  q.f.  vivet  in  cis  numerandum  cft  Sabbatum  » 
Cum  Sabbati  obfervatio  etiim  Tpe^et  ad  icedus  operum ,  &  datum  fuerit  ohm 
Adamo  in  m  nocentià  :  uc  Tuo  loco  oftcndemusC  Finis  Sabbatbi  (inquit  D.Eurm. 
n  Apolog.  Pag.  31,32.)  dati  efl  alius  quàm  finis  pr*cef>toru/<i  *  qu3cquiiaeir,5:c. 
*;  tnim  datdfunt ,  ut  in  cis  ambulante*  fanti i  ejj'mt:  Sabbatum  datum  ejì ,  in  fignum 
inòJ  Deus  ipfos  fancìiticaret.  ^Atqueitaeffa  t-f.ts  quitti s  dand<  aliquando  ,  qum- 
«o  Deus  id  per  cri  fa  ,  quoti  *d  [aneli;  icandu„i  D  1  mttm  ipjvs  fieri  nec 

tumeratinCbrijìo.  Ergo  Sabbatum  differì  ab  iis  pneceptis  j  cumetìimpraceptat  qua; 
quiieccxìt  Yivet  in  iis ,  ùcrtincam  ad  jexdus  operum  tejìe  Jbojhlo,  gabbata  vero  Jrr.t 

R  2  Ugna 


132  Legis  Moralis  notx  falfx  rejichmtur.         Lib.  I. 

figna  fan&lficationts  ,  qua  non  ejì  ex  fodere  operum,  cumjhfanBìficatioimpurorum9 
Qfomodo  ha:  pr&:epta  ,  in  quibus  vivit  homo  ,  (2 figna,  talis  fanElificationìs  fint  eadcm  $ 
i\efp.  i.  Si  Saòbacuninoneftintereanu<nerandum>  inqjibus  vivichoaio,   quia 
eftfignumfanaiSeacionis,  &  Tanfi iri cacio  eft  impuroru  n  ;  cumnectid^s  inChri. 
ftu m ei ic  ine erhac e num eranda,  quiatidss  non  minus  imo  migis  connocacpecca- 
tum>  quatenus  eli  condicio  juftifìcationis  noftrae;  quàm  SiJbbatum<:onnocacim-. 
puricatem  ,  qincenuseftfignumfanfttfkatio;i:s.     2.  Tum  ,  ut  videtur  3  (enfus  il- 
lorum  veibovum  vivet  in  eis ,  hiceft,  incisambulans  ianétuserit.    Ac  annon  ho- 
mo Sabbatum  fancìificansaucobfervansfan&usetiarn  eric >  non  minus,  qua  n  is, 
quiabftinetab  homicidio  ,   fornicatione,  furto,  &c>  Dein  illa  verb3  ,  ut  m  iis 
ambuiantes  fanBieficnt  s  infinuanc  ,  cos  non  fore  fanétos ,  nifiineisambularent» 
Ec  data  effe  hxc  in  hunc  fiiiem,  uceffencauc  fierenc  fànétU  in iis ambulando;  eòi 
quefupponunc,  eosjamimpnroseffe  :    Unde  fequitur ,  rute  non  magìs  ad  feedus 
operum  actinere ,  quàm  obfervationém  Sabbati.    Non  cnim  dicec ,  fenfum  horunv 
verborum  hunc  effe  ,  in  hunc  finem  data  ejìe  bxc  ,  ut  in  iis  ambulante?  fanHi  fermane* 
ant,  ac  fi  jam  jam  fancticate  piena  prsediti  effenr,  quemidmodum  crac  Adumus* 
Quumcrgò>  hascetiam  praefupponanc  impuritatem  >  quomodo  quaefo  ad  foedus 
operum  percinebunc  juxca  docìrinam  adverfarii  uoftri  t     j.  Dicit  Sabbatum  effe 
typum  ,  quiahìcvocaturyjgwww:  acfiomnefignumeflèttypus.     An  putat  fridem 
aut  amorem  cririftianorum  mucuum  &  (ìmile  typum  effe .'    4.  dicic  Sabbacum  da- 
tum  effe,  uteffet  typu* quieti* dand a  diquando*    Qyum  tamen  tcxtusdicat,dacum 
effeutfignum,  quofeiretur,  Deum eos  fan&ificarc  D$7p3  TÌWV  'M^ètiam 
cum  :  Loquicur  ergo  de  figno  rei  praefentis  ;  non  autem  de  typo  rei  futurac  :  Quod.; 
clarius  liquec  ex  Verf.  10.  &  Sabbata  mea fanElificate, ut Jìnt  figno  inter  me  &  vos ,  ut 
feiatur  me  lehovam  effe  Deum  vejirum.  Quid ,  an  erat  tantum  futurus  eorum  Deus?  • 
Aneranc  Sabbata  figna  aut  typus>  quod  effec  Jehovah  eorum  Deus  aliqu3ndofu.. 
turus?   Quis|fobrius  hoc  dixerit  .•*     f.  Dicit  effe  typum  quietis  :  Vcrunan  lo- 
quicur tex-us  de  quiete  ?  An  dicit  texcus  Sabbatum  effe  ve!  fignum  quieti: ,  neduoi , 
typum  quieta  *    An  quaefo  dicit  textus,  Sabbatum  effe  typum  quieti*  dand*}  quo 
quaefocommatehsecdiftareperiemus*'  6.  Sed  quando  eric  ea  quies  danda  ?  Quan- 
do (  inquit  )   Deus  idpereciffet  5  quod  ad  fanEtificandum  ipfos ,  imo  adfanRificandum 
DeumfanHificantem  itfos  fieri  neccjìarium  erat  in  Chrifto.    Ergo  ,  non  ante  Chriftum,  ! 
falcetti  natum  ,  erat  haec  quics  danda      At  vero  ,  qua:  tura  quies  eratiisdanda$ 
qui  diu  ante adventumGhriftìdiemobierintfutim  /  /Vn  fingemus  limbum  aliquem* 
pacrum,  ex  quo  tandem  liberandi  erant  >  nato  Chrifto ,  Judaei  rìdeles  ì   7.  Sed  quid 
erat  iliud  neceffarium  >  quod  in  Chrifto  perficìendum  eratj  ad  Judaeosfancìifìcaa*. 
dos,  qui  longc  ante  Chriftur»  narum  mortui  fune  ?  -  An  fune  mortui  fanftificationis 
capaces  ?    8.  Et  quid  hoc  ,  ima  ad  fcnBificandum  Deumì  An  inftitutum  fue- 
rat  Sabbatum  ,  ut  typus  Sanaificattonis  ipfius  Dei  ?    Ee  fanftificationis  futu- 
ra» non  prsefentis  ?    9.  Ad  ìIIhJ,  quomodo  bsc  fracepta  >  in  quibus  vhit  homo  % 
&  figna  talis  fanSificationisfint  eadem  *.   Non  facile  eric  refpondere ,  priufquììn  no» 
bis  exponat  ,  quid  per  talem  fan&ificationem  intelligat  ♦  Verum  enim  vero  quo- 
modo illapraecepta  ,  in  quibus  homo  ambulans  fan&us  erit  5  polline  effe  fignum  ac 
indicium ,  quòd  Deus  ejufmòdi  hominum  Deus  fit ,  auc  eorum  fancìificator  ,  fa- 
eilè  eft  oftendere  &  percipere. 

Idem 


Cap.  X  I.       LegisMoralis  nota  falfac  rejiciuntur.  133. 

Ideai  author  ibid.  Pag.  3 1 .  dicic ,  pracc  jti  de  S3*:>bato  ,  non  poiTc  ;_iTe  ìc p  -e- 
reptis  ,  quaq  ti  fadet  vrv.t  in  iis.  Ju  hanc  addit  iariortm.  Si  enim 
k  efjct , non  demum  Ifraéiitis  djfum  t  7- 1  '  ?b  itum, .  *u\i:  me  Monche  me  librai  amo* 
ntc  lacobo  t ncque pofìea itili d.  •  um  ;.7.  fa  iLi non tr*Z*7f£éftquod patris confiate  tr  contri 
ludàjs  dicunt;  l  idi  Ieri  ulJib.  cantra  ji*laeos  C  2.  docélt  inquit,  in  prareriiuro  juftos 
rabbati%ajfe  >&Jic amicos  Deiejfetìos,  Ipfe  aucem  introduci!  xAàumum  non  fabba- 
\i\anttm  in  Par  adi  fo  ;  ftc  &  *Abd  ,  <?Nue,  <&  Enoch  ,  &  Mdchifed.cb  &  Islbr  a- 
barn*  nmfabbati^ay.tes ,  quod  veru  n  etiameft ,  quia  aIiudexfcnptunsproba:i  non 
>oteft  t\efp.  1.  AtTeriraUì  >&  poftea  probabimus  9  eciara  Noaeho  Abrahumo  &  Ja- 
obo ditum  fuifTc  praeceptum  de  fabbato  ,  quia  darum  erac  Adamo  :  coque  bene  ad 
:a  referendum  effe  j  £.  j./*.  viva  in  iis  ,  hoc  cftad  Moralia,  ut  cum  adverfario  lo- 
juar.  2.  Quicquid  dicant  parrcs  »  conerà  Judasos  pugnantcs ,  de  obi^rvacione 
abbati,  non dicunc verbi  illa  Gen.  Z:  *.  Non  eoiKinere  infticutionern  fabbaci  ; 
mòeorum  nullum  cirincadveifariii  aliter  eum  locum  explicantem  ,  quàm  nos 
:xplicamus>  autveldeeoloco  mentem  fuam  explicantem.  At  vero  fi  Patres  ili  £ 
:jufdem  elTenr  cum  adveifariis  noftrìs  fentenriae;  breviilìna  Judasos  confutandi 
lare  fuiflet  ratio ,  oftenderefcil.  locum  illum  Genefìos  mhiì  de  fabbaci  primi  infti- 
utione  loqui  :  Nam  ,  quamdiu  hoc  intaétum  rcliquiiTent ,  ex  eorum  diétis  nil  alìud 
accludi  poteft  >  quàm  Patriarchas  illos  pios  imperfecìos  i'uiflè ,  &  pcccatores ,  ac 
ifficiumfuumneglexiiTe.  Quareprobabihus  multo  eft,  loqjutos  t^nettm  eos  fui/le 
I:  modofan&ificandi  fabbacum  >  apud  Ju  Jaeos  recepto.  Imo  ipfe  Tertulliano  Lìb. 
.. font.  Marciontm  Cap.  iz.  Dicit  Cbrìftum  ipfum  [abbati dicm ,  benedizione  patris  à 
rimordio  fanBum ,  benediBione  fu  a  efficerejancliorem:  eòque  clarè  teftatur,  Diem  fab- 
•ari  a  primordio  fancìum  fuiflTe  Patris  benedizione.  Imò&  Theodorerus ,  quem  in 
iqich.  20,  citatprofeadverfarius  ;  in  quajl :  ad  Gene/in  (ciranee  waìleeo  ,  iìRtrt;' 
'e^prxctptoCap.  z.Pag.44,  &c.  Ubietiam  alios  add'icit)  ceftatur,  fabbarum 
biiìitioinftitutumfuine,  quando  dicit,  oriofeptimi  DieidocuirTe  Deum  creatio- 
em  perfecìam  e(Tc>  ut  &  leptem  diebus  circulumomnem  dierum  conclufiffè:  Ac 
orrò  addit  Deinde  ne  quii  txifiiutartt ,  feptimum  dum  mutiltm  &  fuperfl.tum  effe , 
■iòdinto  Deus  nullum  opus fcceriì ■?  quemadmodum  nonnulli  feriatos  dia  dtteriores  cen~ 
rtfolenty  ne  quid  tale  de  feptimo  die  exi*  limar  (tur ,  fubjtcit,  &  benedixit  Deus  diei 
ptimo  &  fanctifica vit  cum  ,  in  quo  demonftravh  quòd  illum  diem  non  inutile/»  puta- 
u ad  creandumy  jedadquietem  accommodatum  jìatuit.     De  hac  ob/ecìione  plura 

plica. 

Urget porro»  fabbarum  hicdiftinguiabiisprarceptis ,  q«e qui fecerit homo vha 
iiis,  eòqudd  dicat  Ezech  atque eriem  fabbarameanX  DX)  <lu*  farticula  prò-' 
■ienotat acciÌJ\onem<$  comuncìioncn  dijiiaclorum  ,  quantumiis  fatis  dare  injìnuet 
\4emfermone  &quafx  tenore  ,  nempe  in  decalogo,  utraque  data  effe.  J{efp.  QuòJ  parti- 
iilaiiìa  fignirìcet  accelììonem  conceditur ,  quum  dicat  Buxtorf:  ex  R.  Jehof. 
Ito*)1?  D }  *73  omne  D}  vtnt:  «d  augendum',  &  inftantiis  quamplurimis  id  evinci 
|»tcft  :  At  qjiò  J  fé m per  denotet  conjuncìionem  diftincìorum ,  non  adeo  clarè  li- 
net  ,  ut  patct  Gen.  30:  15.  er  27:  *3>45.  <$  50:  18.  1  Sam.  1:  6.  Pj'al  1 4:  . .  & 
primis  Exod.lo:ZSt26.)yn^\  <2})tum  edam  pecora  noj}ra,quz  non  fune  diilinch  ù 

cìimis  &  ho locauftisfupra-vf//.  25.  memoraris.    2.  Supponitadvcrfanus  Pro. 

R  3  phecam 


i  $  4  Legis  Moralis  notfc  folte  rejiciuntur.         Lib.  I. 

phetamhie  tantum  Ioqui  de  lege  morali,  feu  de  decalogo,  cujus  improbabilitas 
exantedictisliquet.  Verùm.  $♦  Sitita,turr»pra:ceptumde  fàbbato3quodeodern 
fermone  Se  quali  tenore ,  nempe  in  decalogo,  datum  eft>  ex  iis  unum  eric,  qua  qui 
fecerhbomo  vivetineis:  Atque  ita  non  erit  hic  conjuncìio  diftinftorum  generum 
prarceptorum  ;  fed diverfoi un  tantum ejufdem generis legis prxceptorum,  Annon 
iaepe  nomen  generis  cum  nomine  fpecid  per  copulam  conjungitur,  &  tum  per  no* 
men  generis  inteliiguntur  alia  omnia  illius  generis ,  pr^rer  expreffàm  fpeciem  ? 

Pergit ,  ac  dicit  fé  hoc  non  ignorare  ;  Sed  (inquit  j  qui  id  buie  loco  applicai ,  is 
poftulatfibi  dari ,  quod  Sabbata  comyrehcndantur fub  prxceptis ,  qtice  qui  faciet  ,  vi- 
■vet  in  iis  i  autptxtinax  eft  ,  poftulans  fibi  probari  id  non  effe  ita  :  Idque  eo  in  loco  ,  ubi 
Dewidagit,  utprxceptaàproeccptis  difiinguat.  Refp.  Qui  hoc  poitularet  j  zquum 
tantum  poftularet.  Veruntameu  non  tam  id  hic  pofìulamus,  quàm  oftendìiEus, 
contrarium  hinc  evincere  non  pofleadverfanos  :  Nam'fi  fub  nomine  praecepti  tan- 
quam  generis ,  comprehendacur  &  fabbatum  ceu  fpecies,  quis  non  videt,  id  verif-  I 
(ìmum  effe  ,  quod  dicit  adverfarius  nos  hic  poftulare.  Quódautem  contrarium  non 
fitverum,  &)  illud  minime  evincere  dicimus.  2.  Necdu.n  probatum  videmus  , 
Dcum  hic  idagere  u:  prsecepta  àpraeceptis  dilkinguat  \  fedpotius  ut  peccata  iftiùs 
populiaggravet,  qui  Dei  ergi eos  fingularem  benignitaténf,  &  gratiofam  difpcn. 
facionem  vilipendebant  ;  acleges&ftacuta,  quziisdedera:  Dtusad  a&iones  eo- 
rum,tumquoad  mores,tum  quoad  cultum ,  regulandas ,  &  ut  cis  otodriémiano 
pneftances  ,  a plagis  liberi  eflènt ,  &vit.tex  Deidono  gratuito  potircntur  ;  enarri 
ea  ftatuta  ,  quse  palam  faciebant,  ipforum  Deum  Jchovain  effe  \  &  Deum  effe  fo- 
lum,  qui  eos  fan&ificat ,  &  ei  obfequium  praeftare  yeram  effe  fan&imoniam  ,  ea 
contemptui  habebant  &  vìolarunt, 

Audiamus  nihilominus  Adverfarii  probationem.  Nam  (inquit)  quare  alias  de 
quibufdam  prteeptis  toiies  ìnculcaret ,  quod  quifeceritea  viva  in  iis  ,  fi  non  ad  tic&rph 
zid.  V.  li,  12. Or  i$.  &  i6.e?  I9>  2o.  <2 11,24.  Uefp.  non  tories  de  utlis  prae- 
ceptis ,  inculcac  quod  quifeccrit  eavhctin eis  ,  ac  hic  citantur verfus  ,  fed  ter  tan* 
eum  ad  fummum  hoc  dicitur.  Verumeft,  quando  de  ftatutis  &  judiciis  in  genere 
loquitur,  dicit  ea  ralia  fuiffe  qua: qui  faceret  viveretin  eis  j  &  de  fabbatis  fpecianm 
hocetiam-addit,  quod  fcil.  fignoeflènt  inter  Deum  &  ipfos,  ut  feiretur,  Deum 
eos  fan&ificare  :  Se  Jehovamefieeorum  Deum  $  quod  nonprobar ,  fabbata  ab  iftis 
judiciis  &  ftatutis  totaliterdiftmgui  \  Sed  habereea  hoc  prxterea  peculiare  ,  quòd 
fignaeffènt.  Notandum  etiam  eft ,  quòd  quando  de  profanatone  fabbatorum  lo-  3 
quitur ,  hoc  addat  V.  16.  Explicationis  ergo ,  quòd ftercoreos  deosfuos  cor  illorumfe- 
queretur.  Sic  Ver.  24.  Ac  fi  per  profanationem  fabbatorum  >  intelligevet,  auc  in  ejV* 
includere^  cultum  illicitum  ,imprimis  idololatriam  \  quod  &  liquidò  conftare  vi-^ 
detur  ,  exverfibus  18, 19,20. collatis.  Edixienim}  inquit,  filiisillorim in  deferta 
in  ftatutis  patrum  vejìromm  ne  ambuktis.  Et  quid  huic  opponit  ì  in  ftatutis  meis  am* 
bulatc.  V- 19. Dein ediùtt? jura illorwn neobfervetis.  Quidautem  hujus  loco  pof- 
tulabat  ?  Kyjura  mea  obfervate ,  &facite  ipfa.  Tertiò  denique  edixit ,  nequeftercoren 
diis  illorum  vospolluatis.  Quid  autem  nunc  ex  oppofito  poftulat ,  V.  20  ?  Et  fabbata 
mea,fanclificate,8tQ.  Eóque  per  fancìificationem  fabbatorum,  intelhgic,  ex  parte 
falrem,  cultura divinum  ,  qui praecipuc peragebatur diebus fabbatorum,  hujùsau» 
temrultós  aliquarn  falcem  parcem  concedet  adverfarius  fuiffe  Moralem.  Porro» 

quand- 


Cap.  XI.        Legls  Moralis  notac  falforejHuntur.         13  $ 

quando  Deus  per  Prophetsm ,  plagas  immiflas  eorum  pecrans  vorrerpc^Jeates 
memorar  >  dicitV.25.  lAtlucetianegodcdcramiùfis  fintiti*  r.on  ko,.a ,  &  jurafer 
%u<e  non  vivermi:  Sed  qu  i  rofanationi  Saldato  rum  ?  hnpurans  (ia- 

quit)   ipfos  cumdoràs ip forum;  ioq~òitrad<>cerent omv.tm  a'>  vam%  ut  de- 

foianmeosi  Hoceft,  tradiu.'ieos  vijsipforurn  ,  ut  maxime  abominandara  ta'iìs 
Formam  ample&erentur  ,  eiiam  eam  qua?  ipfos  defolaret.  Et,  quod  obhcr  hfc 
criamnoranv'ur  ,  nemodscethinc  impuntatern ,  feàitnpurfiHmam  idololatriani , 
non  eflTe  iftis  ìtatutis  annumerandam  ,  quae  non  tram  bona ,  zs  p  •:>*  qua  non  vhèr 
Acque  ita  explicatur  id  quod  fupra  di&umeft  ,  riempe  .  fabbata  euam  ad  lt::ua&: 
judicia  refi renda  effe,  cai  fpeciem  ad  genus. 

Quod&prastereaexeo  conftarepoteft  ,  quod  cani  propter  profanatioie-ii  fab- 
bri, quìm  propter  contemptumllatutoium  Dei  ,d:c*ntur  rebella  (Te  comra  I" 
V.  13.&21.  &quódtamproprerhoc,  quàmillud  precatum,  dixerit  Deus,  le 
erTufurumexcandefcen;:;amfuarn  fuper  cos ,  in  ipfo  deferto,  ad  confummendum 
eos.  V.  ii-ili-  &  fublara  manu  jurafie  eis  in  defèrto ,  fé  non  introduci  urum  illosin 
terram  quam  dederat.  V.  1  j.&fedifperfurumeosin  Gentes,  &  fparfurum  eos  in 
Regiones  V.  23.  Veruni,  inquit,  adverfarius  P33.  30.  Qv*  confluenti*  t    Inobc- 
dientia  illius  prteepti  mors  e  fi ,  ergo  obedtentU  ejus  vita  :  Mala  opera  merentur  mortem , 
ergo  bona  vi  taxi,   Unoverbo.  Exinobedientiapracepti  pofitivi  morimur  >  qu'u  nftits  in 
obedientidefl  tranfgrefjio.  ©Jjk^*  autem  damnat.  Fa  ubi  e  fi  zt^nsòi  ibi  Deus  &  ho- 
num  ejus  ,  <3?  jufiitia  &  via  jujìiti*  negligitur.  Montar  ergo  homo  ob  violatam  legem  cere- 
moni  demi  non  propter  ipfum  legis  illius  ob<,cElum  ejufquc  viilationer/t  ;  fed  propter  inobe- 
d'ientiam  <3  Majefiatis  violationem,  Sed  profterea  aBus  convenietis  legi  pofittv*  non  juf. 
tifìcat.  Refp.  Eftnè  haec  confequentia  ram  bona  in  dogmacis ,   (utloqui  amane  ad- 
verfariij  quàmeftinmoralibus ,  inobediemia ili ius  prascepti morseli  >  ergòobe- 
Jientia  ejus  vita  (  Et,  eftneconfequentiailla ,  mala  opera  merentur  mortem,  er- 
pòbona  vitam  ,  aequèfalfa  in  morali  bus,  aceft  inaliis  ?   Ubi  ergo  diferepantia? 
I.   Ex  inobedientià  praccepti  moralis,  non  minus  quàm  praecepti  poGtivi.mori- 
nur,  quia  aftus  inobedientiae  eft  tranfgreflio,  ©Jk^» damnat,  &  ubieft©^^*, 
biDeus,  &■  bonum  e'us ,  &juftitia&  viajuftiuoeneqligitur;  ubi  ergo  eft  diffe- 
entia?  3.   Morirur  (inquit)  homo obviolaram legem ccremonialcm  ,  non  prop- 
I  er  legisilliusobjecìumcjufqiie  violationem,  fed  propter  inobedientiam  &  Ma« 
»  sftatis  violationem.  Sed  quid  hoc  eft ,  non  propter  violationem  objeBi ,  fed  propter  in- 
f  bedi^ntiam?   An  propter   violationem  objcfti,  &  non  propter  inobediennam  •> 
aoritur  quis,  qui  vioìat  prarcepta  moralia *?  An  reusfuitT.t  Abrahamus  ,  fi  nlium 
•nmoIafTet ,  eo  quòd  violaret  objecìum  ?   Eftne  pcccanim  ,  etiam  in  moralibus , 
•  ranfg'eHiolegis,  kupU,  3:^^^^  Anclfct  peccatum  dara narts ,    Matr.ftra- 
js  non  honorare ,  hominem  interficere  ,   intra  gradus  jim  prohibiros  matnmo- 
um celebrare,  plorcs ducere uxores,  &  fìnilia,  fi  nulli  lege  fenpta  vel  inn.ità 
dia  prohibuiflet  Deus  ?   Si  peccatum  eflct  damnans  violare  objetìum  morale, 
tiamfi  nulla  omninoexraretprohibitio,  tum  ,  ut  videtur,nullum  Cri  mandati! -n 
oflTcthocredderelicituro  ;  coque  peccaiTet^Z'Ai/Mw.'irfilium  fuum  magando,  & 
•ccarunt  Ifraftlir*  bona  ^gyptiorum  auflrendo,  non  obrlan-.e  quod  utiumque 
tìandaritDeus.  Vide  qux  fupra  diximus  Cap,  111.4,  Dicit  propterea  actum  con- 
cnientcmlegi  poiitivee  non  juftitìcare.  Ver^m,  an  credit,  aftum  convenientem 

leci 


ijó  Legis  Moralis  notae  falfx  rejiciuntur.         Lib.  I. 

legi  morali  juftificare  ?  Juftificamur  ergo  operibus.  Et  quod  fpettat  foedus  ope- 
rimi,  tam  juftificabatur^^wwper  aòtum  conveniencem  legi  pofmvae,  de  non 
cdendo fcil.de arbore fcientiac boni  «Se mali,  quàm  per  aftum  Gonvenientem  legi 
morali.  $♦  An  negabic  Advcrfarius  Deum  nonpunicurum  fuiffe  Ifraclitas  ,  quem- 
admodum  puniiffe  Ieg/mus ,  propter  profanatiònem  fabbacorum  ,  ti  fabbau  non 
violaflent  :  Non  Eum  hoc  negaturum  credo.  Quid  ergo  ì  Annon  pcrfpicuum  eft , 
eos  «què  juftirìcandos  fuiffe  per  obcdtefuiam  praecepti  de  fabbacis,  ac  per  obedten- 
tiam  praecepti  moralis  ?  Hòc  eft ,  eos  acque  liberatimi  iri  iplagis,  quas  imraiferat 
Deus  propterviolatamlegem,  perobedientiam  mandato  de  (abbaco  prarftitam,  ac 
perobedientiam  aliorum  praeceptorum  ?  Ubi  er^ò  eft  differentia  C  Etfperoeum 
nullam  aliam  agnicurum  juftìricacionem  propter  obedientiam  praeceptorura  mora- 
lium  ,  hoc  in  loco  ,  mteliigendam  effe. 

Quóiaucem  Sabbacum  fic  incerea  numcrandum  ,  quae  qui  fecerit  ,  hoc  modo 
vivetin  iis ,  liquet  exahis  fcrìptuiae  locis.  Vide  Efai.  56:  4, 5, 6»y.  Nam  ita  ah 
Jehova  de  Eunuchi*  7  qui  (N>B.)  obfervaverint {abbaia  mea,  &  elegerintid  quo  detec- 
tor ,  apprebendsr'mtque  feedus  meum  j  Etiam  daturusfum  eis  in  domo  mea  &  intra  mnrot 
meos  fpatiumQ'  nomen  melius ,  quàmjìliorum  (ffiliarum  *  Nomen  perpetwtm  daturus 
fum  torum  cuique ,  quod  non  exjcindttur.  Alienigenas  vero  qui  non  adjunxerivt  fé  Je- 
hova ad  minijìrandum  et  ?  (pad  dilìgendum  nomen  Jehov*,  ut fintei fervi  ,  qui  [qui s 
(  N.£.  )  obferva^erit  $abbatum  ne  prophanet  illud  ,  &  apprebendentes  feedus  meum  : 
adducam  ipfos  quoque  ad  montem  fanBitaiis  me*  ,  &  lètti ficabo  eos  ,  in  domo  Ora» 
tionis  me  a  ,  (pc.  SicCap.  58»  13?  14. 5/  aver  t  tris  à  Sabbato  pedem  tuum,  ne  f  acidi 
id  quo  dcletìaris ,  diefanko  meo ,  "t?  vocaveris  fabbatum  dilicias  ,  fanclumque  Jehov* , 
honoratum  \  bonoraverifque  ipfum  >  non  exeretndo  via*  tuas  ,  non  pr<eftando  id  quo  de* 
leSaris ,  aut  loquendo  verbum  \  Tum  obleBabis  te  in  Jehovs  >  <$  vebam  te  fufra 
excel  fa  terra  ,  <*r  faciam  ut  fruaris  pojfjjione  Jacobi  Patris  tui,  quia  os  Jehova  lo- 
quitur* 

Ad  illud  autem  tpod  dicimus,  abfttnentiam  ab  arbore  feien ti*  boni  &  mali, 
tiìiffkde  eorum  genere,  qua;  qui  fecerit ,  vivet  in  iis,  &  tamen  placicum  fuiffe, 
fecundum  fententiam  adverfarii,  &  non  morale  quid:  Refpondet  Pag. 45.  di- 
cendo ,  Quii  revelavh  bombiem  vifturum  fuiffe  obedientia  ijìius pracepti  >  quod  nullibi 
dicit  Scriptura  ?  Cum  fot /us  ille  vitìurus  fuifict  imagine  Dei  e'yjjque  conferva  (ione ,  qua" 
cominetur  charitate ,  ficut  illius  expreflìo  eft  in  operibus  moralibus ,  qua  tum  locum  ha»\ 
biturafuiffent  ,  cum  homo  per  creationemfubf cedere  operum  conftitutus  effet  5  ut  notum  I 
eft,  Refp*  1  Ille  nobis  revelavit  hominem  vicìurum  fuiffe  obediencia  iltiusprce- 
cepti,  qui  revelavit  eum  moriturum  tranfgreilìone  :  Nam  in  comminatone  iUi 
panali,  proraiiììonem  vitae  oppofitam,  per  fynecdochen comprehendi >  docent 
Theologi ,  quiapepegerac  cum  Adamo  Deus  feedus  operum ,  ratione  cujus  feede- 
ris,  promiffa  eratvita  obedicnti«>  uti  mors  fuit  inobedientix denunciata.  Nec 
difturum  adverfarium  credo  ,  hominem  vióturum  per  opera  moralia  ,  ecfi 
non  fuiffec  foedus  cum  eopaitum:  Namlicetverum  fit,  hominem  obftricìum  fu- 
curum  fuifle»  Deo morem gerere ,  etiamfi nullum  cum  eo  iniiffet  pacìum  Deus; 
non  tamen  prò  praemio,  vitam  in  fodere  promiftàm  expeétare  potuit ,  propter  obe- 
dientiam fumi  Adamus  »  nifi  Deo  vifum  fuiffec  ex  ad  miranda  fua  condefeentu ,  fa- 
dus  cum  eo  pangere ,  8c  in  radere  tale  promktere  obfequio  prsemium  {Et  etiamfi 

home 


Cap.  XU      LegisMoralisnotsfalfe  rejichmtur.  137 

homo  (  inquit  Apollonia*  de  Legc  Dei  Cap.  3.  Pag.  58159-)  primavuslegtmr.aìu- 
ralem  obfervajfet  perfeBiffxml  9  non t amen  Deus ,  hominis  creator,  teneè aiurip fi prò- 
m'ntere  aut  dare  ut  a  atema  premium  ;     Nonenim  *li*>  feti  digm tateeptrum  >  fed 
itZtéru  tantum*    (fdignatione  divina  ,  ultra condtgnum pntmiante ,  <?  libero  pacÌ9 , 
feu convezione  liberali,  dandafuit  homini primevo  merces  vita  eterna  :     Per  primum 
enim  creationis  beneficium ,  creatura  nihil  habet  fuum  ,  quod  fon  Deo  creatori  acceptum 
ferap ,  adeoqu:  in  primo  natura  momento  ipfi  debet  omnem  obedientiam  $  Ex  fcripturis 
ctiam  confiat,  Dominimi  nonhaberc  graciam  fervo  illi,  qui  ferie  qua:  praicepcafue- 
ruut  j  atqiieeAfropter  homini ,  cum  fecerit  omnia  quapracepta  funt  »    Mi  >   dkendum 
*fe>  Servus  iniK ilis  fum ,  rum  quod debui facere j  feci  Lue.  17,  9.  Item,  qus 
ledit  Mi  Se  retribuecur  ei  Rom.  1 1>  35.    Item  quando  Dominus  mercedem  prò- 
miit'it  ir  largì  tur  abfque  opera  ad  mercedem  fropirtiom  vel  af preci  atione  ,  de  fuo  facic 
qiK;u  vuìc  Match.2o>2  5.  Item  fi  juflus  es  quiddasci?  auc  quid  è  manu  tua  acce- 
pie.  Job.  35,4.  Bonum  meum  nonpervenicadee  Pfal.  |6?2.  Proinde  omnis  -Sua' 
C  mercedi*  promiffiofundatur  in  gratuita  (f liberali  Dei  beneficenti  a ,  qua  primum  cre- 
ationis beneficium  cumulatur  novo  beneficio  obligationis  illius  foederalis  ,  qua  Deus  fé» 
ipj'umobligat  ad  mercedem  ex  patio  tribuendam.     Videporro  Pag,6o.  Prastereaj  Sf- 
iori//* commumterhabetur  prò  Symbolofeu  Sacramento  feederi  adjuncìo  >  quo 
oblìgnabacurpraemium  promilTum ,  Se,  ex  promitlìone»  obedaentix  dcbkum  ^ 
feu  ngninVatum  fuuTe ,  Deumtam  certo  hominibus  vicari)  aecernam  concefTurum 
;uifle>  iunobedientiàperfifterenc,  quàm  certo  illisfrucìumilliusarboris  in  ufum 
ct-ucedat:  Parsautemhujusobedienciaefuicabftinenciaàfrucìu  vecico:  Et  nocum 
facis,  quòi,  violaeohocpraecepeo,  nolueric  Deusucacciperet  de  frufrù  arboris 
yitxGcn. $:zz.  quia»  jamviolaco  pracepeo  ,  jus  omne  ad  vitam  amiferac,   Se 
propcerea  facramentum  vita:  participarenon  debucrat. 

Àddit  porrò  >  <An  praceptum  illud  circa  ifiam  arborem  adimaginem  Deifaciebat  *. 
Uefp  txplicacionealiquàhicopusfuerat  j  ucquiddicereturmehusintelligi  poflec: 
LNam  quid  hoc  ut  facere  ad  imagtnem  Dei  :  &  quomodo  pra:cepeum  faciac  ad  imagi- 
nem  Dei,  nonfatiscapio:  Quomodo  vero  obediencia  mandaco  pratica  rìuat  ab 
jimagine  Dei  in  homine  >  capi  poteft  :  Et  quomodo illa  imago  prompeos  &  alacres 
reddat ,  ad  Deo  in  omnibus  obediendum  ,  intelligi  poteft.  Ec  quòd  obediencia  illi 
'mandato  pratica  non  minusfrucìuseiretimaginisDdin  -tótfzoimplancata:,  quàm 
juarullialii  mandato  prarftaretur,  negarinequit. 

f  Sed  pra^erea  quarrit ,  An  manfurum  fuiffet  in  vita  futura ,  ubi  maxime  erit  vita  ? 
yuod  necefji •,  fi  in  eovivendumfwjfit.  t\efj>.  Hincliquet,  juxta  mencem  adverfani 
poltri,  nihil  ad  ea  referendum  etfè,  qua:  qui  fecerit  vi  vec  in  iis,  ni  fi  quod  in  viti  f  u- 
tolimanùaiuincft.  Et  confequenter,  nihil  dici  pofie  morale ,  quod  non  fu  man- 
1  io  viti  future.  Etquidemfiiicferes  habeac ,  non  mirum  quòd  neget ,  piat- 
ii de  arbore  fckmi*  boni  &  mali,  effe  morale  ;&  praraptum  quoque  defab- 
^to  :  Nam  hic ratione ,  nonmo^ò  multa  pia:cepca  fecundae  tabul*  ehminabic; 
rcd  &  non  pauca  pi  ima:  ctiam  tabula:  extra  ctnfum  moralum  tjiciet:  Ecenim  (ut 
paucas  tantum  afFcram  inftanciai)  locuni  non  habebit  in  vita  futuri  pi  acceptum 
(jMntumt  demutuis  oJflciis  Parentum&:  Libcroium  ,  Dominomeli acServoium, 
Miglili ituumac  Subdico» um.  Necfextum,  cùm  omnes  fint  futuri  immortales: 
Nccfptimum,  quantum  fpe&ac  officia  coniugai ia;  nam  ibi  nullum  mairimonium  , 

S  icitc 


13  S  LegisMoralis  not#  faifae  rejkiuntur  Lib.l. 

rette  Chrifto  Mat,  zi:  30.  Nec  oBavum  >  nam  mewn  &  tuum  locum  ibi  non  habe- 
bit  :  &  propcerea  nec  decimum.  Nec  nomini ,  quòi  tpe&it  faltem  teftimonium  co- 
rani Magiftratudicendum.  Sicquòifpecìatprimam  tabulam,  nullumihierit  Vo- 
tum  ,  nullum  Jusjurandum  5  nulla  Spes  ,  nulla  iuvocatio  ,  nullus  propter  of- 
fenfas  Dolor,  nulla  in  Chriftum  fuies  ,  &  frmilia:  Quac  tamen  non  negabit 
nunc  moralia  effe  adverfarius  ipfe  :  Quomodo  ergo  contradicìionem  tollat ,  ipfe 
viderit. 

Refpondet  fecundò  Dicamus  tamen  (inquiens)  lAdamumviBurum  fuiffe  prtcep - 
to  de  arbore  i(ìa\  fednonvi  pr<e:eptiijìius  ejufque  obedientU,  fed  tanquam  indi  ciò  fen 
probationcobeiiemìa  morali  sO1  generali s  >  quam  ex  ip fa  natura  Creatori  fuo  dòebat , 
ut  notum  enim  ,  praceptum  hoc  Symbolum  erat  general]  r  obedìentta  ,  quam  creatori  fuo  de- 
beat  homo  t  ha  ut  quamvis  qùoad  aHim  extcrnum  1  carnale  effet  hoc  pr^tceptwn  >  v'ir» 
tute  tamen  fpìrituaU  fuerit  :  Obedientia  enim  ejus  invohebat  conjìantem  amorem  Dei  nul- 
li* tentatlmibus  fup^rabilem  ;  &  ita  prteeptum  hoc  unicum  pofitivum  fine  reliquorun  na. 
turaìium prsceptorum  obedientia impleri  non potu'ifjet  :  Et  inde homini  vita  ,  non  ex  pò. 
fitho  hoc  pracepto.  Refp.  licet  additum  fuerit  hoc  praeceptum  j  ad  probindam 
-^<p»/obedientiam  $  &  ut  indicium  effet  obedienti*  generalis  ,  quam  ex  ipfd  na- 
tura creatori  fuo  debeba  e ,  quo  modo  hinc  fequstur»  Adamum  non  vici uru tri ,  vi 
iftius  praecepti  ejufque  obedientias ,  praefertim  cut»  vicìurus  fuiffet  praecepto  ilio  £ 
Novimus  eumnon  vi&urum  fuiffe fola" illius  praecepti obedientia;  namadintegram 
legem  naturaiem  fervandam  obftriéhis  tenebatur:  Novimus  hujus  praecepti  obe- 
dientiam»  conftantem  Dei  amorem, nullistentationibus  fuperabilem,  involviiTe, 
uti amor proximi includit amorem  Dei:  novimus  praeceptum  hoc  unicum  potici, 
vum,  fine  reliquorum  naturalium  prxceptorum  obedientia ,  impleri  non  potuiffe. 
Verùm,  quòd  inde  fequatur  >  Adamum non  vi&urum  vi  hujus  praecepti  ejufque  obe- 
diencias,  quemadmodum  vici urus  fuiffet,  vi  aliiìs  alicujus praecepti  mturalis,  im- 
primis  cum  fuerit  pra-ceptum  hoc  Symbolum  generalis  obedientiac,  quam  creatori 
Tuo  debebat  homo  >  non  novimus ,  nec  probaturo  videmus. 

Citat  porro  Tertulliani  verba  lib.  adv.  Judsos  Cap.  2.  quae  nobis  nullo  mo Jo  of- 
ficiunt,  fed  fententiam  potius  noftram  conrlrmant,  &  Adverfarii  fuperius  difta 
condemnant,  quando dicit,  legem  iftam  (de  frufrù  nempe  arboris,  &c.)  fatis 
eis  futuram  fi  cultodita  fuiffet  ;  Et  in  ea  omnia  praecepta  recondita ,  qua*  poftea  pul- 
lula verunt  data  per  Mofen  \  &matricem  fuiffe  omnium  pracceptorum.  kec  quid- 
quamadverfus  nos dicit  Ameftus  in  Medul.  lib.  i.c  io.  §  29.  quem  poftea  citat, 
utliqust. 

Teitiò  refpondet  ,  inde  etUm  (inqmens)  ex  tranfgrefjione  ejus  prteepti ,  generali  1 
ìUud  mortis  dominium,  Quod  argumentum  apoena  inobeaientia*  ad  obedientia  contraria 
promijfionem  de  vita ,  quam  fit  cateroquìn  infirma ,  fupra  vidimus.  }\efp.  Novimus  ex  I 
tranfgreflìone  illius  prascepti ,  fuiffe  generale  ili ui  mortis  dominium  :  Et  quid  nos  I 
ad  fupra  dieta  illa  refpondimus,  viderietiam  pò  teli:  Novimus  non  meruiffe  >ftricìt  I 
loquendo,  vitam  seternam  >  ullumopusbonumhominis:  Abominamùr  illudi?^* 
larmini ,  qui  afferic ,  finepaSto ,  &fine  acceptatione  hahere  opus  bonum  proportionem  ad 
vitam  atemam.  Sed  quòd  Adamus  non  effet  accepturus  praemium  vita;  propter  obe- 
dientiam  omnibus  Dei  mandatis  praeftitam  ;  quemadmodum  &mortem  ,  propter 
ìnobedientiam  j  ha&enus  nondum  legimus.  Ecquòd,  poQcópacìo  legali  feu  fon- 
dere 


Cap.  X I.        Lcgis Moralis  notae  falfa rejiciuntur.  i$9 

dereoperum,  in  quo  promiferac  vicam  obedientia:,  Se  mortem  rainatus  erarin- 
obedientiae,  argumentumàpcen4  inobedientiae  ad  obedientias  contrariar  promif- 
fioHemdevita,  (ic infirmimi,  nondumquidem  didicimus.  Le  licer  nunc  in  ftatu 
corruptoinfinriumeffecoDcedaturargumenturn  iilud;  non  tamen  inde  fequitur,  in- 
firmum  fuiffe in  ftatu  integritatis ,  in  quo  meiccs  dabatur  ex  debiro  modificato, 
riempe  ,  perpacìum  &  conventioném  liberarci  Dd.  Le  ipfe  iupra  faffus  erat  ,  hoc 
fac <s  vives y  fuiffe  tenorem  feederis  oremm.  De  hàc nota  moralitatis  jam  difturu 
iati*. 

Sext* ,  aliam  moralitatis  nctam  hilce  verlv;  proponit  D.  Bmnmmans ,  ubi  fupra, 
Pag.  4.  Morale  proprie  illude]}  (inq;.m)  qu-u  ine  Dei  y  feu  ante  lap 'fftm 

concreata  ,  feu  pojì  eum  ex  grat-a  re  li  aura  a  ;  adcoqucquod  rel.dtat  ex  naturata 
Attributi s  £hi &  hominis  naturali  ftatu  fub  Dìo,  Qum  qui  bus  Dei  bommiffU  attributi: 
qui  e  quid  conventi  &  ex  illis  fluit ,  illud  proprie  mar aliar •ùonumtjì  ;  quicqu'd  autem  iis 
repugnat,  moraihtrmalumtfì-  Quicquid  autem  ad  i, lami  n.-ginem  Dei  reduci  non  po- 
tejl ,  nec  ex  eJ flmtjliudpofithum  eji.  Quamvis  vi  1  ò  iilud  quoque  twmvemeru  fìt  Deo  ho- 
minique  ex  quo  à  Dioiili  pneferiptum  eh ,  non  tarrnn  ita  ex  attribuii  Dei  homini  fque 
fluiti  utexfefenotumfit ,  Ó1  inde  deduci  poOit  >  cun  dunt..x.u  a  pò  fui  za  Dei  v:lun- 
tate  &  imperio  pendeat.  Ad  ha:;c  «u:em  praciepti  moralis  tx^ùationem ,  libec 
hjcc  annotare, 

i,  Quura fermo hic  Cede Praccep:o  Morali,  feireaveo,  quomodo  dici  que;t, 
prxceptumaliquod  divinurn  Cnam  Je  piaeceptis  divinis  hic  loquimur)  finerc  ex 
imagine  Dei  nomini  concreata  r  Supponnneilluj,  quid  creatimi  ,  ìmaginem  fei- 
licct  d:am  Dei  creatam  aut  concreatam  ,  rontem  tfle  pnmarium  omnium  le- 
gumdivirarummoralium?  Lòque,  Annon  hinc fequitur,  Deum  non  elTeearum 
Legum  caulàm  ìmroediaram  *  Lex  omnis  rluit  proprie  a  hcg;fiacore  5  cujus  eli  ac- 
tus  ;  Imago  autem  illa  Dei  noa  eft  hominis  legiflator.  Quomodo  ergo,  kx 
moralis  dici  poiCcfluere  ex  imagine  Dei  nomini  concrear àvel  reftauraià,  intelligere 
ncqueo  ,  licet  faa  m  fa  tis quomodo  homo,  imagine  illa  pr£edkus,  feiat  ac  per- 
cipiat lagena  divinam  fibi  praeferiptam  ;  8c  quomodo,  racioue  huius  imaginis, 
obcdientiam  prarftet  Iegibus  divinis  cujufcunque  generis ,  aut  ad  morem  gerendurn 
aptusrcddarur  ;  autdeniquequomodo  ex  hàc  imagine  objectivé  dignolci  potenc 
lex  aliqua  Dei  legifa tons. 

X.  Quando  làdinxr  ex  grati*  refiauratd ,  feire  velina,  urrum  hoc  iotelligendum 
ht.de re  ita  uratione  fa  cì£  vi  fesdens  gratiae ,  cujus  omnesparticipes  nonfunt }  fed  ii 
iolummodo  qui  gratiafalvinVapraediti  fune:  Ànveiòde  reftaurauone  feu  novi  in- 
fculptione  ,  omnibus,  five  in EcclefiiGye extra  ,  fiveveià  gratii  praiditis,  Gve 
ràdeftitutis  communi?  Si Pofterius  hoc dicatu:  :  Idemeritcum  eo,  quodlV 

<  ohm  afTtrebawcommunes  nerope  illas  honcfti5cinhoneftinotioncs,5c  djwrtara 
uminis  naturalis ,  non  effe  nunc  in  nobisà  naturi,  fèddenovoa  Dco  homini  j.olt 
apfum  infufa  ;  quod  tamen  paucis  arriferat:  communiter  emm  Tlieologi  dicunt, 
has  cfll*  rcliquus  imaginis  Dei  in  hominepoft  lipfumrelicìas.  Scd  hoc  feutire  ad- 
veriarium  non  puto ,  cumexprdiìoinnueretetiam  ,  fcintilias  ìliascxfceJcre  grati» 
tìutrre  ;  coque omnesetiam  Kthnicos  participes  effe  boaorum  ,  à  Chrifto  parto- 
rum  ,  &infocderegratixexhibitorum;quod  nondicendum;&  ipfe  Apolog.  Pag.  5. 
Dicit ,  bominem  imaginis  Dei  rehquiasin  ipii  natura  mentii  fax  feuaper  ictinere  ; 

S  z  proba- 


14©  LegisMoralisnotaefalfsrejlciuntur.  Lilv  1 

probabilius  ergo  judico  ,  quod priori  modo  id  fumatur.  At  tum  >  cui  non  confta- 
bit,  indefequi,  non  recurrendum  eflè  ad  lumen  naturale  Echnicorun,  ut  ex  co» 
de  lege  naturali  aut  morali  feratur  judiciu rn  ?  Imòquisnon  videt,  quàm  incerca 
Tic  hrc  regula  >  cùm  non  idem  omnes  percipiant  gracià  renovati ,  8c  ex  parte  tan- 
tum videant  optimi  i  Cor,  \%:vtrf.q.  Etquidemft  fententia?  plurimorum  grati!- 
renovatorumhicftandumeflet,  prasceptum  de  Sabbato  inter  moralia  prooil  da- 
bio  numerandum  erit» 

g.  Qaandoadditur  ,  ad.oque  quod  refultat  ex  natura  &  attributi*  Dei ,  &c.  infr- 
nuari  videtur ,  frimo ,  quòd  omnis  lex  divina  moralis  &  fluat  ex  imagine  Dei  con- 
creati velrenovatafeu  reftauratà,  &  ex  natura  &  attributis  Dei.  Dem,  quòd  ideo 
refultet  Lex  moralis  ex  natura  &  attributis  Dei,  &c.  quia  fluir  eximagine  Dei 
concreata  vel  reftauratà  Verù  m  ,  an  hxc  adeo  funt  reciproca  ,  aut  ncce(Taric>  con  - 
nexa  ,  ut  nìhil  attinere  poificad  imaginem  Dei  in  nomine ,  nifi  quod  rcfultetex  na- 
tura &  attributis  Dei ,  &c.  Et  omne  quod  refultat  ex  natura  &  attributis  Dei  per- 
tineat  ad  nane  imaginem  «T 

4.  Quando  dicìcur,  tllud ,  quod  fluì:  ex  imagine  Dei ,  refulcare  ex  natura  &  attri- 
butis Dei  ,  quaerendum  >  an  omne  tale  ex  natura  &  attributis'Dei  refultet  neceffi-- 
riò  ;  an  vero  libere;  hoceft,  an  ita  refultet  ?  utnonpotfitnon  refultare  ,  Se  eo- 
dem  modo  quo  refultet  refultare  *,  an  vero  potuerit  Deus  aliter  eonftitùere  ?  Si 
Poflerius  dicatur,  multa  Dici  pofliint ad  imaginem  Dei  fpecìare  ,  quae  edam  pen- 
denti libero  Dei  beneplacito»  Si  Prius  dicatur,  arétè  nimium  reftringat  moralia 
necefièeft  :  Nam  fic  nihil  morale  erit,  nifi  quod  implicaret  contradi&ionem  noti 
effe ,  aut  aliter  effe  quàm  revera  eft  :  eòquenecdfitate  natura?  legemomnem  mora- 
lem  nobis  dabit  Deus,  Coniuledi&afuprà  Cap.  nr. 

Sed  5  additur  quidem,  &  hominis  jìatu  naturali  fub  Deo  ,  undeliquet  ,quòi 
non  omnia  moralia  ftuant  aut  refultent  ex  natura  &  attributis  Dei  folis ,  aliaomnl 
exclufa  confideratiooe.     Sed  tum  quajritur  ,  utrum  hxc  conjunftio,  Et ,  fumatur 
hic  copulative  ;  an  vero  dif)unftivè  >  ut  idem  denotet  quod  vel.  Si  Prius  dicatur  ,. 
tum  nihil  erit  praeceptum  morale  nifi  quod  fluit  &  ex  natura  Se  attributis  Dei  >  &  ex 
hominis  naturali  ftatu  fub  Deo.  At  difficile  fatisene,  nane  omnium  prarceptorunv 
moralium,  quaeetiamtaliaagnofcuntipfiadverfarii ,   originemdemonftrare.  Sed 
fofteriori  modo  id  fumerevidetur  ,  quando  xApolog.  Pag.  j.   diftinguit  inter  jus 
naturale  dhinum,  Se  jus  naturale  humanum  ;  feu  inter  ea  ,  qua^fpe&ant  ad  imaginem 
Dei  immediate,  quaeque  divinse  naturaste  attributis  immediate  inniruntur ,  eòque-  j 
acque seterna,  immutabilia  ,   &  neceflaria  funt,  a?ipfe  Deus  ejufqusattributa, 
qualiafunt  moralia  prima;  tabule  de  folo  Deo  colendo  idquefpirituali  &£ànfto  mo.  . 
do  ;  &  ea  quas  funt  moralia  mediate  ,    utpote  innixa  natura  hurnana ,  ^uaeque  non    i 
magis  necellaria  funt  refpecìu  Dei ,  quàm  neceffariumfuitutDeusnlturam  hurna-  ' 
nam  conderet ,  quod  Deo  liberumfuit,  cùm  natura  &attributaejus  non  exige-    | 
r&nt  ut  naturam  humanam  crearet  :     Adeòqoe  (inquit)  jus  illud  naturale  huma-    j 
num  naftenusnonitaneceffarium,  necastemumeft,  ac  jus  naturale  divinum.  Sup»    « 
polita  tamen naturi  hurnana  ejufquecreacione  ad  imaginem  Dei*  &conftitu:à  na- 
jturi  rerum  earumque  ordine  ,   non  aliter  nifi  convenienter  imagini ,  fanit  itati  ac- 
^tnbutifque  fuis,  haec  ordinare  potuit  Deus  .•     Unde  emanavit  omms  juiticia; 
puritas  &  vcricas  ,  qu*  in  prrceptis  fecundae  tabula;  concinecur.     Hxc  qui» 

<jem 


Cap.  XI.        Legis  Moralis  notx  falfaerejiciuntur.         141 

dem  tanquam  Tana  admitti  poflunt ,  licet  qua:  fequuntur  ulteriore  egeant  ex- 
plicatiooe  ,  puta  »  Qtutjtu  ideo  etiam  fuppofita  rerum  conftitutione  ,  ex  imagi- 
ne  Dei  flu'tt  >  feu  quod  hic  idem  eft  ,  ex  naturali  ratione  deducitur  &  innotefcit* 
Ita  ut  ]us  naturale  bumanum  >  cequè  innitatur  natura  human*  0  ex  ea  deduci  po^t, 
acius  naturali  diviiMm  innhitur  naturtZ?  attributi:  divinis  ,Cir  convenienti*  cum  iilis. 
Quicquidervo  non  involvit  neceffariam  convenientiam  aut  repugnantiam  cum  natura  divi» 
v2  aut human  Ji  ,  illudmoraliterbonumvdmalumappdlarinequit.  Nam.  I.  D  ubi  uni 
eft ,  quid  intelligat  per  Naturalem  Rjitionem  ,  ex  qua  hxc  deducuntur  &  innotefcunt: 
Si  enimintelhgatur  Ratio  Naturalis  primaeva ,  proutin  Adamo  fuit  ante  Iapfum  , 
certum  eft  ,  ex  ea  ratione  alia  deduci  &  innorefcere  potuifle  >  quàmquaenobjs  nunc 
obvia  lune  Sin  vero  Racionem  intelligat  nunc  corruptam  ,  multa  naturae  humanas 
convenire  poflunt  aut  reputare ,  quae  ut  calia  nequic  nate  Ratio  percipere  >  donec 
faltem  reftauretur  per  graciam.  2.  Hinc  ftquitur,  nihil  morale  efls ,  nifi  quod 
taro  neceflTariam  habet  cum  natura humana convenientiam,  utejuscontrarium  aut 
contradicìorium  deftrueret  ipfam  humanam  naturarti.  Atveròquam  multatine» 
in  fecundàlegis  tabula  nunc  mandata  j  quasetiamlì  non  elTent  mandata,  aut  fi  con- 
tranum  forte  eflèt  pra:ceptum ,  in  nullo deftrueretur  natura  humana,  quis  nefeit? 
Si  iaftituiflet  u:  omuia  bona  externa  eflent  communia,  An  hoc  fimpliciter  repugna- 
ret  naturae  humanas  ì  Aut  fi  permififlet  ut  matrimonium  intra  gradus  nunc  prohibi- 
tos  contraheretur  ,  an  proprereaacìumfuiiTet  de  natu-i  humana  ?  Jdem  dealiis 
nonpaucis  dicipoteft. 

6.  Ex  naturali  hominis  ftatu  fub  Deo  ,  fequitur  quidem  teneri  hominem  Deo  in 
omnibus  obedire.  At  quis  hinc  interre  polTet  ,  nulla  praecepta  Deo  pofitiva  Ho. 
minimoraliaefle  ?  Ex  hoc  enim  ftatu  hominis  fequitur,  obftricìum  efe  hominem, 
Dcomoremgerere,  etiaminus,  quae  neceflariam  non  habent  cum  ipfà  hominis 
naturi  connexionem  ,  imo  in  ejufmodi ,  maxime  nonnunquamrelucetobedien- 
tiae  fpnicualitas  ac  puritas. 

7.  Hunc  hominis  naturalem  ftatum,  vult  elTe  idem  quod  attributa  hominis: 
Nam  fic  pergit  Cum  quibus  Dei hominifqu:  attributi*  quicquid  conven:t  ry  ex  illis  finn, 
iHud proprie  mor  aliti  rbonum  eft ,  &c.  Status  ergo  hic  naturalis  mi  aliuJ  quàm  attri- 
buta hominis  complecìitur  :  Quum  ergo  per  attributa  ,  hìc  intelligatactributa  ho- 
minis efièntialia ,  fequitur,  nihil  ad  hominis  ftatum  naturalem  pertinere,  nifi  quod 
necerTariò  con venit  cu m  :pfà  hominis  efièntia,  feucumeiTentialibus  ejus  attriburis. 
Ergo  abftinentia  ab  arbore  feientiae  boni  &  mali ,  non  conveniebat  cum  ftatu  homi- 
n  snaturali,  quia  non  necc  (Tari  ò  fluebat  ex  efiìntialibus  hominis  attribucis.  Ergo 

iiChriftumnonerit  virtusmoralis,  quia  non  convenit  neceflariò  cum  attri- 
b:itis  hominis  eflentulibus.  Ideóque  ncc  convenir  cum  naturali  ftatu  (narri  hicfta- 
cus  etiam  naturalis  dici  poteft  )  hominis  laplì. 

i  8.  Lubens  concederem  ,  morjlia  omnia  habsre convenientiam  &  congruentiam 
cum  natura  hum  ai  .a,  etiam  .mteaftuilem  prar'criptionem  :  Sed  nifi  convenienza 
haec&fitneceflàna,^  fluat  ex  ipfms  hominis  atti  ibutis,  adeo  neceflariò ,  ut  ex  fefe 
notumfit,  &  inde  deduci  poifit ,  (utpoftealoquiiur)  nouvult  adverfarius  ìd  prò 
morali habere  :  Doceat  ergo,  quomodo ex honiinis  attriburis ita neceflariò fluat 
fidesinmediatorem  (quam  ta  en  utaudivimus  vntutem  moralem  agnoverat)  u: 
e*fcfenoturalit,  &  inde  deduci  polliti 

S  3  9  Addic- 


14 z  Legis  Moralis  nota  hlfa  rejiciuntur.         Lib.  I. 

9.  Addit  quicquid  autem  adiftamimaginem  Dei  reduci  non  potè  ft,  me  ex  e *  fluit 
tlludpofitrjumeft.  Pnusdixerat,  id  tantum  morale  effe  ,  quod  fluit  ex  imagine Dri- 
tte autem,  ahainfinuatetiam  moralia  effe,  quas,  nempe,  licet  nonfluàntex  A 


J  diftmguuntur  ab  iis,quae  ita  ex  eà  imaeinc  flu- 
unt,  utexieicnotafinr,  &  inde  deduci  poffint  .^  Et  cxplicet  velim  ,  quid  hoc  fit 
reduci  ad  iltam  tmaginem  ;  &  qu*  aut  quaha  fint  ea ,  qua:  hoc  modoreducuntur  ad 
hancimuginem,  nontamenexeàfluunt,  nedum  ita  ut  ex  Me  nota  fint,  ac  inde 
deduci  poHint  ;  &  fbrtean  minor  multo  apparebit ,  quàm  uunc  eft,  differentia. 

io.  Summa,  ntvidetur,  hujus  viri  dotti,  de  moralitatis  naturi,  difeurfòs, 
huctendit,  ut excludat omnia quse pendent a*  pollava  Dei  voluntate  &  imperio: 
Nam  ita  moralitatemexplicat,  ut  nihil  velit  morale ,  quod  dici  poflìt  pofitivura 
effe  ;  &  nihil  effe  pofitivum  ,  quod  dici  porlìt  morale  effe ,  nos  autem  oltendemus, 
quasdam  faltem  quas  pofitiva  dicuntur  x  effe  vere  moralia  ,  utpote ea,  quibus  conve- 
niunt  nota?  moraiitatis  ver» ,  )am  proponendo  &  explicandae ,  capite proxim è  fe- 
quenti. 

Hsecànobis  dièta  abundèconfirmatz?.  Hoombeekjus  Theol.  prati.  Lib. 9.  Cap. 
2o.  p.  345.  His  verbis  Undefequitur ,  ip  forum  mordium  non  ubtque  eandem  £T  parerà 
ejfe  evidentiam.  *Alia  magis  certa  &  minus  vari  abilia  funt  aliis.  Quidam  ne  ter  Deum 
quidem poffent mutare  fuammoralitatem  ,  quatta  funt  qua  in  ipfà  Dei  natura  focum  ha- 
bent  v.  g.  amor  >  juflitia,  fanBitas  :  Alia  pmdent  à  divina  conihtutione ,  qua  pofi- 
tha  vulgo  appellantur ,  quanonaquè funt  in  natura  Dti ,  'colui?  tamen  Deus  aquaefie 
tfjufta  omnibus.  Quali  a  adprimum  genus  moralium ,  five  quei  officium  completìitur  erga 
Deum ,  junt  quacunque  cultus  dicuntur  ejfe  infiituti  miverfalis  non  Judaici ,  quod  ritmi- 
rum  Deus  hoc  vel  ilio  modo  colitur  ,    <3>  coli  debet  ab  omnibus  ,   quum  tamen  in  natura 
Dei  nihil  fit,  cuiobftaret,  quinmodum  moralem,  velillumy  ordinatum  jam  »    orniti 
tere>  vel alium  inftituere  pojfet ,  fiitaipfivideretur.  Talia  ad  alterum  &  tertium  ge-m 
nusy  nempe,  officiorum erga  nos  & proximum  funt ,  qua  natura  five  hominis  Jìngula- 
tim  ,  five  focietatis  conjuntìim  pojìulat ,  quia  fic  eam  Deus  nune  ordinavit  ',  ijtaque 
rnorum  pracepta  utrique  pofuit ,   qua  aqua  quidem  in  fé  acjujla  nunc  funt  omnibus ,  fed 
cariare  tamen  Deus  pojfet ,  &  vari  avi  t  aliquando ,  ncqui dquam  abnegata  fuà  natura, 
Quod  non  potè fiineis ,  qua  in  natura f uà  infunt  :  Neque  enim  non  potè  fi  non  prò  bono 
cenfere  amorem ,  jufiitiam  ,  fan&itatem,  quiaformafiterin  ipfà  Dei  funt  natura.   Et 
fic  apud  homines  ,  qua  amori s  ,  jujlitia(s'fanclitatisfunt%  non  poffunt  non  effe  bona& 
bonefta.  Sed  alia  qua  in  natura  Dei  non  fundantur,  fed  divina  conjìitutione  ,  cum  na- 
tura tamen  vel  fud,  vel  humana  in  rebus  fteunda  tabula ,  conveniente  ,  alius  ordinis 
funt  <sfgradus  v.g.  quàd cultus  Deiconfifiit  etiam  in leBione  &  meditatone  S,  Scriptura^ 
quumabfqueeà&Ecclefiaolimfuerity  &  Dei  cultus  haberi  pofjit  ',  quod  in  ccetu  Deus 
coli  vult  Ò*  non  tantum  fingulatim  ;  quod  per  Sacramenta ,  jejunia  ,  vota  etiam  ,  jura* 
menta  ;  funt  enim  illa  moralia  fingula  (?  communio  ,  adde  &fabbata  religio)  a  ,  id  eft} 
quod  quis  propter  Dei cultum  abslinet  vel  à  cibo  ,  vela  labore  fuo  :  Ifta  non  quidem  in  no» 
tur*  Dei ,  five  ejus  cultu  adprimè  conveniunt ,  atque  ab  omnibus  ifìum  infinem  prajìari 
tum  poffunt  tumdebent,  Neque  tamen  qui fquam  non  videt ,  hic  majores partes  intervenire 
volmtatis  &  confittiti  ioni s  divina;  >  ab  eaqucplus  dependere  >  &  rmdtum  variari  pofo  di- 


Cap.  XII.       Lcgis Moralis noxx vera  explicantur.       143 

l'ino  arbitrio  >  vH  in  re ,  vcl  in  modo  >  quam  qua  prioris  generis  in  natura  Dei  bona  dixi- 
mus  ,  antecedcjitcrad  omncm  conjìitutionem  5  atque  omni  modo  immutabili  a.  Similiter 
adulteriun,  [ornicelo,  incejìus  ,  Poligamia  ,  jurtum  ,  funt  morali*  ,  £T  <:«/?»  natur* 
nofìra  Jìc ordinata  optine  t3  juftiffimè  quadrant  j  fed  non  habent  iliud [undamentum  in 
natura  Dei,  quid  priora  illa,  amor nimirum  ,  jujìitiaG'  fanéìitas  \  (pmajorem  varia» 
tionem  tumfubiverunt  aliqu  indo  ,  /'/*■  borni num  moribus ,  //>/o  Dro  -jH  indulgente  :  W  /«  - 
fowfe  ;  tumfubire  pofiunt  etiam  num  ,  y7  Dcwj  d//7er  ordinarit ,  ^«à^j  ^«^  «o<tò  rtcenfuu 
mus.  Ut  ex  illis  fatis  appareat  ,  wow  ««4;»  ejfp  rationem  prxceptorum  mora» 
Uum  y  neque  omnia  eodem  modo  ef]c  naturllia  >  quamvis  naturalia  dtct  pof* 
fint  ettam  >  quatenus  &  cum  natura  moralità  tonveniunt  ,  ($  e x  ea  integra  ded*- 
cuntur. 


Cap.     XII. 

Proponuntur  &  Explicantur  Moralium  Praeceptorum 
nozx  aliquot  Verx. 

EXaminatisnotisillis,  &characìeribuspra:ceptorum  Moralium  ,  quos  nobis 
propmantadveriarii,  videamus  num  mcliora  proponerc  poilìmus  Moralium 
indicia.  Non  autem  nobis  animus  eft,  omnia  ea  indicare,  nedum  explicare,  quae 
talia  quidem  funt ,  nam  de  quorundam  moralium  praeceptorum  indiciis  quibufebm  , 
ìnter  omnes  convenit  ;  Nemo  enimnegateamoraliaefle,  auxlumen  naturale, 
etiam  nunc  corruptum  ,  facile  docebit  asquiifima  eflè  ,  &  obfervacu  necefiaria  j  ut 
&ea,  quaeDeo  ipfi  naturalia  funt,  quaeque  ut  non  (int vcl  ut  alicer  fine  impheat 
contradi&ionem  ,  &  fimilia  :  Ad  noftrum  faciet  fatis  propofirum  ,  aliquot  indi- 
cia feu  Kg<r«((«  proponere,  quibus  liquidò  conftabit,  etiam  eorum  praeceptorum 
quxdara  Moralia  etfe ,  quae  adverfani  Pofitiva  vocant ,  &pro  Moralibus  admit- 
terenolunt. 

Prima  ergo  nota  haec  efto.     Pracepta  ilio,  moraliafunt ,  qua  data  funt  de  rebus  , 

qua  natura  rationaliy  qua  tali,  aut  prirxipìis  naturalibus,  apt*  funt ,  congruentes  a*- 

vonvenientes ,   in  fé  ,  &  non  purè  quia  mandantur\  licet  convenientiahact?  aptitudo  > 

nonjjt lumini noftro  naturali  ,    nu>ic  tantoprrecorrupto  ,  prima  rronte  perfpicua  ,    aut 

:uhisobvia}  fine  lumine aliquo  externo  ;     Hate  enim  praecepta  funt  de  moribus,  & 

1011  uni  Genti  aut  populo  peculiaria  ;   fed  omnibus  communia.      Hcec  regulaex 

mtedicìts  darà  eft  ,  &  ex  cicatis  ex,  Tbont*  1:  2ce.  Quaft.  99.  *Art.  2.  &  Quaft. 

100.  Art.  2.    confirmata.     Hanc  forfan  non  admittent  adverfarii  regulam ,  co 

quòd  addiderim,  licet  bxc  convenient  iaróerctpi  neq-ieat  fine  lumine  aliquo  externo  ; 

^uiavolunt,  omncm  legem  Moralem  lumine  innato  percipi.     Sédqiìts ignorati 

umen  noftrum  innaium  maximopere  nunc  corruptum  effe  &  obfcuratum  ,  ita  uc 

mula  id  nunc  lateant  ,  quae  quondam  noriilìma  fuere?    Reliquia»5  iftx  imaginis 

Dei ,  qua  femd  imbuti  eramus,  quxetiamnum  fuperftices funt  >  adea,  qui-  A- 

damus 


144         Legis  Moralis  notae  ver»  esplicanti»:.         Lib.  I. 

damus  nondum  corruptus facile  perfpiciebac  ,  dignofcendafc  intelligenda  minime 
1  ufficientes  fune  :  Quod  Se  D.  Burmamms  non  ignorabat ,  quando ,  uc  fupra  vidi, 
dimus,  morale  id  dicebac  effe,  quod  ex  imagine  Dei  feu  ante  lapfumbomini  conerea* 
t* ,  feupojl  lapfum  ex  gratta  rejlaurata  flueret.  Et  quidem  certrilìmum  eft ,  uc  fu . 
pra  explicatum,  Legem  Dei Iongcdiftingui ab ifto lumine  j  &  Legem  Dei  mi- 
nime ab  ìlto  lumìne  pendereY  quare  quocunque  modo  legem  percipiamus,  five 
lumine  innato,  live  lumìne  reftaurato  ,  live  Jumine  interno?  five externo,  lex 
femper  manet  eadem,  eandem  habens  naturarti  &  vim;  &  idde  quo  lex  rercur, 
idem  ctiam  permaner,  à  percipiendi  modo  ,  auc  mediis  diverlìs  auc  variis  non 
diverfificatum  ,  aut  ullo  modo  variatum.  Lex  de  concupifcentia  à  Deo  lata ,  bo- 
na erar,  juftafc  sequa,  &  natura:  rationali  etiam  in  fé  conveniens,  Se  moralis,  li» 
cec  Paulus  eam  non  perceperit  lumine  innato,  Bjm.  7. 

Secunda:  Lex  May  quainfcripturis  nobis  proponitur  >  &non  abrogaturàtegijlato- 
re,  nec  fuJpte  antiquatur  aut  evane  feit  natura  ,  moralis  ejì.  Quoi  fcnptuias  (ine 
(àcrae  noftra:  pandete ,  omnem  Dei  voluntatem  leu  omnes  leges  ,  tum  ad  rìdem 
noftram  ,  tum  ad  mores  fpectantes ,  nobis  propofìtas ,  continentes  ,  nemo  O  •- 
thodoxus  negabit  :  Et  quòi  leges  divina?  lemei  data  femper  obligenr,  nifi  vel 
abolita  flnt,  vel  expirarint ,  nemo  fanus  negabit  :  Nani  eum  folum  penes  eft ,  qui 
leges  condie  ac  figit ,  rurfus  refigere.  Leges  autem  divinae ,  à  Deo  abolentur , 
vel  quando  expreffe  declarat  tales  leges  in  individuo  abolitas  effe  ;  vel  quando  in- 
dicat tales in  fpecie  jam  ceiTare,  hoc  eft,  quando  terminis  generaliòus  ejufmodi 
fpeciei  leges  abolitas  e  (Te  indicac,  quales  fune  illa:  ,  quibus  teftatur  legem  judaicam 
ceremonialvm  jam  abrogatam  effe  ,  quando ,  nimirura  ,  eas  vocac  infirma  &  egem 
naelem.nta  Gal.  4:  9.  Vmhram  rerum  [ut urarum  Col.  2;  17.  Elementa  mundi  &  20, 
Rjtus carnale s  ufque  ad  praììitutum  tempus  diretìionis  imfofitos  Ho.  9:  io.  Et  ju- 
gum  quod  nec  patres  portare  valwrunt.  ÌA£k.\$\  io.  Et  per  hanc  poftremam  ex- 
preflionem,  quafdam  Judaoium  leges  judiciales  abolitas  eflecolligimus,  Sunt 
prasterea  alia?  leges ,  quae  1  licet  formaliter  non  fint  abolitas ,  ncc  in  fpecie ,  nec  in 
individuo,  nunc  tamen  non  obligant$  eòquòd,  fulpte  natura  jam  expirarint ,  & 
vim  omnem  obligandi  amiferint  i  qualesfuntex,  qua:  lata:  fuerunt  popuio  peculia* 
ri,  autpropterpeculiaremaliquamrationem  ,  auc  refpe&um,  quinullum  nunc 
locum  habet  ,  acque  ita  antiquata:  funt  leges  alia:  Judiciales  ,  quarum  ratio 
parcicularis  nunc  ceflàt  ,  uc  &  alia: in Euangeiio  memorata:,  utftacimoftende- 
"  raus. 

Licec  regula  haec  asquiflima  appareac  ,    &  ab  omnibus  realiter  concetTa ,  cùm  • 
nemo  dicere  foleat ,  legem  ullam  ,  quondam  in  vigore  ,  nunc  minime  obliga.. 
re ,  qui  non  etiam  id  confirraare  adnicatur  ,   vel  oftendendo  ,  ceiTante  ratione 
fpecialij  ceffare  obligationem  ;  vel  demonftrando,  eam  vel  in  individuo  ,  vel  in 
fpecie  ,  abolitam  effe  ;  opera:  pretium  camen  eric  obje&iunculas  quafdam  di- 
luere. 

Objici  poteft  primo ,  Quod  lex  illa  de  non  edendis  Idolothytis  ftabìliri  videarur> 
ab  ApoftoLis  alnfque ,  inSynodo  Hierofolymicanà  AH.  15.  Et  tamen  prò  morali 
prsecepto  non  habetur.  Rj!~p.  lex  illa  primitùs  erat  ceremonialis ,  eo  fine  lata ,  uc 
ad  idola  repudianda'inftrutti  eflènc  Juda:*:  videEW.  34:  15.  Num.  25: 1.2,3. 
Hìc  carasnà  Synodo  iUà  optimum  judicatum  fuic ,  quamdiu  ceremoni*  non  effènc 

mortifera:, 


Cap.  XII.       Legis  Moralis  nota  verse explicantur.       145 

mortifera ,  licsc  mortuae  quidem fuerint ,  &.  nondum  fepulta  eiTet  (  ut  loquuntur  ) 
Synagoga,  ut  tantifper  ab  iftis  idolochytis  abftinerent  ;  quamdiufcilicu  v 
fcandalum  Judaeorum  ,  Infirmorum,  ac  Ethnicorum.  Hoc  enim  factum  ìlhs 
omnibus  fcandalum  fuiflèt;  Uh  ?  quia  ha  e  torte  ratione  confirmati  cflènt  in  lui  ido- 
lolatrii\jtc  iìà  chriftianis,  uni  cumiplisidolis immolata  cdentibus  ,  approb^ re- 
tur  ifta  idolomania»  Iftis  ,  utpote  nondum  de  libertate  fuàchriftianàfaus  in- 
ftrucìis,  quiproptereacorum  cxempIojCon?rafuamcoj)i'cicntiam  ,  ad  idem  pracìi- 
candum  induci  poflènt.  Lftj  denique,  quia  hàc  ratione  à  Gentibus  adChrifìum  con- 
verGs  alienati  magis  efTent  ,  &eos  proidololatris,  autproiisquiidolisfavcnt  5 
haberent.  Non  ergo  in  perpetuimi  ftabiliturhacc  lex  ceremonialis  3  fed  tum  tem- 
poris,  quando infe  fuetit  quid  indifferensj  obfervanda proponitur ,  durante fcan- 
dalo ifto  triplici.  Nuncveiòpenitus  tolliturhaeclex,  tum  quia,  cefiante  fcandalo 
cefccipfumprxceptum,  quod  tantum  ratione  Granduli  cominuandurr.  fuit  ;  tum 
quia,  ceflat  ipfa  hujus  mandaci  materia  apud  nos,  licet  praecepta  de  fcandalo  vi- 
tando j  no*;  in  genere  etiamnum  >  infimilicafu,  moraliter  obligenr  j  tundeni- 
que,  quia  expreifm  à  P*«/o  abrogatur  i  Cor.  io:  2^,27.  Quicquid  in  macello  ven- 
diiur:  dite,  yiihil  di  feri  Minante*  propter  confeitntiam.  Quod  fi  quis  infiddium  Vós  "jocat 
&  vultis  in ,  quicquid  apponiìur  vopìs  ,  edite  >  nibil  interrogante!  propter  confeientiam» 
H<8è Hddeggerus delege  cibaria  Pag.  2?-  [  }•  Cxtcrum  meritò  contendimus 
»  abilinenrumiilamabidoIothytoramefunectUiiiam  fuiiTe>iion  infe  ,  fed  prop- 
n  ter  caulas  ncctflarias,  quas  hic  Apofloli  proculdubio  in  eonfilio  adhibuerìinr: 
3,  Qjibus  cefiantibus  >  Chriftianae  libertari  conveniens  cft,  abillorum  elu  vel  ten , pe- 
ti rarevel  non  temperare.  Kemo  faelicius  Synodi  mencem  ip!o  Paulo  ,  qui  decit- 
>5  tum  cum  cacteris  Apoftclisipfeetiam  condidit ,  nobis  pandet.  Hunc  Corir.thii  ro- 
i>  gariitit  :  EfFetnefasidolothytisvefcii  nec  ne?  Hancqusdlionemenodatumivit 
,1  thbusincegriscapitibus  ,  ocìavo> nono, decimo prioris ad Cori.-thior.  Atqueira 
„  omninòagit ,  ur  jus  edendi  Idolothyta  aGTerat:  Sed  piaxin  tempcrandam  do- 
,,  ceat  multasobeaufas.  Pacetextextumultisnoncontemnendisrationibus.  ]  Ha- 
rum  autera  rationum  feptem enumerar ,  Scexplicatibid.  Pag.  254. 255.  256.  quas 
confulere  poteft  lettor. 

Objìcitur  porro  ex  eodem  Svnodi  decreto  ,  praeceptumillud  de  ablìinentia  a  Aff- 
ocato &  fanguine.  Et  cadetti  fatisfacitrefponfio  :  Nam  praecepta  illa ei  .nr  cc- 
tmonialia  Leviti.  17;  ri.  12,  13,23,'  &c.  Se.  3:  16, 17.  Cen.  9.  Qjod  Se  fu- 
msortend  r  Htv^^r/o-uoifiìp'acap.  4.  QudJautem  &  hoeleges  jam  abolita;  fin: 
tqtietcXJVf4f.!j':it,i7  fym.  14:  14,  j'5.  1  Cor. 8: 4, 7,  IO.  t  Ttm.  4:  4..  Col  l: 
l  ■  22.  Tit.  lì  14,  1  $.  fi  (inquie  Beideggerus  P  in  iislocis  ,  t[u*  tef~ 

atum  reaaunt ,  nihilhminem  inquinare  poffe ,  omnia  muyida  effe  mundi S  ,  omnia  licere 
•ut 'a edificare ,  ntmwiejfc  ohturbandum  bis  d^cntis,  non  £v. (la- 
eris,  non  f etigeris ,  &c.  Non  dcclar.uurillacti.im  liberta:  ah  iuerdi&o  fir.gwùs , 
'briftorjr  /Ipojìolouonjuijfecommittendum,  ut  exaptiontmhdfic  non  .'.iauand 

Jodocerenty  non  effe  conce  filone  m  get^rdltm  CT  indefimtam  3  fed 
^iendami-]'t  lumclegem  de  idolot' '  y.i's  cir  fanguine.  £v 

w/cm  -a  >oc  tthne  anfnm  crr.pidtdarìoltii  ft  \  '  me  fidd  s  in- 

rettofo  ,  illiiì  1  cjident>m  l 


146  Legis  Moralis  notfc  verse  explicantur.        Lib.  ?. 

jecerit  \  Synodi  dacrctumdehàc  re  pauch  omnino  verbi*  fuit  conceptum  »  ratiombus  non 
multi*  ncque  adeo  ci  Aris  munitum.  Neque  vera  convenit  decreta  rationum  addita/nenia 
corroborare*  Lex  enim  non  difputat  fed jubet.  Qjò  r  etti  usfue  rat  alibi ,  ubi  commodc  fieri 
potuit ,  hanc  remfufius  trattari  j  Synodi  mentem  illufirari ,  ac  perfpicuè  demonfirari  > 
pneceptum  hoc ,  in  quaìibet  circumjìantia  tempori*  <2  perfonarum  ,  obligare.  Tantum 
autem  abcfì  ,  utbocufpiamab  Apoftolis  fattumfit ,  utcontra  manifeftè  hu.ic  fenfum  di' 
cretis  bis  Paulus  induat ,  quem  nos  in  refponfione  noflrà reprafentamus, 
*.  Pono ,  prohibicus  fuit  fanguis  ob  typicara  rationem  ;  erat  enim  typus  recon. 
ciliationisChrifti fanguine  impetrando,  Ltvh.ij:  n»  Eoquód  fanguis  fit  quo- 
dammodo  animalium  anima,  Gcn.  9: 4.  & ,  hàc  prohibitioms  ratione ,  dare  i'atis 
docebac  Dominus  ,  fibi  devoveri  debere illud  ?  in  quo  confiftit  vita  animalium, 
ut  fubftitucio  Chriftiin  locum  peccatoris  reprsefenuretur  &  adumbraretur.  Nec  rc- 
fertquòj  nullum  hìcoccurratverbulum  defacrifìciis  ;  Nam  ,  ut  bene  notat  Hetl 
deggerus  ubi  fupra ,  Pag.  66.  Non  opus  erat  ut  de  facrifteiis  meniionem  faceret ,  quia 
illorum  90féùétrU  \am  diluvium  pr  aver  tit  ^  abundèigiturfutt  ;  exerto  editto  fancire  lSud9 
quod  nunquam  antea  fancitum  y  O1  qtfod  >  cei  novas  &  ex  plicatior  typus ,  ad  f acri  fido  m 
rumlegemacceljit.  Noluit ergo  Deus  uc  lacrificia  profaiarencur ,  aut  ut  hooiines 
fibi  vindicàrent  >  quod  Deus  (ibi  eximium  ette  voluit ,  ad  tìgurandum  Chrìfti  facri- 
ficium:  Ideo  Levit.  17.  li*  quia  (inquit)  anima  carnis  eji  in  fanguine }  ideo  dtdi 
vobis  ilium  in  altari  ad  expiationemfaciendam  :  naai  \  Vau  illativa  eft  confequentis  ex 
antecedente,  cumpraecedit  O» 

Ceremoniale  fuiffe  hoc  praeceptum  fiepaucis  oftendit  Metdeggerus  j  ubi  fupra 
Pag.  7  o .  fai t  enim  (inquit)  de  re  natura  [uà  indifferenti  ,  incupì  oh  fervami  a,  fc* 
quejìrato  pofttho  Dei  mandato,  nulla  p  ars  fanttitatis  con. Jtit.  Neque  femper  neque  om- 
nes  obligavit.  Nam  retro  diluvium  non  fuit  ha:  lex  obfervata  ,  cum  fanttitaàs ,  (f  relu 
gioficuttus  ,  opinione.  Caruerunt  enim  mandato  &  promiljione  Dei*   abfque  quibis  eji 
MtXùvr.rfofytrKU*  opus  vitiofum  reddtt,  [%sic  fmruat  aliquando  tempora,  quibus  omnii 
iUaobligatioexpuntta  ',  ac  di  [erte  declaratum  ,  omnem  Dei  creaturam  bonam  effe,  ni 
bilquerejettaneum,  nibil polluere  hominem  fojfe  ,  quod  os  borni rùs  ingreditur  \  omm 
mundi  }am  effe.  Imo  cum  antkypum  \am  prcefìo  fuiffet ,  &  fatta  expiatio  in  fanguin 
Cbrifti  >  non  potuit  non  typus  exolefcere.  Èteoipfo  tempore,  quo  quidam  ad  cujiodiat 
kujuspraceptiobligatifuerunt,  aliiab  ed  lem  foluti  &  liberi  fuerunt.  Intelligo  anta 
ea  tempora,  quibus  Gentes  rejetttt ab  externa  vi  fibili  ecclejìa.  Jd  quod  faci um  exijìim 
non  fui  Abrahami  tempora,fed  quatuor  demum  feculis  pofi  promijjìonemf ce  deralem  fattoi 
Abrahamo  Gcn.  15;  i$, 16,   Nempequo  tempore  Gentilium  menfura  yeccatorum  im 
pietà ,  matura  fuit  illorum  rejettio  >  <?  nominati™  pò fierorum  Chami  Canantorum  it 
votio  ad  internecionem  per  bella ,  qua  gerì  capta  duce  Jof  uà  contra  Cananeo*  ,  &  deh 
ceps  contri  illos  tanquamfemen fermenti s  maledi&un  >  <fc> 

In  quibus  verbis  videmus  etiam  rationes ,  abrogationem  hujus  legis  fatis  confi  j 
mantes:  Nampoftadyenturaantitypievanefcunttypii  ita  ut  non  minu>  nunc  1 
ceat  fanguine  vefei,  quàm  adipe  ,  qui  &  ohm  prohibebatur  Levit.  y.  16, 17.» 
17:23  »  &c.  QuodScpraetereaexeoliquec,  quod  primo  infticuta  h«c  abftine 
da  ,  documentum  fuericreifpiritualis,  ut  videre eft>  Gen.  9:4,  5.  Qjorumve 
borumhtc  videtur  efle  (ut  volunt  quidam)  fenfus,  Vel  ideo  volo  >  utfaaguii 
animalium  abftincatis,  ne  hàc  rationg  difeacis ,  4  fangaia*  hominuai  efFunien< 

abhprr*; 


Cap.  X 1 1.      Legis  Morali*  notx  ver z  explicantur.        147 

abhonere>  eòquód  tanti  faciaravitamhom  in  is*  utnebeftiisquidem  parcere  ve' 
lim,  qusc  hominis  fanguinem  efruderint.  Nolo  ergo  ut  beftiarum  ianguine  vefea- 
mini,  nepaulatimin  fcritatem  degenerantes ,  hominis  etiam  fanguinem  fuire  in- 
cipiatis.  Homints  (inquit.  Heideggerus  Ubi  fupra  pag.  67)  procacci  nuper admodum 
bum  ini  s  ccetibus  fé  mifeuerant  ,  partirti  jam  ante  graffati ,  partim  ex  inauspicato  Set  hi  - 
tarum  <9  Kainitarum  coniugio  prognati ,  quiferoces  admodum  &  corporum  lacertis  ter- 
ribilcs ,  ad  humanas  e  ades  furiali  face  procefferant.  Nedeinceps,  reparato  humano  ge- 
nere, fimili ferocia  UH s  animus  incali feer et ,  ut  humamtm fanguinem  invili babtre  dif- 
cerev.t ,  legef evera  Deuscavet ,  &  magno  ferioagit.  Prtmum  vetat  vd  hrutorum  fan- 
guincr-ì  libare ,  ne  eo  vertente  in  indolem  bominis  >  imbuirentur  cruàditate  >  cui  nu- 
per  excidio  GT  clade  jua  mundusparentaverat* 

Necnos  movent  argumeutaeoruin»  qui  yoluntiegem  hanc,  etiamnum  in  vigore 
effe,  quia  Paulut  proprie  nonabrogavitlegem.in  Synodolatam;  feci  rie  è  interpretatus 
cft,oftendendo  !  al.  extra  cafura  icandaIi,quod  tunc  tei;  \  oris  vigebat.praxiniìiius  11 
bcrtariscuivis  liberarti  fuiftejfcuomnes  Chriftianos  i  ceremonialibus  liberos  effe  j  li- 
ce: ii.eo  ncceificat.'s  arciculo  ,  quando  multi  libertati*  Chnftianae  ignari ,  apti  ef- 
feut  talioffendipraxi ,  eoru -.ti  intìrmorumergo,  neceffanó  ,  propter  chavicacis  lc- 
gem ,  aliquimdiu  abftmendum  tuerit.  Nec  magni  refert,  quód  non  expreffe  per- 
mittaturfanguinevefci  :  Nam  hoc  neceffenou  erat  ,  tum  geqeralis  abolirlo onv 
niu.iì  ceremonia:um  fatis  evmcat  abolitionem  hujus  aut  ìllius  ceremonise  ,  in 
particulari  :  &  quando  permittitur ,  utomnivefeamurciòo  >  permittitur  etiam , 
uc  hoc  cibo  in  particulari  etiam  vefcamur  ,  extra  cafum  leandri  ;  in  quo  quitiem 
!cafu>  pie  itatuit  Apoftolus  1  Cor.  8:  1  j.  Se  carncmi/i  tttrnur*  noncomtjjurum,  ne  fra- 
'  tremfcanddi^aret. 

Verum  ett  quidem  j  quoddicitC«r«Z/<*«i',  Omnia  Pcilice*  mandata  Dti  tanquam 
perpetua  dur.-tionts  ampleBi  nos  debere  ,  nifi  Deus  nobis  contrarinm  alibi declaruverit  : 
t  Sed  nihil  ad  rem  hic  iacit  :  Nam  Deum  contrariura  ,  quod  ad  hoc  prjeceptum  at- 
tinec,  declamile  jam  oftendimus.  Et  ex  di&is  dare  liquet  >  noluiffe  Deum  ,  ut 
obligatio  hujus  p  x  :epti  e(Tet  durationis  perpetuae. 

i    Neceftquòdoicant,  nullum  adduci  poffe  exemplum  decreti  alicujustamfolcn- 
'niterfacìi,  quod  ad  breve  tantum  tempus  duraret,;  Quia,  11  proprie  confidere- 
'mus  quid  decreverit  Synodus ,  decretumnon  erat  ad  breve  aliquod  tempus  dura- 
turum;  fed  etiamnum  nos  obligare:  Nam  decreverat  Synodus  5  ut  in  cafu  (can- 
nali, &  quamdiu  fcandalum  duraret>  &  confequaucr  in  hunc  ufquediempoGto 
lo  (quod nunc quidem,  promulgato  fufficienter  Evangelio  ,  locum  habere 
poibbilcj  abiftisabftinercnt :  Et  hoclongceft  al)ud,quam  liatuereuc  fi  al- 
lineane-,  8r eft revera dicere ,  abftinenciam illam  uonciTe  ilmpliciter  in 
m  aut  mandatam  ,  fedindiftcTcutem  ,  quod  fupponn  legem  ptius  de 
rgatam  eiTe. 
•  omrai  ium  pi  obat  illudi ,  <)• .  òJ  iliudipfum  viftwsfutrii  Spirititi  S-'>.3o  :  Nam 
emanuat  fpinrcM  fine l us ,  lunt  perpetui:  alioquin  perpetuae  elT.nc 
mocs,  ut  &iegpsdivinaspo(ìtiva:,  quai  euara  à  Sii.iiu  S.  wigincai 
^^Wtni  .:  ,  utdiwtum  »  decretun  tuerat  de  ab  .nS?Ai, 

Jm  dusarec  fw-nJi!um.   Et  hoc  ciani  cafu,  acuoualitcr? 
•:nt«rea,  o^qutb>wr.  fucrac  dccteiuai  cx>uditum  ,  nccciiauacde, 

T  Z  Objicitur 


148  Legis  Moralis  not#  vera  explicantur.         Lib.  I* 

Ofy/r/fKrprareereailìud  >  de  lòtione  pedum  Joan.  13.  prsefcrìptum,  quod  non 
abrogatimi  eli >  &  tamen  nuncnonobligac  ì\efp.  At  nulla  ibi  eftinftkucio  iftius  ri- 
tùs  perpetuò  obìerv^ndi ,  auc  velrè'icerandij  quum  hoc  tantum  (ìgno>  quod denudi 
uiurpandumnorjpraefcnpfcrat  Chriftus,  humilicatem  ac  mutuum  fervitium  eos 
docueric-  Hoc  aucena  fignum  non  ufurpat  ipfe  Chriftus ,  a.i  modum  inftitutionis 
Difcipulosobiigantisi  fed  hoc  tantum  exemplo  docet,  quomoda  erga  feinvicenv 
gerer^fefedebeant.  Unde  eft  ,  quòdlflti©neiftà>  mhilfimpliciter,per  modum  in- 
fticucionis ,  fignifìcante  ;  fed  naturaliter ,  humilitatera  ,  ut  eflfccYus  caufam  de- 
notat ,  indignante?  peraòU,  tandem  eos  inllrusc ,  quo  fine  hoc  factum  fueric  ; 
nempe,  ut  us  exemplum  humilitatisproponeretacdoceret,  debere  eos  offici is  m 
fpeciem  fo.didis  benigne  &  comiter  fé  fubjiccre>  in  bomira  aliorum  invicem.  Hinc 
nufquamlegimusrepetitum  hunc  ritum  ab  Apoftolis ,  aut  à  primitiva  Ecclefii: 
Quia,  propolitum  fuit  tantum  in  exemplum.  Sedquòd  ad  txternam  pedum  ablutianem* 
(ìnquitSq^inloc.  )  attinti  >  minime  fuit  Chri fio  propofitum ,  talem  ritum  facrum  m 
Ecclefia  inftitucre  :  Verum  hoc  dicendi genere  fequutus  ,  morem  illis  temporibus  &  regio* 
ni  bus  ab  ultima  vetuftate  confuttum  ablutìonis  pedum  ,  ad  viatores  prafertim  ve  [pere  excU 
piendos  >  ut  ex  quam  plurimi  s  fcripturatlocis  apparet,  mutuam  verorum  Cbrijii  Difci- 
pulorum  omniwn  interfe  conjunBionem  ,  ad  quidqu'd  mutu*  aiificationis  ca'tfa  protftan. 
dum ,  commendavi  t  f  non  verbo  tantum  >  [ed  fuo  quoque  ipjius  exemplo  :  U 'ad 'e  iflud  Pm. 
lì ,  omnibus  mei pfumfervum  fé  ci ,  ut  plures  lucri facerem  i  Cor.  9, 19  Hinc  illa  viduae 
Diaconi fìadeligenda  e xploratio,  Gfan&orum  pedes  lavic  1  Titti  5  io.  £r  expro* 
bratio  P bar; faofaBa.  Lucy:  44.  Generalis  eft  ergo  h x>c pr aceptio  mutua™  Chriftiano» 
rum  omnium  inter  fé  charhatem ,  omni  offtcioYum  genere  teftandam  >  compleElens  ,  o*. 
quidemiis  imprimi  s  conveniens  >  quos  dominus  e  atteri  s  &  d>clrind  &  omnium  verarum 
virtutum  exemplo  prtfecit }  inter quas  excellit  profetìò  7mxun^^rvfn  tantopereipfìs  com- 
mendata, Mac  20: 27,28.  Htc non oportet  (inquit  Gudterusialoc.)  vtrbss  aut  Ih 
■  ter*  infiftere ,  quod  t\eges,  Pontificete  Abbates ,  W  borumfimiles  nimium  fuperfiitiofè 
faciunt ,  qui  Cbrifìi  exemplum  in  lufum  theatricum  converterunt :  fed locut ione  tsld  burnì. 
htatem  >  £?  ad  quxv'u  offi.i  1  paritam induftriam  pnecipit  j  qua praximi commodis  at^ 
que  J "aiuti confulamus.  Etpraceptibujus  finis  eft  charitas  >  qua*  confift ere  non  potè ft>  ubi 
non  [ponte fife fubji 'ci 'unt  borni nes ,  ut  quihufvis  i rifervi ant  •  pedum  vero  ablutionis 

TJteminit ,  partim  ut  infimo  & cmtemptiflimo  officii genere  doceat ,  hibiltam  vile  aut  for* 
dtdum  nobis  deberc  videri ,  quod  non  libenter  Subeamus ,  fi  proximus  eo  opus  babeat  :  Par* 
tim  ut  officiorum  omnium  finem  nobis  commendet ,  ad  quem  illa  dirigi  debent.  Vide  fequedl 
tia  :  Confule  &  Qalvimm  in  loc  :  Pifcatorem->Aretium  &  Rollocum  in  loc.  Vide etiaqli 
clarifT:  Voetium.  Poi  Ecclef.par.  I.  Lib.  2.  Traci.  '.Cap.  7.  Ps.g.  446, 447  ♦ 

Obici  poteft  eriam  illud ,  de  ofculofanBo  mandatum  ,  quod  ,  ut  videcur ,  mine 
non  oblìijat ,  &  tamen  abrogatum  non  legimus.  De  hoc  ofculo ,  nos  fatis  alibi  dixi- 
mus.  ^hielibrum contri  Veltbu/tumAfìhrt:  ultima:  Pag.701* 

Obi'tci.urdeniqueiWndJacobi  5. 14,  Infirmatur aliquis inttrvos  \  tAccerfat  prefm 
byterosEcclefi*,  &  crent  prò  fo,  ungentes  eum  oleo  in  nomine  domini,  ì\efp.  p:axin 
quidem  tum  ufitatam  videmus  ;  atpraeceptumnullum  legimus,  de  hoc  ritu  per* 
petuò  ufurpaodo.  Hoc  quidem  Symbolo  exrerno  utebantur  dono  (ànationis  pre- 
diti, quando  morbo^nìi: 3culófè  curabant ,  ut  videro  eft  Marc.  6:  i*;  Ce/Tante 
aucena  hoc  dono ,  quidniceffaredebec  ricusile,  in  dono  ifto  exeraordinario  ufur- 

pacus  i 


Cap.  XII.       Legis  Moralis  flotae  verae  explicantur,        149 

patus  ì  Vide B^MminlocjmUnBionii  vero  ufui  (inquit  Calv:  io  loc.)  ad  effeciun 
S.S  re  ìiingt  debet  —  [ed  q.n>r.admodum  veritai  huyai  figni  non  nifi  ad  tempus  duravi*  t 
temperate.     *Atque  hoc  plartmA  eft ,  nitrii  àbfurdtus  quam 
>:efit,necrem]fignatamverè  nobii  ejfer.H:  donum  fanationis 
,/iporale,  [ateri  omnei  coguntur  3  &  rei  ip'ademonfirat  ì  Ergo  fignum  tjus  per- 
&  non  oportuittun  le  fi qui tur ,  non  veros  effe  imitatore:  [ed  fimi. u  effe  Apojlclorum 
:iontminter  facr.imtnt  ahod'u  reponunìtvifi  cffeBwh  ftmul  nflintant ,  quem  ante 
annoi  mille  <Z?  quadringentos  Deus  mundo  abftulit.    Ita  nobii  ccr!  imen  non  eft  ,  an  une- 
tiofuerlt alienando facr.im:ntii7i.  fid annoi» s data fuerit ut hodie  quoque  apud  noi  fit  in 
ufu.     Hoc pofleriui  negamuf ,  quhconfi.it  rem  fignatam  fridem  defiiy.e.  Notano*  funi 
Ctiam  verbi  ^Areti/ in  locun  ^Aegri  (inquic)  jtecurandifunt ,  tttinitiumquidem  fiat 
ab  oratione  ,  reliqua  autem  media  ad  fanitatem  confiquendam  ut  ili  minime  contemnari- 
tur.   Jtaque  initiu.n  fiat  k  precinti ,  fignificanS  hunc  vetcrtm  mortmfuiffe  apud  ptos ,  ut 
omniu  n  utìionwn  initium  apud  <cgrotu?nfiat  à  precibui ,  fi  fcil  ex  pedi  ut  ipfi  <£gro:o  ,  fi 
:  illim  fihìurafi:  ad gloriam  nomini i  divini  ,  ad  prvxtnp  utilitatem  >  ut  D cui  hunc 
dignetur  refiituere  :  Sin  minus  j  da  Vii  confi antem  con fijfimem  fida  in  agone   mortii. 
Deinde  \  peratl'iprecibus ,   ungant  illum  oleo  ,  hoc  efl,  falubria  medìcamtnta  non  ne- 
gligant:  itaque  Seniorum  costui  interfit  ali  qui  s  peritui  Medicui ,  vel  aliui  qui  notitiam 
tfiiui morbi h ab eat  :  OLiu'fis  -ere  in  omnibus  morbii  locum  habet ,  prcefirtimtn  Orien- 
tbut ,  (3"  admeridiem,  ubi  ohi  efl  magna  copia.   Oleo  igitur  jubet  ungere , 
qua/i  -xpeditii  re  medio  L  ry  comparata  facili.  Ideoque  hoc  Symbolum  D.  Chrifiui  dono 
flinatiortis addtderat  >  ut  spopoli ungerent  agros  in  fui  nomine,  ac  fanarentur  ;  quod 
pr.e'.itum  e  fi  ab  ititi  Marc.  6.   Rine  ufus  invaluit  ut  pofieri  liberiui  werentur  unBione  , 
qukoi  aliii  remediii  >  (ST  valuit  hoc  din  uti'.iter.     Caterum  cum  donum  fanandi  ceffavit 
inEcclefia  ,  Symbolum  quoque  fruffra  aihìbeturtanqtiam  Szcramentum  ,   ad  quid  enim 
S^mbolafine  nbui  ipfis  v   Hodie  igitur  idem  ordo  teneatur  >  conveniant  Seniores  ad  agro* 
t:im>  ortntìnitio  ,  hi  ac  falubr:  aliqtod  remedium  adhibeant.  Jdquefiat  in  nomine  Do- 
uni,  $       «      '..       :tum iri huic p rteepto  Apofi.  Jzcobi.  Videatur&  Parew in  locum. 
quivulrqj  dem  oì:um  illud  n^>n  effe  meJicinale  Alexipharmacum ,  feti  naturi!»- 
morbi  knt'h^t  ;  fed  fpirituale  fanationis  miraculofa?  Symbolum  ,  foris  libere  ad- 
di bit um  :  SicucChriftus&  Anoftoli,  curandis  morbis,  modo  foutum  aut  latum> 
modo  taflum  veli!r»pr'fn:onem  manuum,   modo  fuJaria,  mo:iò  um'^am  adhi- 
3uilfe  leguntur.  Et  d;citiioc  oleum  ,  &  hunc  miraculofae  fanationis  ntum  tamdiu 
,n  Ecclefii durate)  qjimdiu  ctiam  miraculorum  dona  in  Ecciefià  viguerunt.  Oicic 
porro  Chrvfojhwumkom  4.  in\4at.  8c  Augufiinum  deverà  nlig.  Cap.  25.  Adii 

6.  D:chit.  Dei  Lib.  u.c.  8,  t  flati  ,ante  Tua  tempora  aflafle  mira- 
rla. CelTivit  igitur  (inquit)  tunc  etiam  apuà  a?^roros  fanacionis  miraculola^ 
Symbolum.    <  .n  noftri  omnescontra  Poi  tirìcios ,  dcimaginariohoc 

Sacra 'i. 

DeKa  rec]UÌtarTmw:  L>~xiìlud pr.rfsr'bent  j  quod  cohfurme  efi  attri- 

SutisV  o'jitì  u  cequum  cft  bt.  juflum  , 

i.tandum  propone.  Hinc  exemplo 

fuo  ,  urget  i  >c  u- ,  u:  '..i.c  con- 

.  pa'icnter  t..  imagittvm 

Dei,  adtoquccrcatUbU.Dwumi.:.  ..  Concedo  uosiionp  ile 

T  3  imiturj , 


ip  Legis  Moralis  notas  ver*  explicantur.        Lib.  I. 

imitari,  nec  quidem  debere  imitari ,  omnia  Dei  attribuita  >  aut  omnia  ejus  opera: 
.Nani  nec  poflumus ,  Nec  debemus  Imitari  ejus  omnipotentiam,  aut  operande  efFec- 
tus  omnipotentiae:Sed  hoc  dico,  quando  &  quatenus  ifta  nobis  ìmicanda  proponun- 
tur,moralia  effe  quse  Tic  raandamur.  Concedo  etiam  aiiquando  ipfum  attributum,  & 
attributi  efFectum  proponi,  ut  prò  captu  ac  modulo  noftro  eum  imitemur,  aiiquando 
autem  nec  attributum,nec  attributi  efFecìum,fed  potius  modum  in  ifto  effe&u  produ- 
cendo obfervancìum,ad  imitationem  proponi,  Ex:  Gr:  inmiraculofa  iftà  Sodoma  de- 
ftruftione,  nec  Dei  omnipotentiam  ,  neceflfecìum  iftum  imitari  poflumus;  imi- 
tari  tamen  poflumus  ac  debemus  juftitiam  illam  &:  fapientiam,  qusein  ifto  a&u 
relucebat.  Eòque  hinc  fequitur  ,  morale  efle,  ut  judex  ornnis,  ante  fententiam 
Iatam  &  Tentenna:  executionem,  prius  omnia  exploret ,  ritè  examinet,  ut  hic 
ab  ipfo  Deo  radium  legimus.  Semper  tamen  hìc  obfervanda  eft  &  admitten- 
da  infinita  illa  difproportio  ,  quse  Deum  infìnftum  inter  ac  finitas  creaturas  in- 
tercedit. 

Quarta  hasc  eft  :  L  ex  illa,  qua  cordi  Adami  in  fiat  u  integri  tatìs  infculpderat ,  mo- 
ralis eft:  Namilla  lexeommuniserat  tori  generi  humàno:  Adamus  enim  pu. 
biicaerat  per  fona:  Erat  etiam  illa  Iex  omnibus  hòrm'nibus  aqué  accomodata  ac 
conveniens:  verum  enim  vero,nos  per  reliquia*  illas  primitivas  perfeftionis  &  inte- 
gritatis ,  etiamnum  in  nobis  manemes  >  fausperapfrenon  poflumus,  quidnaruras 
humanaeprimitùsinfcuJptumfuerit  »  nifi  fcripruratum  auxilioadjuti  fìirus.  Quic  > 
quid  ergo  per  lumen  fcripturas  edodi  >  imelligere  poflumus ,  hominis  animo  in-  1 
fcriptum  ìuifle,  id  morale dicimus:  Et  hoc  non  negaturos  ipfos  credo  adver- 
farios. 

Quinta  regula  haec  efto  :    Illa  lex ,  qua* ,  in  fé  ac  quoad  fubftantiam ,  omnibus ,  in 
omnifeculot  utilis  eft tnijì ceri è  ac  darla  Deo  abrogata  pt ,  moralis  eft.    Per  legem 
utilem  eam  incelligimus ,  quae  ea  prazfcribit,  qua;  certo  ac  fui  natura  tendunt  ad  ' 
Deigloriam ,  ac  bonum  animarum  Ipirituale  promovendum >  ut  &  ad  promoven- 
dam  bonum  focietatum  commune,   &privatorum  bonum  perfonale,  fivequod. 
corpus  fpecìat  9  live  quod  fpecìat  excernam  ejus  conditionem  :     Sic  &  eam  intel-  n 
ligimus  >  quae  ea determinat ,  qua: quidem determinatu  neceflariafunt ,  &  tamen- 
fapientia  hominisnuiiccaeca&corrupta  non  poiHt  foci iciter  &  accommodatè  fatis 
determinare  ;  aut  fi  determinet ,  non  poffit  conicientiisitafatisfacere  ,  ut  fineomni 
dubio»  fcrupuloautdifputatione  ,  indeterminationeeaacquiefcat  menshumana; 
nec  9  adid  in  praxin  redigendum  ,  hominem  volentem  fecurUmredderepotis  fit  !  I 
Quando  autem  dico  hanc  legem  in  fé  ac  quoad  fubftantiam  utilem  efle,  fatis  infinuo, 
eam  omnem  hanc  utilitatem  non  mutuare  àpurà  legiflatione,   eoque  à  numero- 
hammexcludolegesomnesceremoniales,  qua;,  licet  ex  ordinatone  di  vir.à\quam- 
diu  in  vigore  fuerunt  ,  utile*  erant  ad  fines  typicos ,  ad  quos  deftinabantur ,  non 
erant  tamen  utiles  ad  iftos  rines  ,   infeautfubftantialiter  confidcratse  ,  fedpurè 
propter  Dei  beneplacitum  eas  conftituens  :     Satis  etiam  indico  diiìingwndum 
«(Te,  inter  legis  fubftantiam,  &  ejus  circutnftaruiam  aliquam,  Iicet  àpi  ima  ori- 
gine ei  annexam.    Quando  denique  addo*  ni fi  cenò  ac  dare  abrogata  fit ,  apparer» 
pixrogativam  femper  Deo  refervatam  eflè,  fuas ,  proutvult,  refigendi  leges:! 
Veruni ,  nifi  ea  abrogano  clara  fit  &  certa ,  non  dicimus  temere  rcjiciendam  efle  le- 
gem talem  fubftantialiter  utikrn. 

Per 


Ca  p.  XI I.       Lcgis  Morali  s  notz  ver*  explicantur.        1 5 1 

Per  Kanc  regulam  perfpicuuai  cft,  ex  albo  moralium  expungendas  efleomt.e* 
eas  leges,  quaereverà  onera fun:,  &  quarùm  obfervatio  incommodum  afferet,  ac  ccr- 
t  im  efLtprejudioium  nomini  vationali:  Nullaaurem  lex ,  qua:  ad  Dei  gloriam  ac  ho; 
minum  falutem  pronao  vendam  tendi:  »  dicipoteft  inconvenicns  effe,  aut  homini 
prarjudiciumarTerre,  licet  eam  obfervando/  incommodo  aliquo  temporali  expo- 
nimur  :  Longè  enim  prsereenda  eft  Dri  gloria  &  noftra  «terna  faìus  noftro  bono 
terreno >  lice,  naximo:  Maximum  ergo erternum damali m  ,  licet  edam  certif- 
finum,  collere  nequ:t  fubftantialem  legisbonitatem  oc  utilitatem,  qui  promoVsii 
poifiebonumnoitrum  spirituale,  oc  Dei  gloria.  Similiter,  quemadmodum  bpjfurn 
iocietati*  human*  publicumlongeanteponendumeftbono  noftro  privato,  ira  kx 
fubftancialittr  utilis  dici  poteft  ,  eòque  moralis ,  licet  privato  noftro  commodo  qui- 
dam modo  ad vedetur ,  modo  publicun  fociecatis  humanae  emoWimenrum  promo- 
veat  ;  Lex  enim  talis ,  incommoda  fic  cuiquam  ac  noxia,  tavùn  per  accidens, 
non  in  fé,  alioquin  non  minusdamnofaefTet  integra  focietari,  q.um  eft  cuiquam  in 
parti  ciliari. 

^qtiitas  autem  hujus  regulae  hincliquet,quód  fi  propter  incommodum  aliquod  r?ut 
da  .1  >  ira  ex  obedientià  tali  mandato  praeftitiemergens,  tolleretur  vis  mandati,  &pro 
non  obi i g ante  liabendum  eflet,  tum  brevi  inania  redderenturpraecepta  vclmoralilìl- 
ma,ideft,  praecepta naturaiia &  maxime  neceflària.  Quis  autem. practer  profanum>di» 
cet,pronterperfecutionem  aut  periculumquodvis.violanda  effe  divina  praecepta? Ali- 
tcrlongè  edo&userat  D *«/*/>  aliique  >  qui,  non  obftantibus  acerbiilìmis  perfecu- 
tionibus ,  &  penculis  imminentillìmis,  fatius  duxerunt  Deo  morem  gerere  Se 
praecepta  ejus  fideliter  obfervare  ,  quàm  ,iispofthabitis ,  fuacconfulere  incolli- 
mirati. 

Praeterea,  quisfipiens  acprobuslegiflator  leges  fuas  falubres  &  utiles  irmratas 
vellet?  quamiiunullumapparetemergens  aliquod  damnum>obedientiam  illìs  prae- 
ftandaninecelTaiiòconiequenì  ?  Quomodo  ergo  dicemus,  Deum  nolle  ut  leges 
illaeperp  tuòobligarent,  quaenon  minus  nobis  (  quàm  populo  Dei  olim  fuerunt) 
Ifubftantiahter  u- desùme»  nifiapertèliqucat  ,  taha  abolita  effe  p -aecepta  ?  Novì- 
'musquidem,  quia  cU  è  hoc  nobis  indicatur ,  &  in  N.  T.  D-'monftratur,  abro- 
gatasene leges  illas ,  qua?,  rationeinftitutionis divinar,  utiles  erant;  fednonfub- 
iflantialiter ,  feu  in  fé  ,  quales  funt  leges  de  eheumeifione ,  facrìfciis  &  ejufmodi  non 
jpaucis:  Seddealuslcgibus,  in  fé  feu  fubftaiudieer  u'ilibus,  hoc  non  Iegimus  : 
&  nifi  aequè  faltcm  clarèac  pei  fpicuè  ap^areac  Se  rus  abrogatas,  omnis  poftulac 
rariojut  non  proabrogatis,  iVd  prò  perpcu.òob'igantibus ,  eashabeamus. 

Notandumd:nique>  noluiife  Deum,  etiam  quando  ipfi  vifum  fuit  immutare 
1  ot  abrogare objeftum  praecepti  particulare  &  individuum  ,  fubftantiam  illius  pr*. 
icepti»  feuipfum  praeceptumquoadfubftantialia,  abro^ire:  Sed,  mutato  objecìo 
:  particulari  aliifqje  crrcumftantiis  ,  voluùTe  ut  lex,  quoad fubftantiam  ,   utpotc 
femper  utilis  oc  aeque  nccelfaria  ,  perpetuò  obligaret.  '  l  tiiquet  in  praecepti wl- 
lis,  quacfpecìant  mioiftros  gregi  prarpofitos  jd  populumeiudiendum,oC  in  venta- 
te duccndum  :     Nam  licet  nunc  fub  N.  T.  non  appropriar  hic  ordo  ,   hoeve 
otòcium  primogentis ,  aut  patribus  famiì.  irum,nec  cuiquam  familiae  in  particulari , 
ut  LnitisSc  Aaronts poft tìs  :     Praeci.pcatameneadem,  quoad  fubftantiam,  fir- 
ma manenti  &  non  mirnis  nunc  ranuiti  os  praepofitos  obliganc  j  quim  oli  m  obli- 

gabant 


152         Legis Moralis  notac  verse expHcantur.         Lib.  I. 

gabant  Levitas,  Sacerdotes,  aliofque.  Et  fimilicer  liquet,  in  prasceptis  de  Sa- 
cramentis,quae  funt  figlila  f  cederis,  qua:  quoadeaquas  generaliaftmtj&iubomnt 
difpenfatione  divina  aequè  utilia ,  non  minus  nunc  oMigant  quàm  olim  ,  licet  abo* 
lica (ine  Sacramenta veteraj  coque imroutatum  fic obje&um  individuale  >  fubftitutis 
feilieetnovis. 

Sexta  regula  hxc  eft;  Pracepta  ea  funt  omnia  moralia  >  qua  in  decalogo  continentur  : 
feu,  Omnia  illadecem  prseceptamoralia  fune.  Adver  farli  quidam  non  negane  fed 
ulcrò  concedunt ,  novem  ex  bis  deccm  ,  moralia  eife  i  tantum  quartum  excipiuot, 
&  prò  morali  haberinolunt  :  Aliiautemconcedum  omnia  moralia eflè,  fed  quar- 
tum  adeò  myfticè,  fpiritualiter,  &  generaliterinterpretantur,  utnihij  concedane 
corum,  quasadhancfpeftantcontroverfiamdeSabbato.  Etquidem,  *quc  mo- 
ralia concedere  po(Tunt  omnia ceremonialia  tflè ,  quàm  praeee;nunj  ìHudd--  Sabba- 
to,  finunc  tantum  refpecìugenerahsaequ-.ucis,  morale dicendum  fit ,  &  non  ref- 
pc&ufenfùsliteralis&  grammatici:  còglie  revera  aflcrunt  pfse.eptum  hoc  abro- 
gatum  effe,  &  non  efl^  morale.  Utcunque  ,  quando  hoc  enarri  p.  jsceptum  con- 
cedunt moraleeflè ,  non negabunt hanc regulam  fìrmam  effe. 

Quum  poftea,  Deo  volente  ,  plenius  de  J 'Citago  iìmusacìuri ,  Sromnes  de 
co  motas  controverfias  inter  nos  &  antifabbacarios  tracìaturi,  iufficietpaucjs  re- 
gulam  propofitam  confirmare. 

Et  /»v?MÒquidem ,  Summam  totius  decalogi  exhibens  dominus  nofter ,  prcecep- 
u  omnia  ad  duo  revocat  capita  Mtf.  Zi:  3 7,  $8>  39*4.0,  dicens  dtliges  Domnùm 
Dtum  ex  toto  corde  tuo ,  &  ex  tota  minia  tua  KS?  ex  tota  cogtt.it  Ime  tua  ,  Iflud  efl  pri- 
mum  &  magnum  prxceptum.  Secundum  autemjimile  efl  buie  >  diliges  pr.ximum  tuum  m 
teipfum')  abijlis  duobus  prceceptis  >  tota  lex  &  Prophctapendmt.  H^c  jut^mduo 
capita  nemo  fan^s  negabit  moralia  eflè.  Si  ergo  fbntes&  principiamo» alia  finti 
quidni  &  rivuli  inde  immediate  flu-:ntes  i 

Deìn,  lexhsecdecalogicapeculiaribusà  Deohonorabatur  privilegiis,  adtòque 
omnibus  aliis  praeferebatur  legibus.     Etenim  in  maxima  popuii  corona  >  fex  cenftj 
torum  fcil.  millium  virorum  ac  plurium  fceminaruni  ac  riberorum,praneradmixtaqj$ 
peregrinorum  mulritudmem     Exod.  il:  38.  Num.jtify  caterva,  per  anquec 
dies  ad  legem  hanc audiendam  preparata.  Exod.  19;  io:  ti.   Deus  ipfe  an;e  ooi*i 
los  tottus  popuii  in  montem  Sinai  defeendens  in  igne  verf.  18.  foniseditis  >  luigi 
ribusacnubibusdenQs5fuper  monte  apparentibus,  edente  edam  tuba  Cor  un  veli» 
mentem  valde,  adeo  ut  trepidaret  tocus  populus  in  caftris  v.  1 6,  fumante'euam  ipip 
monte  toto  ,  propterea  quòd  defeenderat  fuper  eum  Jéovab  in  ìpfo  igne ,  &  emp- 
iente ritmimi  fuum  ta^quam  fumum  fornacìs ,  ac  tremante  coro  valde  verf,  18.  cdi. 
xìt  hanc  lfgem>  &non  aliam  Dékt.  $'•  2».  è  medio  i^nis ,  nubis  ,    &  caligine 
voce  magna  ;  ita  ut  cu  n  auiiflèt  populus  vocem  ili  ara  è  medio  tenebrarum  i'hru», 
flcmontisardentis!gne,dixerit,quaremoreremur;  nani  abfumeret  nos  ignisillenM- 
xmusDeut.  5:iz->l$)Z<.  Exod.  19:  19.  &acceiì"ùTet  ad  montem  &  ardentemig- 
nem  ,  ac  turbinem  &  caligincm  ,  ^procellam,  tubaque  fonirum  }  &  vocem  ver- 
borum  ?  cum  ercufatione  petite  neamplius  Gbi  fieiec  iV;mo  ;  Heb,  i-,i;  18, 19.  hvò 
adeo  hon-endum  erat  vifum  ,  quod appai ebat  ,<  ur  dixerit  ipfet]vlofes,  expòv.fic- 
tus'um  &  :remebu;idus  Heb.  12:21.  Dein,  ha«)C-ìegem  huncin  modum  promul- 
gatam  ,  bis  DeJU  ipìc  ilio  digito  tabulis  1  apideis  infculpfit  D(uh$:%l*  Se  9-  io. 

Exodri 


Cap.  XII.      LegisMoralis  notaeverae  explicantur.       153 

Exod.  ji:  18.  fic  32:  19.  collat.  cum  34:  1,4,28»  Deut.  io:  1,2,4.  Et  tabula5 
hafce  ponendlf  curavit  inarca,  e  Iignis  cedrorum  letìiiììmarumfaiU  Deut.  io: 
\,  5.  Quibus omnibus ritc  perpenlìs,manifeftum  eft>decem ifta  verba (nam  fic  vocan- 
tur  Exod.  34.18.)  longè  ab  aliis  omnibus  legibus  differre;  &  hancpraealiishabe- 
re  praerogativam ,  quòd  perpetuo  obligent  ;  quorfum  enim  tanta  cum  folemnirate, 
majeftate,  gloria,  fplendore,  teirore,  creaturarum  concuilìone  ,  &c.  daret  Se 
promulgarec  Deusleges  >  ad  tem pus  tantum  durai uras  '.  Novimusquidhicobji- 
cifoleat,  fedpofteafuolocoidtoturnexaminabitur.  Lib.  iv. 

Tertiò ,  ipfeChriftushanc  legem  tanquam  perpetuò  duraruram  confirmavit  8c 
ratam  habuit  JVW.  5: 17,  i8>  19,  20.  Ut  polita  (uo  loco  fufius  oftendemus  j  & 
guidab  adverfariis  objiciatur ad  examen  vocabitur  ,  Lib.  iv# 

Quarto,  idem  edam  evincitur  txjac.  2:  io,  1 1.  Quifquis  enim  totam  legem  fer- 
vaztrh  ì  impegerit  autem  in  uno  damnas  faHu!  eft  omnium,  tiam  quidixit  nemeecheris  , 
dixitetiam,  mo-.cidas,  &c.  Perinfhntiasdatasfatisliquet ,  ium  de  decalogo  lo- 
qui.  Etquiunumdecalogimandatumedixerat,  edixifie&aliud  feu  omnia,  eodem 
xil. modo folemnifupra indicato,  afterit:  LòqucomnU  decalogi  prsecepta  xque 
ic  perpetuò  obligare  vult.  Nemo  autem  dicet  hoc  etiam  tenere  in  mandatis 
reremonialibus ,  licetàDeo  quoque,  fed  alio  modo,  data?  fuerint ,  quòdnem- 
?e  ,  qui  in  uno  impegerit,  puta  in  comedendà  carne  fuillà,  daronas  facìus  fit 
omnium. 

Quinto  y  id  oftendi  poteft  multis  Theologorum  teftimoniis.  Decalogus  (inquit 
Polanus  in  Syntag.  Theol.  Lib.  6.  Cap.  1  d.  Eft  brevi!  fumma  legis  morali!  ,  decempra- 
'eptacontinem,  &c.  Lexmoralis  (Jperquam  intelligitur  decalogus)  Gcdiciiur,  (in- 
juit  Seharpius  in  curf:  Theol:  de  lege  Dei,  )  quòd  vita  &  morum  non  tantum  externo* 
'um  ,  fed  maxime  hit ernorum  &  affe8uum  regula  fit.  Eftque  jujliti*  conjìans  <2  per» 
tetusregula,  quaquidemjatìa  eft  de  ofiiciis  fingulorum,  tum  erga  Deum  ,  twn  erga, 
troximos.  Lt x  autem  morali s  n  lege  natura  quoad  fubftantiam  diverfa  nonxft,  fed 
egis  natura  repstitio  &  uberior  explicatio.  Wendelinus  in  Syft-  Cbrift.  theol.  Lib.  2. 
u^p.  4.  Thef.  5.  decalogum  &  legem  moralem  unum&  idem  fccit, virilità  (in- 
juiens)  prdeipit  Cr  peccata  probibet  Deus  in  lege  fud  morali ,  hoc  eft ,  decalogo,  quem 
n  duabui  exaratum  tabulis  Mofi  tradidh ,  &  toti  populo  ìfraelitico  promulgar!  juljit  : 
Altingiut  loc.  com  part.  1,  Pag.  io2.  idem  confirmat  Vt  info»  (  inquicns  ) 
ex  morahs  proponitur  in  decalogo,  cujus  pracepta  Deus  ipfe  eloquutus  eft,  digitoque 
uotabulis lapidei! infculpfit  Exod.  2 o:  i.&c.  <jr  3  1 :  18.  ^34:  1,4,28.  ut  p*u- 
ra  variarum  conclufionem  exftarent  principia ,  ad  captus  humani  iufirmitatem.  Quod 
'pfumindicatur  Synecdochicà decem  verborum appellatane  Ex^d.  44:28.  Deut  4:  1  J. ; . 
y  io:  4.  Communi ter  effe dicitur  decalogus  ,  immota  juftitia?  divinx  reeula.  N/W- 
fum  ,  quia  nulli  hominum  fas  eft  ,  regulam  banc  mutJte  ,  aut  ab  càexorbitare.  Sed 
:nm  nufpiam  (  inquit  Martfms,  locofeptimo  delege  Thcf.  7.  )  cen'ms  &  conftantiu! 
luceant  dia  principia ,  imo  totumjus  natur.de ,  quàm  in  di  cric  pò ,  vellegc  morali  fpe* 
"iatimpcdiRa ,  h se  bene  definitur.  Perpetua  vivendi  regula ,  édumbraus  sternam  fa- 
nentiam  (?  y.tftitiam  Dei ,  primnm  ir.fita  hominJbus  in  cnatione  ,  ac  in  monte  Sinai  mi' 
ntfltm  angelorumfoltmnitir  reperita  ,  duabm  tabulis  comprehenfa  ,  iifqut  omnibus  pra- 
ecptuqutadi'lisptrinent,  fjrc  Summa  (inquit  Tilenus  in  S\ntag.  p-ir.  1.  Difp.  ^2- 
thef%  28.  )  fivt  epitome  kgis  morahs  csl  decalogus  ,  cujus  prtctpt.t    Deus  ipft 


ij4  LegisMoralis  nota  ver»  explicantur.  Lib.  f. 

kfAtrai  eloquutus  tftì   digitoqiu  fuo  lapidei*  tabulis  infculpfìt.  Plura  Theologorum 
teftimonia  facile  eft  accumulare. 

Sextò  SufTragatur  ecclefia  Chrifti,  hanc  legem  decalogum  nominans,  eó  quod  con* 
tineat  decerti  prarcepta,  juxta  ipfius  Dei  fententiamEW.  34:  2%.  Dm*  4.  i$& 
10:4.  Ea  omnia  infuis  Catecheiìbus  *$!bi  fa™  inferens  (  nifi  quòd  Ecclefia  Ro- 
mana fecund-um  ,  urpocefuaeidololatriarnimium  aperte  contradicens ,  ex-pungat  ) 
ut  pueri  ea  perdifcant.  Ea  etiam  omnia  pariter  in  fuis  exsrcitits  catechecicis  inceri 
pretantur  paftores.  Imo  in  aliquibus  Ecclefiis  reformatis  (ìngulis  diebus  dominici* 
praelegitur  tota  haec  lex:  &  tabulas  infcripta  eminenciiììmo  templi  loco  affigirur ,  ut 
omnibus  innotefca^quòdomnuejuslegisprxceptarquèmoraliaducantjac  perpetuò 
obligantia.  Casteroquin  crimini  eisdaretur,  quód  hanc  legem  integram  ita  pueros 
docentes,  explicantes,  praelegentes ,  ac  omnibus  legendam  exponentes  >  &  ad  per- 
petuarli rei  memoriam  columnis  quali incidentes  >  junioribus  ac  rudioribus  magna 
eMenc  fcandalo  >  quuno  hi  nullum  percipientes  difcrimen  >  omnia  acquali  honore 
profequerencur ,  &parireverentia&obfervatione  digna  aeftimarent.  Si  enim  ali 
lum  ex  rftis  ma:idatis  purum  efièt  ceremoniale ,  cur  magis  id  docerent  >  explicarent, 
inculcarenc,  addifcendum  junioribus  pracfcriberent,  femper  legendum  &  in  me- 
moria retinendum  proponerent  ;  quàm  legem  de  fanguine  &  fuflrocato,  de  circura- 
cifione,  &  de  Pafchate  &  fimilibus?  Praeftaretne,  more  Pontificiorum  >  tale 
mandacumprorfusexhoc  albo  expungere ,  ne  rudiores,  facis  ad  fuperftitionera 
proni ,  hac  ratione  magis  corrumperentur/9  Imò>  annon  hac  ratione  falfa  publicè 
docent  Eeclefia3  ifìx  omnes  ,  &  errorem  non  admittendum  propugnant ,  fi  quid  prò 
mandato  Dei  proponant,  quod  jamabrogatumfic,  &totoshofcei6oo.  &  quod 
excunit,  annos,  prò  lege  Dei  obligante  haberi  non  debuerit  .«>  Quid  hoc  aliul 
eft)  quàm  nomen  Dei  in  vanumfumere»  id  prò  Dei  mandato  proponere,  quod^ 
ipfius  mandatum  non  eli  i     Plura  hàc  de  redicemus  di&o  Lib.  iv  . 

Septima  regula  hasc  eft ,  prteeptum  illud  morale  eft  >  quod  olim  datum  <?  nunc  fub. 
Kttangelio  confirmatum ,  aut  tale  epe  ,  quodetiamnum  obligat ,  &  adfinem  ufque  obliga- 
bit ,  dedaratum  eft.  Superiore  quìdem  capite  oftendi,  mandatum  illud  morale  pofic 
dici,  quod  olim  Ecclefise  praeferiptum  fuerat ,  licet non fit fub  N.  T.  fpeciatim 
confirmatum  &  racihabitum  j&ratio  manifefta  eft,quia  lex  olim  data  &non  abrogata; 
partem  facic  noftra:  regulas,fecundum  quam  moresmftitueredebeamus;  &  etiamuum 
obligat  propter  authoritatem  legiflatoris ,  quemadmodum  lex  naturali?  judros  obli, 
gafiec ,  etiamfi  non  efièt  in  monte  Sinai  reperita;  ita  &  lex  illaolim  a  Deo  data ,  ec- 
clefiamfub  N.  T.  obligat,  licet  non  fitrenovata  auc  repetita  fub  N.  T.  multi' 
magis  ergo  dicendaeft  ea  lex  etiamnum  obligare ,  quae  Se  olim  data  fuit ,  &  fub  SL 
T.  clarèfatis  repecicur,  auc  declaratur  talis  efie,  quae  perpetuò  obliget.  Oftendi 
etiam  >  hoc  eodem  capite,  illud  praeceptum  effe  morale)  quod  olim  datum  fuifi 
&nunquamcIarèabrogacur,  nec  fila  natura  evanefeie ,  aut  antiquatur.  Muhd 
niagisergo,  eft  illud  praeceptum  morale  dicendum  ,  quod  non  modo  non  abroga- 
ta ,  nec  fui  fponte ,  ratione  iux  ipfius  natura?  >  antiquatur ,  veruni  è  contrario  tate 
efie  declaratur ,  quod  perpetuò  obliget* 

Vix  credo  adverfarios  buie  contradifturos  regulae ,  cùm  conftet  fatrs , .  praecep- 
tum tale  non  efTedatum  peculiari  alicui  populo  >  ut  eos  folos  obftiicìos  teneat,  nec 
ad  tempus  tantum  aliquod  damai  e(Te>  ut  tandem^  finito  ilio  tempore»  vim  omnem 

obligandi 


Cap.  K 1 1.      Legis  Moralis  not*  verse  explican  tur.         i  >  5 

obligandi  amitteret:  Scd  effe  precepcum  omnibus commune,  acomni  tempore 
neceflarium  &  utile ,  coque  morale. 

Non  credendum  ,  voluiflè  Deumlegem  ullam  in  vigore  continuare  s  ,  &  ec- 
cleGam  etiam  fub  N.  T.  ad  eam  obfervandam  obligare ,  nifi  e(Tec  utilis  &  in 
fé  ftatai  etiam  ecclefiae  fub  N.  T,  accommodata  ,  &  non  uni  cuicunque  ecclefi* 
ftatui  foIùmaptata>  k.  ad  eam  ,  in  eoftatuaut  rationeilliusceconomia:,  regen- 
dam  »  conftituta.  Quis  autem  talem  legem  negabit  moralem  elle,  cùm  Deus 
ruc continuatone  aut  confirmatione ,  clarè  fatis  declaràrit ,  eam  nihil  prcEfcrib^re, 
nifi  quodecclefi^eomni  temporeconveniens  efi  ac  utile  r 

QEìavum mor 3l\u pi' xcepti indicium  ,  hoc  elt  :  Prtceptum  illud  quod  non  eri, 
datum  ut  tvfus  j  aut  tantummodò  ut  documcntum  efjet  morali*  offìcii  externum  >  cu- 
justamm  ratio  primaria, prof  ria ,  interna  &  partirai. iris  ,  cuifpeciatiminnititur ,  O" 
qua  peculiari  ter  urgitur  ,  ejì  moralis  ,  prò  morali  haberi  potefl. 

Novi  fatis  j  multa  ceremonialia  data  fuifle- pupillo  llraèlitico,  qua?  documenta 
erant  moralis  alicujus  offìcii  ;  &  hoc  refpecìu  fymboìica  erantpraecepta  ,  itti  eccle- 
fiacasconomi*  adaptata,  qualia  erant  iiìa  ,  qua:  mjungtbant  >  ut  inveflitu  mundi 
ejfentj  ut  corpus  livarenty  fttdorem  & fordes  objhrgcrent ,  ut  jlercora  fepilircnt  &  e- 
julmodi ,  qua:  tauqium  fymbolica  praecepta  eos  docebant  (  utputatui  )  corda  ac 
opera  Tua  purificare ,  ac  à  pravis  moribus  le  immunes  fervare.  Ut  &.  illud  de  pane 
*%vmo>  quovefei  tenebantur  IfraSlitae  tempore  pafchitis ,  quod  tette  Paulo  quid 
morale  decebat ,  quando  fic  loquitur  i  Cor.  5:  5,6.  Expurgate  vetus  fermentum  ut 
frts  nova  majfa.ficut  eftis  fermenti  expertes.  Pafcba  etenim  nojìrum  prò  nobis  facrifica- 
tum  eft ,  Cbriflus,  nempc.  It.rquejcjium  agittmus  ,  non  fermento  veteri  maliiix  &  ne- 
qu't'tA,  fei  in  ayrnisfinceritatis  &  vcritatis.  Talis  fuit  ìlla  lex  Deut.  2$:  Non  obli- 
gabis  os  bovi  trituranti  ,  quas  quid  morale  indrgitabat ,  ut  Apoftolus  oftendit 
1  Cor.  9:  9,  io.  &  1  Tim.  5:  17,  18.  Licet  h*c  pracepta  feu documenta ,  nunc  non 
obiigent,  morale  tamen  illud  officium  ,  quod  fymboliccpereaindigitabarur ,  e- 
tiam  nos  obligat ,  ut  loca  ifta  ,  ex  Fault  Epiftolà  ad  Corintbics  &  ad  Timothwm,  jam 
citata  >  manifelhnt. 

Erant  etiam  ejul  modi  non  pauca  alia,  licet  officium  illud,  quod  fymbolicè  do- 
cebant,  nonfitadeocertum -,  quale  fuit  illud  Lnit.  19:19.  ■  vcftimcn- 
to  duorum  gene  rum  varie  commixto  ne  obtegito  te  :  incertum  autem,  an  hoc  fym- 
bolo  lignificare  voluerit ,  fibi  piacere  Gnceriratem  in  cultu  \  anverò,  quia  tum 
tempori?  facrificuli  idololatrarun  ita  incedere  folerent  >  hoc  praeferipeum  teorìe.  A  n 
utrumque  dicendum  in.  Sic  in  difcrimineciborum  mundorum  &  immunJoium  , 
Origenes  Lib.  4.  contra  Cclfum  vult  omnia  eaimpura  pronunciata  iuiftc  ,qi;xabAi- 
gyptiisaliifquegemibus  vim  divinandi  habere  cenfebantnr,  conerà  va  ò  omnia  ca 
pura  ,  quac  extra  illum  cenfum  cflent.  Barnaba* quidam  in  Epiftolà  >  quam  laudat 
Clemens  flmmtt*  Lib.  ?.  oporolè  Conatur  oftendere  monliaiita  officia  ,  qux  ciul'- 
modi  fymholu  a  prrcept x docebant-  \  erba  fic  tranfcribit  Heide^gerut  de  lege  cur- 
ri* Pifc.85.84. 

Qunddixit  Klofcs  {  mquit  )  rxm  txfoimini porro ,  neque aquila,  nequcoxvDtcro  ,ne- 
q*t  cervo  ,  ncque  pi  fceq:iì   guarnii  C4reat ,  in  ferito  intdletlu  tria  comprehendii  dy 
r*>    Qtto  ttnAat  difrte  ipfein  Deureronomio  ofitndit.    Et  taftabuntttrfoydomev 
"tea,  tionigitHr  frAceftum  proprie  tsl ,  hoc  vel  ilio  non  v.fci  ;  f(d  in  Spiritu  dodi 

V  2  Mofis. 


i$6  Legis  Moralis  notx  veraeexplicantur,        Lib.  I. 

Mofes.  De  porco,  hoc  eftquod  voluti,  nolite  conglutinari  cum  hominibus  illis ,  qui 
porci sfuntfimiUs.  Nam  àum  luxu  diffluunt  ,  oblivtjcuntur  domini  fui*  Ubi  autem  res 
contra  eunt,  agnofcunt  domfnwn:  Nam  Qf  porcus  uhi  comedity  non  curat  dominum:  Uh  i 
eurit  t  clamat,  O'rurfumu'jiquodedat  accepit ,  tacet.  Neque  comedas  ,  inquit  >  aqui- 
lani ,  neque  oxypterum  >  neque  milvum ,  ncque  corvun  \  hoc  dicit  ,  ne  conglutintris 
hominibus  ejufi/iodi ,  qui  l.ibore  ne  [udore  viBamfibi  nefeiunt  quarere  ,  [ed  aliena  rapiunt 
ìn)ufiè  faclis  fuis  >  infidi  a fqucpo&unt ,  f peci  e  fumptabona  fide  ambulamium.  Sic  (?  ani- 
manti  a  Mia  odiosa  ,  dum  defident  fpeculantur  ,  quomodo  alienis  fé  pafeant  carnibus  ,  noxia 
mdo  ingenio  fuo.  Ne  comedas  etiam  murwam  ,  inquit ,  nec  Poi y pur»  ,  nec  fepiam  ,  hoc 
dicit.  Ne  agglutinando  te  fimilem  reddas  hominibus  talibus ,  qut  perpetuo  funt  impii , 
ry  morti  fervantur  :  Sicut  pifeium  UH  foli  qui  damnantur  in  fundo  natant  ,  ne  e  in  fummo, 
uteateri,  fluitant ,  fcdinimofdodegunt*  Sed  nec  Dafypoden  comedas,  mquitt  cur 
vero?  Idejlt  nefiaspjerorumcorruptor,  aut  fimilis  talibus.  Le pus  enim  quoque  anno  "* 
adejeBamentaalvifitopulentior.  Quot  enimhabet  annos ,  totidcm&cavernas.  Sed  nec  ì 
Hy*na,  ah,  vefcere\  id  eft  ,  nec  adultererò,  aut  fimilis  adulteri  s,  Undehocì  Hoc 
enim  animai  quotannis  mutat  naturam ,  Q? nunc mas fit ,  nunc  fot  mina.  Sed  <ff  mufteU 
lam  meritò  odio  habuit.  Nimirum,  hocmonet.  Noli  fimilis  effe  illis  ,  quos  audimus  ore 
infamia  patrare;  neque  aggrega  te  f ce  mini  s  in  eummodummorigerantibus.  Nam  animai  > 
illud  ore  concipit . 

Verumhajc&Gmiliaabhacregulàexcepimus,  partirti  quia,  morales  iftas  ra- 
tiones ,  quarundam  falcem  legum,  incerta?  (une,  &  ab  hominibus  tantum  escogita- 
ta: :  Partim  quia  praeter  rationem  iftam ,  fiive  manifeftam  G  ve  occultarti ,  habebant 
typicam rationem  annunciarti:  partirti denique  ,  quia  inftituta  erant  hxc  omnia, 
ut  efiènt  documenta  externa;  eòqueift'ceconomiajpeculiariteradaptata  erant ,  & 
innitebantur  omnes  hacratione  principali ,  quòi  fcil ,  fuerit  tum  temporis  Eccle- 
fia  in  infamia  fub  Tutoribus  ac  Curatoribus ,  fubelemencis  mundi ,  &  ad  fervi  tu» 
tem  redatta. 

Hincliquet,  admoraiianon  referendum  eflè  praeceptum  illud  de  abfiinentijìì 
fanguine ,  licet  prohibitioni annexa  fit  Gen.  9:  4,  5.  ratio  moralis ,  nempe  ne  ho- 
miiium  fanguinem  fundere  geftiant  :  Quia  principalis  non  erac  haec  ratio  (nec  qui-  » 
demclarèiatisconftat  ea  ratio  ex  textu,  licet  probabilis  quibufdam  videatur  uc 
fupraannoratum)  fedaliapotius,  quae  typica  erat ,  nimirum ,  quód  typicè  prae- 
figuraret  aut  adumbraret  fanguinem  Chriftì,  perquamfolam  facìa  eft  reconcilia- 
tio»  Levit.  17: 11.  Quum  ergo  haec  ratio  non  fuerit  primaria,  propria,  interna, 
acfpeciahshujusprascepti,  apparet  non  pertinere  hanc  kgem  ad  regulam  nov- 
erarci. 

Porrò,  non  nego,  Deumnonnunquamceremonialia  urgere,  rationibus  mo- 
ralibus ,  ut  videi  e  eft  Levit.  11: 44*  Sed  nec  h*c  aut  firn iles  inftantia:  indicium  da- 
tum  labcfacìant;  quia  illa  ratio  tantum  generalis  eft,  àlegiflatoreejufve  authori- 
tate ,  quae  in  omnibus  praeceptis  locnm  tenec  eundem  ,  defumpta  3  non  autem 
fpecialis  &  propria.  Nos  autem  loquimur  de  iis  legibus,  quarum  ratio  propria  ? 
interna,  &  particularis ,  cui  innititur ,  moralis  eft. 

-  Quód  autem  omnis  talis  lex  prò  morali  habenda  fit ,  ex  eo  liquet ,  quòd  ex  hic 
interna  &  propria  ratione,  facile  eft  legis  genium  &  naturarci  percipere  ',  &  G  ea 
xatio  moralis  fit  >  moralis  fit  etiam  oporcet  ipfa  lex  >  hàc  ratione  nix*,  Dcin  %  hzc 

ratio 


Cap.  XII.       Legis  Moralis  notxvetas  explicantur.       157 

atio  moralis  acque  nos  obligac  ac  alios  >  nam  non  eft  ulli  nationi,  aut  difpen- 
ationi  peculiare  &  propria  j  fed  omnibus  commums.  Ergo  &  lexcommunisetiam 
iebecefle,  cùm  rationehac  communi  >  ceu  fondamento ,  nicatur.  Hinc  commu- 
mer  dicunc  Tneologi ,  leges  judiciales ,  quarum  ratio  communi*  eft  &  moralis , 
:tiam  nosobligare.  Hincctiam  eft  quòd  coramuniterdicatur,  nullamlegem  obli- 
are contraipuus  rationem  :  Nam  ratio  legiseft  anima  legis.  Et  ratio  ju:ts,  ade- 
'iflitoris connhura  (ioquit[OV.  prò.  A.  Qacìyi.)  eft  opcimus  legisinrerpres. 

Notandumtamen,  quòd lufficere  non  judicemus,  ut  ratio  ilia  propria  &  pecu- 
iaris  >  ut  tantum  ab  hominibus  excogitaca  :  Nam  non  cutum  fatis  appare:,  tale 
nandatum  morale  effe  pronunciare  :  Verùm  fatiu>  multò  eft  ,  fi  ratio  illa  fit  ab  ip- 
b  Deodare  propofita  ,  &  tanquam  fundamentum  illius  prascepti  exhibita  j  aut  11 
ìt  in  Te  mamfefta. 

Nonum  indicium  hoc  poteft  effe,  Lex  illa  moralis  eft,  qu<t  per  creatiomm*  ordì» 
ì<mcreationis,  rerum  creatarum  mutmtm  ad  fé  irtiicem  refpecl^m ,  barmoivam  ,  & 
dia,  eli  <e  Deus  imi; and a  confiti  uit,  injtrumentaliter  exkibctur ,  ac  proponitur  ,  ut  ho- 
nines  de  officio  ,  twn  erga  Deum,  tum  erga  ftinvicem  >  moneantur ,  CT  ad  ea  praftanda 
Uigcntur  ,  Ucet hujus legis  nonnunc appartai  }  in  corrupto nojìro fiatu  ,  expreffa  Q>  di- 
\inHa  cognitio  >  aui  notio. 

Utaurem  hoc  meliusintelligatur  >  feiendum  primo  ,  Deum  nihil  fine  fummà 
e  optimà  ratione  facere.  Quandoquidem  ergo  alio  modo ,  aliàve  methodo,  potuffle 
u  n  omnia  creare ,  quàm  aftu  cràrit ,  nemo  fanus  negare  poffit ,  fateamur  neceflè 
tt  »  Deum  propter  gravem  aliquam  rationem  concomitantem,  omnia  creaffè, 
|uemadmodum  in  facro  legimus  textu.  Certum  eft  nulla  neceiiìtate  ada&um  fuilTe  > 
tiftum  &  nonalium  fervaret  modum.  Hominis  ergo  caufà  calis  obfervataerat  me- 
hodus ,  ut  fcilicet  ìlle  de  officio  inftrueretur. 

Secundò ,  obfervandum  >  Deum  aliquandoperea  quxnon  facitjpopulum  fuum  de 
officio  monere  acinftruere,  ut  apparet  Dcut.  4:  15,  16.  Quamobrem  cavtbitis  vobis 
ìfisvalde  :  Nam  non  animadvertifiis  ullam  fìmilitudinem  ;  quo  die  allocutns  eft  Jehova 
os  in  Chorebo  (2  medio  illius  ignis  ;  ut  non  corrumpilis  xos  ,  (ffaciatis  vobis  fculptile , 
militudinemullius  fimulachri ,  formammaris  aut  (cernine ,  <$c.  Per  hoc  ergo  ,  quòd 
ullam  ottenderitpopulofiraiUtudinem,  quodiceosalloquutus  erat>  de  non  for- 
ìandis  fimuiachris  >  aut  fculptilibus ,  eos  inftruebat. 

Tertiòy  Hinc  iiquet,  multò  magìs  Deum  per  opera  Tua  creaturas  rationales 
loqui>  &  quid  credere  ac  facere  d^beant  indicare.  Quod&  docct  Paulus  Rom.  1: 
9,  20,  2 1 .  Quoniam  id  quod  de  Deo  cognofei  potejl ,  manijejìum  eft  in  ipfis ,  Deus  enim 
s  manifeftumfecit .  Ip/ìus  enim  invifibiliajam  inde  4  condito  mundo  ex  tis  qudjech  mente 
rrpmfa  pervidtntur  *,  eterna  viz  tum  ejus  fotentia  tum  dhinitas  ,  ad  hoc  ut  fint  inexcu- 
ibiles.  Proft  erea  quòd  quum  Deum  norint  ?  ut  Deum  non  glortftcavcrunt  >  nequegratias 
egerunt  »  <fc.  Quarc,  ex  iis  quac  fcceratDeus,  ii.uitade  Deo  cognofeere  po- 
lerunt  Gentes  >  ipfius  etiam  invifibilia  >  arternitatem  &  potentiam  ,  ur  &  honita- 
:m&fimilia,  quaseosad  obedientiam,  &  adgratiarum  acìionem  ,  moverent,  5: 
b  idololatria  ifta  brutali ,  cui  feipfo*  dederunt ,  quando  ^loriam  incorruptibilis  Dei 
juurunt  inefFormatam  imagmem  coiruptibihs  honiiuis  *  &  volucrum  &  quidru- 
edum  &  reptilmm  ,  longillìmè  abhorrere  tacercnt. 

Rutrtv ,  non  modo  per  haec  opera  creationis  creaturas  rationales  docet  &  inftrut'c 

V  3  Deus, 


1 58  Legis  Moralis  not«  ver*  explicantur.  Lib.  1. 

Deus ,  verum  etiam  per  ea  >  &  quse  circa  earum  creationem  confideranda  veniunr, 
tanquam  totidem  Tua:  voluntacis  fìgna ,  debitum  offlcii  conftituit ,  feu  quid  ab  iis  fa- 
ciendum  aut  fogiendum  fic,  prselcribit.  Hoc  docetnos  Apoftolus,  tTim.  2.12, 
I  $ .  Muli  tri  enim  docere  nonptrmitto ,  w^hé  autìoritatem  ufurpare  in  virurn  ,  /W  »»*»* 
doutfitinftlentio,  ^Adamus  enim  prior  formatus  ejì }  deinde  Eva ,  ubi  ex  ipfo  crea- 
tionis  ordine  infere  Apoftolus ,  moralem  viri  /uperioritatem  ,  ac  praeeminentiam, 
&  debicam  uxoris  fubie&ionem.  Hoc  ergo  morale  eft  officium  ,  naturali  hoc  fon- 
damento in  creatione  innixum ,  licet  plurimi  nunc  nihilprorfus  de  hoc  fondamento 
noverine,  ignorantesquomodovirvel  muliercreatusfuerit.  Idemlìquet  in  primi 
matrimonii  mter  unum  virum  &  unam  feeminam  inftitutione ,  quae  in  creatione unius 
viri  &  lamina  fondata  fuit.  Et  ex  hoc  fundamenio  illicita  elt  polygamia,  concu- 
bitus  mafculorum,  adulterium  &  fornicano,  &c.  Quibus  violatur  haec  firmi 
creationis  regula ,  adquamChnftus  provocar,  in  condemnatione  temeiariorum 
divortiorum,  Hanc  fupra  materiamattigimus  ,fpeciatim  Cap.VÌ.  Pag.  Si:  83,84. 
&   pofteà  aliquoties  attingemus. 

Ùccimum legis  moralis  indicium.  Lexilla,  qus  id  mandai ,  quod  principi um  ali^ 
quod  firmumhabet  in  retta  ratione  ,  feu  m  ditlamme  re£l<e  rationis  ,  licet  remotius ,  utidt 
educt  po0it  1  aut  inferri ,  modo  principium  illud  ri  tè  excolatur  &  excutiatur ,  moralis  ejl.. 
Memo  affirmabit  principiatila  prima,  accuivisobvia  ,  fola  effe  moralia  \  fedaftir- 
mantomnes,  etiam  conclufiones  inde  ritèdeduftas,  &  neceflàriò  emanantes,  li- 
cet non  ufquequaque  perceptu  faciles omnibus ,  morales  effe:  Nec  quicquam  htè 
obftat ,  quòd  quarundam  conclufionum  remotiorumrefpeftu  ,  neceflaria  fit  divina 
illuminatioj  feu  divinum  per  verbi  lumen  auxilium  :  Nam  concludo  firmato  pò. 
tefthaberecumejufmodiprincipiis  connexionem  ,  licet,  propter  naturalem  nof^ 
tram caecitatem ,  mentis  nofìrae  oculos  fogiat  haec connexio.  Imo,  licet  hìc  ne- 
ceflàriò requiratur  libera  ac  particuiaris  aliqua  determinati© ,  ut  eò  facilius  praéìica 
conclufio  inferri  pollìt  :  Nam  determinano  hajcfondamentum  nullo  modo  infìr- 
mumreddit:  &  manente  fondamento  naturali  ac  morali  ,  conclufio  inde  dedutìa, 
licet  mediante  determinationeparticulari,  moralis  eft  ;  &  ipfum  officium,ifto  fon- 
damento morali  nixum  ,  moraleeftj  imprimis,  fi  illa  determinano  naturae  nota 
fiat»  &lex  ipfa fic particularizata ,  (utitadicam)  inipfàrerum  creatarum  naturi 
ac  ordine  >  legenda  proponatur. 

Undecimum  Legis  Moralis  indicium  hoc  poteft  e(Tc :  Lex  Ma,  quee  perpetuò 
oUigatì  Moralis  ejl  :  Hanc  legis  moralis  notam  in  quscftionem  non  vocabunc  ipd  Ad» 
verfarii  :  Nam  negant  praeceptum  Sabbati  hebdomadalis  morale effe  ,  eo  quòd  per-1 
petuònon  obliget  :  Aut  negant ,  praceptum  quartum  de  fabbatotiebdomadali  no*; 
nunc  obiigare  ;  quia,  nempe  ,  non  eft  morale:  Porrò  ratio  omnis  ur^et,  ut  illud 
prasceptum  prò  morali  habeamus ,  quod  Ecclefiam  inomni  ftatu ,  &  fub  dirmi  aV 
conomiàobligat:  Nam  tale praceptum  nondicit  refpe&um  ad  parcicularem  ali. 
quemEcclefiscftatum»  aut  aeonomiam,  quod  de  praeceptis  ceremonialibus  ne- 
ceflàriò dicendum  eft  ,  eóque  non  funt  ad  lempus  aliquod  tantummodo  data  ifta 
precepta  ,  q^as perpetuò  ,  adfinem  ufque  mundi ,  obligant.  Non  eft  ergo  quod- 
plura  hàc  de  re  dicamus ,  quum  ,  ut  fupra  di&um  ,  perpetuitas  obligauonis, 
[ìt  confequens  moralitatis  praecepti  neceflarium  >  non  negantibus  ipfis  adver- 
fariis. 

Duodecima 


111 


Jap.XIII.     T>.  5*rw.Sent.DeLege  Mor.examinatut.     159 

Duodecima  legis  morali*  nota  hxc  fit.  Lex  Ma  Moralis  efl  ,  qua  omnes  homi/ics 
'iligat.  Neque  hanc  notam  negabunr  advcrfani  :  Quumexeo  quòd  putent,  prae- 
eptodeSabbatononobftri\5rasfuinreGentes,  concludane,  prxceptum  ìllud  non 
jiffe  Morale  ;  fed  Judarispeculiariterdatum.  Piaeceptum  ergo  ìllud  >  quod  non 
ftjudaeispecuhariter  datura,  oportet  morale  fit:  Quia  datum  eft  ad  raores  om- 
ium  informaodos.  Eòque  difFerc  a  legibus  purè  pohticis ,  quae  datae  eranc  Judaeis 
dIìs,  ceu  tali  Reipublrcas  : 

Quomodò  hxc /egù  raor^Z/V  indicianoftroinferviantinftituto  ;  &  fpeciatim  quo- 
nodo  ex  iis  demonftrari  poffit ,  praeceptum  de  Sabbato  hebdomadali  morale  effe, 
oRei  Lib.ULCap.XXlll  manifeftumfaciemus. 


CAP,      XIII. 

rT>.  Bumannl  de  Lege  Morali  Sententia  examinatur. 

EX  praemilfoinnotefcit  fatis  natura Legù  Moratti.     At  priufquam  inpropoGto 
i.oftro  pergamus ,  non  inutile  ent ,  dottrinari]  adverfariorum  de  Lega  Morali 
ia:urà  ad  incudem  vocare. 

Omnium  luculentillìmè nane  trattat  materiati!  adverfariorumunus  D-  Burman» 
%m  ,  nempe  in  <Apologidfaà  prò  vindiciis  difquijìthnis ,  de  morali  tate  Sabati  heb- 
hmadaln  Gap.  i.  Pag.  4-  &c,  Quider^òabeodicaturpreiIìùsexaminemus,cù;Ti 
ideam  hattenus  nemo  ,  quodfeiam  ,  refpenderit. 

Dicit  morale  proprie  effe  quod  flutt  ex  ìmagine  Dei ,  &c.  Sedhocdittum  ,  e  Jul- 
ius explicationem3nnexam,  fupraconfideravimus.   Cap.XI. 

Paullopoftja,  dicit  morale  reipfa  idem  efle  cumeo  >  quodjus  naturale  alias  dici  fo- 
e*  tUffp*  CUfn  Ìus  naturale  duplex  fu  ,  aliud  Deo  naturale,  aliud  naturale  nobn  , 
pam  diftinftionem  ipfe  poftea admittcre  videtur ,  dicere  debuerat ,  utrum  hic  in- 
•elligat,  an  veròutrumquecomprehendac.  Si  \m  naturale  prout  utrumquecom- 
>rehendit,  hicintelligat ,  admittipoteft  hocdicìum.  Sin  vero  jm  naturatela  un* 
ùm  velit  effe  ,  quod  jm  Deo  naturale  dicitur  ,  quàm  longè  erraverit,  tacile  eit 
attendere  ,  cùm  extra dubium  fit,  moralia  efle  ac  dici  quamplurima  alia,  quum  qua? 
Oeo  naturalia  dicuntur ,  ut  ex  fupradicìis liquet. 

Addit  porrò  ,  Qttodque  ex  ipfA  natura  fini  ante  fr teeptum  bonum  "jet malum  efl  , 
%eff»  Quo  J  ahquid  Ikfuà  naturi ,  ante  praeceptum  ,  natura?  conveniens  vel  difcon- 
yeniens,  faciles  damus  ;  &  quo  j  propterea  dici  pollìt  bonum  vel  malum  quodam- 
modo,  concedicur;  fed  quód ante  pracceptum  quidquam  fit  fui  natura  bonum  vel 
nalura  moralrter ,  negatur.nam  fundamentum  hujus  bonitatis  vel malitiae  moralis , 
;iUcx  Dei ,  feu  praeceptum  vel  prohibitio.  Apud  animantia  bruta ,  dantur  afti- 
3ne$  naturae  convenientes  vel  difconvenientes  ,  &  hoc  rcfpecìu  bona?  vel  maLv  > 
aulla  autem  in  iftis  acìionibus  eft  bonita;  vel  malitia  moralis ,  quia  nulli  log 
:ouformeiautdifconformes.  Confale  fupra  ditta  C*/>.  x  1 1.  vi  Jeamus  autem  quo 
nodo  hoc  probet. 


1 6o        T>.  Bum.  Sent.  De  Lege  Mor.  examinatur.       Lib.  \% 

Quamvis  enim  (  aie  )  omnes  fere  bominis  aBiones  voluntaria  in  individuo  bon*.  vel  ma* 
lafint ,  quatenus  pracepto  alicui  fubjiciuuntur  ;  non  tamen  omnes  ex  ifffa  natura  fu Jt 
adeòque  nec  morali  ter  bona  vel  malafunt  ;  fed  multa,  ex  feipfts  nec  bona  nec  maUfunt  > 
fed  talcs  fiunt  ex  pracepto  &  particularibus  circumflantiis  ,  qu*  illas circumvefiiunt > 
cum  exfeipfis  indifferentes  fint ,  &  in  fua  natura  femper  tales  maneant ,  etiam pojl pra- 
ceptum.  s\efp.  i.  Hmc  hquet,  velie  adverfarium  aliquid  bonum  effe  vel  malum 
morali trr,  ante latam  legem»  aut  datum  praeceptum  ;  quodnonadmittendum,' 
cùm  prorfus  ialfum. .   2.  Non  placet  quod  dicat,  omnes  tantum /*rè  hominis  a&i- 
ones  voluntanas  in  individuo ,  vel  bonas  effe  vel  maies  ?  quatenus  praecepto  alicui . 
fubjiciuntur  ;     Nam  hoc  dicendo  infinuat,  falcem  dari  a&iones  aliquas  nominisi 
voluntai  ias  in  individuo  >  nec  bonas  nec  malas ,  etiam  quatenus  praecepto  alicufìji 
fubjiciuntur,     Quaenam  autem  aut  qualefnam  fine  illas  afìiones  humanas ,  quae  prae. 
cepto  fubjiciuncur  ,  &  tamen  >  quatenus  praecepto  fubjiciuntur , nec  bonae  fune  nec^ 
malae?     Non  dico  ,  in  fé  aut  fuà  natura ,  fed  mandati  refpecìu.     Si  aliqua?  furai 
actiones  humanx  mandato  fubje5tae>  quae  tamen  nec  funt  bonae  nec  malae ,  quate-. 
nus prascepro  fubjiciuntur:  Tumnullaomnino aftio humanabona  eft  aut  mala,  qua." 
tenus  praecepto  fubjicitur  :     Quia  >  quod  non  dicitur  de  omni  tali ,  id  non  dicitur  de 
uilo >  quatenus  eft  tale.     3 .  Concedo  multas  humanas  actiones  effe  ,in  fé  ac  fua  na. 
tura  leu  fpecifìcè  confideratas,  indifferentes  j  hoc  eft,  nec  bonas  nec  malas  mo- 
raliter,  quae  ratione  particularium  circumftantiarum,   quibus  circumveftiuntur, 
feu  in  individuo  confideratae  ,  vel  bona:  fint  vel  malsej  Verùm  >  an  dicetadverfa» 
rius,  omnes  eas  actiones  humanas»  qua- ex  leiplis ,  &fua  natura  feu  fpecifìcè  con- 
fideratae indifferentes  fune,   non  eflè morales  ?     Hominem  interticere  >  eft  a&io 
fui  natura  indifTerens  ,    aliquando  bona  ,  aliquando  mala,  ratione  circumftantia*» 
rum  qujeeam  circumveftiunt  j   Ergo  ,  in  fuà  natura  femper  talis  manet etiam  poli 
praeceptum  >  ut  iile  loquitur.     Ergo,  praeceptum  de  non  occidendo  innocente  non 
erit  praeceptum  morale  ;  quia  illa  a&io  occidendi  hominem  femper  in  fua  natura  in« 
difFerenseftj  licet,  ratione  circumftantiarum,  &pr*cepti  Deimandantis,  uthfc 
autille,  puta  innocens,  non  interficiatur,  litmala.  Idem  dici  poteft  de  acìionibuf 
quibufdam  quinti  >  feptimi ,  &  oBavi  praecepti.     Haec  enim  aut  illa  acìio  particula- 
ris ,  quae  hìc  &  Bunc  non  eflet  debiti  erga  parentes  honoris  exhibitio  ,  eòque  illici- 
ta ,  mutatis  tamen  circuraftantiis,  &  polito  praecepto  Deijlicita  fic  Matti).  19:29. 
Marc.  10:29.  Deut.  33:9.  quod  &  ipfe  poftea  concedit ,  ut  audiemus.     Sic  con- 
cubituscumforore»  aut  intra  gradus  prohibitos,  illicituseft,  variatis  tamen  cir- 
cumftantiis ,  &  polito  praecepto  Dei ,  fuit  licitus  in  filiis  Adami.     Sic  ablatio  bo« 
norum  alienorum  eft  res  illicita,  mutatis  tamen  circumftantiis ,  &  polito  praecep» 
Dei,fuitinlfraelitis  licita. Erunt ergo  omnes  hae&fimiles  a&ionesexfeipfis  indiffe- 
rentes j  &  in  fua  natura  femper  tales  manebunt ,  etiam  poft  praeceptum  ,  &  ,  per 
confequens  >  non  erunt  adtiones  morales  jergó  nequepraecepta,  quaeralia  mandane 
autprohibent,  Moralia  erunt  ,  quod  tamen  falium. 

•  Sed  audiamus  fequentia ,  Deum  colere ,  (  inquit  )  parentes  bonorare ,  naturaliter 
honum  ,  adeoque  morale  eft ,  cum  lex  natura  illud  jubeat ,  etiam  ante  externum  prxcep* 
tum  :  Deum  autem  colere  >  parentes  bonorare  certa  bora  vel  die  ,  juris  naturalis  non 
eftì  cumillud  natura  non  doceat  ì\ejp.  1.  Deum  colere»  Parentes  honora:  e,  eft  qui- 
dem  naturaliter  bonum  &  morale  >  quia  à  lege  natura?  mandatum  :    Sed  >  an  putae 

pra 


Cap  XI I K  T).  Bum.  Sene  De Lege  Mor.  examinatur.    \6i 

nihilefle morale  >  nifi  quod  ita  naturale  efì.?  Nos  hoc  negamuspropter  rationes  fu- 
pra datas.  2.  Quando  addit ,  etiam  ante  externum  prteeptum,  infinuare  videtur» 
nos  putare  rei  atfìrmare,  ornnem  moralitem  adìionum  ab  externo  p^ae-epto  Jolo 
pendere,  &noneciamàlegenaturae.' Sedin  hocfalruseit.  3.  An  nih  ÌJurisNa* 
turalis  eft  »  nifi  quod  natura  nunccorrupta  nosdocct e  Hoc  etiam  fai  u in  eflè,  no* 
fupra  evicimus.  4.  Licet  natura  non  doceat  ,  quo  die,  aucquàho'à.  Deusfic 
cokndusj  docettamen,  ut  poftea  oftendemus  ,  &  ipfe  forfan  non  ntgabit» 
Deum  aliquo  die  folcnniter  colcodum  effe  ,•  &  pod :a  determinanon^  J-Jjci  à 
Deoipfo»  morale  eft,  eumeodem  die  colere*  quemadmodum  ,  qiiadocct  natura 
Deum  effe  colendum  ,  modo  non  ab  hominibus  exeogitaro  ,  fed  à  Deo  ipfo  pias- 
(cripto,  ideo  morale  eft,  eum  ilio  modo  prar  cripto  colere,  &  non  alio  ;  carcero- 
quìn  morale  non  eritfecundumdecalogi  prseceptum,  quod,  ut  fu  >  loco  oftende- 
mus, hoc  p<  culiantcrexigit4  Verùm  ,  andecerminatiotullatmoralitatem  ,  vide- 
bimus  Cap.  X  V. 

Quxdamergo  (fic porro  ille)  ex fua naturai,  atte  praceptum  bona  vel  mala  funt\ 
fjuadam  vero  ex  fa*  natura  [uni  indifferenti  a ,  er  bona  z  el  mala  fiuta  tantum  exprsteepto. 
Moraliter  bonum  ,  illud  proprie  cjt  >  quod  tale  ejì  ex  fea  natura  ,  qmdque  natuì  éti'/iin- 
fculptumefly  &  ex  e*  bauriri  &  difei  poteft.  Sicut  illud  ejì  naturale  filii  erga  patrem 
officium  ,  quod  fp fa  natura  filiumd>cet  3  quodque  naturam  fu.im  ex  ami  nani  ,  &  filìum 
'e  effe  reputanti  ex  feipfoccgnof cere  potè  fi ,  ut pitrem  amandum  ■>  colendum,  eique  ohe- 
iiendum  effe  in  omnibus.  Certo  autem  loco ,  tempore  aut  modo  patrem  hotiorandum  efle  > 
tatura  fohfilio  non  fugg'rit ,  fed  illud  ex  pofitiv*  Patriivoluntate  difeendum  ejì.  Eo- 
iemmodu  natura  Sub,etl:nn  deet ,  fupp  ft'o  I{tge  ,  illilegitimo  obfquio  in  omnibus  paren- 
dum  effe:  Sìvtrò particulari  quodam  modo  aut  tempore  coli  velit  Rjx>  aut  pr/ìttvum  man- 
iatum  det-,  e.g.  certa  bota  non  effe  afeendendum  in  valium-i  illud  ab  herili  imperio  pendet  j 
quod  exfeipfo  fei  re  non  potè  fi  Subjetìus  ■>  Uefp.  1 .  Quod  quaedam  dm  ex  fua  natura  bo- 
ria vel  mala  edam  moraliter,  ante  praeceptum  externum  (  de  quo  loqui  videtur. 
Se  prout  d/ftm^uirur  à  lege  naturx,  &  eam  fupponit  )  facile*  damus  ;  &  qi  od  ahqua 
(ìnt  indifTerentu,  hoc  eft,  antepiaeceptum  nec  bona  nec  mala,  Ccó  qua:  bona  vel  mala 
fiunt  tantum  ex  prsecerto,  etiam  concedimus:  Sed  quod  ullum  detur  bonum  vel  ma. 
lum  morale, ante  omnepreceptum,  conftanter  negamus  :  negamus  etiam  hinefe- 
gui,  omnia ea  ,qua? ante  praeceptum  omne,  indtflFerentia  dici  poilìnt,  poGt3  determi- 
natone per  praeceptum,  non  effe  moralia.  iDicit  illud  elTe  moraliter  bonum,  quod 
tale  eft  ex  fua  natura.  Sed  quid  hoc  eft  morale  effe  ex  fua  natura  i  An  illud  quòd 
:onvemens  eft  naturar?  an  vero  illud  quod  uccellino  ita  eft ,  ira  ur  non  pofllt  alicer 
effe?  fi  illud  dicatur,  non  renuimus -,  fin  vero  hoc  dicat,  lon^è  hilh'ur,  ut  ex 
di&ish'quer.  $.  Longè etiam  fallitur,  fi  dicat,  nihil  effe  morale dicendum,  quod 
ex  Dei  mandato  pendet  quodammodo:  Nam  DeimandJtum  no:ito!litmo:alitatem 
icìionis  ifedeampotiuiftabilitaccontìrmatimò  efficit,ut  tufius  oftendimus  fupra 
Cap.  111.  4,  Quandodicit,  id proprie  moralitei  bonum  elTe  ,  quod  natura  ip fi 
mfculptum  ejìy  vel  mtelligitid  omne,  quod  rei um  natura  a  Deoprimirùs  creata, Uve 
niipfo  homine ,  five  extra  hominem  ,  in  rerum  creaurum  naturi,  ordine,  ferie  ac 
difpofiuone ,  &c.  docec  ac  prarferibir :  Vel  id  tantum,  quod  ratio  nomini*  nunc 
cortuptafacilèperciperepoteft:  Sihoc pofterhts  vdit  hoc  verbo  indioirate,  alTen- 
ririproptcrfuprà ditta  non pofTumus.  Verum,  Ciprini  incclligat,  reclc  fc  habebunt 

X  omnia. 


x  6z        *».  Barn.  Seat.de  Lege  Mor.  examinatur.        Lib.  I. 

omnia.  $.  Ambigua  etiam  funt  quae  fequunrur,  Et  ex  eà  hauriri  &  difci  poteft. 
Nam,  fi  ea omnia inteiligac,  quaeexnatuiàhominis,  aliarumque  omnium  creatu- 
rarum,  ut  &  ex  modo  &  Jerie  creationis,  &  ejufmodi ,  primo  hauriri  &  difci  pome- 
rune,  vel  etiamnum  hauriri  &  difci  poflunt ,  au\ ilio  verbi  divini,  mentes  noftras 
obfcuratas&excaecatasilluminantis ,  Strette  aefeicè  conclufiones  ex  prjemitfjs  in-' 
ferre  docentis ,  hoc  etiam  admitti  poteft.  Verum  ,  fi  nihii  almd  prò  morali  haberi 
velie ,  nift  id  ,  quod  jam  ex  principiis  nobis  innatis  >  fcd  plunmùm  debilitatis ,  & 
t  amdm  non  extinòìis,haurii  :  &  diici  poterit>  id admittere  non  pofiumus  propter  ra- 
tìonesfuprafufiusexplicatas.  6,  Novimus  Naturam  filiosdocere  poflè,  patrem 
aroaadum,  colendum ,  eiqueobediendum  effe  in  omnibus.  Ut&Subditos,  Regi 
iegìcimo  obfequio  p3rendum  efle  :  At  quid  inde  fequetur  <  An  praecerea  nihil  docec 
Natura?  NovimusNaturamdocere,  Deo  edam  obediendum  efle  in  omnibus;  an 
autemhinc fequetur,  nullumparciculare  praeceptum  à  Naturi  doceri ,  tum  nul- 
lum  praeceptum  decalogi  erit  naturale  aut  morale  ;  quodabfurdum.  Docetquidcm 
Natura ,  Deum  colendum  &adorandum  efle  :  An  non  etiam  aliquem  modum  eum 
colendi  docet  ?  Si  non,  nullus  dabiturcultus  naturalis.  7.  Licet  Natura  docere 
nequeat  j  filium  aut  fubditum  particularia  ea  officia ,  qua;  ex  pofitivl  patris  &  Regis 
volantateomninodiicendafunt,  quaedamtamen  funt  officia  particularia,  in  qui» 
bus  iocum  habet  aut  habere  poteft  politi vum  mandatum  ,  qua;  nihilominus  naturalia 
aut  moralia  dici  poflunt.  Exempii  gratia,defenfio  Parentum*  Regisaut  Patriae  >  ab 
injunis  adverfariorum  ,  moralis  eft,  licet  hic  nonnunquam  neceflaria  fit  pofitiva  Pa- 
rentum  aut  Regis  determinatio  >  aut  pofitivum  mandatum,  Plures  ,dari  poflunt 
ìnftantis. 

Quid praeterea  ?  (pari more*  naturali jus ,  quod  morale  bonum  vel  matura  confit- 
ta t  ,  à  Deo  Opti  Max:  human*  natura  infcriptum  eft  >  <?  tale  eft  ante  externum  pra- 
eeptum  :  Quofpeclat  ri  y  ***■#»  i?  *«  ,  <?  cognitio  eorum  quétfunt  4g»  ir  gì*?  $  jpf  jfaig»  > 
qua  dicifolent  imaginis  divinareliquU ,  quarum  euftoi  eft confeientia.  De  quibus ex- 
fertè  agentem  videZApoftolum  ad  Rom.  i:  v»  19,  $2.  Se  Z:  v.  14»  1$.  qua  omnia  re- 
ftaurantur  per  gratiam .  Refo*  1.  Naturale  illudjus>  quod  bonum  vel  malum 
morale  conftituic ,  duplex  eft  ;  Aiiud  enim  eft  Jus  Deo  Naturale,  aliud  Nobis , 
ut  fupra  explicatum.  2,  Quod  Jus  illud  humanac  natura-,  infcriptum  fuerit  ;  hoc 
eft,  itarevelatum  ,  ut  homo  primo  conditus>  per  feientiam congenitam ,  facile 
id  intelligere  potuerit ,  conceditur  ;  verùm ,  quód  Jus  illud  omne  Naturale ,  quod 
Morale  bonum  vel  malum  conftituit,  jam  aequ  è  facile  à  nobis  perei  pi  poffit,  vix 
puto  ipfum  adverfarium  dicìurum ,  ehm  hic  agnofeat ,  fuperefle  tantum  nunc  ima- 
ginis divina;  reliquias  quafdam ,  &  opus  eflfe  gratia  per  quam  reftaurari  poflunt  a- 
mifla.  $.  Verum  eft ,  omne  quod  fpe&at  ad  Jus  Naturale ,  morale  e(Te  ante  ex- 
ternum prasceprum,  fi  externum  praeceptum  hic  fumatur  (  prout  fumi  debet) 
proprxceptofuperaddito  ,  à  praecepto  naturali  diftincìo:  Et  hincconitat,  prae- 
ceptum externum  ,  feu  pofitivum ,  non  evertere  naturam  a&ionis  moralis ,  nani 
a&io  moralis  manet  talis ,  non  obftante  hoc  praecepto  fuperaddito.  4.  Concedi* 
mus  ri  yxwìn  ?  é<S  ad  hoc  Jus  Naturale  fpeàare  ;  ut  &  ea ,  qua;  funt  Wp*?  4 
igAnwb  »  Sed  hoc  pratterea  addimus,  alia  quaedam  ad  Jus  Naturale  pertinere ,  Se 
ideò  moralia  eflè>  quàm  qua:  homo»  per  imaginis  divina:  reliquias,  tamexiles, 

nunc 


Cap.  XIII.    T9.  B*m.  Scnt.  de  LegeMor.  cxaminatur.       163 

ounc  percipere  &  agnofcere  poffit:  Et  hoc  faris  fuperque  in  antedictis  probavimus. 

D  iftinguit  porr  ©morale  io  Immediatum  &.  M  ediatum,  &  urrumque  explicataxio 

mate  2»  &  3.     *-^<*  imaginem  Dei  (  inquit  )  immediate  fpetìant  mordi*  prim*  ta- 


buta.  Fundamentales  enim  ili  et  veritates  ts>  boritati*  ,  ut  Dcum  effe  amandwn  &co. 
lendumy&c.  Innituntur  ipfi Dà eff-.nù*  CT  aftrmurìs ,  cÀmcontiì:eant  imaginem  Dei  3 
ff«4  eft  Deus  refrafentatus.  Vnde  cjptntiales  Mas  veritates  mutare  ,  autper  difpenfi- 
tionem  diquam  toUere  nequit  Deus,  ita  enim  abr.egArrt  fcipfwn ,  2Tim.2:  ver.  13. 
Rjfp.  1.  Quando  dicit ,  ad  imaginem  Dei  immediate  (pectore  moralia  prima:  tabu- 
bulae,  vel  fenfuseii ,  quòd  omnia  prsecepea  prima  tabula:  fint  immediate  mora- 
lia \  vel  quòd ea  tantum  praecepta  primae  tabula:,  quàemoraliafunt,  ad  imaginem 
Dei  immediacèfpcftent:  Sententia  quidemad^o  ambigue  profertur,  ut  utrum- 
libet  horumfenfuumexhiberepoflìc.  Si  hoc posìerius  denotare  ve! ir ,  dicat ,  qua:- 
nampraeceptacxcipiat  *,  feio  eum  excepturum  quartum  prima?  tabulae  fractftumm9 
Sed  »  An  ncque  fpe&at  hoc  praeceptum  ad  moralia  immediata  ,  neque  ad  mora- 
lia mediata  i  Quorfum  tum  infetidir  in  Decalogo  duabus  cabuhsconftante? 
Siprius  >  tum  etiam  prxceptum  quartum  erit  morale.  Si  dicati  Se  tantum  huc 
referre,  prarceptaea  prima:  tabula: ,  quxfunt  de  iblo  Deo  colendo  ,  idquefpiritua- 
\i  &  fan&oraodò.  l\efponieo>  At  quando  hoc  dicit,  non  dare  fatisi  ac  fine 
omniambiguitatcmentemfuamexprimit.  Quia  verbahxcvel  late  fumi  potTunt , 
vel  flrìBè-,  Si  firiBè  hic  entienfus ,  eatanrumpraecepta  prima:  tabulz  ad  imagi- 
né  in  Dei  immediate  fpeétant,  qua:  Deum  folum  colendum  effe ,  ScDeum  fpiritu.ili 
&fan8o  modo  colendum  effe ,  injungunt.  A  tqui  de  non  modo  expunget  ex  albo  mo- 
ralium,  prae ceptum  qua) t um  ,  (ed&  fecundum  :  ì<2m  primummindit  Deum  uni- 
cum colendum  effe,  kTertwm  injungit ,  ut  colatur  fpirituali  &  fancìo  modo. 
Silatius  fumantur  ea  verba  ,  utea  omnia  compruiendant  >  qua!  ad  Dei  cuftum 
pertinent ,  &ab  ipfo  prxfcriptafunt,  tum  quidem  ,  non  modo  Secundumpixcep- 
tum  ,  quod  modutn  colendi  Deum  legitimum  ,  ac  a  D:o  ipfopixfcriptum  ,  ob- 
fervandum  injungit  j  fed  &  quartum  »  quod  tempus  folenne  &  praecipuum  curcos 
Dei  publici  prxfcribit  ,  huc  referri  debet.  2.  Non  fans  capio  ,  quomodo 
Moralitashorumofiìciorum  ,  in  prima  fcil.  tabula  praeferiptorum,  dicipoflìrxq:  e 
xcerna,  immurabilis  ac  neceilàna ,  ac  èftip  [ueattrrbnra  ;  Naruque, 

ab  eterno  non  erant  creatura:,  qua:  Dcum  folum  colei  !  anelo 

modo  ;  nec  ullà  natura:  neediitate  àigelos  aut  homines  ,    qi  ra  co- 

lerent,  creavit  Dominus .  Haec  ergo  cura  dicit  àdverfari  nata  Deum 

neceflltate  natura:  creaflTe  creaturas  rationa'es,  idqoe^bae:  imcnpoftea 

negat  ;  vel  aliter  loqui  debuerat  :  Etenim  facilè'inreliigi  poceii ,  quòd  Deus  ab 
aeterno  neceftarò  ac  immuubilirer  talisiuerit,  qni  folus  ,  idq:icfpiri;i;:liacfan- 
ttomodo  coli  debeat ,  abaftuexifìentibiis  creatura  rationalttnis  3  et  quoipodo  HJas 
attiones  creaturarum  rationalium  acìu  exiftentium  moralcs  dici  queant  :  Ac  quo- 
modo moralitasiliaorficiorura  ,  in  prima  tabula  prxfcriptorum ,  dicipofrìt  aeque 
«rerna ,  immutabilis  Se  necdTaria,  ac  eft  ipfe  Deus,  non  xque  focile  intell'gi 
potei! ,  nifi  fupponamus  ab  «cerno  &  aeque  neceflarid  exftunTc  creaturas  rationaLs, 

X  2  ac 


164         T>.  Burm.dt  Lege  Mor.  Sent.  examinatur.         Lib.  I, 

ac  exiftebat  ipfe  Deus.  Si  dicat  liane  morali  utero  pra?rupponere  exiftenciam  crea, 
turarum  rauonahum  :  Et ,  lis  poficis  n.ceflii  ;ò  &  immucabihter  poni  nane  mora, 
litatem.  ì\efpondeo,  Quomodoergódifferiuithasc  Moralia  Immediata  à  Moralu 
bus  Mediatisi  Nam  dehisficloquitur ,  ut  pofteaaudiemus  ;  &hac  ration:vu!t 
hjecabillisdiftingui.  3»  Fundamentales  ilhs  viritares  &  bonicates,  utDeumefie 
amandum  &  colendum ,  &c.  Vult  ipfi  Dei  eflentiae&attriburjs  inaici ,  curo  conti, 
neant  imaginem  Dei ,  quac  eft  Deus  reprasfencatus.  Veiùro,  Decalogus  &  prima 
Decalogi  tabula ,  hominis  erga  Deum  offiemm  injungit ,  eòque  fupponit  hominis 
exiftentiara ,  qui  tenecurDeum  amare  &  colere;  quare8  licet  Deus  ratione  fax 
eflentiae&attnbutorum,  talis  neceflariò  5c  efientialiter  fit,  qui  coli  &  amari  de- 
beat à  creaturis  rationalibus  exiftentibus  ;  non  tamen  dicenda  eft  hxc  cultus  8(  24 
moris  Dei  morali tas ,  a?què«rerna>  immutabilis  &necefl*aria,  aceft  ipfe  Deus: 
Nam  Deus  ab  «terno  immutabiliter  &  neceflariò  exftitit ,  haec  tamen  morali- 
tas  dici  non  poteft  ab  aeterno  exftitiffe ,  quia  ab  seterno  non  exftitit  ejus  fubje- 
ftum ,  a&io  nempe  humana  colendi  &  amandi  Deum  .  Eft  ergo  quo  J  haec  melius 
explicec, 

Audiamus  quid  vocec  Morale  Mediatum ,  id  vult  innixum  e(Te  natura;  huma- 
noe.  Qua mordìta.5  (  inquit  )  non  magis  necejjariafuit  refp eEtu  Dei  >  quà>n  necejfarium 
fuit  ut  Deus  naturam  humanam  conderet  ,  quòd  Deo  liberum  fuir ,  cum  natura  <f  attrì* 
bufa ejus non exigerent  ut  naturamhumanam crearet .  adioqxejw  illud  naturale  huma» 
numbaEtenus  non  ita  necejfarium  ,  nec  atermm  eft  ac  jus  naturale  divinum.  Suppofità 
tamen  natura  humana ,  ejufque  creatione  ad  imaginem  Dei ,  &  conflitutà  natura  rerum 
earumque  ordine ,  non  ahter  nifi  convenienter  imagini  >  fanElitati  ,  attributi fquefuts  h&c 
ordinare  potuit  Deus,  linde  emanavit  omnis  juftitia  ,  puritas  <st  veritas  ,  qua  in 
praceptis  jecunda  tabula  continetur,  quaque  ideo  etiam ,  fuppojìtd  rerum  conftitutio- 
ne,  eximagine  Det  fluit  ;  feu>  quodhic  idem  eft ,  ex  naturati  ratione  deducitur  &  in* 
notefeit.  Ita  ut  jus  naturale  humanum  xquè  innitatur  natura  humana  &  ex  ea  ded iti '. 
pofjit ,  acjus  naturale dh'mum  innititurnxtura  &  attributi*  dhinis  (?  convenienti*  cura 
illis.  Quicquid  ergo  non  involvit  necejjariam  convenientiam  aut  repugnantiam  cum  na- 
tura divina  aut  humana  ,  illud  morali  ter  bonum  aut  malum  appellari  m qui t ,  Kefp» 
1.  Hincapparet,  qaodammod»  à  libero  Dei  beneplacito  pendere  praecepta  Pecun*- 
dx  tabula»,  &  ipfe  hoc  fatetur  Pag.  6.  eòque  non  vult  haec  abfolutè  moralia  effr. 
Et  bene  eft  quad  Jus  hoclfaturale  humanum,  non  ita  neceflarium  necaeternum 
fit,  ac  fot  naturale  divinum  >  nam  tum,  ut  videtur,  illud  poteft  Deus  mutare, 
aut  per  difpenfationem  aliquam  tollere ,  &  tamen  feipfum  non  abnegare.  2.  Ve- 
riifimuroeft,  fuppofita  natura  humana,  ejufque  ad  imaginem  Dei  creatione,  & 
conftitutà  natura  rè™ m  ,  earumque  ordine  ,  nonaliter  nifi  convenienter  imagini , 
fancìitati-Scactributis  fuis,  haec  ordinare  potuiflè  Deum  :  Attamen  non  negabit 
adverfarius ,  Deum  potuifT: ,  fi  voluifTet,  aliter  res  omnescreatas  ordinare,  quàm 
aftu  eum  ordinaflè  novimus,  &  tamen  convenienter femperattributis  fuis.  Ec. 
hinc  non  minus  perfpicuè  oftendi  poteft  ;  quartum  prasceptum  efle  Juris  Humani 
Naturalis,  quàm aliquot faltem  praecepta  fecundar  tabulx;  Nam,  fuppofità na- 
tura humani  ejufque  creatione  ad  imaginem  Dei  ,&  conftitutà  natura  rerum  earum- 
que ordine,  tam  conveniens  eft  imagini,  fan&itati  &  attributis  Dei ,  ut  homo  fo- 
lenniter  Deum  colat,  fepcirno  quoque  die  ;  feujiit  feptimam  tenaporis  pomonem, 

Deo 


3ap.  XIII.     TX  Bum  Sene  De  Lege  Mor.  examinatur.     365 

D^o  dedicatalo  divinis  impendat  exeicitiis,  quàmut  magiftratui  moremgerat, 
lon  ducac  uxorem  intra  gradus  prohibitos,&  ejufmodi.  3.  Nonquceritur  unde 
rmanàVit  juititia ,  pu'itas  &  veritas,  quaeinprsecepm  tecundae  rabuJsecontinerur. 
Ec  non  negabir  adverfanus  ,  etiam  inpiaeceptis  puiè  pofitivii,  coruinen  Jtilti- 
:iam,  Puritatem  Se  Vcncatem.  Undeliquet,  haec  mìni  ad  propoficum  facere  : 
Sed  qua:(tioeftdeipiìsmindatis  ,  qua;  ad  Jus  Naturale  humanum  fpectant  ,  u.ide 
tii.earluant.  4.  Dicith3ncjuftitiam  ,  puritatem  &  veritatem  ,  qua:  continetur 
npr*c.ptis,  qua?  ad  Jus  Naturale  humanum  referuntur  >  fluere  ex  imagine  Dei, 
iippofnàfdl.  rerum  conftirutione.  Veruni  ,  an  credit  haec  omnia  necefland  fluere 
:x  imagme  Dei ,  polita  hàcfuppoiìuo  ne  ,  feu  fuppoGrahacconftitutione?  Tum 
jiidem  femper  itafluerent  \  arqueita  nunquam  permififot  ,  ut  filli  yAdami ibrores 
uasducerent  j  ut  Judasibona  sEgvpriorum  auferrenr  ,  ut  Abrahamus  Jfucum  im- 
molare velattentaret.  Tum  porro  fequitur  ,  nonpotuifteDeumaliumrerum  or- 
dinem  inftituiflTe  j  nec  permitrere  ,  ut  intra  gradus  prohibitos  tiefebraretur  matri- 
monium  ;  nec  inftituere  communitatem  bonorurn ,  &  lìmilia.  5.  Vuit  horum 
prarceptoum  Juttiuam  ,  Puritatem  &  Veritatem  ex  naturali  ratione  deduci  &  in- 
-totefeerc.  Sed  velintelligit  Naturalem  RanonemPnmasvam  ,  purani&  non  cor- 
ruptam  :  Vel  Eam  ,  prout  jameorrupta  eft&caeca  :  Si  p»flerior/hoc modo  fu- 
ll a  tur  ;  tum  maledice»  idem  effe  ,  ex  imagine  Dei  fluere  >  &ex  hàc  corruptira- 
rione  deduci  &innotefcere  :  Nam  imago^Dei,  in  fé,  &  quatenus  eftfons  Pun- 
atis  &  Juflitias,  cum  fit  ,  ut  ipfe  fupra  dixerat ,  Deus  reprcef-utatus,  eft  quid  purum 
k  incorruptum  ,  &  ex  eàalia  fluere  poflunt ,  quam  quae  Ratio  noftra  Naturalis , 
ameorrupta,  inde  deducere  poteft  :  Si  de  Rationeincorruptàloquatur,  nun- 
quam probabit,  ex  eà  non  deduci  &  innotefeere  potuiffe  Juftitiam  ,  Puritatem,  & 
Vetitatem  quarti  etiam  prteepti,  de  Sabbato  ,  feptimoquo  que  die ,  fancìc  &  folen- 
liter  celebrando.  6.  Quando  dicit  Jus  Naturale  humanum  aequèinniti  natura?  li u- 
•nanar,  ac  Jus  Naturale  divinum  innititur  natura^  divina?,  vult  everti  prorfus  ac 
ollihumanam  naturarti,  (ì  hoec  prateepranon  efTentdara,  autfiullo  modo  mutata 
:flent ,  quemadmodum  Jure  Naturali  divino  fublato  aut  mutato  ,  tolleretur  ipfa 
3eie(Ièntia.  At  quis  dicet ,  tantara  habcrehxc  cum  naturi  humaniconnexio- 
lem  ?  An  dicebat  Deus  hominem  noneffe  hominem ,  quando  juflèrat  aut  pcr- 
niferat ,  utfihae  <Adimt fui<  nuberent  fratribus,  ut  Judaeus  viduam  fratris ,  in  ca- 
uquodam,  ducerec,  ut  Abrahamus  filium  fuum  immolaret,  &fimilia?  7.  Jlli 
atis  non  eft  ,  ut  id  quod  morale  dicitur,  conveniemiam  habeat  cum  naruru  fiumani 
i  divina ,  nifi  etiam  neceffariam  habeat  convenientiam.  An  autf  m  attendere  potis 
:ft,  hanc  neceflTariam  conveniemiam  cum  narura  humani  ,  in  omnibus  proeceptis 
ccundae  tabulasi  Faciat  periculum  ;  nam  eam  ego  non  video.  8-  Praecipuus 
lujus  viri  docìi  error  eft ,  quód  putet  prarcepta  omnia  moralia  ,  quaead  Jus  nobis 
Maturale  reducuntur  ,  ortum  fuumhabere,  tantummodo  ex  pnncipiis  recìitudi- 
lis  homini  innatis  etiam  in  ftatu  hoc  corrupto  (  nam  non  ita  clart  fé  hìc  explicat , 
it  contrarium  liquere  poilìt ,  )  non  autem  etiam  ex  Dei  operibus ,  &  ex  modo  quo 
ironia creaverit ,  &ex  eo  quod,  poft|omnium  creationem  ,  homini imitandum 
^ropofuerit.  Nos  autem  fupra  oftendimus  quomodo ,  ex  operibus  Dei ,  &  cn- 
:umftantiis  creationis  quibufdam  ,  ortum  fuerit  morale  hom  1 ini sofììcium, quod  & 
pfepoto  concedere  Yidetur  ;  &  quomodo  Natura  ,  feu  Ratio  hqmanafana&  in- 

X  3  coiTiipu 


t66       T>.&w&.Sent.deLegeMor.examinatur.       Lib.  ! 

incori upta  diftincìc  hoc  perceperit.    Quo  pafto  autem  hxc  praecepto  de  Sabbatc 
applicar!  polline  >  poftea  Tuo  loco  oftendemus4 

£x  di&is  colligic  cria praceptorum  genera.  §. 4>  Qutdam  enim  (  inquit  )  prtceptt 
immediate  fluunt  ex  natura  Dei,  eaqueexfeipps  >  abfolutè  (? immutabilh erfunt  mora. 
lia,quia  Deus  [tip fum  abnegare  nonpoteft.  Quidam  vero  fluunt  ex  imagine  Dei  mediate 
interveniente  conjìitutione  rerum  y  eaque  ex feipfis  ,  abfolutè  <2  immutabiliter  non  fun 
morali  ai  qnumdependeant  à  Dei  voi untate ,  qua  res  ijìas  non  creare potuiffet  :  Hae 
tenui  tamen  immutabiliter  moraliafunt  dicenda  5  quatenus  Deus  naturas  rerum  volul 
ejje  immutabiles.  Et  catenus  in  iis  difpenfatio  etiam  locum  non  habet>fecus  tnim  volunta 
tem  feu  decretum  fuum  abnegaret.  Quidam  denique  pr*ceptafuntmerì  pofitiva,  l{efp 
Quòd  dentur  quaedam  mere  pofitivapraecepta?  &  quòd  hxcabaliisdiftinguantur 
fadles damus.  Etquòd  moralia  omnia  nonajquèueceflana  fine,  aut  acque  mu< 
tabilia.concedimus  etiam  :  Sed  >  quomodo  haec  mediata  dicantur ,  quia  interve. 
nic conftitutio rerum  :  iftaautem  immediata,  quia,  ut  videtur  ,  non  intervenii 
haec  conttitucio  ,  nondum  capio  >  quum  omnia  praecepta  fupponant  creationera 
creaturarum  rationalmm  ,  quibus  dantur,  2.  Nec  capio  quomodo  omnia  prae 
cepta  moralia  dici  poiEntrìuere  ex  natura  Dei;  nam  quicquid  ex  Dei  natura  fluit 
neceflarió  inde  tluit,  &i"emperaequalicer  inde  fluit,  ideft  ,  fine  variatione  >  ìnter 
miffioneauc  deliberatione.  1*  Nec  capio  quomodo  quid  poiìlt  dici  fluere  ex  na 
turi  Dei;  &  tamen  quoadimmutabilitatem  dependere  à  natura  rerum  creatarura 
Vclim  hic  doceri. 

Porrò  addit  Ideoque  admodum  impropria  locutio  efl,  quét  circa  do&rinam  virtutis  é 
"jitii  magnam  conjufionem  infert  >  qu&que  proprie  acceptafalfa  <$  abjurda  ejl ,  pofitl 
vim  quid  dicere  ejfe  morale ,  quia  Imo  <etern&  moralìtatis  id  efojubere  :  Dicere  in  di 
calogo  effe  pofitiva  fracepta  ,  ty  nihilominus  dteere  omnia  decemillapracefta  morali  1 
ejjey  adeoque  multumgloriari  &  r^*yuìéìi  de  mor alitate  dee alogi  t\efp>  1.  Quando- 
quidemiplediftinguatinter  Moralia  Immediata  &  Mediata;  &  illa  dicat  e(Iè  eì 
ieipfis,  abfolurè  &  immutabiliter  moralia  ,  haec  autem  minime,  quum  deperf 
deant  à  Dei  voluntate ,  quidni  &  nobis  licebit ,  quaedam  moralia  1  fimp'iciter  tali 
vel moralia naturalia dicere;  <Sc  alia  moralia  pofitiva>  etiam  eó  quòd  dependearo 
à  Dei  voluntate  ;  &convenientiamhabeantinfeiplìs ,  licet  non  abfolutè  neceflf 
riam  cum  natura  creata  hominis  ?  oftendat  quaefo,  quomodo  haecnoftralocuttf 
confufionem  majoretti  inferme  circa  do&rinam  virtutis  &  vidi  ;  aut  magis  falfa  (il 
&  abfurda  ?  qu è#i  eft  fua  iplìus,  t.  Quid  intelligat  per  aeternam  moralitatem  fciri 
aveo.  Nosnonerubefcimus  dicere  >  dari  praeceptum  aliquod  >  quoad  compii? 
mentumfuum  &  particularem  applicationem  ,  pofitivum  >  &  quoadfundamen., 
tum  j  &  iubftantiam,  morale  denaturale,  quod  omnes  ad  finem  ufque mundi; J 
non obftante varia ac  mutata  feederis  ceconomià  ,  obliget.  3.  Nondicimuseft 
in  decalogo  ullumpraeceptura  mere  pofitivum  :  adeòqedicere  polTumus  omnia  ili; 
praecepta  decem>  moralia  effe;  &  non  tamen  Tt*yuì«u 

inter  Moralia  numerat etiam  media  illa,quse  nectiTariafunt  adacquirendum  coni: 
mune  aliquod  bonum  morale ,  quod  profequi  nos  jubet  Deus ,  aut  ad  avertendum 
commune  aliquod  morale  malum ,  quod  fugiendum  nobis praecipit  Deus.  Quod 
ficilluftrat  Pag.  6.  Skttt  ita  (inquif)  utjufthiaexerceatur^fuumcuiquetribuatur 
ncceffariuinfuit  rerum  dominia  diftinguere  i  &  confiuuere  Magijìratus  &  judicesy  qu 

cuiqw 


ap.  XIII.     T>.  Barn.  Scnt.de  Legc  Mor.  examinatur.        167 

ìquifuum  tribù:  rent ,  creare;  aliaqut' epue  ad  fccundam  tahuUmpmintnt  ordinarti 
ce  ideo  tcquc  juris  naturali*  flint  ,  acejufdemefì  proximi  bona  (f  commoda,  tanquam 
1  curari-,  quarnvis  pofithum  fit  qua  j orma  Magijhatuum  (f  yjdicii  re  s  public  a  (y  juf 
ia adminifiretur.  Rjfp.  I.  Quaenpoteft,  an  haec  media  arque  immediacè  fluan  . 
maturivi  imaginc  Dei,  ac  fluunt  ea  Moralia,  ad  quae  acquirenda ,  hxc  inftl- 
tafuot  media  ?  Hoc  videtur  negandum  ;  quia  haec  medi2  fluunt,  ucapparet,  ex 
lagineDei»  interveniente,  non  modo  confHrutione  rerum  ,  qua  interveniente  , 
iunt  ex  hàcimaginecommuniailla  moralia  ;  (tdSc  interveniente  hac  particulari 
nfìi:ucione,  qua  calia  co  m  muoia  moralia  bona  fune  profequenda,  &  mala  fugien- 
l:  Nam  medium  ad  finem  femper  prasfupponit  finem.  Unde  etiam  apparet , 
ec  media  adhuc  minuseffedtcendacxfeipfis  abfolutc  &  immutabiliter  moralia  ; 
uà  non  tantum  dependrnt  a  Dei  voluntate  ,  fed  &  ex  parte  dependent  à  libera  ho- 
ìnum  conftitutione.  Hincliquet.  Dari tria genera  moralium.  Immediata  quae- 
im>  alia  Mediata,  qua:  fubdividi  poffunt,metf  quae fluunt  ex  ìmagine  Dei ,  inter- 
:nienceconftitutione  rerum  ,  eóquedependentà  voluntate  Dei  ,  &  hieà  qua;  in- 
rvencionem  poftulanc  finium  \  atqua»  ita  remotius  ab  hic  imagine  Dei  diitant .  An- 
>n  haec  dottrina  tantam  parere  apta  eft  confufionem  ,  quantam  noftra  i  2.  In 
ftin&ioneacconftitucioneDominiorum,  &  in  creatione  Magiftratuum  &  Judi- 
im,  locum  habet  libera  hominum  conftitutio  ,  quando  enim  dominia  inasqua- 
zfecerunc,  potuerunt  «qualia  fccifle  :  &  ipfe  fatetur  ,  poficivum  effe ,  qua  for- 
a  Magiftratuum  &  judicii  res  publica  &  juftitia  adminiftretur  :  Et ,  non  obftante 
ic  libera  hominum  conftitutione  ,  &  determinatione,  fatebitur,  quia  id  affir- 
iat  9  morale  effe  hoc  medio  uti,  eiquefubjici;  &  mora! iter  teneri  unumquem- 
ae,  jusfuumcuìque,  fecundum  hanc  liberam  hominum  determinationem  ,  tri- 
aere;  &judictoacfententÌ3e  Magiftrataum  ,  quorum  forma  humana  eft  Con- 
fucio >  ftare.  Quidni  etiam  morale  ericfabbatumhebdomadalefancìè  obfervare  , 
Dnobftancc parciculariifta,quoad diem  decerminatum ,  confticucione divina?  Non 
i:gabit,  fpero,  morde  effe,  aliquod  tempus  in  Dei  cultu  folenni  impendere, 
uidni  etiam  morale  cric  fabbacum  hebdomadale  Deo  confecrare  ;  cumharc  decer- 
unacio divina,  neceffaria  fit,  uc  medium,  ad  bonum  illuci  morale  commune  . 
uod  profequi  nos  jubec  Deus  in  ipfi  natura  ?  An  decerminatio  divina  circa  medium 
;quod  ncceffarium ,  illud  reddet  non  morale  ,  quod  alias  morale  effec  ;  cum  de- 
trminatio  humana  niltaie  efficerepoffic  ?  Hoc  ego  quidem  capere  non  poffum. 
41  decerminatio  divina  magis  inimica  eft  moralicati,  quàra  eft  determinacio  hu- 
lana* 

Qui  nobis  confufionem  objicic ,  adhuc  aliud  moralium  genus  proponit,  in  fe- 
c.ntiparagrapho,  quando  dicit cjuasdam  etiam  Juris  Naturalis  effe  non  Gmplici- 
f,  fed  prò  certo  rerum  ftatu ,  Sed  audiamusexplicationem  $ic]uris  (inqui  )  na- 
t'dis quidem  juit ,  omnia  effe communta ,  quamdiu  nihil  de  rerum  froprutAte  confì'tu* 
tm  Ita  tameng  ut  communi  confenfu  homines  ijìacommunia  intcr  fi  po\:.ent  dividere; 
\sdrvifiontfemelpo(ìtay  eaqu* prius  wrant  communio, >  reddita  jutrunt  hi*  tv/ 
\ofrÌA.  Et  jus  naturalenemini  quidem  aflignat  certa  bona  ,  qàn  tamen  ex  communi  con- 
jifu  Qconventione  fieri  pofììt  talis  afjignatio  ,  non  frohibet.  Unde  rer.im  dominia ,  KSf 
jVtia  mt  iniufìitia  moralis  circa  caproflmmt.  Refp.  t .  Ergo  Jun<.  Naturili*  effe  po- 
lii ,  quod  abbonarne  libere  mutan  poecft  >  &  mutacur  ,  cur  non  etiam  quod  a  Deo 

mutatnr. 


i6s         T). Bum.Sent  deLcgeMor.  examinatur.         Lib.I. 

mutatur,  au:  mucaripoteft?  2.  Supradicebat ,  moralia  omnia  Mediata  ,  eate. 
nusimmutabiliter  Moralia  effe,  quatenus  Deus  naturas  rerum  voluiteiTe  immuta, 
biies:  Hìc  tamen  ,  licct  natura  rerum  immutabiles  permaneanc^  nihilominus, 
per  liberam  hominum  conftitutionem  ,  fic  mutatioin  rerum  relatione,  illarfà  mo- 
raluace.  2.  Qjum  Juris  Naturai is  fuerit,  omnia  effe  communia  ,  an  necejfariò 
fatta  fuerit  di  vilio,&  proprietatum  conftitutio  f  An  vero  libere*  Si  necejfariò ,  rum, 
ucvidecur,  Jus  Naturale  non  tantum  non  prohibet  lune  divifionem  &  afììgnatio- 
nem  ,  fed&mandac:  Quomodo  ergo  poteftlus  Naturale  &  mandare  ut  omnia  (ìrt 
communia  >  &  ut oinnu  non (ìnt communia;  fed  ut  fiat  divifio;9  Si  libere,  tum 
potueric  non  rieri  talisdivifio.  Atquarctum  dicebatfupra,  hanc  divifionem ,  feu 
dominiorumdiftincìionem ,  eflè  medium necelTanum  ad commune al  quod  morale 
bonum  acquirendum,  &  commune  malum  morale  fugiendum,  eòque  morale  ? 
4.  Quidnilicebit  Semini,  fic loqui de fabbacojam  controverto;  acdicere>  licet 
jure  Naturali  omnes  dies  firn  aequales ,  &  aequè  apti>  u- in  iis  Deus  folennirer 
colatur  ,  quamdiu  non  tic  particularisaliqua  determinano,  quando  tamen  Deo 
vifumeftalrquemdiempeculiariter  feligere,  Schuicufui  desinare,  illumdiem,  qui 
prius  communia  cum  ca::erishabebat  privilegia,  facìi  hàc  determinatione  ,  huic 
ului  effe  proprie  deftinatum.  Et  licet  Jus  Naturale  nullum  pra  ceteris  huic  ufuiailìg. 
net  diem  >  quin  tamen  à  Deo  fìat  determinano ,  non  prohibet.  Ec  fi  fic  fé  res  ha. 
beat ,  poflumue  dicere  >  obfet  vationem  hujus  determinati  dì  iy  juris  edam  elle  na- 
turalis ,  licet  non  fimpliciter  ,  tamen  prò  arto  rerum  ftatu  ?  Quominus  hoc  dici 
porfic,  vel  fecundumipfius  ditta  ,  ego  quidem  nondu  n  video. 

pr aeterea  >  dicit  tbeoremate  7.  Pag.  7.  Etiam  ad  mordia  pertinere  ,  quacuhque 
cum  virtutibus  moralibus  fctconnexa  funt ,  ut  non  folum  ab  iis  infeperabilia  firn  (Sic 
enim  (inquit)  tempus  locujque  etiam  ab  iis  infeparabilia  funt ,  )  vernm  ita  ab  iis  in* 
feparabilia  ,  ut  eorum  m.iteria  quo.iie  morali s  fit  ;  (£f  ipfa  ratio  defumpta  a  divi* 
nis  Inmanifque  attributi  s  necejfriò  ejufmodi  appendice*  obe  dienti  a  moralis  exigat\ 
quales  appendice*  funt  (  inquit  )  attenuo  ,  accurata  cura  &  fcrutatio  voluntatis 
Dei ,  &  prAzifitas  in  obfervandà ,  qua  potè  ctx&$afec ,  voluntate  Dei  ,  adeoque  in 
timore  &  tremore  operandi  falw-em  fuam.  Qu:e  quid  m  omnia  moralia  effe  novi* 
mus  j  &  fpecialiter  etiam  injuncìa,  licet  Natura  eanon  doceat  Ethnicos.  Sed 
quid  porrò  i  Cum  (inquit)  tempus  locufque  cultuit?  obedienti*  divina  naturali  dun- 
taxat  necefjitatecohareant  ;  cum  enim  corporibus  quoque  confiemus  ,  &  in  tempore  viva- 
mus  ,  omnes  nofira  aBiones  extema/tne  tempore  locoque  peragi  nequeunt ,  illa  autem  ne- 
ceflitas  non  tam  moralis  quam  naturalis  ejì.  Rffp.  Quòd  tempus  ac  Iocus,  quae  ne* 
ceflarió  acìionibus  noftris  exrernis  cohaerent ,  &  quatenus  kacotment,  finti 
naturalesciicumftantia:,  concedimus.  Acnemodicet,  Se  tempus  &locum  aliami 
induete  non  poffè  rationem:  ipfi  enim  adverfarii  aflìrmanc,  ultimum  diem  uniufeu/uf- 
que  feptimanae ,  habuiffe  ratione  ■  ceremonialem  ;  &  naturali  necellìtate  non  co- 
hacfiflecultui&obedienti*  divinar, fed  partem  culcùs  ceremonialis  &  obedienoa? 
divinasconftituilTe;  Et  omnes  agnolcent  locum  etiam  ,  templum  nempe,  fuKTe 
partem  cuitus  ceremonialis.  Unde  liquec ,  tum  tempus ,  tum  locum,  alio  modo 
culcui  &  obedientiae  divinae  cohaerere  po(Te,  quàm  naturali  duntaxat  neceflìrare. 
2.  Quomodo  etiara  quoad  hoc  ,  dirTerant  Iocus  &  tempus ,  feu  quomodo  tempus 
potile  effe  morale,  &  non  Iocus,  poftea  oftendemus.  Lib.  1 1.  Caf.  XX*  Hoc  tancùm 

nunc 


Cap.  XIII.   T).B^w.Scnt.deLegeMor.examinatur.       169 

nunc dicimus ,  in  przcepto  quarto  decalogi ,  certuni  cft ,  aliqu  d  mandari  fpeciaJe» 
quod  non  mandatur  inaliis  pracceptis  :  Certum  etiam  ,  tempus aliquod  fpeciale  hic  ' 
mandari:  Hoc lìngula fere praecepti  verbaevincunt»  &nemo  id  inticias  ire  potefl. 
Undc  liquet ,  certurn  elle ,  tempus  illud  alicer  hic  praeferibi ,  qi  àm  in  aliis  prgecep- 
tis mandatur.-  In  aliis  autem  praeceptis,  quaeculrumexternum  ,  autexternasccìio- 
nes  obedientia? ,  mandane,  mandatur  etiam  tempus ,  tanquàm  quid  naturali  necel- 
fitace  cohaeren^.  Ergo  in  hoc  praecepto  non  mandata  fub  tali  nonone:  Porió,  cer- 
turn etiam,  in  nullo decahogi pi aecepto  (pecialiter mandari,  quo/ocoDeus  litco- 
lendus  >  in  hoc  ergo  apparet  differenza  tempus  inter  &  locum.  Supra  quoque  ex  parte 
evicimus,  omnia prsecepta decalogi  moralia  effe?  &  infra  fulìus  id  oitendemus. 
Unde  porrò  liquer,  f^«;  moralem  hic  habere  confiderationem.  Certum  denique 
nihil  praefcripufle  Deum,  quod  locum  attinec  ,  ab  initio  creaiioms,  nec  ullum 
fundamentum  talisobfervationis  in  creatione  pofuiile ,  aut  fuo  exempio  demon- 
ftrsflTe.  Quod  autem  aliter  fé  rts  habear ,  quod  tempus  fpecìat ,  fupra  explicavimus 
&  infra fufius demonftrabimus  Lib   it.&iii. 

Certo  autem  tempore  (inquic  illc  porro)  vel  loco  cultum  dire  non  magis  morale  efl, 
quàm  eertis  quibufdam  geflibus  ,  vèrbi fre  Deum  precari ,  cum  nec  unum  nec  alterum  ex 
Dei  homhiijve  attributi s  deduci poflit*  S' qui  veri  ifiiufmodi  geftus  >  qui  naturalità  & 
ex  feipfovirtutem  aliquam  reprafentaret ,  tumejus  obfervatio quoque  moralis  adcoqite  (X 
immutabilis  ejjet ,  ideoque  tam  parun  orni t ti ,  aut  et  contrari  st  aihiberi  pofietiqukm 
parum  lichum  efiet  gejlibus  inter  precandum  uti ,  qui  in  e*  Natione  ,  in  quÀ  degimus, ge- 
nti-ali inj  I  ituto  vel  more ,  contemptum  aut  negligenti am  aliquam  exprtmere  folent .  I{efp. 
Utrum  fine  gcftus  quidam  ita  nacurales  ut  in  precibus  omitti  nequeant  necne ,  nunc 
nondifputo.  Mihifufficit,  quòdconcedatadverfarius,  moraliter  illicitum  erte» 
inter  precandum  iisuti  geftibus  ,  qui,  incà  Natione  in  q<u  degimus  ,  genera- 
li inftituto  vel  more,  contemptum  aut  negligentiam  aliquam  exprimere  folent  ; 
Quum  hinc  liqueat ,  aliquibus  inter  precandum  utendum  L(fegeftibus;&  moresaut 
inititucioneshominum determinare,  qui  in fpecie firn  liciti geftus,  qui  vero  illi- 
citi; &,  n^nobfìantehàchominum  determinatione  >  fed  ea  mediante  ,  morali- 
ter  illicitum  h'en  his ,  licitum  autem  illis ,  uti  geftibus.  Unde  conftat,  non  minus 
moraliter  licitum  effe  SabbatumDeoobfervare,  &  illicitum  id  nooobfervaie,  li. 
cet  p.rricularis  illc  diesàliberl  Deideterminationependcaticum  na  urapoftulec 
ut  aliqu 0  tempore  folcnniter  Deum  cola mus ,  Quandoquidem  Dei  dc-tcrm lin- 
cio non  magis  inimica  eftmoralitaci  ,quàm  eft  confuetudo <  ut  inftitutio  h  umana. 

Ita  fi  (  (ìc  die)  jejunium  naturale  fignum  humiliattonis  e ffet ,  utiqte  mor/tlìs  ejfa 
*8io],  &  divini  cultus]pars  ,  cum  fine  eo  profunda  coram  DcobumHiatio  pcragin*- 
quirtt ,  adeoque  illud  arane  necefiarium  eflet ,  ac  ipfa  talis  humiliatio.  Cum  autem  de 
nullo  corforts  geflu  autjejunio  illud  dici  nequeat  >  liquidum  hinc  e  fi ,  tali  a  in»  er  morali  a 
cen fenda  non  effe,  t\efb.  i,  Quandoquidem  generali  inftituto  vel  more  hominum  , 
tam  fic  Jejunium  religiofum  fignum  folennis  humiliationis ,  quim  (ine  quidam 

teftus  revtr:nri*debra:acreIigiofacdifpofitionisindicia  ;  curnonxquè-  moraliter 
onumerit,  jejumo  uti  religiolo  ,  tempore  e  xtraordinariae  &  folei.nis  humiliatio- 
nis  -,  &  moraliter  malum  id  negligere  \  ac  moraliter  bonum  cft  ,  iis  uti  inter  pre- 
candum geftibus ,  qui,  more  loci,  reverentiam  exprimere  folent  ;  &  malum  iis 
«ti  qui  contemptum  &  negligentiam  indicant  ?    z.  Aunon  ipfa  natura  Iejunium 

Y  decuit 


1 70        1).  Bum.  Sent.  De  Lege  Mor.  examinatur.       Lib.  I. 

docuit NwfwVfri  ì  Annon  in  omni  ftatu  Ecclefi»  idprafcriptum  eft  ,  tam  fub  Euan* 
gchoquàm  iublege?  Vide  Jod.  i:  14.  <y*:i5-  Mat.  6:  16,^9: 15.  1  0.7- 
r«/.$.  &inpraxin  Redacìum  •»  ^«.9:3.  CT  io;  3.  E/n*.  8:  21»  o4#.  10:3. 
cir  13:  2,3.^14:22. 

In  fequenti  Paragrapho  Pag.  7.  &  8.  rtftulcis  offendere  conatur ,  nullas  a&iones 
excémas,  qualemcunquchabeantcum  virtute  incerna  connexionem  ,  effe  proprie 
sci iones  morales,  autvirtutes,  feda  vii  tute  potiusimperatas,  ex;gr:  negat  acìus 
beneficenti^  auc  martyrii  effe  acìus  morales ,  ehm  etianrtn  irregenitum  cadere  pofc 
fint  1  Cor.  13:  \:  Imo  negat  tales  acìus  efle  moraliter  bonos ,  etiam  quando  ex  vir« 
tuteprseftantur.  Et  ratio  eft,  quia,  ne  quidem  internum  aduni  moralità  bonum 
efle  vulc ,  nifiquatenus  à  virtute elicicur.  Et  hinc  concludit,  accurate Ioquendo,  ni» 
hil  moraliter  bonum  &  virtutem  effe  ,  pra?ter  dilecìionem  Dei&  proximi.  Hsec 
autern  fufius  examinare  non  eft  opera*  pretium.  Sufficiet  haec pauca annotare.  i.Non 
hìc  Ioquimur  de  acìione  fi  ve  externa  fi  ve  interna ,  in  genere  Phyfico  confiderata ,  fed 
proucconfideratur  in  genere  moris  ?  2.  Noneftquaeftiodeeoquodrequiritur,  ut 
màio*  five  interna,  live  externa,  fit  Deo  accepta  &  grata  \  in  hoc  enim  convenir, 
utfpero,  internos.  3*  Sed  quasftio  eft  de  natura  acìionis  mandata ,  &  denatura 
prasceptitalemacìioneminjungentis,  Utrumfcil  fit  moralis,  an  vero  purè  poli- 
uva;  4.  Novimusdilecìionem  Dei  &  proximi,  fummam  efle  legis  moralis  ;  fed 
hlnc  interré,  nullas  acìiones  extern  is  efle  proprie  morales ,  eft  ex  albo  moralium 
omnia  fere  prxcepta  decalogt  expungere:  Nam  nulla?  acìiones  externar  live  man- 
data;  fint  in  fecundo,  Uve  in  tento,  five  in  quinto,  fexto,  feptimo  vel  ottavo  prjecep- 
to,eruntmorales.  Quid  tum  mirum ,  fi  obfèrvationem  fabbati  moralem  eflè  negete 
5.  Si  nulla?  acìiones  externa?  fint  proprie  Ioquendo  moraliter  bona? ,  nec  erunt  ullae 
acìiones  externae  moraliter  mala; ,  fed  tantum  à  vitio  imperatae  :  Quare  moraliter 
mahnoneritidololatria,fuperftitio,  contemptus  parencum ,  perjurium  ,  parici- 
dium,  naticidium,  homicidium,  fodomia ,  concubitus  mafculorum  ,  adulte-, 
rium,  furtum, rapina,  falfum teftimonium &c.  Eftneha:c  nova  dottrina,  hacìe- 
nus  inaudita  /  6.  Quando  dixerat  Chriftus  dilecìionem  Dei  &  proximi  efle  fum- 
mam legis  &  Prophetarum>  aut  legis  moralis,  clarè  innuic,  alias  darì  acìiones 
morales ,  qua»  fcil.  ab  his  Amine.  7.  Quid  dicet  adverfarius  de  dilettone  noftri  ip- 
forum  ì  Summam  fecundse  tabula?  dicit  Chriftus  ,  effe  ut  diligamus  proximum 
ficutnosipfos  :  Supponit  ergo  nosipfos  etiam  effe  diligendos,  imo  fupra  proxi- 
mum ,  cum  amor  noftri  ipforum  fit  quali  amuffìs  àmoris ,  quo  profequi  debemuf 
proximos.  Eritne  ergo  hxca<5tio etiam  moralitert>ona?  8.  Si  acìiones  illae  ex* 
terna? in  Primo  ,  fecuvdo,  tert io  ,  quinto ,  fexto ,  feptimo  ,  ottavo  (?  nono  pra»cepto 
mandata; ,  non  fune  morales  dicenda» ,  etiam  quando  conformes  funt  quodam- 
modo  (dico  quodammodo ,  quia  optima  noitra  opera  etiam  imperfetta  effe  agnof- 
co)  regula?&  mandato  divino,  ideft,  quatenusex  amore  Dei  &  proximi  licet  non 
perfetto  profluunt,  quid  tandem  dicenda?  flint-3  An  erunt  mere  poficivae?  Hoc 
non  afferet;  quia  dicit ,  tantum  eas  acìiones  extern as  politi vas  effe,  qua?  nullo 
modo  a  recìà  ratione  determinari  poffunt ,  nec  cum  illa  connexa:funt.  Dicit  quidem 
eas  ad  morales  referri  poflè.  Sed  quomodo  ad  morales  referri  poffunt  qua?  non  fune 
morales?  An  aliter ,  quà*m  quomodo  ad  moralia referri  poffunt  vel  ceremonialia? 
Quis  nunc  confufionem  creata    9.  Quis  non  videt,  hac  do&rinà  everri  omnia 

qua? 


Cap.  XIII.  T).  Bum  Sent.  de  Lege  Mor.  examinatur.    1 7  j 

qux  fupra  ab  ipfo  di&a  funt ,  imóipfam  thefin,  riempe,  qudd  morale  proprie  fit  U 

quod  fluite  x  imagine  Dei  feu  antelapfum  homini  concreata,  feupoft  curri  ex  gratta  reftau» 
rata  ,  adeoque  quodrefultat  <*  natura  &  attribuiti  Dei  ,  V  borni nis  naturali  Jiatu  fub 
Deo  ,  <?c  io.  Tam  et  fi  nobis  non  liceateffè  tam  dilcrcis »  fruatur  adverfarius  Tua 
liberiate  > &  loquacur quàm  velit  accurate ,  &  nìl dicac  moraliter  e(Te bonuni  ,  qu  àm 
quod  ita  velie  dici  1  Mini  fatis  cric ,  cum  vulgo  loqui:  &quodadfummamrciat- 
cinet>  perinde  duco»  five  praeceptum  qunrium  de  fabbato  obfervando,  dicarui 
morale  eflè  ,  five  non  ;  modo  concedatur  ,  cjufdem  <lKz  natura:  cum*  pra> 
ceptisaliisdecalogi ,  &nosnonminus  obligare  }  quàm  catterà  obligant.  Lubens 
illi  concedam  obiervationem  Sabbari  nonefle  Deoacceptam ,  nec  cnm  mandato 
adaequacè  convenire  >  nili  quatenus  ex  virtucc  praeftetur,  &  requisita  omnia  ad- 
juncì j  habear. 

Quid prsecerea  habet  *  Undeetiam  (ìnquit  Pag  80  percipitur  utili/JIma  diftinBic 
inter  virtutem  ipfam,  feu  obedienriam  animi,  &  a&ionem  impcratam  ,  pracipr.è 
irca  praecepta  poiìtiva  Ex.gr:  abftinere  ab  aliquo  fruBu  vetito ,  e  il  aBus  imperatus  à 
vi/tute,  feu  amore  duminii  Dei ,  ex  hypothefi  divini  pracepli.  ^Abftinentia  utnen  Ola 
xirtus  non  eft ,  nec  amor  dominii  Dei ,  qui  ad  imagi nem  Dei  ptrtinet  :  Po/ejì  enim  Me 
amor  Domimi  Dei  in  homine  effe,  fine  tali  pracepto  ,  <$ inde  fine  tali  abftincnti a.  Amor 
ergo  ille  domimi  Dei virtus  ejì ,  abfiinentia  zero  ex  ilio  amore  procedens  ,  fuppefito  pr<e- 
cepto  >  non  ejì  virtus ,  fedaBio  à  virtute  imperata.  Ita  obediem  ia  qua  cirznmàdo  ,  lavo  > 
off  ero,  virtus  eft  {patito  morali*  :  Sed  circumctfio  ,  lotio,  oblatio  non  ejì  virtus,  nec 
acìio morali s ,  ftd uBio externa >  quamtx  virtute prafto.  Ita  edere,  bibere  ad  gloriam 
Dei ,  aBiones  funt  ex  virtute  prof eBa  >  non  vero  virtus  funt ,  aut  aSliones  morales.  Vir- 
tus in  mente  fola  eft ,  con fiftens  in  amore  Dei ,  inde  illamoralis  ejì,  (f  fola  morali s.  Ac~ 
tioverà  exierna  nec  bona  nec  mala  eft  ,  fedbona  evadit  ubt  cwn  virtute  conjunbla ,  mala 
ubi  ab  eafcf  arata  eft.  Aliud  ergo  eft  virtus  moralis  aBionem  praftans ,  aliud  aBio  externa 
ex  virtute  ili  à  profitta  ,  qu*  etfi*  virtute  praftetur ,  virtus  tamen  non  eft  ,  ?ìecaBio  mo- 
ralis» Ita  amare  gloriam  Dei  moraliter  bonum  eft  ,  edere  autem  ad  gloriam  Dei  non  eft  ac 
tio  moralis  ,  fedaBto  naturalis  vel  voluntarìa  etiamt  à  virtute  morali  profecla  &  di. 
reBa,  in  fé  tamen  femper  uaturalis  manens ,  eiiamfi  virtus  naturalem  illam  aBio- 
nem ad  morali?»  finem  dirigati  Tarn  darà  bac  funt ,  ut  ntfeiam  an  clariora  dar} 
fofjint. 

Rejp.  i.Utut  tam  clara  hxeputet  adv^ifarius ,  ut  nefeiat  an  clariora  dari  pof- 
fint  -,  Nemo  tamen ,  vel  minimum  in  nàc  controvei  fid  verlatus ,  non  videtobicu- 
nora,  quòd  fummam  reifpeétat»  proferri  vix  potuifle.  Hxc  enim  omnia  nobis 
indicavit,  ut  uuliiìimam  illam  diftinclionem  ,  inter  vii  cucem  ipfam  >  &  afìionem 
imperatati!,  praefertiminpofiuvispraeceptis,  auam  nefeio  an  ui'us  neget,  perei, 
peremus.  Sed  quorfum  orationem  fuam  hìc  reftringit  precipue  ad  prsecepta  poiì- 
tiva 3  cùm  fupra  cadem  de  prarceptis  omnibus  aliis  dixerit ,  in  quantum  acìiones 
externas mandarunt ?  Nam fic loquentem  eum  audivimus  , Quod  attìnet  a&ionesex- 
ternas ,  ili  a  aut  connexiunem  babent  cum  virtute  interna  &  ab  cà  iet(  rminari  poffunt,  a! 
*x:gr:  zirtus  liberalitatis  comiexum  boba  aBum  bciuftcaitia  ,  qttem  ratto  reBa  detenni- 
naverit  xAh*  nullo  modo  à  ratione  reBa  deurmit.ari  poffunt ,  nec  cum  illa  cannexs 
funt.  ex:  gr.  lavare ,  circumcidire.  Prioresad  mor  ala  rejtruntur.  Pofteriores  pofitiva* 
Jtmt.  Hwtverè  éBiones  morales  aut  virtutes  proprie  funi  [  N  B)  priora  aBiones ,  ftd 

Y  2  àzir- 


17*        T).£*rw.  Sent.DeLegeMor.examinatur.      Lifa.  I 

à  virtute  potius  imperamur  ■   aliud  ergo  eft  virtus  ipfa ,  fu  aBio  ejus  interna  , 

alitici  aBio  ([ut,  ex  ili a  virtute praftatur.  Virtus  interna  eft,  &  in  animo,  ut aBus  ejus 
eli  ehm  _—  ABio  externa  (NB)  noneftvirtus  _—  Ita  ex:  gr:  aBus  bene» 
ficentidymartyrii,  noneftvirtus  —  virius inme eft quaproducit aBii n externumt 
qui  in  fé,  non  eft  moraliter bonus  >  etiam  (NB)  cum  ex  virtute  praìatur  ...  ■  - 
quomodo  enim  aBus  externus  effet  in  [e  morali  ter  bonus  ,  cum  ne  quidem  internus  morali ;« 
ter  bonus  fit>  nifiquatenus  ìviriuteeltcitur  — —  accurate  ergo  loquendo  ,  nibil  (NB) 
moralher  bonum  aut  virtus  eft  ,  nifi  dileclh  Dei  &  proximi  — —  aBus  vero  externi 
moralher boni  tantum  funt,  ut  ita  dicara  y  concomitanter,  quia  virtuttm  concomitan* 
tur,  &abe*impermtur,  itautmagis  virtutis firn ,  quàm  virtus  ipfa,  cum  *que  iti 
bonosacmaloscàdant.  Porrò  ,  2.  Dicichic  >  aBhnem  externam  nec  bonam  effe  nec 
malam  ,  fed  bonam  evadere  ,  ubi  cum  virtute  conjunBa  eft  ,  malam  .  ubi  *b  e  A  fep  Arata 
eft.  Et  tamen  immediate  poft,  haec  addit,  Aliud  eft  virtus  moralis  aBionempr*ftans; 
aliud  aBio  externa  ex  virtute  illapraftita  ,  qu<e  et  fi  *  virtute  praftetur  ,  virtus  tamen 
nonefty  nec  aBio  moralis  :  Et  Tic  vel  pugnantialoquitur,  vel  diftinguit  ineer  a&io- 
nembonam>  &a&ionemmora!iterbonim.Dein,  ;•  Dicit  edere  &  bibereetiam 
ad  gloriam  Dei»  non  effe  aftiones  morales;  &  confequenter ,  dicac  neceffe  eft, 
prxceptum illud ,  quo  mandatur,  ut  edamus  Se  bibamus  ad  gloriam  Dei,  non 
effepraeceptum  morale.  Praecerca.  4.  Qaalisqu«roeritilIaa&io?  Naturato,  in- 
quìc ,  (ffemper  naturalis  manens.  Ergo  nulla  dacur  dirferentia  moralis ,  inter  edere 
&  biberead  gloriam  Dei,  &  edere  Scbibere  ad  gloriam  idoli;  ucraque  enim  a&io 
edendi&bibendifemper  naturalis  manec.  An  haec  adeo darà funr ,  uc  clariora  dari 
nequeant?  Porro,  j.  Dicic  hic ,  ut  fupra  ,  nihil  effe  virtutem,  aut  a&tonem 
moralem,  prarter  Dei  amorem ,  eòque,  uefupra,  omnia  qua:  iti  decalogo  man- 
dantur,  praeter  Dei  amorem  (dilcftionis proximi,  ut  &.  noftri  ipforum  hìc  non 
meminit)  erunt  pollava,  cum  non  iintmoralia,  &  tcreiumgenusacìionum  amo- 
rali &  pofitivàdiftioitum  ,  nondum  indica  verit.  6.  Denique,  quando  nihil  virtu- 
'.emvulcdici,  praeter  amorem  Dei,  omnibus  Philofophis  coitradicit,  qui  longc 
plures  virtutes nominane,  ut  ex  ih  qui  ethicam  tracìant  abundè  conftat;  Imo  & 
i'eripturas,  quaenufquam  k^nni  ^virtutem  ita  fumit ,  ut  Iiquec  Phil.  4:8.  1  Pet. 
2: 9. 2  Per»  1:3»  5.  Quid,  an  nihil  his  clariora  proferri  poteft  * 

Quaepoft  jam  eximinata  hubet  hic  Autor ,  de  legibus  pofitivis ,  Pag.  9,  &  io. 
poftea  confiderabimus.  Pag  11.  fic  novum  inchoat  paragraphum.  Hanc  etiam 
moralitatis  ideam  habuerunt  qaotquot  unquam  ili  A  voce  ufi  funt.  B^fp  Credo  eum  non 
dicìurum,  hanc  moralitatis  ideam ,  quamjamjam  file  expreilit  ,  &nosexamina- 
vimus  ,  habuiffè  quotquot  u  iquam  il  là  voce  ufi  funt.  Proferac  vel  unum ,  nullam 
afìionem  exrernam  dicentem  eflè  moralem  ,  &  amorem  Dei  internano  folam  mora- 
lem  effe ,  Uve  ex  Philofophis ,  Uve  ex  Scholafticis  >  live  ex  Theologis  ;  Ubi 
talia  legerim  ,  ego  quidem  non  memini. 

Quidprarcerea?  Cum  enim  (inquit)  vox  illaScriptur*  non  fit  >  indeque  multis 
ambiguitatibusobnoxia,  pr*ftitiffetlongt\illàvoce  abjì'tnuifìe,  C^A«yir$  <ftA**Tèj*-»»tf- 
tipr®*  ityiu  tantum  adhibuijje.  Qui  fpiritus  S.  voci  bus  hi  [ce  non  utttur  ',  fed  quétin  febo- 
Jisappdtantur  morali  a,  vocat  pracepta  ,  qua»  qui  faciet  vivetineisi  qua  vero  ex  pò. 
teftatc dominici pofuivè  &  libere  mandantur,  hy^g^t  rlacita  ,  vocat.  Si  cui  tamen 
Tfwe  moralis  tttilikeat»  Mi  fané  incumbit ,  tÀijxiufmoài  fenfu  uti ,  quem  eì  dederunì 

Hit 


Cap,XIlI.  n).Burm.  Seni. De Lege Mor.  examinatur.     17 j 

iUiquieautifolent.  J^/p.fatemur  vocem  hanc  non  effe  fcripturae  vocem:  Movie  ta- 
men,  aliisetiamin.TheoIogianosuti  vocibus ,  quazinfcripturisnon  ìeperiuntur, 
quale*  iuiit  Trinità:  ,   Sacramentum ,  &  alia  quidam  :  Ncque  efthajc  fola  caufa, 
cur  tot  ambiguitatibus  obnoxia  fit  :  Nam  fnuper  ipfum  vidimus,  voce  vinutis , 
quxeftfjcrsefcripturz  ,  aliolonge  fenfu,  quàm  ufpiam  fcripturarum  fumi  novi- 
mus,ucentem;atqueitaambiguarn  earn  reddentem.  2.  Quidde  vocibus  illis ,  quas 
hic  adhiberi  opta  (Ter,  8c  dteit  cflfe  AÓy»$  J«Aixr«f  *>«u*k^t^  à><¥  dicendum,  fupra  vidi- 
mus,  &  quàm  male  ab  ipfo  huc  apphcenrur,  olìendimus.  Nufquam  fciiprurarum 
legimus,  prxceptailla  ,  qua qui factet  viventi it s ,  Scdogmata,  ita  (ibi  invicem  cp 
pofita  effe,   ut quicquid  eomprehendttur  fub  nomine  legum  divinarum    exhau- 
riant:  &iita  ,  tantum  ea  ,  quae  abipfowortf/wdicuntur  ,  denotare  ;  haec  auc.m  , 
ea  tantum,  &  eà  omnia,  quae  ex  potelhte  dominici  pofnivc  &  libere  mandamur  ; 
Etenim  vox  dogma ,  aut</og»wMfumitur  prodecretis  hominum  poliricorum  Lue. 
2: 1.   *At1.  17:  7.  Et  48. 16:  4    Decreta  Eccleiìaftica ,  miniftcrialiteri  Praspc- 
fitis  Ecclefiafticis  condita  ,  denotat  :  Quorum  unum,  puta,  de  vitanda  fornica* 
tione ,  conceder,  uti  fpero,  adverfarius ,  effe  morale,  feu  inter  ea  numerandum, 
qua  qui faciet  viva  in  iis»    Et  Epbef  i:  15.  &'  Col.t:  14.  denotat  hxc  vox  Jeges 
tantum  Ceremoniales  ;  licet  quidam,  tefte  Ca/D/woinlocum ,  putent  ibi  intelligi 
leges  Morales  ;  Undeliquet,  nane  vocem  dogmata  non  femper  denotare  ieges  tan- 
tum pofitivas:   Neceasomnes  ufquam  denotare  -,  etenim  nufpiam  denotat  leges 
forenfes  ,  quasitidem  pofitivse  erant ,  feu  qua:  expoteftate  dominici  pofitivè  &  li- 
bere  mandabantur  ,  porrò  Epkef.  1:  15.  vocat  Apoftolu»  iftas  ceremonias  f  »©- 
H$»  tc#W»  :     Ad  proterea  dicemus  vocem  àfyxn  tantum  denotare  Ceremonias  t 
Videquarfoi<pw.7i  verf.8,9,  ili  13.    2  P<*.  2:  verf,  21.   Matth.ic:  verf.$,6. 
3c  20:  verf.  40.   Marc. 7:  verf.  8,9.  Joan.ty.  verf.  34.    St  alia  non  pauca  Scri- 
ptum loca.     Ncc  dìcere  poteft ,  hanc  vocem ,  cifcxj ,  femel  tantum  lignificare 
Cerimonia*)  eòque  nontam  aptamelTe,  ut  ad  oppofitaJWor^/i^wxdenotanda  ufur- 
petur  :     Na m  faepius  in  Scriptum,  Ceremonias ,  &  quae  ex  poteftate dominicà  po- 
sitive 8c  libere  mandantur,   denotat ,  quàm  ipfa  vox  dogmata,  ut  videre  licer, 
Hebr.j-,  v.$,  16,  18.    &9'.verf.  19.     Joan.  io:  verf.  18.  &  12:  verr.49.     Et 
quodad  ea  attinet  qiu  qui fecerit ,  vivet  in  iis ,    fupra  oftendimus,  inter  hsecnumc- 
randumeflcpratceptumillud  ,  denon  edendo  frucì*  vetito,quod  illepofitivum  efle 
concedit?     $.  Quando  ipfilibet accurate loqui,  illelongèaliterhàc  voce  Morali: 
atitur,  quàmquivisalius,  quiei  utiunquam  notus  fuit  ,  ut  ntiper  vidimus,  cur 
rrgócuiquam  vitiovertit,  quòJ  aliterhax  voceutatur,  quàm  ipfe  veliti     Quando- 
quidem  ignorare  nequeat,  diverfo  fenfu  hanc  vocen  àdiveifis  ufurpari ,  iJ li  fati* 
rflèdebet,  quòd  feiat  quo  in  fenfu  nos  cam  fumarr.us.  Sed  olt^ndJtquomodoà  com- 
muni fenfu  abeircmus. 

Vcasiìliusor'igirtm  (  inquit  )  debemus  ^Arilot  li ,  won  Paulo  rfwr  Spiritui  S.lllius 
iotìrina  de  mori  us  ^n  tir  ìèì*  àmoribu^  ih%n  e jì  nominata.  Und<  ipfìus  Ethica 
Nicomachia  ,  Eudemia  ,  13  magna  moralu,  p<muà.  haRcvus nemo  nijì  ilt.imoraHa 
e\ua  natura  nota  funt  intdlexit.  Quomodo  autew  ipft  Ariftottles  )us  naturale ,  quod  ' 
idem  eli  cum  mordi  ,  deferibat,  vici  Erh  Nicom.  L.^.C-  7.  ubi  docetjus  politicum 
*Hndefft  <punw  natu^ae ,  aliud  ufm^t  legale  (  levis  voeabulo  rriBius  fumato  ,  fi- 
~utboc)m  interdumn  ci  7»|«t  cvnjtitutumvout  >  ìliud   quod  ubique  eaudun  vira 

Y  3  haber, . 


r74        T).  5w/w.Sent.cleLege  Mor.cxaminatur.         Lib.  I. 

habet,  &  non  quìa  videatur,  velnon  :  Hoc>  quod  à  principio ,  utrum  hoc  vcl 
alio  modo  fiac  nihil  refert ,  ubi  vero  fuerit  conffrtutum  ,  refect  ,  ut  mini  redimi  » 
aut  capru m  facrifìcare ,  aut  duas  aves.  Qu*  dijferentia ipfum  jus  morale  &  pofitivum 
adamufjìmrejert  t\efp.  i.  Cuicunque  origwem  nujus  vocis  debeamus  ,  nonmul, 
tumintereft,  fi  leniti  fatis  apcoimò  &  communiorìfumamus.  2.  Etfinemoper 
moralia*  qua?  trattar  ^Ariftoteks  ?  aliaintelligatquàm  ea,  quse  natu  à  nota  fune, 
An  hinc  fequetur  ,  Arrftotdtni  omnia  qua:  natura  integra  feiri  poterant,  noviffe? 
Si  non  >  quidni  poffunt  &  alia  >  natura  quidem  pura?  aut  lumine  gratis:  &  verbi 
Dei  ìlluftrata,  nota,  moralia  dici ,  licet  Ariftotelem latuerint  ì  tAriftottlts quidenx 
internale  moralia  natura  nota  ,  ea  quoque  numerar ,  quxnos  prò  vitiis  raorahbus 
habemus  :  An  propterea  damnandi  fumus ,  quòd  vocem  ilìadi  non  omnibus  # 
quibus  Arìftottlti  >  applicemus  ?  3.  In  diftinftione  ìlla  politici  Juiis,  tantum  dìf- 
criminat  Jus  Naturale >àjure  Legali  vcl  Pofitivo  homiuum  ,  non>  Dei:  Hujus 
enim  prorfus ignarus fuerat:  Et,  quia  Ariftotdts  nihil  de  hisfeiverat»  fed tantum 
de  poiìtivis  humanis,&  deiislocutus fuerat  •  &  ea  à naturalìbus diftinxerat:  an  bene 
hinc  fequetur ,  nullum  jus  Deo  pofitivum  ,  nobis  dici  pò  (Te  morale  ?  Quidfcive- 
rat  ArìftottUi  de  fide  in  mediatorem  t  Anquia  natuia,  hoc  illi  non  innotuit .ideo  prò 
virtute  morali  non  fithabenda.'3  Ipfehocnegabir.  4.  Verfomquidfiftemus  dittinoti- 
oni  ab  Ariftotde  allignata:?  Egoquidem  nihil  video  inconamodi  inde  fequuturum/ 
Nam  fi  permittet  adverfarius ,  ìftas  voces ,  Illud  quod  ubique  eundem  vim  habet 
ampliare,  ita  uthunc  habeat  lendini ,  illud  quod  ubique  eandem  vini  habet,  aut 
habere  debet,  ego  diftinftionem  ampleótar;  Et  hanc  ampiiationem  ipfe,  ut 
fpero ,  non  rejiciet  ?  Etenim  ,  fi  illud  tantum  morale  dicatur  ,  quod  ubique  acìu 
vim  habet  eandem,  pauciiììma  admittet  moralia;  &  plurima  fune,  quatà  princi- 
pio utrum  hoc  vel  alio  modo  fìant  plurimum  refert ,  qua:  tamen  acìu  non  habent  can. 
dem  vim  ubique,  utinotum. 

Ab  sAriftotde  (  inquit  porrò  pag.  12.)  vocem  hanc  eodemfenfu  mutuati  funt  fcho* 
laftici.  ha  <y  Thomas  2.  2<t.  57-  2.  jus  dìvìdit  in  naturale  &  pofitivum ,  quorum  il~ 
lud  homìni  commenfuratum  eft  ex  ipfa  natura  rei;  hoc  ex  condicio,  five  ex  com~ 
niuii placito ,  ad  hanc autem legem  naturar  pertincre  omnia  prajeepta  moralia  prò- 
hat  i.iSq^  ioo.  Art.  i.concludtm  ex  loco  Roro.2.  cum  gentesea  qua:  legis  fune 
naturaiiter  laciant ,  id  oportet  Iritelligi  de  his  qua;  pertinent  ad  bonos  mores.  Ergo 
omnia  praecepta  MORALIA  legis,  effedelege  NATURA  qualatius  h,  cor» 
pore  articuli  videre  opera  pretium  eft.  Refp.  Si  fcholaftici  iiil  aliud  dicant  ,  quànt 
quod  dicit  lArifloteUs  >  nihil  adverfum  nos  dicere  Eos  ,  ex  dicYis  jam  conftat. 
2#  Thomas  nihil  tale  dicit  fecunda  fecund a  Q_f7.  Art.  2.  Nec  frima  fecund a  Q* 
57,  Art.  2,  ubi  ergo  inveniam  bare  di&a  >  nunc  non  occurrit  :  Sed  ubidii  que 
hoedicat,  verba  ninil  contra  nosfaciunt  :  Nam  ibi.utexverbiscitatis  liquidi- 
vìdit  tantum  Jus  humanumin  Naturale  Se  Pofitivum.  Quid,  anhincconcludetad:- 
verfarius  ,  Jus  aliquod  Deo  pofitivum  ,  nobis  non  pofle  effe  Naturale*.  2  Dicit 
quidem  Thomas  i.z&Q^ioo  Art.  1.  omnia  praecepta  moralia  ad  Iegem  natura?  per- 
tinere.  At  in  corpore  articuli  dicit ,  horum  moralium  quaedam  effe  ,  qua:  fubtilio* 
ri  confideratione  ratìonis  ìndigeant ,  &  à  fapientibus  tantum  judicenturefleobfer- 
Vanda ,  qua:quidem  de  Lege  Natura?  effe  fatetur ,  ita  tamen  ut  indigeant  difcipli- 
na,  qua minores à fapientioribus mflruantur.  Et  alia  effe,  ad  qu«judicanda ratio. 

fiumana 


Cap.XIII.    T>.  Bum.  Sent.de  LegeMor-examinatur.        175 

humanaindigetinfttuftione  divina?  perquamerudimu!  dedivinis.  Sicibid  Q^9 
A rt .  2.  ad  nane objeótionem.  W  fubvenire  debet  homini  Lx  divina ,  ubi  deficit  ratio 
humana  ?  ficut  patee  in  bis  qua  aifidem  p:rtinent  ,  qua  funt  fupra  rat  ionem.  Sed  ad 
fra:cpta  morali  a  ratio  bominis  fufcere  videtur»  Ergo  prtcef/ta  morali*  non  funt  de  Ug: 
vet eri ,  qua  efllex  divina.  Sic  refpondet.  Quodlcgi  divina conveniens  erat ,  ut  non 
folum  provideret  homini  in  bis  ,  ad  qua  ratio  non poteft',  fed  etiam  in  bis,  circa  qua  con- 
tingit  rationem  homini s  impediri  ■■  ■-  Circa  alia  vero praceptamoralia  3  qua  funt 
quajì conclu/iones  deduBa  ex  communibus  frincipiis  legis  natura  >  multorum  ratio  aberra  ■ 
bat ,  ita  ut  quadam  qua  funt  fecundum  fé  mala  ,  ratio  multorum  licita  judicaret  5  u,idc 
oportuit ,  centra uirumque defeBu  n  ,  homini  fubveniri  per  authontatem  legis  divina,  &c. 
pluraexT/wwinoftramcoutirmantiafententiam  fupra  citavi mus ,  qua;  hic  repete- 
re  non  eft  neceflè.  Et  qua?  poftea  cìcac  Ad  verfarius  ex  eodem  Thoma  1 .  2se  CL99  • 
Art.  2.  $.  &  4.  nihil  conerà  nos  heiunt  :  fatemur  enim  Moralia  effe  a&us  virtutum , 
&Cercmonias  effe  divinas  determin3tiones,  &  diftingui  à  Morahbus,  oc  Moralia  effe 
de  diramine  legis  natura» ,  addita  Thoma  explicatione ,  de  qua  fupr.ì. 

QuaecicacdeinexG*jrtvi«oin  Art  i.^.ioo.magisip(l,quàm  nobis  adverfantur^ 
tura  quia  dicit ,  appellatione  moralium  hoc  loco  incelligi ,  non  folum  ea ,  quae  ex 
ratione  naturali  pura  derivantur  ,  ut  conclufìones  ex  principiis  ;  fed  etiam  ea  ,  qux 
eidem  ,  adjuntto  illi  lumine  fideii  confonant:  Tum  quia  nos  non  dicimus,  omne  quod 
a  pura  inftitutione  pendet ,  eflTe morale;  fed quòd  quaedam  ,  qua:  ?  quoad  funda- 
mentum  naturalia  ,  opushabentjdeterminationeahquaadpraxin  clarius  &  diftinc- 
tias  inculcandam  &  explicandam,  moralia  dici  polline  ;  imprimis  cùm  fila  determi- 
natio  operibus&exemplo  Dei  exponatur ,  feuin  ipfa  creationislege  legenda  propo- 
natur,  &>  ceu  quid  natura?  humanae  conveniens ,  omnibus  in  omniEcclefiseftocu> 
pbfervanda  proponatur. 

Quod  ad  V*fquequmm\nzt  &  Medinam,  quorum  poftea  aliquot  cìcac  verba,  non 
fune  me  penes  :  Verba  tamen  hic  citata  fupra  à  nobis  examinata  fune* 

Novit  fatis  Scotum  &  Alenfem  prò  noftrà  citari  fententia  ,  &  licet  ipfilibeat  di- 
cere j  exiguam  hic  effe  Scoti  aucìoritatem  ,  quia  perpecuo  Thoma  contradicendi 
Audio  laborae  ;  conftat  tamen  quanta:  fit  apud  Scholafticos  omnes  authoritatis , 
&  quantacum  ratione  Thoma  farpius  contradicat.  Necfufficit  dicere  ,  Alenfem  hic 
fingularem  efTe>  &abufivè  appellare  morale  difciplin*  >  determinaeionemdivinam 
particularem  circa  mores.  Novi  eum  conari  etiam  hos  ad  fuas  trahere partes ,  nec 
ad  citata  nuncrefponderepoffum  >  cùm  libri  ad  manus  non  fint. 
Verba  Jac.  Altenjìaigiu  Lex.Theol.  Pagi  488  dicentis,7»or*//4ad  jus  naturale per- 
tincre  >  nobis  non  adverfantur,  qui  fatemur  moralia  vel  pertinere  ad  Jus  Deo  Na- 
turale» velad  Jus  nobis  Naturale  :  Jus  autem  nobis  naturale  intelligimus  Primx- 
Yum,  non  Co^uptum. 

Quod  ad  Molinaum  attinct  »  qui ,  ParanCir».  ?.Pag-  4*-  Dicit  ni  juris  tjft  pv 
filivi  >  cujus  nullum  vefììgium  reperitur  in  n  Mira  ,  qualis  eft  obfcrvatiofeptimi  dt:it  &c, 
Licet  exiguaefit  apud  meauthoritatis  j  tamen  non  video  quid  contra  nos  faciam  ip* 
fius  verba  ,  quòd  fpeftat  canfam  jam  prasfentem  :  Nam  ,  quicquid  pucet  illc  de 
obfervationefeptimidiei,  dequanunc  nondifputimus,  concedere  poffumusid  Ju 
riscfTj  Pofitivì ,  cujus  nulluiii  veftigium  reperitur  in  nit\r  a  ;  Quod  enim  ad  fabba  - 
tumattinet,  fupraex parte»  &  poftea  fulius  oftendc'mus,  ejus  vcftigium  aliquod 
in  naturai  naturata icil. ,  repcrin.  Av., 


1 76        1).  Bwtm.  Sene  de  LegeMor.  examinarur.        Lib.  I. 

lAntonius  Cregutus ,  quem  poftea  citac ,  in  Revelator:  Arcati:  Cap.  i.  Plus  ipfi , 
quàm  nobis  noccc  :  Nam  ad  mandata  bypothetica ,  qux  abfolutis  opponuntur ,  referc 
pcehitentiamy  fidem,  gratiam,mifericordiam,  &c.  Quae  faltem  omnia  non  nebbie 
adverfarius  ipfe  moraha  effe  :  Oicit  etiam  ,  ea  quae  erant  adiaphora ,  fieri ,  politi 
divina  voluntate  ,  neceflaria  ,  quia  bonitatem  nìoraiem  vettiunt,  in  quo  ipfi  adver- 
lano  coniradicir»  Rehqua  mhil  contra  nos  factunt. 

Hddeggerus de lege cibario nofter eft ,  quando  Cap.  v.  § 5.  Morale  definitper refm 
petlum  ad  cos  atlus  creatura  rationalis  ,  qui  propter  convenienti  am  vel  difeonvenientiam 
cum raiiona'.i natura  ,  velpotius  cum protesto  Dei >  moraUm  turpitudimm  babent  >  tni 
ntceffitatem  moralem  :  AC  dicit  ad  morale  praceptum  [ufficere  ,  ut  ratio  ex  congeniti! 
principiis  jufiitiaO' honeflatis  judicet ,  a&um  aliquemcumfm&À  &  immutabili  volurtm 
tate,  &  natura  Dei  convenire  ?  Nam  facile  eft  oftendere5  quomodohsec  ad  fabba- 
tum  applicar!  pollìnt.  Imo  ipfe  Hddeggerus  ibidem  Cap  6.  $  9.  Pag.  99.  Mentem 
fliam  exponit  >  inquiens  ,  Et  praceptum  hoc  cumprteepf  defabbatbo  nemofacile  com* 
parabit ,  qui  interrì rumqut  diferimen  vel  leviter  ayvmadvtrtit.  Infabbatho  morale fuit , 
quòd  Deo  dicandus  dies  atiquis  in  feptimana  ■   Prtccpta  mim  non  funt  determi, 

nandaex  addita  ratione  ,  fed  ex'jundamentopracipientit ,  vel  e au jet  finali*.  Skut  pr*. 
ce f  tum  defabbatbo  ex  altera  parte  ideo  morale  >  qutA  ratio  naturalis  praceptt. 

Amefium  deniqueprofecitat  >  deconfc  Lib.  4  e.  22.  §  1.  ptobantem  Juramerj- 
tum  non  fuifle  partem  legis  vel  ceremonialis  vel  judicialis  :  Quia  nihil  habuit  prò. 
prium  Judseorum ,  fed  fuuTe  juris  moralis,  quo d  acque  ad  Chnftianos  pertinet  ac- 
que ad  Judseos  ;  quali  nos  diceremus  id  morale  effe?  quod  Judjtorum  proprium 
fuit.  Nec  nobis  adverfancur  qua:  habet  ibid  Lib.  5.  Cap.  1 .  $  17.  Quando  dicit pr<e. 
cepta  omnia  morali  a  effe  dejure  naturali ,  prater  determi nati onem  diti  in  quarto  praceptot 
qua  eft  juris  pofitivi  :  nam  ìllam  determinationem  diei  praecilè  feptimi ,  feu  ultimi  in 
ièptimana,  non  dicirr^s effe juris naturalis;  & tamen prseceptum  quarcum  de  fab- 
bato  hebdomadali,  nonobftante  hàc  determinatione  5  Juris  nobis  Naturalis  effe 
aflìrmamus ,  licet  Deo  fic  quid  polìtivum  :  &  ideo  ejì  immutabili*  plani  inJJtutioniS) 
(ut loquituridemAmeCius in  meuulla  Lib.  1 1 .  Cap.  15,$  6)  Ita utrefpeHu  officti  & 
obltgattonis  ncftra ,  eandem  piane  vim  (3  ratimem  babeat ,  cum  iis  .  qua  ex  natura  [uà 
funt  Moralis  <2  Naturalis  juris.  Atque  adeo  reBè  à  Sckotajìicis  dicitur ,  Juris  effe  Mo- 
rate >  wo«  Naturse  *  yi^Difciplinae* 

Non  eft  ergo ,  quo  J  ex  di  t\is  fui»  colligat ,  igne  liquido  liquidius  effe ,  vocem  mo- 
ràlis apudomnes  auBores  ,  qui  ed,  ufi  funt  ,  denotare  ea ,  qua  legis  naturalis  <st  virtutum 
funt ,  quaqut  legipofitiva  oppo [ita  funt  :  Et  f equi  >  illum  qui  de  mor alitate  alicujuspra- 
cepti  disputare  vult ,  fenfu  ufìtato  tjìam  quoque  vocem  adhibere  dL  bere ,  nifi  autfolus  voci, 
bus  dominari ,  aut  merts  ambigui  iati  bus  ludere ,  aut  \»  pn&X*iS  Rudere  vetit.  Nam  li- 
cet ipfe  dicat ,  le  vocem  illam  ita  conftanter  fumprxflè  ;  ac  infinuet  Reverendum  il- 
lum Theologum  &  Collegam,  cui  hie  fé  opponit,  folùm  vocibus  dominari, 
nacris  ambiguitatibus  ludere ,  &  a#^^^/*<«  illudere  :  Nerao  tamen  >  ex  fupra 
diftis,  non  videe  >  ipfum  omnes  ,  quotquot  uuquam  demoralitate  fcripfennt, 
corrigere,  quando  proprie  loquendo  nihil  morale  vult  dici*  praeter  Dei  aaio- 
Tcm  ,  &  praeter  hunc  aótum  folum  ,  nihil  prò  virtute  haberi .  Non  he-; 
gavtc  ccleberrimus  ille  Vir  ,  vocem  Moralis  ea  denotare  ,  quae  legis  natura- 
lis de  virtutum  fune ,    licec  dixeric  vocem  eam  alia  denotare  quàm  ea  fola ,  qur 

adver- 


Cap.  XIV.       Determ.  pofitivanontollieMoralit.        177 

advcrfarius  dixerat  Legis  Naturalis  &  vircutum  effe.  Nec  negaverat  Leges  Me- 
salcs  effe  Pofiiivis  oppofitas  ,  modo  termini  ritè  expliceorur.  Nunquam  enim 
dix.rat,  idquod  Deopofitivum  eft,  effe  Deo  Naturale:  Aut  e  conerà:  Ncque  dixe- 
rat ,  idquod  nobis  Naturale  eft,  efleeoipfo  PoGtivum  ;  aut  e  contrae  licei  dixerit 
id nobis  Naturale  effe  po(Te ,  quod  Deo  Pofitivum  eft. 

Carpit  etiamhicadverfarius,  quòddixerit  vir  ìlle  Celeberrimus ,  diftinguen- 
dum  effe  inter  .Moni/*,  &  Morale  vr'  i|«x?»>  9112111  diftinftionem  noneffinxerar; 
pam  etiam  eam  habet  Wmàdims  Theologus  non  in  Celebris ,  ut  iple  facecur.  Sed 
annon  ipium  plures  enumerantem  gradus  moralìtacis  fupra  audivimus  i  Annon  tan- 
tundem dixerat ,  quando  moralia  in  immediata  &  mediata diftinguebat  >  &  mediata 
iterum  fubdiftinguebat ,  ac  tandem  moralia  omnia  proprie  loqnendo  ad  unum  re- 
durebatacìurainternuni?  Annon  ex  his  verbis  expifeari  poffumus  plures  mora- 
lium  diftincìtones ,  quàm  eft  ea  una ,  quam  hic  carpit ,  eòque  crimen  objecìura  in 
ipfum  sequiùs  retoi  quere  ?  Sed  quoifum  hasc,cum  fingulis  liceat  menrem  fuam  ,  eo  > 
quem  optimum  judicat,  modoexplicare.  Logomachia*  amare  viderur,  qui  tan- 
tum de  voce  raovu  ftrepitum  ,  &inutilemconcitatdigladiationem.  Sed,  his  mif 
fis,  adaliapergo. 


CAP.    XIV. 

An  Lcx  ullaMoralis ,  propter  annexam  determinationem 
pofitivam,  fiat  Lex  purè  pofitiva. 

COmmuniter  ab  adrerfariis  noftris  conceditur  ,  Leeem  Moralem  requirere , 
ut  aliquod  tempus  folenne  Deo  ejufque  cultui  foìenni  dedicetur  &  fepa- 
retur;  &  hocvolunc  exhaurire  totum  ìllud  Morale*  quod  in  quarto  decalogi 
praecepto  continetur.  Kt  tamennoluntSabbatum  hebdomadale  effe  quid  Mo- 
rale ;  ed  quòd  determinarlo  temporis ,  ejufque  limitano  ad  unum  ex  feptem  , 
Se  ad  ieptimum  ,  fit  quid  à  mera  yoluntate  Dei  dependens  :  Ac  proptereavo- 
lunt  mandatum  ipfum  de  Sabbato  fancìè  obfeivando,  effe  mere  politivum. 

Nosautem  poitea  non  ir-odò  probabimus ,  Juris  effe  Naturalis  ,  ut  tempus  ali- 
quod folenne  cultui  divinuirupendatur;  (  quia  forte  non  omnes  hocconcedentad- 
verfarii  noftn  :  )  fed  &  Juris  effe  Naturalis  &  Moialis ,  (  prout  nos  fupra  hos  ter- 
minos  explicaYimus ,  )  ut  Sabbatum  hebdomadale  obfervetur;  feu,  ut  unus  ex 
feptem  diebus  in  cultu  folenni  tranligatur.  Concedimus  tamen,  &Deoliberurrt 
hiiffe  ,  abfolutèloquendo  ,  unum  cxo&o,  aut  unum  exfex  ,  huicufuideftinaffe, 
uti  ei  Uberumerat,  mundum  univerfum  fpatiu  feptem  aut  quinque  dierum  abfol. 
vere  ,  licet  in detern.inatione  jam  à  divini  upicntia faftà nobis  acquiefeendum fit , 
Se  hanc  temporis  proportion'jm ,  ucpote  qu.e  Deo  iapientiiiìmooptimajudicata 
eft  ,  optimam;  &  aliis  omnibus,  five  minoiibus  ,  fivemajonbuseffepreferen- 
dam,  diccndum  fit,  &  exlibero  ejus  beneplacito  pendere,  quòd  feptimus  prxcifc 

Z  dics 


178  Determ  pofitiva  non  toliic  Morali t.  Lib.  L 

diesfeptimanae,  ohm  defignatus  fu^rit  ;  Scmincfub  Eaangelio,  dies  hebdomadis. 
primusnominatusfit.  Hoctamennonobfhnce,  a-fórmamus.»  prxcepturn-deSatw 
bato  hebdomadali  morale  effe;  feu,  decermnutionem  nane  pofitivam  non  tolleré 
moralitatem  praccepti. 

Difquirendum  ergo  hic  in  genere  :  (  Nam  non-dum  adpamcularia  ventum  eft  ) 
anLexÀioralis ,  cui,  proprer  varias  rationes ,  ad/uncìaeft  pofitiva  aliqua  deter- 
minano, qua?  à  liberà  Dei  voluntatependet,  dicenda  fìt  propterea  non  moralis , 
fed  purè  pofitiva? 

Nos  fupra  Cap.  1 1  v  probavimus,beneplacitum  Dei  fbntem  effe  feu  caufam  om- 
nismora!icatis  ,  qux  eft  in  noftris  acìionibus  :  Nam  noftrae  acìiones  moralesfeu 
moraliter  bona?  dici  poflune  folummodò  ,  quòd  conformes  fint  legi  a  Deo  Iatar^' 

Notum  etiam  eft,  Acìiones  noftrasomnes  in  genere phy fico  confideratas ,  nec 
bonaseffè  nec  malas  moraliter.  Et  acìiones  omnes  noftras  humanas  in  individuo  , 
feu  quatenus  cìrcumftantiis  veftiuntur  ,  rationem  moralem  induere ,  &  vel  effe  bo- 
nasveimaias:  Omneenim  verbum  otiofum  Matth.  il:  $6,  $7.  (  nedum  acìio 
otiofa,  )  malumeft;de  eo  namque  rationem  reddituri  fumusindiejudicii,  ver- 
bum autem  otiofum  id  dicitur  ,  quod  fine  debito  fine  profertur.  Hinc  probanc  Tho. 
mifta  ,  nullum  acìum  humanum  à deliberativa ratione  procedentem ,  effe,  inex- 
ercitio  feu  individuo ,  ìndifferentem.  Vide  hàc  de  re  Didoclavii  Altare  damafeenum 
Pag.  498.  &c  Unde  autem  eft ,  quòd  acìio ,  fi  ve  qugad  fpeciem  ,  five  quoad  in- 
dividuum  ,  fiat  moraliter  bona  vel  mala,  nifi  àlege  divina,  feu  figno  voluntatis 
divina: ,  hoc  fpecificè  malum  vel  bonum  ,  illud  autem  tantum  in  individuo ,  prout 
hisautillis  circumftantiis  circumeingitur  &  veftitur,  conftituenris  t  Concedo 
quidem,  quafdam  dari  acìiones  ,  qua?  in  fpecie  convenientiam  aut  difeonvemen- 
tiam  quandam  babent  cum  natura  fiumana,  &  ad  eam  perficiendam  vel  non  perfìcien- 
dam  apta  funt ,  antecedenter ,  in  figno  rationis ,  ad  acìum  voluntatis  mandantis  aut 
prohibentis  ;  nego  tamen  ,  eas  acìiones  propterea  dici  poffe  moraliter  bonas  vel 
malas,  fed tum  demumtales  effe  Sedici,  quando exiftit  lex>  quacum conveniunt 
velnonconveniunt. 

Communiter  dicitur,  acìionem  noftram  hunanam  omnembifariam  confiderai  • 
vel  in  genere  phy  fico  feu  naturali ,  vel  in  genere  morali.  Et  quatenus  in  genere  {>hy- 
fico  •  feu  in  linea  naturali?  confideratur ,  habere  fuam  bonitatem  vel  malitiam  phy  fi- 
cam,non  autem  moraliter  bonam  vel  malam  effe.  Sed,quatenus  acìiones  noftrarcon- 
fideranrur  in  genere  morali ,  eas  tum  induere  rationem  bonitatis  vel  malitije  moralis, 
quia  hoc  modo  confideramur  quatenus  legi  Dei  conformes  funt  Se  bonse,  vel  quate- 
nus ei  difTormes  funt  >  &  malas  moraliter.  Et  hoc  refpeftu ,  congrue  fatis  dicere 
poflumus  ,  acìionem  legi  Dei  conformem  ,  Gve  in  fpecie  ,  five  in  individuo 
tantum  ,  cum  in  fpecie  »  feu  ratione  objecìi  ,  à  quo  fpecificari  acìionem  dici- 
mus ,  indifferens  fit,  moralem  effe  &  moraliter  bonam.  Per  legem  autem  hic , 
aon  intelligimus  pra*ceptum  auribus  tantummodo  propofitum  ,  fed  omne  fig- 
num  voluntatis  divinse  d;bitumorficiiconftituens,  five  per  no'.ionesinnatas  ,  five 
per  opera  Se  exempla  Dei  externa.five  per  vocem  audibilem,id  homini  notum  fiar. 

Fruftra  ergo ,  ita  ego  jiidico ,  carpit  adverfarius  nofter  clar.  Burmannus  Reve- 
rendum  fuum  collegarn ,  quòd  dixerìt,  rem,  vel  acìionem  in  fé ,  &citra  imperami 
Dei ,  indifferentem  >  per  praeceptum  pofitivurn  decere  effe  indifferentem  ;  &  ex 

prateepeo 


Cap.  XIV.       Determ.pofitiranontollicMoralic.        179 

praecepto  accipere  rationem  moralera ,  ita  quidem  ut  fiat  moraliter  bona  ;  Qwe 
quidem  fine  ullo  ftupore  &  legi  &  audiri  poflunt.  D.  itorrc.  autem  dicit  Pag.  24.  fé 
haec  non potuhTefine ftupore legcre.  Sia  rationes  hu jus  ftuporis  pauliìper  exam:- 
nemus, 

Mite  r  piane  de  hifee  loquitur  (  inquit  Apolog.  Pag.  24 .  )  &  docet  nosferiptura  >  qu  « 
etiam  pofi  pneceptwn  ceremorùas  valde  extenuat ,  pr&  ^raceptts  illis  vere  moralibus*  Ita 
Erech.  zoili»  12.  dtfiinguit  inter  pracepta,  qu«  Gquis  faciat  >  ex  illis  vivat: 
hoc  e  fi ,  qua  funt  vita  (hoc  e  fi  )nfihìa  homi  ni  s  ;  nam  illa  eìt  vera  ut  a  ciusfpirìt.  ex  ti- 
more Deifluens.  XJnde  A3.  7: 38.  vocatea  Stephanus  xóyi*  ££;&  )  &  inter  pracep- 
tanon  bona?  inquibushonionon  vivit  verf.  25.  Rjfp.  Magnam  quidem  effe  dif- 
fcreatiam  inter  prsecepta  ìlla ,  in  quorum  obfervatione  eft  vita  &  jultitia  homims  ; 
&  inter  iUa ,  in  quibus  nulla  proprie  juftitia  eft  \  nemo  negat  :  Ut  &  inter  illa , 
qua? hic  vocantur  bona  \  Se  ea ,  qus  vocantur  praecep  ta  non  bona  ;  Sed  quid  inde 
condudet  f  Non  enimhinc  fequirur,  a&ionesinfe  indifFerentes  ,  perprsecep- 
tum  pofìtivum  non  accipere  rationem  moralerc»  Non  dicic  textus  prascepta  illa» 
qua  qui  f eceri t  >  vhet  ex  illis ,  tantummodo  morsila  eflèdicenda.  Quòd  leges  olim 
àDeolat*  populo  Ifraclicico  >  diftin&se  fuerint  inter  fé ,  quis  negat?  Quòdacìio- 
nesilbc,  in  quacunque  materia,  quaemandataeerant ,  dici  nequeant  moraliter  bo- 
na: ,  non  dicic  textus.     Sed  quid  intelligit  per  prsecepta  illa  non  bona  ? 

Hoc  autem  pracepta  nonbona  (inquit)  non  alia  funt  quam  dogmata  illa ,  qua  Deus 
populo  dedit  pofi  p*<r&wi>iitu\  quibufque  eum  ferzi  tutifubjecit ,  W  per  qua  ci  peccatum 
txprobravit  Rjfp.  Nos  pofte3 hoc  ejufque  probationem  quam  annecìit,  pleniusexa- 
minabimus.  Suflìciat  nunc  dicere  ,  Quòd  ,  hoc  fuppofito,  quód  pracepta  haec 
non  bona  fint  illa  tantum  dogmata,  quid  inde fequetur  ì  Anulla  conlequentià 
hinc  inferri  poteft  5  acìiones  11'las ,  quse  per  dogmata  pracepta  erant,  nonfuiiTe 
moraliter  bonas  ?  Quid  ,  an  erant-moraliter  malse  ?  Hoc  non  dicet.  An  eranc 
moraliter  indifFerentes  ?  Tum  nulla prorfus  obedientia in  eisapparebar.  Athoc 
fperoeumnon  dicìurum  :  Quidniergò  dici  pofliinc  moraliter  bonas  ,  ,  &  moraliter 
bonai,  qui3  praeceptar ,  &  non  amplius  indirT.ien:es  ?  An  haec  taliafunt,  ut 
legi  nequeant  fine  ftupore  ? 

Eundein  errat  errorem  quando  Pag.Z).  citat  Jer.  7:  21.  Mfcb.  6:  6>7j8.  & 
additi  Videat  ibi  vindexemphaftninvoce  Bcnum  »  rtjeftisatlibus  ifiisccremor.ialibus: 
Bonum  vocat  aBus  jufiitia  >  benignitatis  ey  humilitatis.     *Avnon  ergo  diferie  <$  ex  ■ 
ffefc  quoad  rem  ipfam  tales  aBus  moraliter  bonos  zxcat  >  priore*  $mnmmorAiter  benes 
ejfenegat  Rjfp.  %.  Non ignorat  ipfe  adverl'arius  ,  fcripturaìnOjpeloqui  y  compa- 
rative) &  quando  hsec  illis prxfert,  illa  fimpliciter  non  condannare:    Hoc  inftan. 
tis  quamplurimis  confirmare  po(Temus>  fi  opus  efier.     2.  Novit  etiam  adverfarius» 
Deum  nuncjuam  poftulafle myriadas  torrcntium  olà  ^  nec  ut  dMenz primegenitum prò 
dej celione ,  aut  frutlum  ventris  prò  peccato.     Non  ergo  ba-c  inter  bon3  ratione  prre- 
amerabit ,  fcdpotius  inter  mala  &  prohibit3.     3.  Novit  etiam  adverfarius  , 
fenpturam  acìus  juftitia;,  benignitatis  ,  in  od  eft  iaej&  fimilcsomues ,  in  pundo 
juftificationis  noftiaccoram  Deo  ,  rejicere  j  &  folim  fidem  jnChriftumadmittere, 
quaehocrefpeftufols  bona  dici  poteft:  an  inde  coudu  Jet ,  etiam  liios  acìus  bonos 
nonefie<    4,  Nondicithicrcxti^,  a;tus  cjs  ,  q-..  ecieperat,  bonos  non 

eflfe moraliter  vi  prseccpii>  Imo  alibi  kgimus  reprehcn.ji  fu:liwjuùa ds  >  quùd 

Z  2  iftos 


180  Determ.  pofitiva  non  tollit  Moralit.  Lib.  I 

"'ftos  a&us  neglexerint ,  aut  non  ritè  praeftiterint.  Vide  A4*J.  1:7,8,13, 14,  &  $♦ 
8^9,  k>.  $♦  Verumeft,  quando  Judaet ,  pofthabitàmedulla,  fineacfcopo  ifta- 
rum  ceremoniarum  ,  coreici  adhaeferunt  :  Ideft, quando  in  iftisextemisadmini» 
ftracionibus  >  facntìciis,  puta ,  ablurionibus,  &c.  falutem  guaefìverunt,  Chrifto, 
ad  quem  hae  omnesdirigebant ,  pofthabito ,  Deum  ifta  omnia  rejecifle  opera  ,  ut 
Uquét  Pfalm.  50:8,  14?  2$.  &  fi:  i8>19,20.  J/^im,  12.  &C  & 66:7.3, 
Ho/.  6:  6.  Sed  bine  nullo  modo  fequicur ,  actiones  iftas  externas,  ratione  pr«- 
cepti  divini ,  easad  finem  Euangelicam  injungentis,  ufque  ad  tempora  correfrio- 
nis  Od. 4:  i>  2, 3, 4.  Col.  2:  16,  17.  Heb. 9: 9,  io:  &  ro:  1.  non  fuiffe  bonas, 
in  genere  moris. 

Citac  porro  (Pag.  26,  )  iCor.8:  verf.  8.  8c  Rom.  14:  verf.  17, 18,  &h*cad*\ 
dit ,  Quidni  ftm$liter  de  oh  fervanone  S 'abbati & dientm  judicandum?     Quomodo  ergo 
ifta  Moraliafunt ,  in  quibus  non  eft  Regnum  Dei ,  quodque  imaginem  Dei  noncontimt  À 
ita  ut  ex  [e  nec  bonum  nec  malumft  t     fyfh  Q^àm  ingens  (le  diferimen  Inter  obfer- 
vationem  Sabbati  &  iftorum  dierum,  dio  loco  oftendetur.     2.  Licet  efea  in  fé 
nos  non  commendet  Deo ,nec in eo fitregnum  Dei,  fed  fit  indiflferens  ;  efeà  tamen  : 
vefei,  ita  ut  caufam  aliis  impingendi  prsbeamus,  non  eft  indiflferens  $  fed  ratione 
prohibitionisfit  màlum  moraliter ,  quia  non  eft  agere  fecundum  charitatem  Rom. 
14:  io,  15»  Atqueitaetiam  inejufmodi,  ritè  ,  ex  charitate,  fide,  &c#  pera&is> 
confitta  imago  Dei ,  licetexfenecfint  bona  nec  mala  moraliter. 

Concedi mus  legem  babuiffe  umbram  futurorum  bonorum^non  ipfam  expreffam  for» 
mam  rerum  :  Dicimus  tamen  ,  aftiones  ìllas  ,  q^se  fecundum  legem  illamtìe- 
bant,  licet  typus  &  figura  rerum  fueie,  moraliter  bonastuiflè,  quia  nonerant 
ìndifFerentes  aut  malas  ,  fed  ratione  praccepti  >  quatndiu  in  vigore  fuit ,  necef- 
faria*. 

Verumeft,  legem  veterem  fui(Te  paedagogum  ad  Chriftum.  genuifle  ad  fervi- 
tutem,  Scc.  Gal.j.Scq.  a&iones  tamen  il las ,  fecundum  iftam  legem  fac~tas,non 
potuilledict  moraliter  bonas,  nunquam  inde  fequetur  :  Nam  ipfe  concedet ,  e- 
tiam  eas  acìiones,  quas  moralesinfe  effedicet,  fine  fide  in  Chriftum  ,  non  poflè 
liberum  effìcere  hominem  >  nec  fpirirum  fervitutis  ad  timores  tollere.  Erantetianj 
ifta,  qusead  legem  veterem  fpettabant,  *&>*  ^  àfthtfm  -ms  aèfym-rms  in  fuo ge- 
nere, quando  fecundum  intencionem  leges  ritè  &  Euangelicè  praeftabantur^  quern- 
admodum  nunc  eft  ufas  facramentorum  &  aliorum  Cbrifti  inftitutorum»  Quòd 
ad  Pbil.  4:8.  quem  jubet  nos  videre,  attinet,  quisnon  videt  etiam  ad  ea ,  qua* 
Veneranda,  quas  pura,  qua?  amabilia ,  8c  qua:  boni  funt  nominis  ,  referri  poffè 
qusedam  ,  qua?  fpecificè  confiderai,  indifFerentia  funt ,  quaeque  ille  nonvultmo- 
raliter  bona  dici  pofle  f 

Sexto  loco  haec  habet  Judà confidar antur  ut  carnales  >  velut  fpirituales ,  ju.xta 
divijìonem  Pauli  B.om.  2.  de  judao  carnali  &  inpropatulo ,  &  qui  in  fpiritu  &  occulto: 
Jjisceremoni<eutfìgna9  nonutres»  obfervata  funt.  UH  mi/era  fervi  tute  anim*  oculum 
ad  lucem  Aterna  veritatis  attollcre  non  valentes  >  figna ,  rerum  loco  ,  amplexi funt. 
Quae  vera  funt  :  At  quid  firn  ?  Srverò  (  inquit  )  flgna  hxcpro^erprceceptum  mo> 
ratta f afta f uerunt ,  propterfe prcefiandaGT amplectendafuere  :  e^/tainpropatulo  ju. 
daeus ,  &  circumeifio  in  carne  &  iitera  judxus  fuiflet,  (hìcdefunt  qu&damut  appa. 
ret*  )  Et  ifiius  lausnon]  ex  hominibus/K/jJfo  ,  fed  exDQO}  qui  morali  obfervanùa 


Cap.  XIV.      Determ.  pofitiva  nén tollit  Moralità        i8x 

nondelèctarinonpoteft  l\efp.  confequentia  nulla eft:  Nampropterfinemdefignatum 
prxftanda  &  ample£tend3  fuere  ;  non  vero  propter  fé  :&  hoc  modo  facienda 
injungebantur  ;  &ficfacìa>  propter  praeceptum  >  bcnatuiflentmoralicer,  &eo- 
rum  ,  qui  fic  ea  facerent  ,  lauseflet  ex  Deo  :  Et  inhàcobfervantiàdelecìatus 
fuiflècDeus.  Vide  Gen. 8:2 1.  E*ocf.  29:  25.  Ltv/>.4.'3i.&8:28.  N«^.  15: 
24, 25» 26.  E#cA,2o:4o>4xt  -  \ 

pergit  Pag.  27-  &  fic  arguic?  Si prétceptumfacit  res  <ff  actiones  vere  morale: ,  quk 
r atto  cur  non  per petu^sreddiderìti    Ad  quamquxftionem  tacile  eft  refpondeie,  nem'. 
pe  j  quòd  Deo  hoc  non  viium  fueric  tale  quid  ,  hec  citius  nec  diurius  ,  injun- 
gere.     Verùm  an  abfurdum  putac  5  ahquid  aliqumdo  indifferens  poftea»  acce- 
dente pi aecepto ,  fieri  moraliter  bonum  t     Ita  cjuidem  judicat  :  Nam  fic  loquitur, 
abfurdum  enim  videtur,rem  aliquandofuijìeindifftrentem  &  non  moralem  ante  praeceptum, 
poftea  accedente  fracepto  factam  moraùm  \  rurfus  definente  pr<ecepto  factum  mortife-  - 
ram  ,  ut  circumeifionem  &fimiha,    Quomodo  tam  varium  ejì  judicium  Dei  de  re  eJidem  * 
fapientis  eft  idem  femper  judicium  [erre  de  re  eadem  l  precipue  fi  res  ab  tjus  judiciopen- 
deat ,  utjitbonajufta  ,  velmalatf  injufla.     Nonitacumde  rebus  per  fé  indifferenti. 
bus  prò  arbitrio  difponit ,  quod  cum  hicà  Deo  factum  fit ,  res  iflas  inde  non  bonas  vel  ma* 
lesfed indi jferentes fui jje  arguhur  Rjfp    Haec  non  contra  nos  f àciunt ,  fed  contra  ìp- 
fum  Deum,  quileges  fcrtad  tempus  tantum  duraturas  9  quibtis  tamenmorem  ge- 
rere>  quamdiu  in  vigore  funt,  tcnentur  neceflariò  homines.     2.  An  asquè  indif- 
ferenseiat,defrucìu  vetito edere,  poft  datum  mandatum  de  non  edendò,aceratan. 
te  ìllud  prarceptum  ?     Si  non ,  refpondeat  ipfe  ,  curjudicarit  Deus  id  ,  quod  ali- 
quando  fuerat  indifferens,  jam  poft  praeceptum  >  e(Te  neceflrarium>  eòque  morali, 
ter  bonum?     3.  Videtur  hìc  innuere ,  ceremoniasomnes  non  magis nunc  mortu- 
as  erte  aut  mortiferas  ,  quàm  quando  exprefle  in;ungebantur:     Nam  hoc  dicere, 
vultidemtfle  quod  affamare  ,  judicium  Dei  de  càdem  re  varium  effe  ,   quod  ab- 
furdum judicat:     Quid  ergo  H     An  sequè  neceflum  eft ,   nunccircumcidereaco- 
lim  erat?     Aut,  an  judicat  Deus  aeque  neceflum  nunc  effe  <!  Si  non  >  Sapiens  non 
cric  (abfitbJafphemia  [  )  Nam  fapientis  eft  ,  iecundum  advedarium,  idemfcm- 
per  judicium  ferredeeàdem  re.     4,  Si  femel  indiflèrens  femper  eflet  indifTerens , 
rum  male  arguit  Apoftus  -t  ufuadiaphoro  um  }  in  quodam  cafu  ,  non  fei  vari  leges 
:ruritatis  ;  fèd  perdi  illuni ,  prò  quo  Chnftus  eft  mortuus ,  &  deftrui  opus  Dei,  &c. 
Riw.  14:  verf.  15,  20.  &  male  dixerat?  Bonum  eflè  non  edere  carnem  ,     neque 
libere  vinum,  neq  tequicquam  lacere, in  quo  frarer  tuusimpingit  Verf.  21.  Nam 
juandoilludfiONt/A4'-'flcdixerat,annon  mora!  iter  bonum  fuifleinfinuaverar,ed- 
]ue  ineo  cafu  non  indirT.rens  ?     5.  Hinc  quidem  fequitur  ,    res  illas  abf  Iure 
:onfideratas  ,   feu  in  feacfpecificè,  non  fuifie  neceflànas  »  aut  m orai  iter  bonas  ; 
it  non  fequitur  ,   eas  hlc  &  nunc  confid.ratas  ,    &    poft  legeir,  de  i:s  htam> 
ìonpofle  dici  bonas  moralicer  ,   quando  fiunt  fecundum  legem  ,  o:  malas  quando 
:ontrà. 

Ex  quibus  liquet  >  dicìum  illud ,  cui  fé  hìc  opponit  ad\  erfarius ,  non  fui/Te  max- 
imum abluidorum  >  &  totiusdocVinae  morsi  is  perverfionem  accorruption^m  ;  uri 
inerte  affirnruc  Pag.  24.  Nam  qiando  di  ri  m  ea  omnia  moraliter  effe  bona  ,  qua: 
u  t  Deus  fieri,  quandofcil.&  quomodo  ti  ri  jubetjnihilabfurdiloquimur:  Doc- 
crmam Morali* nullo  modo  conumpimus  :    Novimusenim  ,  quomodo diftingui 

Z  3  debèac 


i8z  Determ. pofitiva non tollit  Moralit.  Lib.  I. 

debeat  ,  hoc  non  obftante ,  lex  moralis  à  pofitiva.  Ec  adverfarius  non  ignorat»  ean» 
dem  vocem  diverfis  modis  fumi  pofle ,  &  aliquando  fti  icìiùs ,  aliquando  laciùs* 

Perìculofam  tamen  effe  hanc  iententiam  tribus  aliis  rationibas  oftendereconar 
tur  Pag.  27, 28.  Quarum  prima  fummatimhasceftj  Quòd  haecprseceptorum  con- 
fufio  primitùs  fit  a  Judaeis  9  qui  bare  tam  diverfarnaturaepraeceptanon  diftinxe- 
rune  tic  debuiflent,  fed  omnia  ad  juftitiam  facere  putarunt*  Bjfr,  Liccc  multis 
conetur  nobis  offendere,  Judaeos  omìiia  praecepta  asque  ad  juftitiam  facere  pucaffe  ;  Se 
inde  omnia  cequè  perpetua  &invnutaj^ilia  judiprTe,nihil  tamen  efficic;Nam  breyiter 
refpondere  pofìTumus  ;  Judaeis  vitio  dakim  fuiflTe  >  quòd  in  operibus  mandatis  cujuf- 
cunque  generis  >  vitam  fé  habituros  putarint  >  aut  quòd  per  opera  bona  ,  aut  cere» 
momas>  fejusad  vitam  asternam  habituros  autumarint,  ut  ab  Apoftolo  docemur. 
B^m.^i  1,32.  &.  io:  Verf.  $♦  Cum  iis  ergo  nibii  habemus  nos  commune  » 
cùm  Chrifturn  opponamus  operibus  ;  &  per  tìdem  in  Chrifturn  folùm  ,  fineope. 
ribus  legis  cujufcunque,  five  moralis  five  ceremonialis ,  nos  juftjficari ,  fcjusad 
vitam  aeternam  nancifei  affirmemus ,  *An  mirum  ergo  (  inquit  porrò  )  talia  creden. 
tesnon  reqxifivìjfe  ad  remi/Jìonem  peccatorum  &  juftitiam  >  obedientiam  &  mortem  Cbri- 
fii  ?  An  mirum  eosperprateeptafua  DCXIII.  juftitiam  quafiviffe  ,  qua  ratio  fuit 
incredulitatis  <$  rejefiionis  ip forum  »  docente  A poftolo  Roin.9;  $i, 32.  Non  mirum 
fané  cùm  omnia pr<ecepta  habuerint  ut  facientia  ad  vitam?  hoc  eft ,  ut  nos  loquimur ,  rao- 
ralia  >  O*  alia  non  bona  in  quibus  nemo  vhet  non  difereverint  Mprioribus.  Quantum  non 
ojfendiculum  ponitur  hinc  Jud&is  ,  &  qukm  difficilis  redditur  eorum  convergo  t  ubi 
prtmits  Me  eorum  error  itapoftliminh  afferitur  ì  i\efp.  Siquidem  crediderint  Judaeì , 
fé,  per  bona  opera,  &oblationesfacrificiorum  prò  peccatis,  &ejufmodi>  juftos 
foreapud  Deum  ,  &jus  habituros  ad  vitam ,  (  uti  credidifTe  eos  teftatur  Apofto- 
lus  loco  citato  )  non  mirum  fané  ,  quód  non  requifiverint  obedientiam  &  mortem 
Chrifti  j  ad  remHHonem  peccatorum  &  juftitiam:  mirum  tamen  poteft  effe,  quòd 
per  praecepta  fua  DCXIII.  (quorum  quidam faltcra  moraJia  fuiflfe,  conce- 
dee  ipfe  ;  juftitiam  quaefiverint ,  aut  putarint  fc  vitam  confequuturos  per 
ea  9  etiamfi  omnia  prò  moralibus ,  hoc  eft  prò  iis  ,  quibus ,  propter  pracep- 
cum  Dei  »  obediendum  erat ,  habuerint.  Dein,mirarifatisnequeo,  quòd  dicat 
adverfarius,  prascepta  moralia  idem  effe  cum  praiceptis  ad  vitam  facientibusj  & 
quòdnosperaffertionem  noftram  oftendiculum  eis  ponamus,  ac  eorum  conver» 
Qonem  ditliciliorem  reddamus ,  quum  in  ipfum  cudatur  haec  faba 5  non  in  nos  :  Pri« 
musenim  eorum  error crat,  quòd  juftitiam  in  operibus  legis  quxfrverint  ,  Se  hic 
loagc  perìculofidìmus  fuit.  Et  adverfarius  hunc  ex  parte  faltem  poftlimìnio  af- 
fèrit>  quando  dicit  prxcepta  omnia  moralia.  Facere  ad  vitam>  hoc  eft,  talia  effe,  ut 
per  obedientiam  iisprseftitam  ,  jusad  vitam  aecernam  acquirarur.  Quid  hoc  eft 
aliud  >  quàm  ConfeBari  juftitia  legem  ex  operibus  legis ,  &  non  ex  fide  ,  Se  noftram  prò 
priam  confiituere  juftitiam  i  An  hoc  docet  Euangelium  t  Quid  ?  An  ad  Pontificio- 
plenis  velis  dilabimur?  Novimus  diftinguere,  Inter  prscepta  ceremonialia ,  #• 
moralia  diftincìè  (ìc  dicìa;  fed  quòd  ad  juftificationem  noftram  attinet ,  feu  ad  juf- 
titiam coram  Deo  acquirendam ,  &  jus  ad  vitam  xremam,  omnia  opera  notti 
acque  rejicimus ,  tam  ea,  qua-  tlle  moralia  vocat,  quàm  alia?  Nam  qui  credit,  per 
obedientiam  moralibus  praeceptispraeftandam,  fé  jus  ad  vitam  seternam  acquifitu- 
rum,  FaciusoperumPoft-liminioreducic>  & teedus gratin evertic ,  necvultobc- 

dientiam 


Gap.  X I V.      Determ.  pofitiva  non  tollic  Moralit.        183 

àientiam  &  mortcm  Chrifti ,  ad  remiifionem  peccatoium  &  ad  juftitiam  reqjirere. 
Videatnunc  D.  Burm.  quo  ruat. 

Secunda  ejus  ratio  eft  ,  quòd  Uaconfundatur  omnis  ctuhs&k*  ypiatriet  cum  vera  pie- 
nte, Quid  ita  quasfo  ?  Quia  inde  nihil  aliud  enafei  potelt ,  futi  autunut)  qukm  Fha- 
rijaifinus  &  jusJitia  operum ,  ubi  res  ex  terna  ut  moraltter  bon*  <2>  ad  vttamfacient:  s  con. 
fiderantur,  Quod papifmum  (inqmt)  aquè  ac  Pbarifaifmum  introduxit.  Eodem  ergo 
animo ,  cultu  &  contentione  defudandum  eft  ,  in  prteeptis  carnalibus  ac  in  interni! ,  ora- 
nia'enimparitermoraliafunt  &  advitamfaciunt.  B^fp.  Si  diceremus ,  rebus  excer- 
nis,  codem  animo  ,  cultu  &  contentione,  defudandum  nobiseiTe>ac  infinuat  illede  - 
fudare  nos  debere  in  internis ,  tum  quidem  Pharifaifmum  &  Pafifmum  ftabiliremus: 
Qjomodoergò  feàcrimine/>4/>//ra/liberabit,  ipfeviderk.  Nos  Chriftianis  omni- 
bus ftudendum  effe  dicimus ,  ut  omnibus  Dei  praeceptis,  fìve  qua?  externa  man- 
dane ,  fivequae  interna  >  moremgerant,  fed  non  eo  fine  ut  juftitiam  coram  Dcot 
fc  jus  ad  vitam  arternam  ,  confecìentur ,  icaenim  ì  Pontifìciorum  labe  nosimmu- 
nesnonconfervaremus;  verùm  propter  alias  xationes  ionge  diftincìas,  quas  om- 
nes  hìc  enumerare  longum  eiTec  ,  &  quas  apud  pra&icos  reperin  poflunc. 

Quid  tandem  adfert  K  Quantum  (  inquit  )  inde  jugum  non  imponitur  confeicn- 
tiis  1  Qua  propter  qusefo?  Qui  equi  d  ergo  pofttivorum  praceptorum  àedit  in  N.  T.  quic- 
tjtiid  xApoftoli confiituerunt  aut  confuluerunt  circa  ritus  ,  ordinerà ,  ceremonias  ,  morale 
irit  &adfalutemfacimt.  I{efp.  Nullum  hinc  prorfus  imponitur  jugum  confeicntiis 
aliud,  quàm  quod  imponi  debet  ?  fcilicet,  ut  morem  Deo in  omnibus  praeceptis 
geramus,  etiam  in  politi  vis,  circa  ritus,  ordinerò  aut  ceremonias.  2.  Nondici- 
musobedientiamillis,  qux  prò  moralibus  habet  ille  >  praeceptis  praeftitam*  magis 
facere  ad  falutem  ,  fenfu  fupra  infinuato ,  quàm  quae  his  praeftatur  $  &  bàc  »  non  mi- 
nus  ,quàm  illàodedientià,  declaratur  Dei  fuperioritas  ,  ac  nofira  fubjecìio  }  Se 
teftacum  facere  poflumus  noftrum  erga  Deum  amorem  ,  refpecìum  5  reveren- 
tiam  ,  &c. 

Quo  loco  (fic  p^rgitj  talcs  hahebunt  Jpoftolicum  illud  tin&yKp  A&  1 5 .  24.  quo  om- 
nibus fidelibus  ex  Gent'ibus  abftinentia ab idolothytis ,  £T  fanguine  &  [uffocato  injunc- 
ta  i  Morale  <2  hoc  utique  etiam  prteeptum.  Et  cum  illud  longè  expreljius  fu  in]tmctum 
yuàm  dìcs  dominici  in  N.  T.  &  non  addita  fi t  exprejfu  reftrictio  temporis  durationis  ejus  > 
:ur  non  tquì  credant  adirne  ejus  obligatione ,  confeientiam  teneri  ?  Quid  porro  nonfiet  de 
omnibus  ritibus  >  adiaphoris ,  fi  ut  morali  a  pr&eeptaurgeanturì  I{efp.  1,  Obedientiam 
Apoftolicacilli  conftitutioni  praeftitam ,  quamdiu  in  vigore  fuit  illa  conftitutio ,  feu 
quamdiu  duraverat  fcandalum,  &  ceremoniae  illae  non  fuerant  mortifera^ ,  bonam 
ruiffedicimus ,  &  moralem,  late fumpto  vocabulo  >  (uri  hic  femper  fumimus^) 
non  tamen  praeceptum illud  vocamus  morale,  prout  morale diftinguitur  Àpofitho  ce 
temporali.  2,  ExpreflTus quidem erat  illud injun&u  n  ,  quìmdies  dominictis,  quia 
ieobfervarionediei  dominici  nulla  erat  tum  dubitatio  ,  nullus  orrus  fcrupulus  in 
inimis  quorum  vs.  ^.  TJcaddereturexpreffarefViAio  tempori^  ejus  durationis, 
nil  opus  erat  >  cùm  fundamentum  &  ratio  principale  ilhus  conituutionis  aut  decreti 
ratishocindicaverit ,  vimnempeid  habiturum  ,  quamdiu  dur.iret  fcandjlum  da - 
tum.  4.  Non  urgemus ritus 3utadiaphora,  ut  moralia  prxccpta'f  Morale  : 
tft  ,  ut  ritus  à  Deo  inftirutosfan&cobferyemus,  &  no.i  mdirTerens. 

Quid  porrò?  Qua  non  inde  inquietudo  3  anxutas  ,  follicitado1!  Q^a  non  Ecclefia- 

ritmy 


184  Determ.pofitivanontollicMoral.  Lib.  U 

rum-i  rerum piMicarum ,  concienti  trum  inde pullulabum perturbatioms  ?  QuanonpoZ 
pulifub  egenis  mundi  el ementi s&  ritibus  fubjcctio  ?  Quee  non  vera  pietatis  in  extern* 
opera conver fio  ?  Rjfp.  Nulla prorfus  ;  nifi  inquietilo,  anxietasj  follicitado ,  Ec- 
defiarum  &c.  Perrurbatio,  fub  egenis  mundi  elemencis  fubjecìio,  &  pietatis  in  ex^ 
terna  opera  convergo  ducatur  ,  Deo  in  omnibus  obfequi  :  Hoc  enim  tantum  vo- 
lumus ,  Deo  obediendum  effe ,  quodcunque  nobis  faciendum  aut omitrcndura  in- 
jungat;  &bonum  effe  Deo  obiemperare  >  &  actionem  iltam  quam  rieri  mandati 
quatenus  lìc  confideratur ,  bonam  e(Te  moraliter  ,  non  malam  >  nec  indifferentem» 
quia  pra?ceptum  tollit  ìndifferentiam  acìùs,  vel  infpecie,  vel  in  individuo  tan- 
tum. 

Novi  hoc  non  arridere  adverfario  noftro  :  Nam  muicisillud ,  quòJ  praeceptunv 
tollat  Ìndifferentiam  a&ùs ,  impugnare fiudct Pag. zz. &  zy  Ubificarguit.  Cam 
dicitpraccptwntolltre  indi ff trenti  am  ,  eoipfo  ad/ni  ttit  actus  aliquos  humanos ,  naturi 
fud  &  ex  fife  indifferentes  — —  Ergo  antepr<eceptum  accedens  dijìincti  funt  naturi 
actus  morales  &  adiaphori  :  Nam  unat  id  habent  quod  ante  praceptum  ita\naturd  ey  in. 
dote  differant  ?  I{efp.  Admittimus  quidem  acìus  aliquos  humanos  'peciricè  confido* 
ratos,  indifFerences  effe,  quia  nempe  nec  mandantur  nec  vetantur  lege  natura: 
Accedente  tamen  lege  pofitiva>amittunthancirjdifferentiamj  &  quatenus  hic  legc 
pofitiva  prarcipiuntur  vel  prohibentur ,  induunt  moralitatem  ,  &  fiunt  boni  vel 
mali  moraliter:  Non  naturaliter  :  Età  lege  naturaceli,  quo  d  ante  prxceptumpo- 
fitivum,  ita  naturi  &  indole  differant  hi  acìus.  Et  hoc  non  impugnant  led  confirmant 
qua?  proximo  loco  «ddit ,  quando  dicit. 

Nibil  Pale  de  vere  moralibus  actibus  dici  potè fk,  quod  de  indifferentibus  ,  nimirum, 
dmeprdceptumfuijfeindijferentesf  bocejivelliberosfacere  velomittere.  TLffe  enim  aman- 
dum  Deum  ,  colendos  parente  s  ,  natura  dictat  omnibus  hominibus  3  gr  efi  exeorumgenere> 
de  quibus  Rom.  2:14,15.  Unde  fi  pr<eceptum  daretur  de  odio  babendo  Deo  ty  proximo  > 
natura  id  deteftaretur  .»  .  ..  Ergo  bac  duo  actuum  genera  non pracepio  folum  ,  [ed  <$ 
natura  di jferunt,  Refp.  Concedimus,  rationelegisnaturalis,  dan  differentiam  in- 
ter  a&us  humanos  \  fed  legem  naturalem  prò  prxcepto  habemus  divino.  Et  fic 
quando  hxc  duo  a ttuum  genera  natura  dirTerunt ,  etiam  prascepto  differirne.  Et 
quod  Deus  prascepto  pofitivo  inandat  vel  prohibet ,  poteft  dici  bonum  vel  m3lum 
morale,  un  quod  prascipit  vel  prohibet  lege  naturali)  ita  dicitur;  &fic,  femper 
ad  legem  recurrendum  erit  ;  nam  etiam  qua?  mandautur  aut  prohibentur  lege  natu- 
rai fi  confìderentur  purè  in  linea  Phyjicj  3  &  non  in  linea  morali ,  prout  prxcepto 
fubfunt  divino ,  nec  funt  bona  nec  mala  moraliter. 

Porrò  fic  loquitur.  Etiamfi  pra>ceptumfaciat  indijferens  neceffarhm  ,  tamen  illa  ne- 
ceffi tas  nonfacit  ut  mìgret  è  natura  indi ffer enti s.  Non  magis  quàm  liberum  cumfit ,  illif 
indefit  non  liberum  ■■  Et  qui  inipfd  obedientid ,  quajudicat  necejfariù  ejjefaciei 

dum  expracepto  quod  in  fé  esljndijferens ,  omninxj ,  ne  obedientid  corrumpatur ,  rcdé- 
ritur  ut  qui  obedit ,  judtcet  id  quódfacit  effe  in  fé  indtjferens.  Atque  ita  amat  quidem  do- 
minum  ,  <3>  potè  fìat  em  ejus  qui  imperat  >  non  autem  am.it  aBum  iniiffcrentem  ,  ut  aclm, 
qui  nos  commendet  Deo  in  fefc,  B^fp.  Si  prxceptum  facit  aidifFcrens  neceffarium  > 
oportet  ut  illa  neceUitasfaciati  utni'gretiilaacìio  è  naturi  indtffcrentis,  iu  quan- 
tum iliam  attingit  pnsceptum.  Hoc  eft  >  fi  prseceptum  attingat  acìionem  ranooe 
ob;ecìi,  feufpecificèconfideratam  }  illa  aclio etum  fpeciiìcè  confiderata  n-igratc 


Op,  XIV.         Determ.poGtivanontoIlitMoral.         j8$ 

datura  indifferenti*  ;  acpropterea,  non  licet  illam  acìionem  facere  vel  omittere* 
propter  circumftantiarum  variarum  exigentiam.  Sin  vero  prseceptum  tantum  attin- 
gataftionera  in  individuo  confideratam  ,  tumquidem  tollicur  Indiffcrentia  a&us 
individui,  &nonliretiftarn  acìionem,  in  individuo  confideratam,  h£c  &  nunc 
facere  vel  omitrere,  fed  vel  neceffariòfaciendivelomittendaeft  ,  proutratio  cir- 
cumftantiarum poftulat;  Et  haec  acìio  quidem  >  licet  in  individuo  neceflària  fic  Se 
non  indifferens  ,  propter  prajeeptum  ,  non  tamen  migrat  in  fpecie  conGderata  è  na- 
tura in differentium  :  Uriquicquideft ,  quando  eft,  neceffarium  eft,  licet  quoad 
dlèntiam  poMìtmancreliberum  •  Gc&  acìio  quoad  moraliratem  »  licet  in  indivi- 
duo neceffariò fit  bona  vel  mala?  in  fpecie  tamen  manere  poteft  indifferens,  quia 
prateeprum  acìum  illum,  tantum  in  individuo  non  aurem  in  ipcciè  etiam  ,  attingit  ; 
alioquin  etiam  quoad  fpeciem  migraret  è  natura  indifferentis.  Quare  qui  ob-dic 
pra:  epto,  acìionem  in  individuo  ,  aut  talitercircumftantiatam  injuogenti,  necef- 
fariò judicaredebet  acìionem  illam,  in  fpecie  confideratam,  indifferentem  effe  ; 
&hcet  nunc  Sehìc  fieri  debeat,  alias  omitti  poffe,  imo  Se  debere,  propter  alias 
circu;nftant:as  omitfìonem  extgentes.  Si  autem  s  cìionem  in  fpecie  confideratam  at- 
tingìtprarceptum,  &eam  mandet  yel  prohibeat ,  rum  male  judicarent ,  fi  puta- 
rentiftam  acìionem  in  fptTieind:fferentem  effe  ,  quamdfu  manetpraeceptum  in  vi- 
gore Qiod  fic  explico.  Qinmdiu  in  vigore  fuit  prasceptum  decircuracifione,  non 
Jjotuit  illa  acìio  judicari  indirferens  effe ,  etiam  in  fpecie  confederata ,  poft  tamen  re. 
iirreeìionem  Chrìfti,  &  ante  abolitam  iftam  ccconomiam ,  &templumdeftruc- 
tum  ,  aliaminduebatindifferentiam,  &  fieri  vel  non  fieri  potuit,  prout  circum- 
ftantiajpoftulabant  :  Hinc  Paulus  Ttmotheum  cìrcumeidit,  qui  aliasse  ad  mo- 
mentum  cedere  voluit  Gal.  2:4,5.  Nuncdeniquepenitus  abolito  prarcepto,  nec 
quoad  fpeciem  ,  nec  quoad  individuuro ,  indifferens  eft  eircumeifio  religiofa ,  fed 
prorfusiilicita. 

Deinde  hoc  adducit  argumentum  Ex  ebaritate  proximi  (inquit)  etiam  abolito 
pracepto  ,  tenemur  abftinere  à  carne,  &  multorum  indijferentiuK  ufu  nos  privare  ingra- 
tiam  ejus  ex  liberiate  Rom.  14;  1 1 .  Quidnieodem  modo  ,  fervarA  eadem  liberiate  »  w- 
gente  mandato  ?  Rcrp  Quid  ,  an  chaiitas  proximi  nos  docebit  praccepta  Dei  vigen- 
tia  violare  ?  Aneàdemfruimurlibcrtate,  inacìionibus  àDeop;a?ceptis,  vigente 
mandato  >  qua  fruimur ,  abolito  prxcepto  i4  Qux  vis  ergo  praecepti  divini ^ 
Abolito  quidem  praecepto  quoad  rigorem,  tentbamur  olim  ex  charitate  proximi»  k 
carne  abftinere,  quia  illa  acìio  prius  neceflària  rationc  pra?a pti  vigentis ,  fuit  indif- 
ferens, relaxatofcilicet mandato,  &ceremoniisilìis  mo:tu;s.  Sic  &  nos  nol'mec 
ipfos  privale  tenemur  multorum  indifferentium  ufu,  incafu  frandali,  qu.bus  ex- 
ctarcandalicafum  ,  libere  fruì  licer ,  quia,  nempe,  nullo  mandato  divino  tolìitur 
indifftrentiaiftorum  achium  ,  quoad  fpeciem  ,  fed  tantum  ine  Se  nunc  quoad  indi, 
viduum  »  Jocuurhabuittum  temporis  rario  fondali  ;  fedi  an  dicet  ante  adven- 
tumChrifti,  locumhabuifleullum,  in  iftis  ccremoniis ,  rationem  fondali?  Auc 
an  dicet  nos  nunc  tenei  i ,  advi:andum  fondalum  Judaeorurn  ,  mfrntesnoilroscir. 
cumcidcrc/>  Npn  credo.  Conftjtergòhaecmhilid  rem  tacere. 

D^nique  dicit,  diftmguendam  effe  indifferentiam  celioni j  Cjudkii»  Quod  Se  nos 
coiccdmius.  Hoc  tamen  addimus,  in  quantum  prxccprum  toilit  indirla  rntiam 
actfts ,  oporterc  ut  judicemus  acìionem  in  tantum  neceffanam  efle.  Hoc  eft  ,  li  pia: - 

A  a  ceptum 


i86  Deterrai,  pofuiva  non  tollit  moral.  Lib.  I. 

ceptumcottatindifFerentiam  acìionis  quoad  fpeciem  ,  judicandum  eft,  a&ionem 
iltam  quoad  fpeciem ,  non  effe  ìndifFaeutem  ,  fed  bonam  moraliter  ;  quòdiìprae- 
ceptum  tantum  tolIatindifFerentiamaitionis  hic&nunc  in  individuo,  hcetjudieare 
teneamur ,  aitionem  illam  in  individua  non  effj  indifFerentem ,  fed  vel  moraliter 
bonam  vel  moralicer  malam  , non  debemus ,  faceor ,  judicare  acìum  fpecifìcè  con- 
(ìderacum  neceffarium  effe  ,  aut  moralicer  bonum  ,  fed  indifFerentem  manere.  Ac- 
que ficverum  eft  ,  quòdcum  praxeosnecdlìcate,  oprimè  con(ìftat  judiciilibertasY 
utdicitadverfarius ,  &  continuar  ex  Rom.  14..6.  Quas  ergo  hìc  accumular  nihil 
contra  nos  faciunc  :  Namcum  eo  dicimus,  judicium  Apoftoli  veruni  fuiffè,  & 
conforme  rebus ,  quando  judicabat  nihil  fuiffetum  impurum  per  fé.  Non  dici- 
mus? quia  ipfejudicabat  nihil  effe  impurum  per  fé,  ideo  nihil  impurum  fuiffè  per 
le;  fed  >  quiaverum  crac,  nihil  effe  impurum,  ejus  judicium  conformerei  ve- 
runi fuiifè.  Non  dicimus  mrhivrti  Uhm  7  quam  habuitexfideChrifti,  aliquid 
mucaffe  in  re ,  fed  eum  potius  in  judicio  fuo  confirmaffe  :  Hoc  tamen  non  obftante, 
crac  cempus ,  quando  hsec  erant  impura ,  non  ei  tantum  qui  ea  impura  judicaverat  : 
fed«  rationeprcecepti,  etiamilli,  qui falfòifta pura fuiffe  judicaret. 

Sequentibus  tamen  non  aflentior.  Praeceptum  (inquit)  dederat  Deus ,  denoti  at- 
tingendis  impuris  »  bocefl,  impuraverat  quidam  ,  quaprotalibushaberi^olebattyca- 
veri,  non  quafi  mens  Dei jucrit  7  ut  judicarent  illa  in  fé  ejìe  impura ,  fed  ut  ab  iisceu  im- 
puris abfiUerent  7  propter  dogana.  Refp.  Si  Deus  impuravit  queedam,  &ea prò  talibus; 
haberi  &  caverì  volebat  ,  noluic  cene  uc  prò  puris  haberentur ,  &  ut  ab  iis  tanquam 
ìmpuris ,  kCc  non  caverent  Jfraèlitas.  Voluit  ergo  ut  judicarent ,  illa  effe  impu-a, 
mandati  refpecìu,  quoad  ufum;  acproptereaillicicum  fuiffè,  feu  moraliter  malum» 
ea  attingere» 

Q^amvisenim  (Me  porro  ille  pag.  Z\)  Jud&i  deberent  facrificare  ,  circumeidere ,. 
lavare,  (fc.  Propterpr&zeptunì  non  tamen  debebant  htefacere  tanquam  opera  morali  a: 
Veràmincóntrarium  debòant  expreffe  fare  &  cogitare  remittam  pr&cipi  ut  indifferentem 
&non  moralem  ,  ut  potè ,  qu&àvohntate  Dei  fola  pendebat.    SecuspeccaJJent.  Ita  ab* 
fiinen  a  fuilla  erat  afìus  obedientice  &  cultus ,  uMpraceptum  erat  a  Deo  cìborum  dìfcrSi 
men.     Nunquamtamenfuit  virtus :     Imofiquis  judicet  à  fui  ila  abjìinens  ,  e am  virtù- 
tem  effe,  aut  ea  ex  refejujìum  efle  7  aut  eam  rem  fé  commendare  Deo  7  vehementer  pecca- 
bit.  Tantum abejìutpraccptun rei indijferentis illammoralemfecijftt,  I{efp.  Si  debue- 
runt  Judaei  facriricare ,  &c  ,  propcerpraeceptum ,  illud  facere  debebant  tanquam 
opus  moraliter  bonum  ac  Deo  gratum  ,  quia  mandatum.    2.  Licet  debuerinc  feire 
&  cogitare  rem  illarrj  non  praecipi,  per  legem  natura:,  eòqueuc  indifFerentem,  i?«— 
lius  legis  refpe&u  ,  &  ut  quid  à  fola  Dei  voluntacependens,  habere.-  Tamen  ref- 
pe&u  illius  prscepti  politivi  ?  feire  &  cogitare  debuerant,acìioncm  illam  effe  necefc  : 
fariam,  nonomittendam ,  eòque  moraliter  bonam,    3.  Quid  aliud  eft  virtus  in* 
cultu,  quàm  Deo  in  omnibus  ipfiusinftitucis  roorem  gerere?  Et  cum  pars  cultiis5| 
fuerit,  abftinere  à  fuillà,  quamdiu  praceptum  erat  à  Deo  ciborum  dilcrimen,' 
eracne  illa  abftinentiaacìio  bona,  eóque  non  indifFerens ,  quia  aftio indifFerens ,  qui 
talis,  necbcxna  eft  nec  mala?  4.  Si  virtutem  nihil  aliud  effe  velit,  quàmid5quod 
noscoramDeojuftosconftituic>  &  Deo  commendar,  non  modo  illa,  qua:  per 
dogmata  (uc ille loquitur)  injunguncur,  àvircuteexcludet  j  fcd&illa,  qua:  ipfc 
.  •     "  fatecur 


Cap.  XIV.       Determ.pofitivanontollitMoralit.        187 

facetur  moralia  effe  >  nifi  juftificationem  per  opera  legis  renovarei  edque  totum 
Euangelium  e  vertere,  conetur  :Quod  noncredam. 

Non  taraen  ita  v.lirn  intelligi  ,  ac  fi  haec  ,  quas  ratione mandati  divini  moraliter 
bona  dici  poffè  afferò,  ejufdem  effent  confiderationis  &  naturae ,  cumiisquze  pro- 
prie moralia  dicuntur  :  &qu«,  àquibufdam  (nec  quidcm  male;  morali  a  wrfaxìt 
nuncupantur. 

Novi  adverfarium  noftrum  hanc  rejicere difìincìionem  Pag.  20.  li.  Veruni  ra- 
tionesejus  nonurgenc  valde,  neceam  abfurdicatcullllaboiaiedemonllianr. 

Prima  haec  eft  tilud  morale  in  communi  tam  tenuem  babet  morali  tatem  ,  ut  nulla  alia 
ìllafit ,  Quàmquod*  Deopr*ceptumJ/t  circa  mora,  Refp-  Et  noe  fuflìcere  ludico  ad 
denominationem  ìftam  fundandam  ,  cùm  mhil  fic  iuipfavoc:,  quod  contrarium 
fuaderepollìt.  Et  ita  (inquic  porrò  j  omnia  ccremonialia  ,  forenfia ,  po/iiiya}  imo 
qucecunque  Dei  pr&cepta  moralia  erunt    •  Hoc  ergofenfu  non  difratan.iu/n  efl  pofi 

hoc,  an  aiiqttidpraceptwn  morale  fìt  ;  [ed  folummodo  an  frjeceptum  Dei  fitt  Quale- 
cunque  enimfrtceptum  erit ,  femper  morali  erti.  R^efp,  Edam  illa  omnia  moralia  dici 
poffunt  ,  latèfumpto  vocabulo,  fine  ulla  abfurditate:  Nani  quovkunque  à  Deo 
maudatur,  quatenus  mandatur  ,  non  confideratur  in  genere  Pbyfico%  fed  in  genere 
morali  ;  eòqueeft  acìio  moraliter  bona ,  non  mala  j  nec  indifferens,  quia  manda- 
tumDeitollit  indifferentiam ,  ut  jam  explicatum.  2.  Veruni  eft,  ii  quxraiur* 
an  acìioulla  bona  Cu  in  genere  moris  nec  ne,  (ufficere  inquitere,  Dum  Ile  mandata 
àDconecne.  Hoc  tamen  non  obftante ,  di/putarepoffumus  de  natura  prsecepti 
Dei  ,  &inquirere  ,  num  perpetuò  obligetnecne?  Num  fitfundatum  inlegecrea- 
tionisnecne?  fcutrum  fitprxceptum  morale  propriillìmè  Gc  di&um  ,  an  non  «* 
3.  Fatebitur  ipfe ,  prxcepta  decalogi  efle  moralia  proprie  loquendo,  (licec  non 
proprnflìmc)  licettamenea  inter  fé  conferì  e,  &  inquirerc  ,  num  ex  eodem  fonte 
fiuant  immediate  omnia.    Ipfum  hoc  feoffe ,  fupravidimus. 

Deinficarguit ,  Mi  rum  eft  illud  morale  ^r'  f|«^»»  &  moraliflìmumi  quod  riempe 
univerfo  generi  bumano  pntfcriptumeji,  idque  in ptrpctuitm  ,  ab  ini t io  mundi  ufque  ad 
finemejus,  quale  ipfi  efl  Sabbatwn*  Non  putat  ergo  prcecepta  qu*  fluunt  tx nature 
Dei  immediate,  magi s  moralia  effe ,  quàmtllud  prceceptumde  Sabbatopofttivum  (tale 
en'tm  ipp  eft  )  quod  univerfo generi  bumano  circa  mores  aliquid  proferito  Ergo  ex  foto 
eorde  amare  Deum  ,  non  hahere  Deos  alienos ,  non  colere  Deum  per  imagines  ,  non  pro- 
fanare nomen  Domini ,  non  concupifeere  ,  diligere  proximum  ut  ftipfum,  non  flint  ma* 
)ores  virtutes  .  quàm  obfcrvare  Sabbaturh*,  Et  cum  Sabbatum  cedat  ipfis  pr/teeptif 
[ecund  a  tabula,  imo  ceremoniis  aliis  ,  noncxdat  tamen  prxceptis  priwx  tabu: *•>  cum  fit 
morali  w^r  ìSo^ji»,  quo  mhil  fupertus  datur,  nifi  iterum  novo  termino  C  emplaftrj 
vulnus  hoc  ttgat.  Htfp.  Hxc  magis  puerilem  luduni  fapiunc,  quim  gravitatemi 
Theologìam.  Etenim  non  ignoratadverfinus,  noe  termino  tantum  defignari  ea, 
qur  vulgo  proprie  moralia dicuutur.  An  li  dicamus ,  illud  nonjuraberis,  addecerri 
veiba  vt'  tleyyt  de  difti  referendum  effe  ,  inde  fequecur,  non  darì  ma/usali- 
quod  prxceptum  K  Aut  ,  amare  Deum  ex  toro  corde  >  &c.  non  effe  majorem 
vxrtutem^  Sciat,  adhiben  huncternunum  adeapia'cepradenotanda,  qux pro- 
prie fc immediate  pcitincnt  ad  Decalogum  ,  feu  decem  illa  verba,  qìx  prottllic 
Deus  in  Monte  Sinai .  Et,  intcr  ea  nulla  ìnftiruirur  collatio,  nec  hoc  termino 
defignaturulladifferentiainccr  ea;    Scd  quia  in  hoc  omuia  conYcniunt ,  quòd  uni- 

Aat  ver^o 


*88  Determ.  pofitiva  non  tollit  Moralit.  Lib.  I, 

verfo  generi  humano  praefcrìpta  fint,  idque  in  perpetuimi ,  ab  initio  mundi  ufque 
ad  ejusfinem;  &quòdinlege  creationis  rundata  fint ,  ideo  fub hoc  termino  com- 
prehenduntur  omnia  pariter. 

Tertiò.  Sicargumentatur,  Dicit  Apoftolus ,  I  Cor.  13.  ebaritatem  majoremejfe 
fide  &fpe3  (zTnunqu.im  de fi tur am ,  cum  Sabbatum  bebdomadale  in  vita,  futura  de  fi tu^ 
rampi  ■  An  ergo  nt.tj.ts  ali quid  morale  datur  r*  &t  ilc^t  morali*    H?fpt  E* 

jufdem  eft  haec  ratio  farina:  cum  priori,  &  nihil  concluditi  ueex  refponfioneadprms 
argu  mentum  conftat.  An  nihil  vult  ilie  i&t  tl*w  morale  effe  nifi  quod  nunquam 
eftdefiturum3  fed&invuàfuturaperminfurum  !  Noncredam;  Concedatelo 
ille,  Sabbatum  eodem  modo  efle  morale,  quo  fune  alia  quaedam ,  qua;  in  vita  fu- 
tura  Bullum  funthabkura  locum;  &dc  nomine,  quodeiimponendumfit,  anxiè 
noncontendemus. 

Porrò  quarto  y  Cum  baHcnus  (  inqùt)  omnes  diquid  perpetuum  efte  concluferint 
quia  morale  eft ,  nofler  e  contra  >&r  tl*-)$i  morde  quid  effe  vult ,  quia  perpetuar»  eft  , 
quafi rei  perpetuitas  (  qu*  et'iam  in  non  moralibus  efl  )  det  moralitatem  &  non  potius  mo- 
ralitas  inferat  perpetuitatem.  B^efp*  Quidicii,  Sitpofithttm,  ex  fé  indiffercns  ;  ^At 
(0  ipfo  quod  ex  potè  fiate  dominica  <2  libero  Dei  mandato  determtnatum  eft ,  eatenus  defiit 
effe  indifferens ,  (sffa&um  eft  ex  ifla  hypitbefi  necefiarium ,  &  fi  universe  determina- 
tum  eft ac praferiptum ,  non  figillatim  alicui  politiae  j  aut  folùm  ad  tempus  core&io- 
nis,  etiam  aternum  e  fi >  per  omnia  fecuLinecejìfariò  obfervandumy  itaquidem,  utipfum 
aternum  judicium  fecundum  illud  quoque  fit  ferendum  ;  atque  adeo  non  folum  morale , 
fed etiam  t&T  il»w  morale  :  llle  non  dicit  ,  rei  perpetuitatem  dare  ti  mora, 
litatem;  fed  ex  perpetuitate  tanquam  indicio  certo  (uam  quasnam  fint  ifta  non- 
moralia  in  quibus  eft  perpetuitas ,  nondum  conftat  )  colligit  rei  moralitatem.  An 
hoc  abfurdum  videtur  ? 

Quinto  fic  arguir.  Quid  ad  morale  i^ct*  ìg«#»  facit  ejus  perpetuitas  ,  cum  illa 
nonpendeatexipfà  rei  naturi  ,  aefi  illa  ali  ter  fé  b  abere  nequeat  ,  fed  ex  pofitivo  Dei 
mandato  >  quod  rem  indijferentem  etiam  ptrpetuam  reddere  potuiffet  ,  fi  libuifiet  .«*  ^/ln 
ìgitureo  tufo  res  illa  in  natura  futi  magis  moralis  eft  r  quam  u?i  ad  tempus  folum  prxcipim 
turi  Qum  extra  naturam  illius  ni  fit  quod  perpetiùtur,  t^efp.  1.  Undecunquepen. 
deat  ifta  perpetuitas ,  five  ex  ipfa  rei  natura ,  five  ex  pofitivo  Dei  prascepto ,  p0- 
teftindicium  eflèpraecepti  moralis  wr'  &#»  2.  Goncedimus  non  modo  potuif- 
fe  Deum  ,  fi  voluiffèt  >  reddsre  ,  pofitivo  Tuo  mandato ,  rem  per  fé  indifferen  J 
tem  ,  &  qua:  alircr  fé  habere  potuit  ,  perpetuami  fed &talia quarJara perpetua 
reddidiffe,  ut  poftea  audiemus  ;  &  ea  proprie  moralia  dici  affirmamus.  3.  £a 
res,  licet  non  natura4  fua  ,  antecedenter  ad  prseceptum  pofitivum ,  magis  moralis 
eft,  quàm  quod  praecipitur  ad  tempus  tantum  ,  quia  majorem  habet  cum  naturi  I 
humanaconvenientiam,  licetnullamhabe.it  moralitatem  ante  Dei  beneplacitum.  ' 
Quaerit  infuper  Qu*  fueritolim  differenza  jud  ai  s  ,  qtthempus  correzioni s  non  attive- 
runt)  Inter  moralia  illa ,  qua  ad  tempus  propter  praceptum  necejfaria  erantfaBa,  & 
quaperpetuotalia  erant  futura  t  An  illis  (inquic)  etiam fuere prò  tempore  i fio  moralia 
****•£«£$»?  %Annon  ejiàem  obligatione  &  religione  judaus  fub  V.  T*  circumeidebat, 
^u*  Sabbati^abat  ?  Jmò  Sabbati*abat  qua  amabat  Deum  ?  Uefa.  1,  Non  una 
eratinterhaseduo  praeceptorum  genera  differentia,  utexantediaisliquet  :  Suf* 
fiCKnunc dicere,  quòdquajadcempus  tantum  propter  pr*cepeum  necefiària  erant 


Cap*  XIV.      Determ.  poficiva  non  tollit.  Moralit.  189 

•a&a,in  tempus  tamil  n  correfttonis  inftituta  fue:int,ac  tum  abolenda>qtiod  vel  non 
<moiàrunt,vel  ignorare  non  debuerunt;ideoque  non  eranc  illis  nilì  per  errorem,  prò 
rempore ifto,  moralia  k»t'  ìUm*-  *•  Qjòd  obitricli  fuerint  &  circumcidere,  &  Sab  • 
3atizare>&  Deum amare, concedimns  ,  fed  quód  ad  hxc omnia >  eàdem religione 
luoadgradum ,  prceftanda,  tenerentur,  non  dicimus,nec  utdicamusneceilèeft. 
Non  eaJemobligatione&  religione  teneor  proximum  meum  drligere,  qua  Deumj 
td  ucrumqae  tamen  nieobftriftumefTe  moraliter,  nonnegabit  adverfanus. 

Scxto  loco  ,  dicit  hoc  fo!ùm  Sabbati  ergo  fa&um  effe  :  Nam  (  inquit)  morale 
wodinfc  tale  eft,  nonna  definir i  opus h abeti  cwnex  natura  Dei  hominifque fìuat , 
<iec  à  pracepto  ,  eoque  perpetuo  &  uni  ver  foli ,  peti  nccejfe  habet ,  cum  f uà  natura  pr*  •- 
:eptumantecedat.  f{efp.  Atcùm  omnibus  non  fatis  conftet,  quid  hoefit  ,  ex  pa- 
ruri Dei hominifquefluere;  quidincommodi ,  fi  illud  ad  morale  deferibendum  & 
jxplicandum  adhibeatur  >  quod  facilius  intelligipoifìt.'5  Detn,  nullum  morale 
aonumamcceditomne  Dei  prseceptum.  Jamverò  (inquit  porrò)  coghetquh, 
innon  meritò  fufpeftumfit  hoc  morale ,  quod  unicum  folum  e ft<  Rjfp.  i.  Ergofuf- 
pe&um  haberedebemusipfum  amorem  Dei  ;  quia fupradicebar, proprie  loquen- 
io  nihilefle  morale prscer  amorem  Dei.  2.  Quis  dicic  hoc  morale  unum  folum 
itTcì  Totfunt  (ficille  potrò  )  e  er  emoni  ali  a  ^  forenfìa,  tot funt  moralia fecunda  ta~ 
bui*,  totfunt  prima  ,  quxverc  moralia  funt  x*t  ìUm* ',  at  Virò  morale  hoc  quod  ex 
iracepto pojìtivo  pende t  univerfali  &  perpetuo  t  &  nihilominus  morale  xmr  ì|«£wt  eft, 
micum  tantum  eft  :  fcil,  praceftum  deSabbato  ,  quodnullam  habet  affinitatem  cumprt* 
:efiis ceremonialibus  autforenfibus  ,  càmuniverfale & perpetuumfit ,  me  cum  prateeptis 
-eliquis  decalogi ,  qua  ex  natura  Dei  hominifque  fluunt  >  cum  pofitivum  Jìt ,  &  tamen 
noralc,  imo  %»t  £«g)>  morale  eft  ì\efp.  1.  Qjìs  unquamdixit,ceremonialia&fo- 
enfia  effe  moralia  K*r  ì|«^»  <  2.  Qjisdixitprccepcumde  fabbato  unicum  eflè 
Kseceptum  pofitivum  (Deofcil;)  univerfale&  perpetuum?  An  nihil  Deo  pofi- 
:  vum  ,  poreft  nobis  effe  naturale?  4.  Licetquodamrefpecìu  pofitivum  (ìt,  in 
ioc  tamen afiinitatem cum  rdiquis decalogi prxcepus  habere  poteft ,  quód  fpecìec 
td  Iegem  crcationis ,  ibiquepraeferibatur,  quemadmodum&reliqua. 

Quot  non  ergo  (fic  pergit)  moralium  genera  continet  decalogusi  Unum  quod  natura 
'uà  morale  eft  ,  variis  nempe  pracepìis  contentum  :  Alterum  quod  pofitivum  morale  efi , 
efecundum  pr&eptu/n  de  imagintbus ,  item  pr*ceptum  de  Magiftratu  >  de  inceììu ,  de 
'olvgamià  >  eie  divortiis  >  de  dominiis  rerum  :  Tertium  quod  itidem  pofitivum  eft  ,  fed 
lullam  cum  priori  communionem  habet  >  &  tamen  xmr  i£«x*r  morale  eft  >  quodque 
«iK$y*piM>  <$  folti  arium  morale  eft  in  fuo  genere  ,  ut  prxceptum  de  fabbato.  Rjfp.  8  •  Ko  - 
àmus  omnia  illapraecepta  decalogi  inter  fé  diftingui:  coque  decalogum  continerc 
leccm  moralium genera.  Novirmisetiamea omnia  ad  duo  capita  redigi,  fcil. ad 
morem  Dci&  proximi ,  &  fabbatumin:erha;ccomprehendi.  2.  Ipfc  iu  prato - 
idem  genera  moralium  ,  i  mo  p!ui  a  nobis  exponebar  ;  &  ea  omnia  in  decalogo  con- 
ineri  non  negabit,  Turpe  eft  dottori,  &c.  3.  Imo  in  unoaceodem  detalogi  pra?- 
:epto  varia dari  genera  moralium  fuprainnuebat  :  Nam  folùm  Deidileftionem  vo- 
uit  proprie  moralcm  dici,  fu.it  tamen  alia  in  ipfoprxcepto  decalogi  primo,  q.u  , 
fi  nonpropriè  tamen  improprie, moralia  funt.  4.  Prsecqnum  deSabbato  non 
rft  folittrium  ,  fed  commumonero  habet  cum  aliis  decalogi  prarceptis  fatis 
ucìam. 

A  a  3  Tandem 


i$o  Determ.pofitivanontollitMoral.  Lib.  I. 

Tandem  de  hoc  argumentum  concludit  Quis  non  videt  banc  definitionem  morda 
non  ex  natura  morali s  hauftam,  fed  morale  hoc  [abbati  ergo  confi&um,  ut  illui  quoque 
certo  modo  morale  videri pò  ffet ,  adeoqueillud  quod  cv  >?%*  erat  petitum,  Non  alitey 
quàm  fi  quis  animai  aliq>.i:d  ,  quod  nec  bejtia  nec  homo  ejjet  ,  definire  vellet ,  <?  ex  ill& 
definitioneinferre  tale  alicubi  animai  unicum  exijlere>cum  potius  ex  exiJlentiA'jtalis  anU 
malis  iftiufnodi  dejinitio  inferenda  cfct.  Qjod  ficut  imponibile  eft  fieri  inter  animai  rati- 
onalei?  irrazionale  ,  ita  &  bìc  fieri  nequit  inter  pr<scepta  moralia  &  non  morali a  ,  ut 
aliquod  medium  exiftat  quod  eorum particeps  fìt.  Refp.  I.  Omnisdefcriptioautdelig- 
natio  non  eft  derìniuo.  2.  Licec  deftnitioautdefcriptio  hsecnondefumaturex  eà 
moralis  natura  >  quamillenobisexhibet  ,  haunturtamen  ex  veii  moralis  natura.. 
j.  Si  daretur  animai  quod  nec  e(Tet  homo  nec  beftia  ,  annoncalisaninialis  dari  de-, 
beat  definitio ,  qua  &  hoc  animai  compreherKkrec  ft  Adveriarii  tamen  omnem: 
movenchpidem,  ut  iftam  moralis  deràniuonem  admktamus  ,  quae  Sabbacum  ex-. 
eludere: ,  licer  prseceptum  de  fabbaco  morale  effe»  mukis  modis  evincere  polli-; 
mus,  uc Tuo  loco  patebic.  4.  Qjicquidilledicat,  nos  ftaniti  oftendemus ,  in  uno. 
ac  eodem  praecepeo  ,  polTe  effe  quid  morale  &  quid  pofuivum. 

Septimo  deaique  kxtk  n  Zlcuot  (inquit)  Sabbatumnonuniverfè  omneshomines con*> 
cernit  ,  imo  juxta  eximios  Tijeologos  ,  nullos  ante  latam  legem  >  utpòte  datum  tantum< 
in  deferto ,  datum  judais  utfiguum  ,  quo  patio  non  ejì  datum  genti  bus  \  duravit  tantum», 
ad  temfus  correBionis  ,  ut  reliquA  umbr<e.  Ergo  nec  morale ,  nec  morale  %»%*  i£o%h  Rsfp* 
ìNospoftea  «-fo  eiaT  veritatem  omnibus  hifce2oVveriam  firmis  confumabimus  ra*. 
tionibus,  adahaergòpergamus. 

Esdidisnuncliquec,  omnem  moralitatem  à  praecepto  Dei  pendere,  &acìio- 
nem  dici  moraliter  bonam  vel  malam  ,  in  ordine  ad  prajeeptum  Dei ,  cui  conformisi 
eftaur  difTormis:  Inter  ha?c  autem  quae  Deus  mandat ,  qusedam  funt  natura  (vi 
convenienza  &  congruenza,  decora,  confona,  confcntanea,&apta  naturae  hu- 
man* ,  ejufque  ftatui,  ac  relationiad  Deum  ;  eòque  habentbonitatem  fundamen-', 
calem  >  antecedenterad  prxceptum:  Alia autem qua: hàc  convenienti^,  ac  apti- 
tudinefundamentalideftitura  fune ,  Se  ,  hoc  refpe&u ,  purè  indifFerencia  funt:  IJìa 
vocamus  moralia  ftricìè  loquendo  ;  H&c pofitiva.  Non  modo  h<*c  fiunt  ex  pracepto 
moraliter  bona,  communiter  loquendo  j  [èd8cijìa  non  fiunt  moraliter  bona  nifi 
vi&rationeprascepti:  Supponamusenimiftanon  mandari,  omnis  prxdi fra  bo- 
nitas  fundamentalis  nequit  easaótiones  moraliter  bonas  reddere  :  Alioquin  dicen-i 
dum,acìionesbrucorumfuisnaturisconvenientes  &  confentaneas,  effe  moraliter. 
bonas  :  Quod  abfurdum. 

Hinc  cenftat ,  quod  determinano  divida  non  modo  non  extinguat  aut  deleat  ma-/ 
ralitatem  i  fed&eamconitituat  &  confiimet  potius.  Imo  determinatiohaec di- 
vina nonnunquamnihiialiud  eft,  quàm  darà  explicatio,  &  diftincta  declaratio, 
a&ionis  aut  rei  convenientis  ac  congruentis  ,  fecundum  natura;  confticutionem  & 
legem:  Non  poteft  ergo  harcneceffaria  determinano  &  explicatio  addita  ,  morali-, 
tatem  omnem  legis  collere.  Quando  lex  moralis  mandat  aliquid  conveniens  ,  ap- 
tumaccongruens,  mandatum  aliquod  fuperveniens ,  &apcum  ìllud  ac  congruer* 
bonumexpiicans,  defignansac  determinans,  non  delti  uir,  nec  delti  uere  poteft 
moralitatem  iftius  legis  &  actus  ;  fed  eam  potius  confirmat. 

Quod  fieexplican  poteft;     Morale  eft  pr*ceptum?  ut  Deum  ,  quifpirituseft 

invilì- 


3ap.'  XIV.        Determ.poficiva  non  collie  Morali t.         191 

uviGblis,  fpiritu  colamus  ,  pura  mente,  ac  nodo  fpimitfli  ac  convenienti; 
larvau'em  mo  -Miratem  non  collie  aut  evacuar  deìsrminario  Dei  exprefia  &  fu- 
t  a,  de  imagimbus  extra  culcum  divinumeìiminandis ,  ciunfmoialKer  ma- 
umficj  Deum,  qui  eft  fpiritus  «  modo  indecoro  ac  (pìritui  minimi:  ugruo , 
:olcre.  Etquisfanusdixerit ,  determinationem  Dei  particularàm  :  &  piombi- 
ionem  fpecialem ,  denonadhibendis  imagimbus  aut  fculptiìibib  5  io  cul:u  divino, 
eddere  praccepeum  morale  purè  pofnivum  * 

2.  Hoc  etiam  aliis  inftantiis  demonftra  ipoteft.  Officium  eft  morale ,  Deum 
blenniter  precari  ;  plura  tamen  fune,  qua?  hoc  officium  concernunt  a  e  circum- 
lant>  quxpendent  à  divina  detcrminatione,  aut  eà  opus habent,  urqu£e  mocfqra 
ìut  tempus  fpectant  ;  quae  tamen  non  tollunt  moralitatem  officii  :  Vuiemur  eaiqa 
lune?  propter  fpecialem  Dei  determinationem  ,  ipfum  in  Crinito  ,  acperCh:if- 
um  ,  feuejus  nomine,  precari  \  proprer  hanc  autem  modidetermwatio:;em  ,  non 
ollitur  moralitas  a&ionis  ;  nec  fiunt  preces  a&io  mere  polìtiva.  Sic  per  deter- 
ninationem  Dei?  exemplis  finftorum&aliternobisexpofitam,  cenemur  >  rcra- 
>ore  matutino  ac  vefpertino,  ad  Deum  preces  fondere,  Anproptereadicendum» 
IIudnoH  effe  officium  morale?     Wide  Amcf.de  con fc  Lib.  4:  e:  14. 

3.  Sic  morale  eft  officium  ,  Deum  mentem  fuam  nobisrevelaotemaudire,  ipii- 
jueaufcultare,  &aures  admovere,  Quando  nunc  ipfi  vifum  eft,  mentem  fuam 
:obis  manifeftare  ,  per  legem  fcripram  ,  &  per  Miniftros  à  fé  mùTos ,  &  authori- 
ate,  ad  legem  iftam  expheandam  &applicandam,  praeditos,  an,  propter  hanc  ìi- 
>eram  &  gratiofam  Dei  determinationem  fuperadditam  ,  iublata  eft  moralitas  pra> 
repri  ?  An  dicendum  ,  nos  moraliter  non  obligari  ad  verbum  Dei  legendum  ,  fcru. 
andum,  &ineo  ftudendurn  ac  medicandum  }  feu>  ad  Prascones  &  verbi  divini 
Miniftros  audiendos  ? 

4.  Morale  eft,  ut  fubmittamus  nos  robuftx  manui  Dei  1  P<*.  5:6.  Deoque 
lofmetrubjiciamus  Jac.  4: 7,  Qaaudoquidum  ergo  per  expredam  fuam  legem  de- 
erminarit  Deus ,  ut,  quando ìm pender aliquod  grave  judicium,  aut gravis aliqua 
»laga  propter  grave  delicìum  inrìigitur  ,  humiliationemnoftramper  jejunium  re- 
igiofumteftaremur,  hoc  etiam  officium  non  mere  pofitivum?  fed  morale  dicen- 
lum  eft  Joel.  2:  12,  1  3.    1  Cor.  7:  5.  Utfupraoftenfum  eft. 

5.  Ita  morale  eft  ,  uc  docìiores  indoflos  doceant  :  Quando  ergo  per  legem  fuain 
}eusdeterminàrit,  ut  verbum  publicè  praedicetur  à  ritè  vocatis  I{pm.  io:  vtrf.ly 
Atbr,  $:vtrf.+. 1  Cor.  12:28  ,19. 1  T/'w.  3:10.  #4:3. &  5:22.  An  ideoevanefeie 
Ila  moralitas.'5 

6.  Adorale  eiTe ut  Deum  laudemus ,  nemonegabit.  Determinava  autem  Deus, 
it  laudem  ejus  celebremus  Pfalmts ,  bymnis  & canùonibus  fpiritualibus  Ephef.  e  1 9. 
*ol.  5:  16.  An  ergo  dicemus ,  acìionem  hoc  modo  Deum  célcbranoj  >  moralem 
ionefle  ,  fed  purè  pofitivam? 

tx hìs  ergo  inftantiis ,  utplures  non  adferam  ,  liquet  facis,  determinationem 
mrinam  minime  tollere  moralitatem  aòìus.  Quod  liquidiùs  ex  eo  conftac ,  qi .  [ 
lonnunquam  praecepea  ìila  pofuiva  aut  fuperaddica ,  non  tantum  obligationem  pno- 
em  confamene ,  redincegrent&corroborent  ;  fed  &  modum  officium  poftulatum 
ircprxftandimonftrent  >  &  praxia dirigane»  Quàm  abfurdura  ergo  eft  pucare  >per 

hanc 


19*  Determ.  pofitiva  non  tollit  Moralit.  Lib.  I 

hanc  dire&ionem  ,  vim  fuam  omnem  amittere  Icgem  priorati  ;  aut  legem  hanc 
per  accelfionem  hujus  direcìionis ,  mere  pofitivam  evadere  ? 

Imo  rem  ita  fefe  habere  videmus,  quando  intervenir  determinano  etiam  hu 
mana:  Namque.  i.  Poftulat  lex  moralis ,  utSuperioribus  meis  honorem,  reve 
rentiamjtimoremacobedientiamindominoexhibeam&prae^emjàdeterminationi 
tamen  human*  pendet,  qnodhicqui  nuncSuperior  eft,  nonfit  mihi  xqualis,  u 
prius  ;  aut  inferior.  Qua  nonob  frante,  morale  eft ,  ut  illi ,  qui  mihi  nunc  eft  Su 
perior,  honorem  illum  debitum ,  reverentiam,  cimorem  ,  &c.  cxhibeam. 

2.  Poftulat  etiam  lex  moralis,  ut  Magiftratibus  tributai  ve&igal  perfolvam 
Subditi  B^m.  13: 6,7.  Mat.Zim*  Quòd autem fpeftat quota m tribuna  vefti 
galis,  id  à  'iberà  hominum  determinatione pender.  An  propterea  dicemus,  man» 
datum  illud  de  tributo  perfolvendo  immutatum  effe  ,  &  non  morale ,  ied  pofitivun 
&  humanum  evadere? 

3.  Sic  poftulat  Lex  Moralis >  ut  Supremo  M2giftratui,  qualifnamcur.que  is 
fit,  fiveunus,  fiveunitas  &plures,  debita  praeltemus  officia  ;  Hic  tameninter« 
venit  determinano  libera  humana,  hanc  formam  ,  pura  Momrchicam ,  non  I 
lam  xAriftocraticam  >  aut  Dtmocraticam  conftituens ,  qua  non  obftanre  ,  in  vigore 
manet  Lex  Moralis?  Se  vi  ejus  legis,  teneturSubiirus  obfequiuniachomagiurn 
debitum  Supremae  ifti  Poteftati  prseftare.  Jpfe  fupra  idem  afferuit  D.  Bur* 
mannus  ♦ 

4.  Non  negabit  adverfàrius ,  requirere  Legem  Moralem  >  ut  fuurn  cuique  tri- 
buatur;  prius  autem  quàm  haec  executioni  detur,  &  obedientia  ei  praeftetur,  re 
quiritur  necefia rio  libera  homir.um  determinatio  in  rerum  divifione,  ut  finguli: 
quid  ad  fé  fpe&et  innotelcat ,  &  conftituatur  meum  &  tuum  ♦  Quid  aucem  ?  An 
dicet ,  legem  iftam  de  fuo  cuique  tribuendo ,  propterea  effe  purè  pofitivam  ,  &  non 
moralem  ? 

5.  Porrò,  videmus  unum  ac  idem  oftìcium,  tum  per  Legem  Naturae,  eòque 
per  Legem  Moralem ,  tum  etiam  per  expreffum  ac  pofitivum  pracceptum,  nobis 
mandari,  [ Quis  autem  dicet ,per  fuperadditum  hoc  praeceptum  inanem  reddi  Legem 
Naturai  Aut  quis  dicet,  ha?c  praecepta  propterea  non  effe  moralia  ? 

6»  Natura  dicìat,  unamquamque  hominum  focietatem ,  folennes  conventus 
celebrare  debere,  ad  Deum  colendum ,  ut  facile  ccucedetur.  Hoc  tamen  fepius 
Ecclefiae  Chriftijnjungiturin  Nov.  Teft.  quemadmodum  prcecipiebaturin  V.  T. 
Quis  autem  hinc  inferre  poteft ,  ejufmoch  pi  secepta  ita  fuperaddita  non  e$c 
moralia;  aut  nos  ad  obfequium  iis  pnsftandum  non  obligari  per  Legem  Na- 1 
turae  i  ' 

7.  Diftat  etiam  natura  ,  ut  inquivis  focietate  ,  (kit  quidam  ,  qui  aliis  fuperip-  i 
res fint  &  imperent  :  Nam  ubi  omnes  fui  juris  fune ,  &  imperare  volunr ,  everfj.  i 
tur  focietas.  Talem  etiam  ordinem'inftkuitChriftus  in  fuàEcclefià,  &  coniti- 
tuit  Paftores  ,  Dolores ,  Gubernatores ,  Prsepofitos ,  Antec«ffo*es  ,  nam  va- 
riisgaudentnominibus,  ut  nos  docet  Euangelium.  An  propterea  dice  us,  hanc 
effe  pnram  putam  inftitutionem  pofitivam,  &  nullam  vim  hic  obtine<v'£<e#e# 
Natura:  ? 

8.  Poftulat  Lex  Natura?  &  Moralis,  utinferioreshoooceac  aliis  debitisrOifi- 
ciis  fuos  profequantur  Superiore*  ac  Gubernatores.    An  dicemus  Legem  hanc  non 

obhgare  ; 


Cap,  XIV.      Determ.pofitivanon  tollit  Moralit.        193 

obligare  membra  Ecclefise  quiafpeciatim  hoc  injungic  irs  Chriftus,  utpraepofi* 
tos  Ecclefiae  honorent ,  magni  faciant,  alane  >  iifque  morem  gerant  ì 

9.  Dittae  natura,  uc  in  quàvis  focietate>  omnia  negotia  publica  ordine  &  decentcr 
peragantur.  Hocitidempoutivèpoftulat  Apoftolus,  ut  fiatin  Ecclef  a3  i  Cor.  14. 
An  proptereadicemusjnandatum  illud  non  effe  morale? 

io.  Docecetiam  natura,  &poftulat  Lex  Divina  &  naturalis  ,  ut  rune  appella» 
tioncs  feu  provocationes  ab  inferiori  ad  fupenus  judicium.  Vide  Whhaktr 
Contr.  4.  Qudtft.4.  Cap.2.  Hoc  edam  nos  docet  LexChrilli  poficiva  fieri  de- 
bere in  Eccleiia  >  xAU\\$.  Mattb.  18.  Anper  fuperadditumhoc  prjeceptum  èva: 
Ciubitur  pnus  f 

fc  11.  Diftamen  eft  Legis  Naturae  >  ut  cuique  focietati  competatpoteftas,  im- 
morigeros ,  aut  qui  nolunt  legibus  focietatisaequis  &  jultis  fé  fubjicere  >  ejiciendi , 
&  privilegiis  privandi.  Hoc  etiam  e*prefle  ac  pofitivè  injungitur  EccleG*  Recìori- 
bus  ,  utfcilicet  fcandalofos  Se  refra&anos  exeommunieene ,  &  privilegiis  Ecclefia- 
fticis  denudent.  Matth.  18.  1  Cor.  f ,  iCor. i,  \A$oc- 2.  &  3.  An  proptere3 
fequetur,  mandatum  iliud  eflepurum  putum  pofitivum;  aut  prius  diftamen  natura: 
nullius  hic  effe  valoris  * 

Exquibus  Iiquet ,  Superadditam  inftitutionem  priorem  obligationem  generalem 
minime tollere-  nec quicquamim mutare naturam officii  requiliti demandati,  iicet 
rpecialiùs  dirigu  nos  inexercitio,  &doceat  infpeciales  rìnes  Euangeho  confenta- 
ieos  omnia  dirigere,  ad  quos  natura:  lumen  nunquam  nos  perduceret,  au: 
eierrec . 

Liquidò  ergo  conftat  quod  explicandum  ac  probandum  fufeepimus,  Legem, 
ìempe  ,  naturaiem  velmoralem,  vimfuam  non amicterepropter  politi vum  aliquod 
uasceptum  fuperadditum;  Et  oflìcium,  quod  fpecialiùs  nobis  monftrat  &  ex- 
plicat  praeceptum  pofitivum ,  non  effe  purum  putum  pofitivum,  fed  morale  % 
juando  in  generaliore  prcecepto  Legis  Natura?  aut  Moralis  fundatur  :  Abfurdum 
rnimeft,  putareofficium ,  femelLege  Naturceaut  Morali  ìnjurcìum  ,  mutarena- 
uramfuam,  propter  pofitivum  mandatum  fuperadditum  ;  quum  illud  iuperaddi- 
,_um  mandatum  nos  tantum  dirigat>  in  officio  rcquifito  rito  praeitando  j  &  auxilio 
Iti  ut  pracceptum  generale  idonee  applicetur,  &  ad  praxin  ime  errore  redigatur. 
:Juod  &  fic  porrò  illuftrari  &  confirmali  poteft. 

;  1.  Diciat  Lex  Naturalis  Deum  effe  colendum  modo  idoneo  :  &  hoc  pofìulat 
ecundum  Decalogi  prseceptum.  Nefcimus  autem  ,  (  ea  enim  eft  naturalis  noftra 
xcitas)  modumillum  idonetim  quo  coli  debeat;  fuppetiasnobis  ieripraectptum 
ofitivum,  &  modum  illuni  Deo  gratum  &  acceptum  nobis  monftrat.  Quid, 
n  propter  prxceptum  illud  pofitivum  ,  esplicatila  nobis  reddeps  iogewum 
cnaturam  piascepti  naturalis;  &  adobfcquiumrequifiuim  fineerrorereddenduru 
irigens ,  dtcemusLegem  illam  Moialem  nos  non  obftringere ,  ad  modum  illum 
Dcum  colendi ,  jam  monftracutn ,  fancìè  &  accurate  obfervandum  ? 

2.  JubetLcx  Natura? ,  ut  Deo  in  omnibus  morem  geramus.  Quando  ergo  per 
>raeceptuai  pofitivum  fuam  nobis  monftrat  voluntatem  ,  &  mandatum  pamculare 
xlubet,  &  nos  prajceptuni  illud  violamus,  annon  violatm  ipfc  Lex  Natura  man* 
ans  ut  in  omnibus  Deo  obfequium  praefeeruus  i 

B  b  Nulli 


1^4  Determ.  pofitiva  non  tollit  Moralità  Lib.  I. 

Nulla  ergo  curri  ratione  dici  poteft,  mandatum  omne  pofitivum,  feu  determina- 
tionem  omnem  mandato  n  orali  annexam  ,  immutare  naturam  ìltius  prajcepti ,  & 
officii  hoc  praecepto  demandati,  &  mei  è  pofitivum  reddere,  quod  prius  naturale  erat 
aut  morale. 

Qjandoquidem  ^.Prseceptum  illud  pofitivum  non  modo  non  enervat  pracceptum 
moi  ale  ;  Sed  &  nonnunquam  illud  nobis  explicat  &  declarat ,  quod  lumen  naturale 
nunquim  nobis  monftraret^quod  tamen Temei  monliratum  & declaiatum  convenier- 
tifììmum  ac  congruentiifimum  rationi  apparet ,  Scoprirne  in  ipfà  natura  fundatunV 
Quisa.'itcmdice;hsec  Moralia  non  effe,  qua:,  beneficio  praecepti  pofiuvi  ,  ex  ipfis 
natura:  penetralibus  exhaununtur  ,  8c  rationi  naturali  innitidemonftrantur;  &no«^ 
non  seq  ie  obligare ,  ac  alia  >  qua:  fine  politivi  prsecepti  ope  dignofei  poflunt  ? 

4.  Fonò,  prseceptum  illud  pofitivum  ,  aliquando  moduni  tantum  &circum 
ftintias  officii ,  in  Lege  Naturali  aut  Morali  nobis  praefenpti,  proponit  &  injungic^- 
non  ergo  enervat  ied  potiuscorroboratpraeceptum  naturale:  Écad  ìllummodum, 
&  ad  circumftantias  pofitivo  praìcepeo  rnandatas  pie  obfervandas ,  vi  Legis  Natura- 
lis  obligamur.  Non  dico,  quicquid  pofitivo  tali  praecepto  injungitur  ene  naturale, 
aut  morale ,  ftricìè  loquendo  (  uti  fupra  explicavimus^  venirci  afiero  /  nos  teneri  ad- 
preelciipcas  illas  circumftantias,  vi  mandati  naturalis,  quod  noftram  Deo  in  omnibus 
fubje&ionem  poftulat,  riré  obfervandas,  &  determinationem  iilam  modi  &  circum- 
ftantia  u-.n  ?  non  mutare  naturam  &fubftintiam  officii  ;  aut  idpurumputum  quid 
pofitivum  reddere. 

5.  Praet erea  ,  prseceptum  illud  pofitivum ,  nonnunquam  nos  tantum  plenitts  in- 
ftruit,  docetacdirigicquomodoritè&adgloriam  Deiofficium  Lege  Morali  pra> 
fcriptum  ,  prseftan  poifit.  Quis  autem  proptereadicet,  ipfum  ©fficium  Lege  Morali 
prseferiptum  ;  fuam  amittere  moralitatem  j  &  praeceptum  morale  mutari  in  pofi- 
tivum ? 

6.  Imo  ;  quando  pofitivum  prseceptum  aliquid  accidentale  officio  morali  fuper- 
addit ,  ipfum  officium  morale  non  deftruit,  aut  moraliste  fuadcnudat,  fed  potiu^ 
confirmat ,  &  fuperindudta  hàc  nova  obligarione ,  adid  annexum  accidentale  etianv 
obfervanduro,firmiusreddit.  Hocyinquam,plurimisofficiis  moralibus,  quibus,  pe^ 
pofitiva  praecepta,  fecundum  rationem  divertì  Ecclefia:  flatus,  accidentale  aliquidj 
annexum  fuerat,  demonftrari  poflemus ,  fineceffeeflcr. 

Quare  concedere  non  poflumus,pofitivam  Dei  determinationem,morali  prascepto^ 
ob  fines  pra:di£ìos  aut  fimiles,  annexam,  naturam  prsecepti,  &  officii  per  p;  aseeptum* 
demandati,  mutare  &  pofitivum  efficere  ;  cumhanc  mutationem  efficerenequeat 
pofitiva  hominum  determinano  interveniens  :  imo  pofitiva  &expre(Talexhumana>! 
nedum  libera  hominis  determinatio  interveniens ,  non  poteftullam  Deilegcm,  ne-' 
dum  moralem  ,  enervare  ,  &inanem  reddere,  ut  facile  ab  omnibus ,  cuifanumeft>H 
finciput,  conceditur. 

Qui  tamen  volunt,  determinationem  Deiliberamintervenientem,  Legis  Morali*- 1 
tatem  toliere ,  ex  parte  omnia  fecunda:  tabula:  praecepta  pofitiva  &  non  moralia  efiè,   ! 
confequenter  afierant,  necefie  eft:  Nam,in  iis  fere  omnibus  apparet  aliqua  hominum 
determinatio  libera,  quoad  aliqu3  officia,  concomitans  ;  humana  autem  voi  untaste 
determinatio  non  tam  amica  efì  moralitati ,  ac  eft  determinatio  divina ,  qua;,  ut  fupra* 
diitum,  a&ionem alias indirTerentem,  raoralicer bonam  reddere poteft.   Hocautem   1 
ficilluftramus.  Ac  ] 


Cap.  XIV.       Determ.  pofitivanontollitMoralir.         195 

Ac primo,  quóJad quintum decalogiprajceprum  am'net,  fupra  vidirmis,  à  li- 
bera  hominum  cieterrrìiaatione  pendere  ,  qui  in  Reipublicse  regimine  Superiore*  Se 
Supremi  fint,  quin  n. 

pein  ,  quòd  ad  fcxtwn  attinet.  Huc  referunt  Théologi  fobrium  ac  moitratum 
ufum  cibi,  potus,  medicina  ,  fomni ,  labori  s  &  rccrcatio?iis  ,  &c.  Vide  Catecbefin 
rnqonmWeflmoMflerienfem ,  ubi  hoc  morale  officium  ,  hifee  fcriptura:  teftimoniis 
confirmacui  Pro'j. 25:  10,27.  1T1OT.5.-2J.  1/4.38:21.  P/d/.  127:2.  EccUf.<: 
H*  lThtf.$:  io,  12.  Pro?.  16: 16.  E«7<r/.  3:4,  ir.  Hic  aurem  nonounquam 
intercedit  determinano  Medici.  Quid,  an  ergodicemus,  prarceprumhoc  mo- 
rale ad  modera  umhorum  umm  ,  nòs  non  obligare ,  proprer  humanarn  lune  deter- 
minacionem  intervenientem ,  auteoncomitancem  ?  Aut,  andicemusrprxcepcum 
hoc  »  quoad  haec ,  mere  humanum  effe,  &  non  morale  ? 

Tmiò,  Simile  in/é/tf/'m"  apparet ,  quod  hac  unica  inftantià  oftendam  :  Huc  re. 
Ferunc Theologi  fupradicti,  in Catechefi  nominata,  modejtiamìn  zelì'ru ,  quam  & 
mandat  ApoUolus  i  T/w.  2:  9»  Haec  aurem  modeftia,  ex  parte  fa!  ceni  ,  pender 
ib  ufu&conluetudine  loci  variabili ,  ita  urea  veftitùs  forma,  qua*  hìc  &nunc, 
immodeftiam  aliquam  fìgnificaret ,  alibi  tamen,  aur  in  eàdem  regione  alio  tem- 
pore >  nullam  immodeftiam  prae  fé  ferree  Non  tamen  nobis  licer,  Praceptum 
illud  Apoftoli  morale  >  propter  mUtabilem  hanc  confuetudinem  ,  mutabile  pro- 
nunciare. 

Quarto,  in  oBavo  furtum  condemnatur.  Si  aurem  omnia eMent  communia ,  quod 
Seri  non  repugnat  natura:,  nullurn  daretur  furtum  ,  aut  faltem  non  tale  quale  nunc 
latur.  Ex  Uberà  autem  hominum  determinatione ,  Se  conventione,  introduci» 
Fuitproprietasac  dominmm.  An  ergo  non  erit  furtum  peccatum  morale?  Do- 
:ent  nos  jurifconfulti.  Paulus  L.  1.  D.  defurtis.  Ulpian .  Lib.pofi  :  D.  de  verb.  J*g~ 
ùf:)  furtum  effe  contralegem  natura;. 

^Quinto,  inferno  iridem  habemus  inftantiam.  Nam  huc  referunt  Theologi  fu- 
)radifti ,  ubi  fupra  ,  veritatis  feeundum  jus  &  £juum  prj>:>wci>itionem  ,  fecuntfum 
egem  Dei  Levfr.  19:  15.  Hocautem  jus  &  xquum  à  liberà  hominum  determina- 
ione  >  dominium  ac  proprietatem  conftituente,  dependet.  Nemo  tamen  dicet  > 
jrseceptum  hoc  non  effe  morale. 

Scxf.  Exeodem  fundamento ,  liquet  &  decimum ,  quoad  qurJam  ,  non  dicen- 
lum  effe  prscceptum  morale  :  Namfublato  meo  &  tuo,  quod  à  liberi  hominum 
ieterminatione  pender,  fundamentum  hujus  prsecepti ,  quoad  bona  illa  externa  , 
ublatum  etiam  erit. 

Quare  libere  concludere  pofluraus ,  djterminationem  pofitivam  Dei  legi  morali 
ùperadditam  ,  eam  minime  enervare ,  aut  non-  moralem  reddere  \  quod  erat  de- 
nonftrandura. 


Bb  z  CAP. 


196         De  Prscepto  Morali-pofit.  contra  T),  Bum.    Lib.  I. 
C  AP.     XV. 

An  pofitivum  aliquod  praceptum  dici  poffit  morale  ? 
Examinatur  dottrina,  eà de  re  ,  T).  Bmmanni. 

Uc,  quid  ad  hanc queflionem  refponderi  pollìt  3  feiamus  >  necefle  eft  explicemus 
nacuram  legis  pofitiva?. 

bupra  Caf.  I V.  Diftinximusinter  Jus  DivinumNaeurale,&  Pofitivum.  Et  ad  Jus 
Di vinum  Pofitivum,  fpe&are  ea  omnia  diximus ,  deqaibusdicinequeac,  Deutn 
ad  alteram  contradi&ionis  partem  ,  ex  natura:  fuse  necelìkate*  aftri&um  fuifle  ;  f.u 
ea ,  qua?  per  liberam  voluntatis  Dei  determinacionem  fic  conftituunt  ur ,  ut  potuif. 
fencvelnonconftitui,velfaltemaliterconltitui  >  fiDeoitavifum  fuufet.  Unde 
liquet ,  Ieges  qiufdam ,  hoc  Jure  Divino  Pofitivo  fundatas ,  eòque  hoc  modo  po- 
iìtivas,  effe  morales  dicendas  ;  quia  ad  hoc  Jus  referuntur  plurima  ,  qua:  non  modo 
2d  quartum*  fcdScadQuintum,  $cxtum>  Septimum,  OHavum,  ac  Decimum  Ipec- 
tant  decalogi  praeceptum. 

Diximus etiamfupra,  diftinxiflèquofdam  inter  Morde  Naturale,  &  Morale 
Pofitivum.  Pertawcincelligenteseam  Iegem  >  qua?  in  fcripturis  continetur,  & 
quam  natura etiam  corrupta ,  bonam  effe  &  juftam  >  eòque  apeam  ut  fccundum  le. 
giflitoris  beueplacitum  perpetuò  obliget ,  negare  nequit  j  licecanterevelaeam  le- 
gifiatoris  voluutatem ,  eam  ex  fefe  omni  modo  neceflariam  e(Te.  judicare  non  po- 
tuerit.  Qua  admifla  diftin&ione ,  certum  eft ,  dari  quaedam  ejufmodi  prascepta  , 
qua: pofitiva dici  poflunt  :  quiaea  mandant>  quorum  omnimoda  neceifitas ,  anre 
voluntatem  Deieaderedeclaratam,  non apparet  natura:  jam  corruptaj  :  Cùm  na* 
turalia  praecepea ,  è  contra ,  ea  fint  ,  qux  jufta  funt  &  neceffària  >  tefte  ac  judice  vel 
lumine naturali  nunc  corrupto.  Et qusc morali a  dici  debent,  eò  quòd  univerfa-i 
literac  perpetuò  obligent.    UtfuGùs,     pofteaprobabimus* 

Suntalii,  fateor,  quipauilòaliterexplicanctumLegem  Moralemy  tum  Pofitii. 
vam,  ha.  ut  contradiftinguantur  ;  eòque  Lex  Morali*, qok  talis,nonpolfit  dici  Pofi^ 
tiva ,  nec  Pofitiva ,  in  quantum  talis  eft ,  dici  Morali*.  Nihilominus >  poflè  unaitf. 
aceandem  legem  dici  &  MoraUm  &  Pofithàm ,  vario  fcil.  refpe&u ,  conceduncjj 
Nam  (inquiunt)  lex  divina  poteftfundari  in  aliquo  ,  &  habere  refpe&um  ad  ali- 
quid,  quod  morale  eft  j  &  tamen  indigena  fuperadditoaliquo  pofitivo  prseceptoj 
in  ordine  ad  debiram  rei  mandata?  obfervationem.  Et  aflèrunt  >  moralem  rei  man-. 
darà:  rationem  ,  qua:  i  naturali  ad  Deum  refpccìu  ,  &  ordine  l'niverfioritur ,  non* 
nu  quam  fine  expreflo  pofitivo  praccepto»  vixpercipipofie  ;  eòque  fine  hoc  iupenf 
addito  prarec  pto ,  non  poflè  rem  mandatam  ,  licet  vi  legis  creationis ,  antecedenter»  ! 
neceflariam,  ritèp* settari.  Ethocfenfu,  dicunt  Legem  poflè  &  Pofitiva m  e/Ifr 
&  Moralem:  Quia  utraque  ratio  tum  mordi* ,  tum  pofitiva,  licet  in  fé  diftin&r 
&  leparabiles  ,  hìc  tamen  concurrunc ,  &  ad  unam  ac  eandera  >  compofitam  fcil. 
vel  mixramobkrvantiam  ,  obligant. 
y  Verùm  quia  parvi  pendunt  adverfarii ,  quomodo  nos  terminos  iftos  explicemus» 
nifi  cum  iis  una  concedamus ,  prasceptum  morale  &  naturale  idem  effe;  &  pi*. 
v  cepturn 


Cap.  XV.   DePr3SceptoMorali-pofit.contraT),5/ir».     197 

Ceptum  naturale  ira  ex^Iicemus ,  ut  ea  tantum  mandet,  quacex  ipfa  Dei  hominif- 
qu^natu  aneceflanòfluunt ,  tòqueobhgent  etiamantequam  praecipìantur  >  adeo- 
queex  iiatuiànotafii.t  *  arqueficdicamus ,  quicquidPoinivumeft,  nullo  refpecìu 
Morale  fieri  pofle  .  noftrà  interelt ,  eorum  doctririam  primùm  ad  incudem  vocare , 
ac  dein  veritatem  rationibus  con  firmare. 

Sic   ergo  fé  exprimicD.  Burmannus  in   ^Apologia  Tua.    Qap.  I.  $  io>  &c. 
Pag.$>  Ce. 

Quicquid  (inquit)  extraborum  praceptorum  moralium  ex  naturali  fare  divino huma- 
noqu e  fluenti 'um »  ambitum  ejì  ,  illud  pofitivorum  prateeptorum  nomine  venit.  H*ff* 
Per  praecepta  ifta  moralia,  utfupra  vidi  nus,  accurate  loqueodo  ,  nihil  aliud  m- 
telligi  voluit  t  qua  nprasceptum  de  dilezione  Dei  &  proximi;  quiaexpre(?èdixe- 
tltPag.  8.  J  ccum  è  loquendo,  nihil  morali  ter  bonum  aut  virtutem  effe  >  nifi  diUHior.em 
Dii(? proximi,  &  mulcis  hocaftruereconituseft ,  ucvidimus:  eòqueexprelìè  ex* 
cluditornnesactionesexrernas,  &  alias  omnes  internas,  iftisduabus  txceptis:  & 
confequenter  non  vult  mandata ,  quae  tales  acìiones  injungunt,  moralia  erte?  pro- 
prie loquendo  ;  kd  concomitanter  tantum  ?  ur  Ioquitur.  Ergo  vel  haec  erunt  Mo- 
ralia pofttiva ,  vel  Purè pofitiva  Et  fi  furi  pofitiva ,  decalogusconftabit  maximam 
partemexpurépofitivispraeceptis.  Sedadmittamusminns  accuratam  ejus  locu- 
t'onem  ,  &  p:seceptorum  moralium  explicationem  ,  quàm  fubinitium  capitis  pro- 
pofueratj  &hìcbreviter  nobis  rurfus  exhibet ,  quando  ad.lit  explicationis  ergo, 
èquentia,  rem  nobis  explicatiorem  non  reddit  :  Sic  enim  Ioquitur. 

Illud  enim  (inquit)  proprie?  fitivum  e  fi  ,  utipfavoxnotat ,  quod  prò  arbitrio  poni- 
■ur  p  Yétter  naturam  re$.  ^Adeoque  hoc  >  fine  gravi (fimo  incommodo }  C  maximo  abfurdo , 
rum  prdcepi  is  moralibus  confundi  nequit.  Moralia  enim  pr cecità  ex  ipfa  Det  bominifque 
ìatura  >  etiam  antequam prtei pi antur  >  fluunt ,  adeoque  ex  natura  nota  funt.  Pofttiva 
Utem  neu'rum  babent%  Moralia  connexa  funt  cum  imagine  Dei ,  (f  ex  il! a  deduci  pof- 
unt  ì  ftve  immediate  ut  prima  tabula1  >  five  mediate,  &  fuppofito  bomine  <?  rerum  or- 
line >  utfecundcetahuUprétce^tay  quamvis  quxdan  ex  eis  deducanturclarius,  quidam- 
bfeurius  ,  front  nempe  primis  principits  propinquiora }  vel  ab  iis  remotiora  funt .  Ex  idtis 
nim  k  Deo  nobis  infit/s  elicere  poffumus  officia  ,  qutper  naturam  Deo&  hominibus  debe- 
nus.  Omne  entm  jus  <$  vffìdum  fnndatur  in  rat  ione  &  ex  ea  elicitur ,  cum  nihil  aliud 
\t  quàm  quod  ex  ratione  alteri  dcbtmus.  Hoc  autem  in  nullo  pefìtivo  prteepto  fieri  potefi, 
}uodex  naturali  rati  ine  nunquam  deduci  aut  cognofei  potefi ,  [ed  ex  fola  legifìatoris  vo  - 
untate  pendei  &  cngnorcitur.  Quamvis  ubi  ccgnitumefl,  fi  aquum  fit ,  illud  rat  ioni 
ton  repugnare  faci' è  cagno  fcatur. 

1  ì\efp  Jnterhaec&Tuperiusdi&a)  ingens  cerno  diferimen:  Erenim  moralia  hic  ea 
antùri  vult effe praecepta,  quae  ex  ipfa  Dei homimfque naruràrìuunt,aut quarex inu- 
line Dei  deduci  poffunr,  vel  immediate  ,  ut  primae  tabular  $  vel  mediate*  &  fup. 
olito  nomine  &  rerum  ordine»  ut  fecunda;  tabula?  prarctpta  aut  qua  ex  idei*  à 
)eonobis  infitis  elicere  poffumus  :  Supia  autem  moulia  dixerat  ea  efle>  quae 
Hiunt  ex  imagine  Dei ,  feu  ante  lapfum  homini  concrt  ara  .  feupoft  eum  ex  gratia 
eftaurat3  Acque  ita  plura  ifthic  voluit  moralia  efè,  quàm  hic  :  Namhìc nulla  fir 
nentioimaginis  Dei,  poft  lapfum  ex  gratia  reftauratac  ;  Se  quid  per  hanc  intelii- 
;at,  &-qua>,  hujus  imaginis  ratione  ,  ad  moralia  reduci  veli: ,  ipfc  prius  docuerac 
ì  difquifitione yig.  7.  ubi  moralis  explicationem  propofuerar  his  verbis,  cum  enim 

Bb  3 


!$8      De  Prgcepfo  Morali-pofit,  contra  7).  B#ym.     Lib.  I. 

morde  id  proprie  fit ,  quod  fini  t  ex  imagine  Dei ,  five  proni  Ma  primo  hom'mi  ante  lapfum 
fuip  concreata ,  quatta  funt  omnia  pracepta  amori  s  Dei  (?  proximi  :  Sive  prout  pofl  pcc- 
catum  in  hominefuit ,  ex  revelatione  Dei  ff  f cedere  gratis  refiaurata ,  quali  a  funt  (N  B) 
prtceptafidei  in  Chrifium  ,  refipifcenti*  ,  fimiliaque  5  quibus  omnis moralità*  ab/ohi- 
tur  >  tum  qua  hominis  naturalis  efl ,  tum  quce  chrijiiani.  Ubi  videmus  pr aecepta  alia 
cffemoralia,  quàm  qusefluuntexattributis  &  natura  Dei  hominifque,  &  natura 
nota  fune,  quoque  ex  ideis  nobis  inììtis  elicere  poffumus  ;  Non  emm  >  uti  fpero  , 
dicet ,  (idem  in  Chnftum  ,  refipifeentiam  Euangelicam ,  &  Qmilia ,  fluerc  vel  ex 
natura  Dei,  vel  ex  naturi  hominis;  aut  officia  effe  natura  nota,  &  ex  ideis  nobis 
indtis  elicita  :  Nam  faceri  debet,  haec  rluere  potius  ex  revelatione  Dei  &  icedere  gra- 
tias  ;  feu,  ad  imaginem  Dei,  ex  ìftà  revelatione  &  fodere  gratisereftauratam  ,  per* 
tinere,  &  ex  eà  rluere;  licet ,  utobiter  hoc  dicam  ,  non  fatis  capio ,  quomodo  fides 
in  Chriftum  ,  refipifcentià  &  ejufmodi,  dici  polline  rluere  ex  imagine  reftaurata: 
Cumhàcratione,  utapparet,  nemo  teneatur  credere  in  Chriltum  &  refipifeere» 
nifi is in  quo refhurataeftilia imago:  Hocelt,  jam  credit  &  refipifeit. 

Conftat  ergo ,  D.  Burm.  non  fatis  in  hoc  fibi  ipfi  conftare  j  Se  in  dubio  nos  re- 
linquere,  quid  per  Morale  intelligere  debeamus ,  &  confequenterj  quid  per  Po- 
fuivum. 

Porrò,  eft  &  aliud  diferimen  hic  obfervandum:  prius  dicebat ,  illud  morale  non 
fuiflejquod  non  ita  ex  attributis  Dd  hominifque  fluit ,  ut  ex  Tele  notum  Gc ,  &  inde 
deduci  poiìlt  »  etiamfi  conveniens  fit  Deohom inique  ,  ex  quo  à  Deo  illi  praeferip- 
tumeft.  Hìc  autem  ,  illuderle  morale  negat,  quod  exnaturali  rationenunquam 
deduci  aut  cognofei  poteft,  ,  quamvisubicognimmeft  >  fi  gequum  fi: ,  illud  ra*» 
tionì  non  repugnare  facile  cognofeatur  :  Ubi  fupponere  videtur,  quidam  à  Dea 
prsefcnbi  porle ,  qua?  acqua  non  funt.  Quid  aliud  denotare  poffint  ea  verba ,  Si  *• 
quumfìt,  ego  non  fatis  intelligo.  Sed  diferimen,  quod  nocari  volili»  hoc  eft  j 
quòd  prius  dicebat  ea  non  eflemoralia  quae  non  ex  attributis  Dei  hominifque  flu- 
unt ,  Scc.  Licet  convenienza  ftnt  Deo  (sf  hom'mi  :  Hìc  aucem  aicit ,  Licet  rationi  non 
repugnent.  Quid  ,  an  omnia qj-c  rationi  noftrascorruptse  repugnare  videntur,  furi 
Deo  inconveniencia .-.«*  Annon  dicere  poiTumus,  multa  rationi  non  rerugnare,  quae 
tamen  Deo  &  nomini  convei>ientia  dicinequeant?  Pofitiva  base  exprelllo  longè 
aliud  denotat,  quàmilla  negativa. 

SedhisrniiUs  ,  videmus  quid  per  pofitivum  prxceptumintelligat,  ìlludomne, 
nimirum  ,  quod  non  fluit  ex  ipfàDei  hominifque  natura  ,  etiam  antequara  prxcé, 
piatur:  quod  nec  immediate,  nec  mediate*  fuppofito  nomine  &  rerum  ordine,  ex! 
Deiimaginededucitur,  auteum  eaconnecìitur:  quod  ex  Ideis  nobis  infitiseli- 
cere  non  poiTumus  ;  quod  ex  naturali  ratione  nunquam  deduci  aut  cognofei  poteft  :  | 
Sed  quod  prò  arbitrio  ponitur  praeter  naturam  rei  ;  &  quod  ex  fola  Legislatoris  vq^j 
luntate  pendet  de  cognofeitur.  Adeóque  nullum  tale  prseceptum  vult  ullo  refpecì'ó 
moraleetfe,  nam  Gcloquitur  $.  u.  ut  videbimus. 

Audiamusprimùmrationes»  Hocenimfifieret  (inquit)  aut  omnes  pofitiva leges 
nos  obligant ,  cum  morales  ejjefupponantur  ;  aut  ratio  danda  cur  una  lex pofitiva  magj 
nos obliget  quxm  alia  *  Si  dicatur  unam  pofitivam  L egem  Moralem  effe  >  alter am  non , 
recurrit  qitajìÌQ ,  qutiftius  diferimints  nota  fit  t  Si  regeratur  >  quia  una  Ux  poptiva 
innititur  rationi  naturdi  >  dtera  non  :     Eo  tpjo  pofitiva  lex  in  morderne  naturalttn 

tran/m 


Cap.  XV.  De Prscepto  Morali  .pofit. contrai).  Bum.     199 

ransformatur  :  Qaicquid  crii  m  rat  ioni  naturali  tnnithur ,  morale  ejì,  adeoque  immu- 
rile ,  <stc.  Rffp-  1.  Non  dicimusomnespofitivas  leges  nosobligare;  fed  eas 
anrùmquaemoralesfunt.  2*  Non diciums  ncionem  huju^difcrimims  effe,  quòd 
>ofitiva  illa  Lx>  quam  moralem  dicimus,  innitaurratio.n  naturali  Sed,  i.  Qu:a 
\xc  pertmet  ad  mores  hommum  quatenus  tales  unt;  alias  minime  .  2.  Quia 
laec  eo  fine  proponitur  ut  perpetuò  obliget,  in  ortìrri  fUtu  Ecclefìas;  alia:  non. 
>.  Quia  quod  hac  politivi  le^e  mandatur,  habet  antecedenrem  convemenriartì 
:urK  natura  humana;  ahaenon .  4.  Quòd  prasfciibstur  in  legecr  ationis;  a:iae 
ninimè.  j.  Quò.injDejtrationemintrinfecam  moralem  \  alia? non.  6.  Quòd 
undetur  in  ahquo  morali  ;  aliar  non.  7.  Quòd  nunquam  abiogata  fit,  quoad 
ubftantiam  :  Cum  alias  abrogata?  fint,  vei  ceffarinr.  8  Quòd  fubftamiali- 
er  utdisfic  omnibus  homimbus  -,  aliar  non.  9.  Q^iodcontineatur  in  Decalogo  ; 
liarnon.  10.  Qjòd  cordi  fidami  in  innocenza  miculptafueru  \  aliasminimè. 
Juid  porrò  ì 

Ntcobflat  finquic)  ^«o^praecepta  illa  pofitiva,  mor  Ha praceptafimpcr  invohere 

ndeantur ,  adeoque  &  morali  a  efie.     Externa  enim  obedìentia  pofitivorum  pr^ecept  orum, 

ioti  placet  Deo  ,  nifi  accedat  inuma  animi  obedìentia  ,  /,  •.  ò  niri  &  cum  fide  confimela  fit, 

'ecus  enim  abominabili^  efl  Deo  ifla  obedìentia.     Quod  vtrum  quidem ,  attamen  inde 

imefficitur  pr*:epta  illa  pofit  tvamvr alia  fimul  effe-,  fedduntaxat  ea  morali 'a  prafuppone* 

e ,  qu<e qaafi circumvefiiant >  qua.Jite cum eorum  obedìentia limul conjuncla  effe debcaht* 

ta  tamtn  ut  ab  iis  diftincla  fint.  ita  in  omni  pr<ecepto pofith)  <$  cerimoniali  requireba» 

'■ir  attenuo,  amort  timor,  obedìentia  Dei,  fludium  glori  ficandi  ip^um  per  hoc  praceptum  > 

fc.  At  ili*  virtutesnon imperabantur  in  ilio pracepto pofìtivo>quod  mjungebat  exicrnam 

lam  obedientiamtW  ahlum  illum  tantum  -feu  opus  operatum  facr* ficandi Javandi ,&c  Prio- 

es  autem  ili*  virtutes  prx  fupponebantur  <2  mandabantur  in  aliis  p rxceptis  nempe  morali- 

hi  — .  ita  ut  quamvis  exitmi  UH  atlus  feparati  ab  interi,  a  obedìentia  ,  <3>  fpirii  uali  anim  i 

wtu  Deo  grati  non  effent>  nibilominus,  quaUs  quales  erant,  modo  extemhkus  bene  obfer- 

arentur,  pars  erant  extemi  &  carnalis  cultùs ,  &  À%eti*KpT">  m^i  Heb  .9:1,4,10. 

ti  cerimoniali  legi  hoc  patio  ab  externo  &  carnali  fudaofatifjatìum  erat ,   quamvis 

1   moralem  pr marie aretur.      Ut   aperta  fempr   effet   inter  moralem  <2  pofitivam 

gem  ,    etiam  ubi  in  praxi  conjuncla  erat  utriufque  obfirvaiio  ,    diferepantia. 

Refp*  I.  Nondicimus.  prae^epta  omnia  politivi  moralia  t(Te,ftri5tèfumpto  voca- 

ulo.  2.   Non  dicimus,  ulla  pofitiva  t (Te  proprie  moralia  ,  eo  quòd  hoc  modo 

^accepta moralia involvere  videantur  >  ut  ex  jamdictis  liquet.     3.   Non  mirum  > 

joJ  hdc  ìatione  putet ,  fé  iiriniter  probarc  ,  piarcepta  pofitiva  non  eflTe  moralia  \ 

\  n  haceadem  ravione  piobare  conatus  fucrit  lupra,r!ul!um  opusexteinum  ,  imo 

^c  internum  nifi  conjuncìum  cum  amore  Dei  Se  obedìentia  ,  e(Te  morale  t,  &  con- 

quentcr3  nullum  mandatum  ,  quod  talia opera injungit,    eflfe  morale.     An  ex- 

rna  obedìentia  prascej  torum  tnoralium  Deo  placet  ,  (ine  interni  animi  obedicn  - 

à,aut  fine  fide  ?    An  ptopterea  dicemus  ,  prarcepta  decalogi  quìntum  ,  fextum  , 

ptimwn,  ocltivum&cnontm  non  effe  moralia.'3  Sed  quòd  Ountax.it  moralia prxfup- 

Dnant,  quaequifi  circu;uvcftiunt  .«*     4.  Novimu^  inorimi  piaictpto  rnfitivo& 

:remoniali  ,rcquifiram  ruiff.- attentionem  ,  amorem,timorem,  obedìentia  n  Dei; 

haccnonpoftuhrnnittis  praec\  pris  pofitivis  I  ormati  ter:  Sed  annon  hoc  etiam  dici 

)tdt  de  praeceptis  moralibus  quiburdam  ,  tumprìmx ,  tum  lecunda:  tabula?  f  A- 

mor , 


zoo      De  Praecepro  Morali- pofit,  con  tra  T).  Bum.      Lib.L 

mor,  Timor  ,  StudiumglorificandiDeumnonrequiruntur,  formaliter  &  imme- 
diate ,  in  praecepto/wwwSo,  urlio  ,  tf'c»  fed  ,  utipfeait,  in  primo  pra:cepto:  An 
piopterea  dicemus,  ifta  omnia  non  effe  prarcepta  moralia  ?  5»  Supra  tantum  vo- 
luit  dilecìionem  Dei  &  proximi  dici  moralia?  accurate  loquendo  >  quia  fine  iis 
nulla  acìio  externa  dici  potuic  moralis  aut  aciio  vircutis  ;  Hic  addit  fidem, 
6\  Hicintervirtutes  qua?  praefupponunturin  omni  a&u  Deo  pergrato  5  numerar 
Timore-m  :  Supra  tamen  dicebat  >  edam  Timere  Deurn  in  (e  morale  non  effe ,  nili 
con/unclum  cum  amore  &  obedientia  Dei.  7.  Mirarifatis|neqeo,  quòdtanto- 
pereiratusfueritCollegse  Tuo  venerando,  eo  quòd  dixerit ,  obedientiam ceremo-^ 
nialibus  prajeeptis  praeftitam,  fuifle  opus  moraliter  bonum,  cura  ipfe  hic  fatea-j 
tur  (  quod  &  negariquidera  non  poteft  )  exteruos  illosacìus,  etiam  ab  interni obe^ 
diencia  &  fpintuali  animi  motu  feparatos  ,modò  externi ritus bene  oblèrvarenturi, 
partemfuiffe  externi  cukùs  :  Nam  quod  facit  pattern  externi  cultus  divini  ,  eftt 
proculdubio  acìio  moraliter  bona  ;  multò  magis  fi adfit  interna  obedientia ,  &  Cpi* 
ritualis  animi  motus  ,  fine  quo,  concedimus ,  taiemacìum  Deo  minime  graturn 
effe.  8.  Concedimus  dari  apertam  diferepantiam  intermoralem  legem  &  politi- 
vam  ,  i.  e.  ceremonialem  >  &  fimiles  ;  fed nihil  hic  apparet ,  unde ,  ulla  cum  fpecìe, 
probabilitatis ,  inferri  poteft,  nullam  legem  pofitivam  ?  feuqusenonfluieexna^ 
tura  Dei  vel  hominis ,  pofle  dici  ullà  ratione  moralem. 

Pergit  Pag.  io.  §  13.  Ifta  (inquit)  cummoralium  prteeptorum  àpofmvisfit  dif. 
ferentta  y  ut  tua  quo  nunquam  coincidane ,  apertura  eft ,  nullum  prseceptum  ,  quod  ex 
foU  pofitivà  Dei volu.itate,  hommibtts  datumeft ,  etiamfivel  omnibus  datum  eflèt, 
morale  dicipojfe ,  fed  femper pofit ivum  dici  debere  \  quia  ex  naturali  jure  aut  retìa  ratio-  ' 
ne  ,  id  ejì  natura  &  attributis  Dei  aut  hominis  deduci  aut  cognomi  non  poteft.   Hefp.  Vi* 
rifiìmum  e(t ,  dari  diferimen  inter  prsecepta  ea  ,  qua;  ex  fola  pofitiva  Dei  voluntate 
fluunt  :  &  ea  ,  qua:  à  natura  &  attributis  Dei  Se  hominis  deducuntur  >  feu ,  qua:  ea 
mandane,  qua:  arci  ìiiìmam  habent  cumeis  connexionem  ;  fed  quòd  hsec  fola  di» 
cen  da  fi  nt  Moralia,  &  camera  omnia  Pofitiva  ?  certa  nondum  ullà  demonftrationé 
nobis  conrìrmatum  dedir.     Imo,  ut  ex  fequentibus  patebit ,  fìhuic  explicationi 
adhaerebit  ,    multa,  qua?  Moralia  effe  in  confeffb  eft  ,   non  erunt  Moralia  ,    fed 
purè  Pofitiva.     2.  Lcquitur  hic  de  l\et~i*  Ratione  ,  Atubinam  eft  earecìa  ratio i 
Ratioenim  illa,perquam  nosquidquamcognofcimus ,  corruptaeft  Et  ex  naturali  ' 
/ure  aut  recìà  ratione  pi ura  deducere  aut  cognolcere  potuit  4  damus, quatti  nos  poflii.,, 
mus.Poffunt  ergo  moralia  effe,quia  quondim  fuere  talia,qua:  ex  naturali  jure  aut  ree», 
tà  rarione  nos  deducere  aut  cognofeere  non  valemus.  Imo  non  pauca  funt.in  hunc  uf-; 
quediem,poft  totfeculorum  experientiam,&  indufìriam3&  tot  do&orum  indagatici 
n ?m  &  ftudium  ferium ,  etiam  circa  humana ,  in  qui>u's  magislyncea  eft  ratio  noftrsE 
quam  circa  divina,  dequibuscemm  nullum  ferre  poteft  ratio  noftrajudicium.  3.  Non- 
dum pobavit  >  neque  probare  potis  eft,  non  dari,  aut  dari  non  poiTe,  pra?ceptum 
aliquod  complexum  ex  utrifque  conflatum  ,  feu  prxceptum  ,  quod  refpecìu  f unda» 
menti,  rationis,3cfimiIium,  morale  fit;&  refpecìu  praxeos  facilioris  ,  expheatio- 
nis  elucidatioris  >  annsxorum  quorundam  neceffarioium  ,  habeat  quid  pofitivum 
annexum  ,  quo  non  obftante,  erit  mandatum ,  incomplexoconfideratum,  mo- 
rale &  non  pofitivum.     Vide  quae  ad  fuperius  caput  difta  funt. 

Au  Jiamus  rationem  :   Shj  enim  (  inquit  )  paucis*  an  multis ,  an  etiam  omnibus 

hominibus  > 


Cap.XV»   De  praecepto  Morali-pofit.  contra  TX  Bum.    20 1 

borni  nibus »  five  ad  tempus »  Jtve  ctiam  inperpetuum  ,  talcprtceptum  datumpt ,  £or  «4  - 
turam  ejusnon  mutat ,  cumnon  ex  natura  Dei  aut  hominis  >  fedexpofitii*  Dei  va* 
luntate  fluere  ponatur, Sicut perindc  eji,  an  I{ex  pofitivam  aliquamUgem  ,  popuhfuo  > 
qu+*d  certame jus par tem  ,  locum-»  autflatumduntaxat,  anverò  univerjim  &  in  per. 
pnuum  dederit.  Mode  enim  lex  ili*  talisjit ,  ut  Subjetìi  eam  ex  naturali  officio  Magi. 
ftratui  debito  cognofare  non  pofint  ,fed  àpofttrjtifolum  Principi*  "johnttatc  eam  dij'cere. 
ttecejfe  habeant ,  femperillaUx  pofitiva  erit duntaxat.  B^fp.  Hic  nulla  ratio  ànatuià 
rei  perita  apparec  »  cur  hsecmoraliadici  nequeant;  Anulla  vi  vocis  nativa  cogiraur 
ita,  Scnonaliter,  quàm  ut  ille  vult,  iftam  vocem  moralis  fumerei  Qiun  hoc 
eyincit  ?  Cur  hoc  demonftrare  non adlaborat  1  Novimus  quod  ex  pura  Da  pofi- 
tiva  voluntate  fluit ,  non  polle  dici  flusre  ex  natura  Dei  >  quando  multis  aut  omni- 
bus &  in  perpetuum  darur;  fed  quod  tale  prseceptum  »  quod  omnibus  homimbus 
datum  eli»  idque  in  perpttuum,  non  fitdicendum  morale,  licet circa  more*  homi- 
num  verfetur ,  &  nàc  ranone longc  differat  à  prseceptis  purè  polìcivis  huic  vel  ilh  > 
vel  paucis,  &  ad  ten.pus  tantum  aliquod,  dacis, idque  in  fpecialem  finem  brevi  defi- 
turum  >  dici  non  debeat  morale,  nunquam  probabic.  2.  Quajefnam  Gntillasleges> 
quae  à  Regibus  proprie  conduntur ,  &  ex  naturali  officio  Magiftratui  debito,fine  uììà 
promulgationcaut  fpeciah  legniamone  ,  dignofci  poffunt  »  feire  aveo.  Tales  au- 
tem  leges  nobisoftenderedebet,  fi  parallelum  dare  velie.  3.  Qja:  dat  prarcepta 
Rex  omnibus  futs  fubditis  idque  in  perpetuum ,  long*  differunc  ab  11$  >  qua;  ine  &c 
nunc  format,  &  ftatim  defìtura  funt  &  vim  omnem  amiiTura  ;  quia  foientilta, 
(ìmodò  cum  ratioue  dentur >  magis  neceflaria  e(Te  bono  communi  j  &  inde  dignofei 
poflunt ,  licet  non  ex  naturali  officio  Magiftratui  debito. 

Etbicefi  (inquic  ille  porrò)  ili ud  pila  \l%*  cut* w>  <]uod  fcmcl  faltem  probari 
ìporluiffet.  Deliratoti  generi humanoleges  morales  pr#fcripftf[c ,  aut  praferibere  etiam 
ìotuijje  'y  qua  ex  natura  non  innote fcant  »  fed  exfolare-nelationeftndeant.  Rjfp.  1.  Hoc 
tpfum  u'iyx hlx*  cu-m hp  ipfe,  non  minus  ac  nos  »  probare  tenetur,  ni  velie  negare 
alibi  concefià  ,  &  ab ipfo affetta:  Fateturenim  ,  utaudivimus,  &ruifusaudiemus, 
uno  aftìrmat  &  affèrir ,  fidem  in  Chriftum  ,  morale  effe  orficium  »  Quid  autem  t  An 
dicec  nane  legem  de  fide  ex  natui  à  iunotelcere  »  &  non  ex  fola  revelacione  pendere'' 
Sij  hoc  aflererc  non  aufus  fuerit ,  videbit  procul  dubio  Deum  »  leges  morales  pryf- 
:ripfiflc,  nedumpixfcriberepotuifle  j  qax  natura  non  innotefcunt>  (ed  ex  fola  re- 
ndanone pendenr.  2.  «rpj^illud,  quodhic  nobis  probandum  proporne»  per- 
rertitur  admodùm  :  Nam^r/w»,  fupradicebat  leges  morales  ex  natura  &  atei i- 
autis  Dei  achominum  fluere.  Hicautem  poftulac ,  ut  natura  iunotefeant.  Nuqc 
autem,  dicatmihi,  anhxcunum  ac  idem  line  ^  An  ex  natura  nihil  innoteìcere 
collie,  quod  non  fluit  ex  natura  Dei  ?  Si  hocaffirmet,  concedat  necefiè  ed  ,  nihil 
)Otuiflc  Deum  hominis  animo  iudere,  quod  à  Tuo  penderetlibe:o  beneplacito:  Et 
indcTcquetur,  Deum  non  potuffTe  hominem  aliter  creare;  &:  o;nnia  qux  in  no- 
mine crant,  necefl^rio  rìuxiflc  ex  Dei  natui  a  &  atti  ibutis  ;  &  piorfus  nihil  ex  libero 
arbitrio,  flu  libero  Dei  beneplacito  ,  cujus  falficas  &  ab^irditas  cuinonconftat^ 
Don,  Annonidexnatuia  iuuotelccte  dici  pollìt,  quod  per  creationem  »  opera 
aeata>  ordì  :sm  rcun  ui-iverfum»  motluin  quem,  in  rebus  omnibus  creandis» 
fcquutuseft.pwus,  ^quieti  n  poli  opera  facìa  dcclaratarji»  lignifìcatam  ,  &  imi- 
tacionis  ergo  propoiuum  ,  còquepcr  icgem  creationis ,  ìnnotefeit  i     Si  hoc  con- 

'    C  e  cedat  » 


20x       De  Prscepto  Morali.pofic. contra  TX  B/trm.     Lib.  I. 

cedac  j  quod  nulla  cum  ratione  negari  poteft>&  ipfepoftea  concedere videtur.concr* 
datetiamneceffèeft,  quasdam  natura  innotefcere  poffe  »  quse  ex  libero  Dei  be- 
neplacito pendent ,  &  non  ex  ejus  natura  &  attrf butis  fluunt.  Secundò ,  dtcebft 
k  priùs  pofitiva  eflè  ea ,  qua:  fluunt  ex  libero  Dei  beneplacito  ,  hic  autem  infinuac ,  et 
ex  fola  revelatione  pendere.  Acfihsecetiam  eadem  elTent.  A  t  vere»,  probari* 
utidi&um  ,  nequit,  Deum  non  poffealiqua  hominis  anima?  infcul  pere,  ita  utà 
fola  revelatione  pendere  nequeant  dici,  qua?  ex  libero  tamen  Dei  pendent  benepla- 
cito. Quid?  An  non  Deus  hominem  qualem  voluit ,  libere  efformavit?  Et  fi 
libere  efformJrit  hominem,  eoquoipfi  vifum fuitmodo,  anaonpotueritnotitiara. 
alicujus  pragcepti  -,  non  ex  Tua  natura ,  fed  ex  libero  fuo  beneplacito  fluentis,  anima 
hominis  inderei  Probet  adverfarius ,  hoc  contradì&ionem  aut  repugnantiam  in- 
vol  vere ,  Se  aliquid  ad  rem  dicet.  3 .  Quando  dicit ,  qua  ex  natura  non  innote feunt  $ 
utrum  loquatur  de  natura  primitùs  condita ,  an  vero  de  natura  nunc  corruptà  &  vi- 
nata 1  feire  velim  ;  nam  fi  de  natura  pura  ac  non  corruptà  hic  loqu3tur ,  facilis  eric 
refponfio  ;  poffumus  etehim  qusefìtum  fìc  propofitum  concedere.  Sin  vero  intel- 
ligat  hic  naturare  co rruptam,  xquè  facilis  erit  refponfio,  quasfitum  negando  :  8c 
fine  ulla  di  fficultate  probare  poftumus,  Deumquafdam  faltetn  leges  morales  toti 
generi  humanoprarfcripfiiTe,  nedumprseferiberepotuiffe  ,  qua?  ex  natura  hàc  cor* 
ruptà  non  innotefeunt.  Arijìotdi non  innotuit  ex  natura,  vindi&am  elle  malum  mo- 
rale, legetamen  morali ,  toti  generi  fiumano  prohib/ta  eft.  battio  ipfì  ex  natura 
non  innotuit  concupifeentia  £{pm.  7.  Morali  nihilominus  lege  prohibita  fuit  toti 
feumano  generi.  4.  Quando  sniditi  fed  ex  fola  rendanone  pendent ,  utrum  lumit  harc 
verbaprsecifcacftriótè,  itautfenfusfit,  an  legem  moralem  praeferipierit  Deus, 
qua?  omni  modo  ac  totaliterconfidei2ta ,  pendeatà  revelatione  ?  Si  hic  eft  fenfu> , 
facile  concedere  polTumus ,  illasfa  principali  noftrà  quajftione ,  Deum  talem  legem 
omnibus  non  prarfcripfifle:  Nam  prasceptum  de  Sabbato  tale  non  elTe  poftea  often- 
demus.  Verum,  fiverbalatiusfumantur,  ita  ut  inteliigat omnem  eam  legem» 
qua:  quovis  modo ,  aut  quocunque  refpeòìu  à  revelatione  pendeat ,  ipfe  aflèrere  non 
audet ,  omnes  iftas  leges  non  effe  morales ,  aut  tales  non  potuilTe  Deum  toti  fiu- 
mano generi  pra:fcribere ,  cùmconftetejufmodi  non  paucas  omnibus  prseferiptas 
eflè.  5.  Si  fenfushujus  quajftionis  eft ,  an  Deus  ullam  legem  moralem  toti  generi 
humano  prasferipferit ,  aut  praeferibere  potueric ,  ejufque  notitiam  anima:  nomini» 
indiderit ,  aut  indere  potuerit ,  quas  neceflario  non  flueret  à  Tua  natura  Se  attributi* , 
fed  à  libero  fuo  beneplacito  ,•  Nos  ftatim  probabimus ,  Deum  non  modo  tal» 
prasferibere  potuilTe ,  fed  &  aftù  pra-fcripfiflè. 

Quid  porro  ?  Siquicquamenim  (inquit)  fit  quod  trattone  abhorrens  eft ,  certe  boe* 

ipfum  eft.     Annon  enim  Paulus  Rosji.  2: 14, 1 5.  de  Gentilibus ,  <y  naturali  lege  lo- 

quens,  manifeste  teftatur,  quam vis  legem  (fcii  revelatam)  nonhabent,  cum  tamen 

natura eaquaelegisfuntfaciant,  iftos,  legem  non habentes  >  fibiipfrs  legem  eflè? 

linde  <st  di  [erti  dicineos  oftendere  opus  legis  Icriptum  in  cordibus  luis ,  contentante 

ipforum  confeientia ,  &c.  Qua*  genuina  legis  naturalis  adeoque  mordìs  àeferiptio  eft* 

lAntale quid  dici poteft  de  lege pofitiVéì>  qutex  revelatione  duntaxat  univerfum  genut 

1  bumanum  obligat  ?  %An gentiles  natura ,  ea9  qua  talis  legis  funt>  factum  ;  &  Jegetm 

4  talem  non  habentes  anfibi  ipfis  in  eo  lexfunt  t  Anopus  ijìius  legis  oftendunt  fcriptum  in 

<  'cordibus  fui s  ?  Etanconfcientiaipforumipfisconteftatur  de  bàc  leget    Bffc**  Hoc 

argii- 


Cap.  XV.   De Prscepto  Morali-pofic.  contra  D  Bum .    203 

ttgumentura  non  rainus  contra  ipfum  quam  contra  nos  valebit  :  Etenim  an  Genti- 
Ics  natura  credunt  in  Chriftum  5  aut  id  orficium  norunt  i  An  opus  legis  fidei  olten- 
dunt  fcriptum  incordibus  fuis  t  An  eorum  confeientia  ìis  conteftatur  de  hic  lege? 
Si  non  5  videbit  nane  non  elle  genuinam  legis  moraiis  deferiptionem  :  Nam  conce- 
die  prxceptum  fidei  morale  effe.  2.  Concediinus,  Gentilesiumine  naturae  multa 
facere  ,  quxmaterialiter praecipiuntur in lege morali,  quia  legem  naturalem  quo- 
damiaodo  >  quoad  principia  ptachea  >  &  concludones  immediatas  ex  iis  pnncipiis 
deducìas  j  in  cordibus  fuis  fcriptam  habent  \  ut  &  confeientiam  accufantem  Vel- 
excufantem.  Sedi  hocnonobftance,  credo adverfarmm  non dicìuru  n  ,  nihil ad 
legem  naturalem  vel  moralcm  attinere ,  nifi  quod  Gentile*  natura  fecerunc  ?  &  of- 
tenderuntfa&isfcripcumeflèincordibus  fuis.  Si  ergo  hoc  non  dicac5  quorfum 
quxfo  h*c  ?  An  loquieur  Paulus  de  tota  lege  morali  >  de  praeceptis  feiliect  tum  primx 
tum  fecundae  tabula?  ?  Qjid  qu*fo  fecerunt  Genttles  ,  natura ,  eorumquae  fpeSanc 
adprimum,  fecundumautteriiumdccalogipraeceptum  ?  3.  Pifcatorinlcc.  Putat 
iilud  óji»  TxriJ  vercendum  e(Te,  cum  faciunt ,  hoc  eft  quando  jaciioH,  Judico  enim 
(inquit)  Apoftolum  innuere ,  homi nes profano*  interdum  facere  té  qu* flint  legis  ,  ut  cum 
abflinent  ab  alienis  bonis ,  item  ab  illicitm  venere ,  à  cade ,  ab  irijuriis  ;  cum  benefaciunt 
olii  aliis  >  denique  cum  faciunt  externa  opera  fecimd*  tabula.  Nam  de  mandati*  item  di 
beenis  ac pramiìs  interf retari \aftmpVcitate Utero?  nimiumvidetur  recedere  ,  <AmiQt  Beh 
hxc  tantum  intelligunt  quoad  quidam ,  <£t nuje  Dingcn  /  &  un  Deci  nan  oen  inrjom 
Die  P3et«30Dt£.  Beqa  in  locum  Id  eft  (inquit)  hmefta  jubeant ,  turpia  probibeant  ; 
Velati  cum  de  religione  pracipiunt  ;  in  furta  ,  adulterio  j  homicidia  pcenas  ftatuunt, 
Uam  aliud  eft  id  rei f fa  facere  quod  lexpraecipit ,  quàm  facere  quod  lex  [acit  >  id  eft  ) u- 
bere  quod  lex  jubet  >  vetare  qxod  vetat.  Nequc  hoc  k  Paulo  ditìum  sft  de  ipfa  legis  objfer- 
vatione  >  fed  duntaxat  de  ratione  quam profana?  etiam  gentes  in  legtbus  condendis  funt  fe- 
quitta.  Minime  id  quidem  (iV B)  quafi  fieni  verapietatis  aut  juftiticf  cognitione  natura 
prediti fint  borni  net  ;  fed  quod  lelint  nolint  aliqu:m  habeant  religioni s  fenfum ,  t*f  a!  i  quod 
turpi*  <2  honefti  diferimen ,  qua  Hit s  condemnandis  fufficiunt,  Ac  poftea  in  Verf.  1 5. 
Itaqueopus  legis  habere  cordi  infcriptum  fignirteat  hoc  loco ,  habere  turpis  &  ho- 
nefti,jufti  &  injufti  diferimen.  Similia  habet  do&iflìmus  Interpres  Calvinusfm  locum: 
probat  enim  (inquit)  fruftra  obtendi  a  Gentibus  ignorati:  iam,  cum  fatti  s  fuis  deci  arem  non 
nullamfe  habere  juftitia  regulam  :  Nulla  enim  Gens  unquamftc  ab  humanitate  abborruit> 
ut  nanfe  intra  leges  aliquas  contìneret.  Quum  igitur [ponte  acftne  momtore  Gentes  omnes 
ad  leges  ftbi  ferendas  inclinata  fint ,  conft.it ,  abfque  dubio ,  quidam  jttftitut  ac  reEiiiu- 
dinis  c9nceptiones  5  quas  Gyjlcì  tz&Xvfym  "jocant ,  hominum  anirnis  effe  naturalittr  inge- 
rita*. Sic  poftea  in  verf.  1 5 .  prantrea  (  inquit)  nec  ex  co  colligevdum  eft ,  bominibus 
intffe  pltnam  legis  copnitionem  .  fed  quidam  duntaxat  )uftitiaf emina  effe  indite  ip forum 
xngenio  >  &c.  Hoc  ergo  teftimonium  -,  prout  hic  adhibetur ,  non  magis  fjcit  con- 
tri moraiiaàrevelationequodammodo  pendencia,  quàm  conti  a  alia ,  qujeipfepro. 
cui  dubio  fatebicur  mor  alia  effe. 

idem  etiam  di  ci  t  (fiC  porrò  ilfe  pag.  1 1.  )  Cap.t:  $2.  Gcntihs  fare  tii^tumf^ 
3r«M§>  quod talia  facientes morte digni fint.  Anhoc dici  potefi de Lge tali  am\. 
politivi?     imo  cum  di  e  at  Gratilcs  in  re  velario  ne  ìrx  Dei  è  coclo  fuper  omnem  im« 
pietatera  Se  imuttitiim  ,  tflt  ct**m\»yìr*i>  incxcuCibiles  j  quia  ri  y»^#»  ?  ei5 
f  tmi«*  ini  ù  mrui  Verf.  1 8,  1 9?  io .  %An  hoc  vel  e unctpi  potejl  de  legcpo/ii ì\À  >  qua 

C  C  Z  97ìmts 


104       De  Praecepto  Morali-pofit.  contra  D  Bum.      Lib.  I. 

omnes  obliget ,  &  tamen  natura  infcripta  non  (ìt  ?  Imo  quam  me  omnibus  revelatam  effe 
conftetì  \efp.  Sciveruntquidem  juftitiam  Dei  Genres ,  quòd  fpecìat  bonorum  & 
malorum  quorundam  j  uc  &  jufti  ìc  injufti,  diferimen  \  nontamen  quòd  fpecìat  om- 
nia moralia:  EtilIudTÒyr»*»»  $®ts  non  includi:  omnia  moralia:  Sed  ipfius  Dei 
exiftenciam,  ejufque  pocentiam  &  divinitatem ,  quam  quadatenus  cognoverunt; 
i ed  quia  in  cortice  hatferunt  ,  hac  cogmtione  non  fune  ritè  ufi ,  ideo  D  eum  non  glo- 
rificaverunt,  prout  debuerant ,  utfequentiademonftrant.  2»  Quando  quarrit ,  an 
hoc  dici  poific  de  Iege  tali  politivi ,  &c»  Ego  itidem  ex  eo  quseram  ,  an  hoc  dici 
poifiedefide  in  Chnftum  ?  An  feiverint  Genciles  morte  dignos  effe,  qui  non 
crederent  in Chriftum  «?  An  erat  hoc prasceptum  eorum  natura;  infcriptum  *  Imo  > 
an  feiverint  tì  &>&iaKp  tS  &**>  quod  qui  non  crediderint  Deum  e(Te  unum  ,  Deum 
e(Te  colendum  modoabipfopraefcripto,  morte  dignì  fint  <f  QuorfumergohascK; 
3.  Si  per  legem  pofìtivam  ,  quse  omnes  obligat,  incelligit  legem  di  Sabbato,  dici-» 
museam  natura?  Adami  primeva: infcriptamfuùTe,  atque  ira  >  in  eo?  tori  generi- 
hurnano  revelatam*. 

Quid  prseterea  habet  *  An  fané  (quaerit,)  inexcufabiles  funi;  ìndi  ,  quòd  legem. 
univerfalemfabbatinonobfervant  >  quam  nec  ex  natura  eognofeere  potuerunt  >  quamajm 
ipfis  unquam  revelatam fuijfe ,  nee  vola  nec  vefiigium  e  fi  ?     An  vero  dicemus  illìs  revetaA 


1 


h)us  notitiamfubfiraBam  effe  ?    H&c  merito  repudi amas  in  Patroni s  gratta  univerfalis, 
qui  tale  quid  de  preconio  grati ée  univerfalis  fl  amere  neceffe  babent.   I{efp  -  1 .   Hu  j  us  d i  f- 
ticultatis  nodo ,  ipfe  i  qui  facetur  prseceptum  defide  in  Chriftum  effe  morale ,  con*, 
ftringitur,  non  minus  ac  nos:  Nam  vel  dicet  Indos inexcufabiles  effe  ,  quòd  hanc  le. 
»em  non  obfervenr,  vel  non.  Si  dicat  eos  inexcufabiles ,  tum  ratio  erit',  quód  haec 
ex  iis  revelata  fuent  in  Majonbus,  &c.  Et  fiepatronisgratfac univerfalis  favebit; 
Si  dicat  excufabiles  effe,   tum  praeceptum  illud  prò  morali  nonhabebit;  vel,v 
etiamfi  nos  dixerimus  eos  excufabiles  effe  ,  quòd  legem  Sabbati  non  obfervenc,' 
non  poterit  inde  inferri,  prajceptumillud  non  effe  morale,    %.  Sed  piane  dicimus,.ì 
eos  non  minus  effe  inexcufabiles ,  quòd  hanc  legem  univerfalem  Sabbati  non  obfer- 
vent ,  quàm  quod  alia  non  faciant ,  quae  remotius  à  principiis  infitis  diftant ,  qua- 
rumquediftincìam  nunc  habere  nequeunt  cognitionem,  fine  revelatione  aliqua; 
Propterea  quòd  illis  revelata  fuerit,  ut  &  alia;,  non  in  Noacho,  fed  in  ^Adorno  ;■;.} 
nec  tamen quidquam  dicimusquod  meritò  repudiant  Orthodoxi,  in  gratis  univer-< 
falis  Parronis;  quia  alia  eft  ratio  Adami  ante  lapfurn  ,  totum  genus  humanum  re~v 
prasfentantis,  &  omnium  nomine,  tanquam  univerfalis  capitis,  fesdus  cum  DeoH 
pangentis ,  feu  potius  foederi  afTentientis  &  fpondenns.    Alia  vero  eft  ratio  Adami,-: 
ut&aliorumquorumvisprogenitorum,  poft  lapfurn,  quiproleipfis  ftanc  aut  ca-; 
dunt,&perfonalitercon(iderantur.    Praeceptumautemde  Sabbar.odicixnusrevela^ 
tum  fuifiè  Adamo  ante  lapfurn,  quando univerfura  genus  humanum reprasfenta- 
bat:  Pro miifioautem  grati»,  infemine  mulieris,  fa&a  fuic  ac  revelata  Adamo  > 
poftlapfum.cum  perfonaliterconfiderabatur ,  &  non  tanquam  caput  omnium  om- 
nino  hominum  :    Quare,   quod  ìlli  in  hoc  ftatu  revelatum  erat,    dicere  noo 
poflumus revelacum tuiflè  univerfo geaeri  humano ,  ineo.    Harc  ergo adrem ni-. 
hil  faciline. 


Cap.  XV.    De Praecepto Morali  pofit. contrae). Bum.    205 

Hxcfuntquaehìchabetadfententiamhanc  evertendam.  Videamus  quse  pottea 
n  medium  proferat  in  eundem  fuiem.Ptfg,  i8>&  19.  SexrationibusofteHdere  cona- 
ur ,  oullam  legem  pofitivam  fimul  pofl '1  effe  moraiem. 

Prima  haeceft,  Non  folum  hi/ce  termini:  non  utiturfcriptura,  fedneciisutitur  Vin- 
hx  ex  more  eorum ,  qui ii:  ufifunt»  UH  enim  omnes  morale  fumunt  de  atìibu:  virtutum  > 
y  morale  ad  ju:  naturale  pertinerevohtat,  quodque  ideo  nullam  mut  abilitai  tm  receftt , 
itfupra  ex  Scholajìicis  &  Alt  enfiai gb  in  lexic.  Tbeol.  imo  ipfo  lAmcfio)  ubi  adbypotbe* 
m  de  febbato  non  attendit ,  vidima*  :  Nunc  contra  audimu:  pnecepta  morali.',  3  qua 
endtnt  non  a.  jure  natura  t?  le  gè  tritati: ,  ftd  a  placito  ,  (ff  mutabili  a  junt.  E,cfp.  1 . 
/erumeit,  hifceterminisnon  uci  icripturam  ,  &  eo  magis  culpaiidus  eft,  quój 
afttammoveat  de  voce  non  Icripturanà  licem  ,  &  noscogere  velit,  fuo  prorfus 
nore  iis  uri,  licet  nec  vi  ipfjrum  vocum,  necconftanci  Theologorum  uìu ,  ira 
lecefiariòfacienduaieiTe,  evincere  poiìit,  2.  Venerandus  illeTheologus ,  quem 
ile  Vindicis  tituloornat  >  ex  more  Theologorum  orthodoxorum  &  infi^nium  ,  iliis 
ifus  fuerar  terminis  ,  ut  luculenter  ìpfe  oltendic  >  in  Vindiciis>  &  alibi.  $♦  Quid 
lixerintScholaftici,  AltenftahSc  Amefiu:,  fupravidimus.  4.  Quando  illi  omnes 
Dorale  fumunc ,  de  a&ibus  vircurum ,  nihil  adverfum  nos  dicunt.  5.  Quando 
norale  ad  ;us  naturale  pertinere  volunt  nobis  non  contradicunt  :  Nam per  jus  natu- 
ale  non  intelligunt  jus  tantum  mo  io  Deo  Naturale  ykdju:  nobis  naturale ,  quod  Deo 
ofitivum  effe  potette  alioquin  ipftadverfario  non  minus  quàm  nobis  contradicerenc. 
;.  Explicet  nobis,  quid  hoc  fit,  prceceptamoralia  quee  pendent  à  jure  natura  ?  Et 
uaenam  iit  ea  lex  verit.iti:  «*  Se  quo:nodo  hsec  opponacur  placito  ?  Quid ,  an  putac 
raecepta  pofitiva  pendere  à  lege  aliquà  falfitaus  \  tea,  an  putat  placitum  Dei 
CCc  legem  fallitatis?  Hzc  fanèegentexplicationealiqui,  nam  male  fonane 

Quid  fecundò  dicit  ?  Si  morale  idem  poflit  ejje  cum  pojìtivo  finquit)  qua  erit  difi 
remi  a  legis  morali:  commuus ,  & ceremoniali:  ac  [orenfis ,  cum  vi%.  b*.  dua  etiam  circa 
\ores  verfentur  >  morale:  inique  etiam  erunt ,  faltem  in  communi  rat  ione ,  et  fi  non  %*t* 
tox,nt-  —  afjìgnet  illarum  di fcrimen  ài ege  morali  communi*  In  forenfi  enim  Uge  , 
ihil  e  fi  nifi  quod  circa  more:  politi*  judaicaverfatar  ,  hoc  efi  ,  nil  nifi  morale  commune. 
1  ceremoniali  itidem efi illud morale3communi quidam  ratione//c dicium  ,&  praterea 
:fp^  cìus  Euangelicus ,  ad  Chnftum  praefigurandum  ,  ut  dicìat  Pag,  48.  feti  <r%trif 
uangdica&Co-yjns  legalis ,  &fic determi 'natio  moralis  Pag.  $6.  Vide  er  Pag.  136. 
erumilla  a-y,i<nt  Euangelicaannonaquc  erat  ex  ordinatane  dfcin*  ,  ac  legali:  t  An- 
menimene  credere  \ubebantur  Judei  ex  divit.à  ordinatone  >  Fafcbaex: gr: efjetypum 
ieflta,  ac  credere  jubebantur  illud  [ibi  matì and urne ffeì  <2  cum  bete  r%faf  Eumgelica 
Hueverfaretur  circa  more:  per  praceptum  ubidienti*,  amori:  Dti  >  n  fi  pi  [centi*  •>  fi» 
)i ,  1$c  ac  vyjm  legali: ,  doceat  no:  quomodo  beee  r%i<n<  Enangclica  fiorì  quoque  mor.ili: 
triti  Nijrveìit  ant  Jfraelitas  ryjnt  banc  non  percepì fj 'e ,  aut  non  ex  di' 'ma  ordina» 
met  aut  fine  boni:  morib:<:  faltem  et  obfequi  potuiffe.  R^fp.  1.  1  ex  MotydiSs  pro- 
iè  aur  ^t  i|«£»  fic  dièta  ,  multis  modis  differt  a  lege  Ceremoniuli  &  Forenfi ,  ut 
ifupra  jictislKjuet .  &licet,  lex  ceremonialis Scfoienfis  dici  pollìnt  etiam  ver- 
ri circamores,  late  loquendo,  Icxtamen  moralis  db  iis  dirTert ,  tum  qucnl  vcr- 
:tur  circa  mores  non  huic  aut  illi  populo  peculiares ,  fed  omni  omninò  popuLo 
ummunes  ;  tum  quòd  verfetur  circa  mores  perpetuos  •  (cu  quòd  omni  tempore 
:lfinemui"quemunaiYÌm(ìc  habitura,  &  non,  ur  i(t#,  celTacura>  poli  tempua 

Ce  3  aliquod 


i$6      De  Praecepto  Morali-pofic.  contra  T>.  Bttrm.      Lib.  I. 

aliquod  pr*Sxum.    2.  Forenfis  quidem  verfabatur  circa  mores  politi*  judaìcac.  At 
non  circa  mores  omnis  politi* ,  Gneca ,  Rimana  ,  &c    3.  r%insilh  Euangelica, 
qua:  fucrat in legibus  ceremonialibas ,  cratex ordinacionc divini ,  non  minusquitn 
tegalis;  &  credere  tenebantur  Judasi  ex  divina  ordinatone  ,  Pafchaexrgr:  e(Te  ty- 
pum  Meifiae,  idque ratione piaecepti  divini,  &  fic  haec  etiam  r^ins  Euangelica 
moralisfuic  ,  fai,  potiushujus  Rjlationis  obfervatio  fecunJum  Dei  mandatum; 
drataftiomoraliterbona.eòquehocrefpeftupertinebacad^iaj»  legalem;  Nec  ta- 
raen  hinc  fequitui  >  nihil  fuifle  in  legibus  V.  T.nifi  mere  morale  \  aut  ifta  ceremo- 
nialia &  fiore  nfia  nondiftingui  à  moralibus  proprie  fic  didtis  ;  cum  communis  illa 
moralitas,  qu*  in  ceremonialibus  Se  forenfibus  apparebat ,  Judasis  tantummodo 
peculiarisfuerit,  &  ad  tempus  tantum  duratura;  cuoi  moralitas  illa  è  contra  prsel 
ceptorum  moraiium  longè  aliùs  f  uerir  naturai     Qjta  autem  loca  qaaedam  Vindici*» 
w»  Collega:  indigitat,  &  ea  videre  nos  Jubet  >  moremei  geramus:  &  num  Cele-' 
berrimus  ilie  Theologus  quidquam  abfurdi  dixeiit  >  facile  percipiemus.  P4g.4?v 
Haec  habeti  Omnia  Dà pnecepta  communi quidam  ratione  funt  moralia  ,  quatenus  ob~ . 
fervari  debent  ad  morale m  aBionumbonitatem  >  cujus  illa  funt  norma*  Interim  ceremo- 
nialia ty  pica  >  qua etiam  breviterO?  Wt  i|o^i»  ceremonialia  fxpì  appellantur,  indù», 
debant  reffeBum  Euangdìcum  ad  Cbrijlum  prafigurandum  >  tanquam  venturum ,  ai 
proinde  infìituta folumfuerunt ujque ad  tempus  SUtfónrivi  Heb.  9:  io.  Simtliter  poli- 
cica  forenfia  V.  T.  ad  pditiamiftam  Ifraèìiticam  in  terra  Canaan  fpecialem  refpeBum* 
habuerunt,  atque  eatenus  confeientias  etiam  vere  obligarunt  futs  temporibus:  Sed  qua 
npx  \%*-)$*  dicuntur  moralia,  &  fic  ab  illis  contradifiinguuntur>  ita  funt  a  Deo  praf- 
criptauniverfì,  ut  reflriBionem  >  limìtationem  ,  abrogationemtalemnonhabeant:  ±AC 
froinde  ab  initio  etiam  fuerint  >  aedurent  per  omnia  J acuta ,  ufque  in  eonfummationem» 
Chriftus  di/erte  de  politica,  quidam  confiitutione  Mat*  19:  8.  à  principio  non  fuit  ita  : 
Sed  de  moralibus  k*t  '&%»  diclis  Mac.  5: 18.  Ufquedum  practeriit  ccelum  &  terra» 
iocaunum,  autuausapexnequaquamprseterieritexiege,  ufcjuedutn  omnia  faci» 
fuerint.   Quìdquseib  hicàpparet ,  qaod  velabfurdum  iìt  ;  veladverfus  communi-,' 
cerreceptamdiftindtionemlegum,  mMoraleSi  Ceremoniales  Se  Forenfes  ,  militetC 
Quas  habet  Pag.  56.  hxc  funt  Morale  proprie  fit  expracepto  Dei  >  five  idfluat  imnm 
diate  ex  natura ipfius  fanB'tfftmi ,  five  intercedente  libera  voluntatis  determinati one  ai 
hancautillampartem  in  genere  moris.  Battio  pra*ceptiefl  vera  ratio  morali s  ,  c^  propttr 
praceptum ,  fubor •dinata  referri  debent  ad  finem  fu um  moralem .  2 .  Ipfa  ceremonialia  »  Ut ! 
circumeifio  >  facrifìcia ,   <$c.  prater  r%tnt  Euangelicam ,  qui  erant  o-kU  r  {uWóituh 
*ipu.wf  rS  %#$*,  babueruntttiam  r%i<ru  legalem  >  &  fic  determinationem  morakm,  1 
utagidebutrintjuxtapraceptum  dhinxm,  atque  ex  ejus  conformitate  haberent  bonitatm 
moralem?  ex  difformi  tate  vero  malitiam  moralem.     IJìafic  fuit  communi s quadam  ri»  I 
ti  0  morali*  ath.     Ver  km  >  quoniam.illisipfa  *•#«><«  Euangelica  injerebat  determinatiti* 
rum  ad  certam  periodum  >  ad  tempus  hùtfértus  &  complementi }  atque  adeo  nec  ab  inith 
creationis  bominum>  nec  omnia  fi  muli  nec  omnibus  gentibus ,  necfpeciatim  iis  mandate 
funt ,  qui  vivunt  jub  economia  N.  T.  ideirco  contradifiinguuntur  a  moralibus  ^r* 
ggtgi»  itadiBis.    Quid  hic  apparet,  quod  ulla  e^et  expiicatione  ,  autquodcui- 
.  quarti  orTendiculo  efTe  potile  i     Similia  prorfus  funt  qua: habet  Pag.  136.    xÀt 
vero  (  inquit  )  plures fpecies  aBuum  cultus  infiitutijub  V.  T.  duplicem  «r^«V<»  habutm 
rxnt.  Priorem  typicam  <ff  Euangelicam,  quatenusprefigurarunt  MeJJtam  ventuno» t 

e]ufq»i 


?ap.  XV.   De PraeceptoMorali-pofit  contrai). Bum.     207 

ufique  officia  ac  beneficia  :  pojìerìorcm  Ugalem  ex  mandato  Dei ,  quod  neceflìtatemprét- 
pti  infierebat.  ^Atqueeatenustn  ijìa  obfervantia  ,  fu/t  ttiam  bonitas  morali s ,  in  o- 
iljione  autem  peccatnm  morale  ;  ac proinde prax't s  ijìa  ftc  quoque  morali s  fuit  i  quam> 
s  moralis  «tr1  flqvr  :  Quia  non  unii  erf è  prjtficripta  fuit ,  fiedfiolumufiqueadtcmpus 
tfiJstuf.  Sed  Tic  Utis  harc  explicata  fune. 
Sequitur  ffm'rf  tjus  ratio  3  Cum  omnes  Philofopbi  (  inquit  )  &  Thectogi ,  qui  de 
ìionibusbumanisbatlenus  fcripferunt  >  naturalibus  opfonant  voluntarias,  qu&postrc- 
a  rurfus  in  varia  fiunt  differenti J  »  feti  morales  ,  feu  indifferentes ,  theor etica  ,  rrJ 
'atlic*  t  (fc.  bic  omnes  aclioncs  voluntariafiunt morales  ,  nihilqueadco  morali  ot>po- 
tur>  nifi  quod  naturale  eft,  Vautomaticum ,  ut  cibiC  potus  concoElio,  &c.  Asfip. 
loscum  Philofophis  &  Theologis  prorfus  confentimus:  opponimus  enim  V'o- 
intarias  NaturalibusjSc  Voluntarns  dividimus  in  Morales  &  lndifTerentes,in  The- 
reticas  &  Pra&icas.  Ubi  ergo  diferimen  t  Anquia  dicimus  acìionesillas, 
uaefunt  indifferentes  ?  fpecifkèconGderatae>  fieri  Morales ,  in  individuo,  fcili- 
:t  quando  ci:  cumitantiis  fuis  veftiuntur  *  Annon  hoc  etiam  docentfaniores  Phi- 
►fophi  5c  Theologi  omnes  *  Atinquie.  nihil  Morali  opponimus  nifi  quod  Na- 
iraleeft.  Sic  eft  :  Morali  lare  fumpto>  prò  eo  quod  eft  in  genere  moris  :  Et 
jisPnilofophorumaut  Theologorum  nonagnofeit*  quxjam  confiderari  ùiginere 
ìtis,  &  zlilin genere  moris.  Et  haec  pofle  Moraliadicij  illa  Naturalia?  %Ali* 
)cus  confi ituit  (  inquit  clarifT.  EfTenius  mvindiciis  Pag.  j8>  59.  )  in  genere  entis, 
ro  ftatu  natura?»  fidi,  ut  homo prtter  animam  rationalem  habeat  corpus  ita  confiormatum, 
'fictra  <zf  membra  fic  difipofita  >  tot  digitos  in  manu,  Ce.  ut  altmentorum  coflio  fic  pe- 
igat.tr in vcntriculo)  hepate  >  corde,  Ce.  ut fiol luna  aliaque  ajìra  Jicilluminentbac 
rreffria  >  fic  in  ea  influanty  utfinttalcsannitempftatesacviciìjìtudines,  Ce.  in 
Vis  prof  riè,  non  efit  morali  s  mali  ti  a.  Morum  alia  eft  con f deratio  juxta  1  Cor.  15  : 
^(.35.  moresbonos  commercia  corrumpunt  mala  Heb.1^5.  Sint  moresveftri 
ieni  à  pecunia?  amore.  EtAA.  i^rverf,  18.  moreseorumpertulit  in  deferto.  Haec 
iftin&a  fatis  funt  &  clara  >  &  Philofophorum  ac  Theologorum  di&is  confona  5  li- 
:t  prò  inaudiris  habeat  adverfarius  nolter.  Sed  quid  concludunt  haec  adverfus  id  , 
iod  jam  controvertitur  *  An  bona  confequentia  probat  haec  ratio  ,  nullum  prx- 
iptum  ,  quod  Deopofitivum  eft  ,  &  à libero  ipfius  beneplacito  Buie  >  pofledici 
fobis  naturale aut  morale  }  Aut,  nullum  omnino dati  pofTe  prajeeptum ,  quod  mo- 
lle pofitivum  dici  poflit  /    Oftendat  hoc  fi  potile. 

]  Quarta  t')U$  ratio  hasc  eft*  Cumque  (inquit)  juxta  jfugujlinum ,  omnis  dottrina 
Ì  rerum  fit»  velfiignorum  dsDocìr.  Chrift.  Lib-  1.  Cap.  Z.  &  juxta  Tbeologos  om- 
u  dcElrina  fidei C  morum  difihiElafiit  à  dottrina fiacramenttrum  juxta firatrem  etiam 
{cr  amenta  ,  qua  fitgna  funt ,  qua  talia  (  ne  quis  cavili  et  ur  ea  etiam  res  continere  qua 
(norumfiubjeBumfiunt  )  etiam  morali a  fiunt ,  adeoque  ad  more s  feu  obfirvantiam  jpec- 
Ijtj  C  eo  ipfio  quo praceptum  ftgni  conlinent ,  preteeptum  de  moribus  conttnebunt. 
ì/p.  Neccjuicquam  facuhacc  ratio,  adaflertionem  noftram enervandam.  An 
jtatnos  minime  diftinguere  docìrinam  rìdciSc  morum,  àdocìrii  i  S-crareento- 
im^oquóddicamusj  ufum  Sacramentoium  non  confami  in  genere  mtis  ,ftd  in 
lurennris,  eòque  efle  moraliter  bonum  vel  malum  ,  prout  legi  conrormis  vel 
tfTbrmis  ì  Quid  ,  an  ignorar  harc  &  alia  eiufmodi  technologematanonfem- 
|r  in  eodem  knfu  prarafè  funai  ,  fed  varie  ufùrpari  ad  varia  denotanda;  &  ali- 
quando 


2o3       De  Pr^cepro Morali- pofit  contra  T).  Bum.      Lib.  L 

quando  late  aliquandoftricìe  fumi  ♦     Si  haec  non  ìgnorat ,  cur  diilìmulat  ? 

Quinto  fic  ratiocinatur.  Miro  ani  fido  mordi  a  pofniva  univerfc  hominibusprcefcrip 

tei ,  natursein  principio)  O'ex  imagine  Dei  flueredicuntur.  Sientm  natura  infcrip 

tafunty  non  pendati  àprac.pto  pof/tho  ,  fed  naturali,  Quicquid  enim  natura  inferi* 

tum  efl ,  naturale  eft  Rom .2:14515.  Et quomodo  idpofittvum  efcpotefl  t  Cùm  Pauh 

àivafafmt ,  non  habere  legem  &  tamen  opuskgis  habere  tnfcnptum  cordi  ;  pofitiv 

ergo  pr-ecepto  carere  tales  pojfunt ,  non  naturali  O'  cordi  inferito.     Quamodo  ergo  ha 

eadem  flint  ?     T.im  an  imago  Dei  pofitha  eft  ,  £T  quicquid  ex  ià  flujt  ,  anpoftùi* 

praceptoimponituri  Ksfp-  Ignoranza  parie  conru(ìonem&  mulcloquium  inane.  Atì 

non  capic ,  auc  capere  Tion  vult  >  quid  a  ClarifT.  Tuo  collega  duftuui  fuerit;  &  him 

rationes  (ine  fine  accumuìatas  habemus ,  quibus  .eamen  nihil  afte uitur.     2.  PofTuq 

natura?  noftrae  infcribi ,  qua?  Deo  pofitivafunt ,  feucuseà  libero  ejus  beneplaciti 

fluuntj  adeoque  nobis  naturalia  effe  ,  &  ad  Legero  Natura?  fpecìare,     3.  Qaic 

hoc  dicìu  ,  Si  natura  inferiptafunt penderti  à  pracepto  naturali  ?     A ccurata  fatis  noi 

videtur  hxc  locutio.     4.  Veruni  eft  3  quicquid  ratina?  infcriptum  eft  ,  Naturali 

noblseflei  non  tamen  Deoipfi  >  cuipofitivun  poeeftefle.    5.  Paulo quidem  di 

verfa  funt  >  non  habere  Legem  ?  &  tamen  opus  Legis habere  infcriptum  cordi.     Athlt 

non  opponit  Legem  pofitivam  Morali  :     Sed  1  eiiquiis  iftis luminis  naturalis ,  qui 

etiamnum  cordi  hominum  inferiptafunt,  opponit  fcriptam  Dei  Legem  ,  qusenoi 

modo  politiva  Dei  prsecepta  conunebat,  fed  &  moraliaomnia;&  nacuralia  diitin 

à  ìisacpleniihexplicabat.   6.  Verumeft,  pò fici vo  przeepto carere poiTeeos,  qu 

habent  praeceptum  naturale  cordi  infcriptum,    Atquid  hmcfequitur  ?     7.  Qua: 

rie  quomodo  ha?c  eadem  effe  pofTunt  ?    Et  quidem ,  ea  quibus  carent ,  Se  qua 

cordi  inferipta  habent  ,  qua  talia  ,  non  pofiùnt  effe  eadem.     At  hinc  non  magi: 

fequètur ,    rrullum  pofitivum  pofTe  effe  morale,  quàm  morale  non  pofTe.'eiTe  mò 

rale  :     Nam  non  omnii  moralia  cordi  infcripea  habuerunt  ?  fed  quidam  ig 

norarunt  ;  ut  fupra  autfLvimus  ,  &  res  ipfa  loquitur .     8.  Ad  imaginem  Dei 

quatenus  in  horaìinibus  eft  »  fpe&are  poteft  quid?  quod  Deo  pofitivum  eft  ,  £ 

non  necefTariò  fluit  ab  ejus  natura  &  attnbutis.    lwò\comra  (  inquic  Clariiiìmi 

Effenius  in  Vindiciis ,  Paj.  39.)    ut  imago  Dei  in  homine  completìitur  fpirituaA 

Sapienttam  >  veramque  Jufkitiam  &  SanBitatem ,  homo ,  imago  Dei  ornatiti  y  per  (a 

pientiam  agnofeit  ttiam  iflud  offeium  à  Deo  praferiptum  :     Perjuflìtiam  id  tribù 

Deo,   tanquam  jure debitumi    Perfanéìitatem,   inglorìam  Deiid  totum  refert.     jj 

obftat ,    quòd  ex  libero  Dei  imperio  >    iflà  conflitutio  fendeat  \    ut  <&  plurès  alti 

quas  tamen  Deus  indicat ,  &  obfervari  facit ,  ubi  imagi rum  fut  format  &  reform* 

Sex/i ,  denique  contra  hoc  difpucae ,  diccns ,  Verum  hoc concoquere pop lithtm I 

cum  imagnam  Dei  in  homine  non  eafolum  compierli  dicat ,  qua  neceffariò  fluunt  ex  nate 

DìvipJ  j  fed  etiam  ea  ?  qu&  pendent  ex  divino  decreto  ,  &  ex  liberà  voluntatis  divh 

detcrminati'one.     Igitur  omnia  qua  Deus  deenvit  qu&que  prxcepit  ex  mero  beneplacito  1 

imago  ejus  funt.     Adeoque  & prateeptum  de  arbore  ,  de  ctbis  &  ritibus ,    &  quid  non 

Nihil  enim  pracipitur  ci  tra  decretum  Dei ,  nihil  ergo  cifra  Dei  imaginem.     An  «^ 


quicquid  Deus  ex  decreto  fuofcitacìionumnojìrarum,  etiaminiiffr:ntium,  ex  imigh 
ejus  pendet }  An  in  tis  omnibus  eft  fimilitudo  Dei*.  H«/>  qua  hac  Theohgiai  B^ft 
SatiserithìcrepetereipfaclarifliEjyi'w'/verbaj  qua:  hàc  refpnnfi.jne  confutare  a^ 
niticur  D.  Burmannus, Qua  antem  (he  ille  ubi  fupra  Pag.  42)  univerjè prafen 'ptafim 


Cap. XV.  DePr*ceptoMoralipofit.contra. D.Burm.     209 

ynfigillatim politi*  V.T.  nequefolum  ad  tempus  corretti onis  ,  ea  dhinittìs  etiam  initio 
latur.t  eST  confeienti*  bominum  fuerunt  inferita  -,  atque  nunc  demo  per  fanttificationem 
nfcribuntur  :  Sic  ad  imaginem  Dei  in  kominibus  quoque  per  linent.  Talis  enim  fapii  mi  a, 
iftiti*  (fjanttitatis  idea,  extuit  in  Deo  ab  turno  ',  ifiias  idi*  cxprcjfum  exemplarm  /:o- 
ùne ,  e  fi  imago  Dei  in  eo.  *At  vero  ipftus  Dei  fidenti  a  nonfoUìm  verfatur  circa  natu  - 
am  ?  fed  etiam  circa  dzcretum,  fuim  ,  fimiiiter  ipftus  Dei  jufìitta  C  fanttitas  ptrtinet 
\iam  ad  ea  qut  ipfe  decrev  it  :  Qu'd  mirum  ergo  fi  imago  Dei  in  homine  ,  non  fot ilm  com  - 
lettaturea,  qua;  malfarlo  fiuunt  ex  natura  divina  ;  jed  etiam  qua?  penderà  ex  decreto 
ivino ,  quoufque  fciU  Deoplacu'n  Jtmilttud'mem  tjìam  cxtsndcre.  Udì  videmus  ,  eum 
aecnon  extenderead  omnia  Dei  decreta  &  pràteepta  j  fed  Vi  ea  tantum  ,  quas  ini- 
ò  ,  natura;  &  confeientise  nominimi  divinitùs  fuerunt  infcripta  ;  Nani  eo  ufque 
)eo  placuic  (imiiitudinem  iftam  extendere,  &  non  ultra.  2.  Nondicecipfcad- 
crfarius  pattern  imaginis  Dei  in  nobis  non  Tacere  ?  Deo  in  omnibus  obedire,  etiam 
i  cibis  &  ritibus  ;  ahoquin  con:  umana  ?  kr$pi*  ,  inobedientia ,  <ju^c  eft  imago  dia* 
oli  j  erit  imago  Dei:    hui  >  quasenthsectheologia  ! 

Pofìea  Pag.  4 1.  ad  hxz  porrò  rcfpondet  in  hunc  modum  *Adamus  ergo  adfaficn- 
am  illam  Deiconditus  non  foiumex  imagi  ne  Dei  cognofeebat  ea  qu*  fiuebant  ex  natura 
hi ,  fid&quaad  decretwn  tjus  urtino  ant^cumque  imago  Dù  nomini  [iteri t  naturali*  y 
uautemex  dxreto  Dei  fenderà  proprie  fint  pofuiva  £T  arbitraria,  nikiUmmus 
imo  arbitraria  Dii  Fwecepta  ex  natura  fudcognovit  ì\efp.  Cognofcebat  procuidu- 
\OiAd*tmust  adfapientnm  Dei  conditus ,  non  modo  ea?  qua:  fiuebanc  ex  natura 
lei  i  led  &  qua? à  libero  Dei  beneplacito  rluebent,  quorum  cognitionem  Deo  pia» 
jit  ejus  cordi  infcribe/e.  2.  Erai:  quidem  imago  Dei  Adamo  ,  refpecìu  ìllius  fta- 
ìs  naturalis  ;  &  natu;a3  hocelt,  taliterinitrucìà ,  cognofcebaiquotquot  poli- 
va &  arbitraria  Deo  yifum  fine  illi  manifeftare ,  aut  cordi  ejus  iofcnbere'  Et  quid 
ncabfurdi  ? 

Imago  Da  (  inquic  porrò  )  con  fifiebat  in  rettitudine  Ecclef.  7:29.  £5  quantum  ad 

tientiam  (jus  ,  tll.im  appellai  A pofiolus  ortoTtiTU  rfo  àlrìuxs  EpheC^:  14.  cw.mox 
joì.it  mcndacium  -ri  ^tvhf  Vtrfiló*  Utfit  *rùm  t««  «A«9-t'<«f  lau*V«:s  ftudium 
tntatis  five  iancìitas  fecunduni  vtritatem  ,  eamfcil.  cujus  cogniti  >  ntceffa)  ia  eroi  ad 
fbuendum  Deo  (s'proximo  quod opcrtebat  :  Ut  fanctitas  veritatis  jfr bona  voluntas  fi. 
]  amor  veritatis ,  <?  amor  cjus  quod  veritas  docet  amandum  effe  ,  &  attio  ei  amori  e-  n  - 
uà.  Quid  cum  hJc  fanctitate  veritatis  commune  habet  fidenti  a  rerum  ,  qmefendmt  ex 
Pereto  Dei  ì  An  in  talibus  e  fi  filmili tudo  Dà  t  Deus  ipfe  talia  dtctrntns  >  non  facit  id  ex 
Pagine  (zrfanttitatefud,  fied  ex  beneplacito  & liberà  vo!  untate ,  ne  e  tali  4  feirt  .: 
ftiftt  ut  in  diaboli*  patet»  Uefi.  1.  Reclitudo  illa  ,  in  quaconfìftébat  illa  Dei 
bgo»  adquam  conditus  erat  Adamus  ,  poftulabae  conformitatem  ,  in  mente  , 
Vce&acìione,  cum  voluntateDei>  feucumregula  el  rcéticudims,  quam  propo- 
erat  Deus,  five  fluebat  à  natura  Dei ,  five  à  libero  ipfius  beneplacito,  z.  Ad- 
ittamus glo(Tam  verborum  Apoftoliad  V.fhef.^x  24.  (iicet  flf^dicat  .eafigmrì- 
utfanttimomamreram,  id  eft ,  minime  tucatam  ?  fed  genuinam  ac  Gnceram5ex 
ìotifmohcbrxorum.  )  quid  inde  inferri  poteft  ì  Quasric  quidem5  quid  cum  hac 
nttitate  veritatis  commune  habeat  fcicntia  reium  quxpendent  ex  decreto  Dei  «f 
t  licet  feientia  rerum  omnium  qujependcnt  ex  decreto  Dò  nihil  habeat  com n  une 
un  hteftvWtatcìcritatts,  feientia  camenearum  rerum,  quxneccfiariaerantad  tri- 

Dd  bucr.dunij 


2  to        De  Praecepto  Morali- pofit.contra  T).  Bum.    Lib. 

buendum  Deo  &  proximo  quod  oporcebat >  fecundutn  Dei  voluncatem  ,  aliqj 
communehabebaccumilli  ùnftitaee  vericatis,  3.  Certe,  in iis omnibus,  qqj 
licet  pendeant  ex  libero  Dei  beneplacito ,  imitanda  tamen  hominibus  proponurq 
à  iupremo  legiflatore  ,  &  parcem  faciline  regulas  conftantis  &  peromniafedj 
duracurx,  eft  fimilkudo  aliqui  Dd.  4.  Veruni  eft  ,  Deum  talia  decernencl 
non  facereex  faneìitate  faà  ,  fed  ex  beneplacito  &  libera  voluntate,  At  qa 
inde  fequetur  ?  Andicetipfeadverfarius,  Deum  ex  fan&icate  ,  &  non  ex  1 
neplacico  >  pr^cepta  omnia  fecunds  tabula?  dedifle?  5.  Diaboius  non  moj 
feit  ea  ,  qure  a  libera  Dei  voluntace  pendent  1  ?eì  &  alia  qua?  fune  maj 
Iiitìma  (ucica  loxjuarj  er^ò  nec  ha?;  lare  imago  Dei  cric:  quorfum  ergo  a 
dune  hxc  ?  Aue  quid  inde  concludi  poceft  .<*  Ssquentia  nos  noncangunc,d 
in  hoc  nihil  cum  Socino  commune  habemus ,  nec  ueceiTe  eli  habeamus. 

Similia  hibec  Pag.  39.  tA&xs  (  ioquic  )  pr<ecepto  Dei  convenivi*  (nifi  illudpA 
ceptum  verfitùrefrea  a£l  tm  in  fi  bonum  )  nonftatim  efi  moraliter  bonus  ,  /;,  e»  natm 
li;er  &  imnutabditer  bonus.  N.in  bonum  non  poteft  effe  malum  ,  ut  nec  maluoil 
rum.  *At  quod  mero  prceapto  ìóytcxn  f>r<ecipitw  ,  "potisi  vetar'h  wficfieretmM 
e^xbono.  Qu*  abfurdafunt*  Rgfp*  i-  Quid  incelligft per aBumin  fibonumt  1*B 
acìum  ,  quihabec  ante  mandacum  convenientiam  ullam  fundamencalem  cum  naeui 
fiumana,  namhancalicubi  derider.  Anincelligicaftum  moralicer  bonum  ?  Tu? 
fenfus  eft,  aftus  prscepeo  Dei  conveniens ,  non  ftatim  eft  moralicer  bonus,  ni 
fuerie  anee  praèceptum  moralicer  bonus.  Quid  cum  habet  a&us  ille  per  convenia 
dam  cum  praecepto  Dei  ?  An  nihil  prorfus  !  Hax  quidem  eft  nova  Theologu 
2.  Moraliter  idem  vulc  effe  ,  cum  naturaliter  &  immutabiliter ,  &hoc  ancececfai 
teradomneDei  prascepeum:  tum  ,  ucvidetur ,  Deus  nihil  per  prasceptum,  fiv 
naturale iìve  pofitivum  ,  poteft  facere  moraliter ,  id eft ,  naturaliter  &  immutabili 
ter  ,  bonum.  Ergo  nulla  bonitas  moralis  pendec  a  Dei  prarxepto.  3.  Vergi 
eft  ,  bonum  nunquam  po(Te  efle  malum ,  nec  malum  bonum  $  fedeadem  acìiofi 
ralis  poteft  ex  bona  fieri  mala  ,  autex  mala  fieri  bona  ,  per  merum  Dei  praeM 
tum  :  Nam  actio  immolandi  lfaacum  erat  mala  moraliter ,  pofico  tamen  pneojp 
to divino,  eadem acìio fuie bona.  Undeliquet,  non  nec'efifarió  requiri  inow 
acìione morali,  ticficimmutabilitercalisrefpeclu  Dei.  4.  Quaremequaquamat 
iurdumeft ,  dicere,  acìumbonum  ex  mero  prascepto  >  porTe  fieri  malum,  ecf 
fante  prascepto. 

Adobtdientìam  às'y^T©-  perfine  t ,  (inquic)  non  glori  ari  in  e  0  ,  ut  in  aEtu  bono 
Licet  obedire  ,  five  domimum  &  potè ftai em  domini  agno/cere  &  diligere ,  bonum  fit  :im 
utfupra  diBum ,  qui  indijferens  ,  quando  idprxceptum  e  fi  ,  puiat  ejjc  bonum.  &  ad  vita 
facere ,  Deo  non  obedit ,  fed  Deum  abnegat ,  quia  Deus  non  esl  is ,  qui  ddcEietur  indi 
ferentilus.  B^efp.  1  Quigloriatur ,  in  D.oiblogloriari  debec,  1  Cor,  1:  $u  1 
quando  dogmaei  divino.quis  moremgerit,  debec  illud  opus  bonum  in  genere  mot 
repueare,  &  non  malum  moraliter»  2.  Si  obedire  &  dominium  ac  poteftacem  D< 
mini  agnofeere  lìt  bonum ,  eritne  etiam  bonum  idem  facere  hìc  &  nunc ,  feuia  hi 
aut illi particulari  acìione mandata?  EcQ  (ic,  eritne illaa^tioparcicularis,  in qi 
Deo  morem  gero, bona?  3 .  Qui  pucat  acìionem  in  fé  bonam^nedum  indifferencer 
nuncinftatunoftrocorrupto,  ad  vicam  facere ,  Deo  non  obedit,  fed  eum  abm 
gat,  filoquacur  hìcdenoftrà  juftìficacione ;  Ee,  fide  fanftifìcatione >  non  mag 


lap  XV.    De  Prsccepto  Morali-pofit.  centra  TX  Bum.     2 1 1 

&thoc  verumdeindifferentibusfubprsceptum  cadentibus,  quìmdealiis.  4.  Li- 
te DwdS  non  dele&eturindirFerenribus.  qua  talibus>  utiiisnec  debet  homodelec- 
t'\\  dele&aturtamen  ineàobediencià,  qua?  relucet  in  indifferentibus ,  quando 
12 n  untur  :  &  in  aliis  atftibus,  quos  ipfe  r/.orales  vocat  ,  non  delecìatur  Deus ,  mii 
[quantum  relucer  in  iis  obedientia  debita. 

1  Bonitas  aBus  f  inquinile  porrò )  non  pendet  fimpliciteràprxcepto:  Per  illud  cnim 
\um  hyt&  pladtum  fit  ;  feda  ventate  vjufliti*  :  ita  'enti  e  fi  amare  tv»  *a«9«'** 
i  *pèr  piTHi  ri  fytu}&*>  &  JÌKccjof  eft  utrumque  >  quia  opetiifuw  9  debitum  eft 
biotte  bominis:  Et  rationeDei,  *mvét&ui  temnt  *§  *&«&  ie»rS  >  abnegare  feip- 
[jn  fcjudtcmm  fuu.n  nonpoceft.  Rej~j>.  1.  Bonitas  mo;alisà  praecepeo  pendec  » 
nfaepiusdictumeftj  &probatum.  2.  AniLlud />/*?/>»>»  qaod  folata  tic  per  pras- 
c^tum  eftmoraliter  malum,  an  vero  moraliter  bonum  ,  an  denique  nec  bonura 
ce  malum  moraliter ,  fed  indifferens  ?  Non  erit  malum  morale  :  Et  fi  bonum  > 
r'nccditurquodvolumus:  Si  tantum  indifferens, tum  praeceprum  Dei nos  non  po- 
li obiigare  ad  hoc  dogma  faciendun?  ,  illud  autero  omittendum,  quia,  nonobftante 
pecepto»  manent  omnia  in  iiatu  indirTerentiam  ,  &  (le  pollùnt  licite  rieri  vel  non 
■ìi  oraittivelnonomicti,  qu£mandantur&  prohib^htur:  Quia  hssc  eft  con- 
rams  dottrina  de  indifferentibus.  3.  Non  cla:ènobis  probat ,  bonitatem  actàs 
toralerr  à  ventate  &  juftitJa  pendere  :  Namfanétum  eft  amare  venratem  &  odio 
foerefalfum ,  quiailla  praecipirur,  hoc  prohibetur:  &  utrumque  juftum  eft  > 
diadebitum,  ratione  manditi.  4.  Deus  quidem  nec  feipium ,  nec  judicium 
bm  negare  poteft ,  &  idecquodmandatoporcet  judicec  id  bonum  effe  in  genere 
ìris  ,  &  malum  effe  quod  prohiber. 

\Perltgem  (ficille)  Pntccporim  9  qua:  qui  facìet  vivetiniis,  indie antur qutveri- 
t  & ptftitidnituntur,  &  q.ta  tali  prxc:p:o  conformia  fimt ,  moraliter  bona  [unti 
i  vero  prteepto  ex  dominici  potevate  froflutnt  i  conformi  a  fimt ,  &'yp*  tantum  funt  >  (? 
•f//7  dogmatico  bona,  non  moralità  •  fin  bona  fieni  in  genere  dogmaturn  ,  non  vero 
r  diurni),  e,qu.:wiisvclbf;vcvel  male  fiant,  quaterna  cum  bono  animi  hàbitu,  in 
'e  &  ebaritate ,  ve! fine  iis  fretft antur  :  Non  tameu  bona  vel  mala  funt  moraliter.  b.  e. 
Jones  noi  t  D:o,  vel  et  difJimiUs  factum.     Refp*  I<  An 

u  .- indicari  ea,  quaefalfitate&injuftitiànitunturf  2.  Au. 
ritousfuj  a,  hanc  diftw&ionetn ,  ioter  pr£cept2qu*  qui  fdtfet  viva  in  iis,  Se 
>gmata ,  ejufque  cxplicacionem  ;  &  qaid  pòrro  de  ea  dicat ,  ltatim  videbimus  ; 
ì  confinmtionem  folidam  nondum  audivimus;  3.  Quid  hoc  dicìu  dogmatici, 
Ìn3  Bea  Nobic  vitiovertit  ,licet  immeritò,  quòdnovoscudamuscermiuos,  auc 
ivasterminorum  ufitatorum  xr heationes.  Le  ecce  terminum,  ante  hdc'qood 
iiam  ,  nu;q  ia;n  audit-im  >  Quis  tulerit  Gr.icchos  (fc     4.  Mi  ;;ò,iac- 

DaDeo  mindita  >  bene  ,  cum  bono  animi  habitu  ,  In  fide  &crr.n*.ae  privltira , 
enda.     5.  Explxecquomodoacìioncs,  fincdubiomor> 
hifèum(  1  noscommenuVut  Deo,  3cfortca;i  videbimus  ,inteieart- 

:nferip'  1,  quxà  libero  Dei  beneplacito  pcndenc. 

aiinandum  venit  illud  fjepius  ab  a  '  ftro  ingeminacum  , 

>c/;.i:.-  11,  12  25  ,&cdcfumitur,  ubivul  n  diftiogoere, 

iterpreceptaea,  quàpquh facìet ,  vhttmiìs%  &  aliaqua^o/ifo^dicuntur  ;  Ec 

Dd  2  harc 


2i z       De PraeceptoMorali-pofic. contrai). Bum.     Lib.  I, 

h*c  ad^'o  à  fcinvicem  dittare  3  uc  nullo  modo  queantconfociari ,  ipfius  verba  audia. 
mus. 

Pag.  24.  fio  infit.  Ita  E\ecb  e.  20: 1  r  >  12.  Difiinguit  inter  pracepta  quae  fi  qu{j 
faciat,  ex  illisvivat  j  hoc  efi  y  qu*  funtvita  (hoc  efi  ytfiitia  bombissi  Nam  ilio,  tA 
vera  vita  ejus  fpmtudh  ex  amore  Dei  jluens-.unde  Aft.y:  ;8.  vocat  ea  Stephanus  xóvtg 
Z*>i%  )  &  inter  pracepta  non  bona  in  quibus  homo  non  vivec  Ver  fi  25,  ì\efj>.  1.  Chrif. 
rum  eiTe  juftitiam noftram,docuic  ohm  Efaias  &  Jeremias  Jef.q$:  24,25.  Jer.  1$ ;  5 
&  (iuxtaquofdam)  33:  16.  &clamat  univerfum  Euangelium  1  Cor.  1:30.  2, 
Dieta  funtquidemifta  prascepta  à  Stepbano  xóyia,  £**&  vìva  oracula,  non  auteaj 
Ac'y<*  Zpù-mwfa  oracula  vivifici ,  ut  bene  notac  Pifcator.  Et  £*>&  per  ^uùm^ 
interprecan.ficutj'ok.o':  5i.alienum  eft  (inquit)  à  natura  legis,  de  quante  (U\. 
temp;incipaliter)  f-rmoeft.  Calvi nus quidam sXìterCendt,  eoquòdlexpièianc» 
tèque  vivendi  perfetta  (ìtregula,  &  juftitiam  Deioftendat:  Notauda  tamen  funi 
quaeiubjungit,  nequeenim  (inquit)  denudispraceptis  loquitur,  [ed totam  Mofis doc» 
trinam  comprebendity  in  qua  inclufa  funt  gratuita  promiffiones ,  atque  adeo  Chriflus  ipfe: 
unica  hominum  vita  (ffalus'.tegimur  &  fcquentia.  Unde  liquet  inter  hasc  viva  eloquia, 
comprehcndi  etiam  ea  quae  .pollava  funt.  At  forfan  dicet ,  Be^am  per  ha:c  eloquia 
intelligere  ea  tantum  prsecepra ,  quae  Deus  ipfe  pronunciaverat ,  &  digito  Tuo  dcC- 
cripta  Mofi  tradiderat.  Veruni  eft ,  ac  etiam  inter  hxc  erat  qua:  tum  prseceptum  de 
Sabbato  »  quod  ìlle  tantum  poficivum  vult  effe..  Adeòque  hoc  teftimonium  nihil 
facit  proadverfario  noftro. 

Sed  quomodo  probat  inter  ea  prascepta  qua  qui  faciet  vivet  in  eis  t  nulla  poficiva 
comprehendi  polle?  lllud  (dicit)  verbi*  <sr  feriei  textus  Ezechielis  repugnare.  Nam 
E^eehielloquitur  V*l\*  Depraceptis  quapopulo  notificavit  ftatim  atque  in  dejertum 
eos  deduxiffet  V.  io.  At  qui  Jeremias  diferte  protejìatur  ,  Deum  non  dixiffe  de  fiacri* 
ficiis  ojferendis  cum  eos  educeret  ex  ALgvpto  Jer.  7;  22.  non  ergo  de  fiacri 'ficiis  &  ììyupn 
(ed  de  pr&ceptis  qua?  qui  faciet ,  vivet  in  eis  j  hoc  efi ,  ut  loquimur ,  moralibus.  R^efip. 
Katio  haec  infirma  eft  :  Quia  licetdicat  Jeremias  Deum  non  dixilTe  de  facrifidis  of. 
ferendis,  cùm  eos  educeret  ex  j£gypto  ;  non  tamen  dicit  Deum  nihil  dixilfè  de. 
ì'oyi&n omnibus  ;  feu  de  iis  omnibus,  quae  adverfarius  vult  mere  pofitiva  effe: 
Nam  loquatusfuerat  de  decalogo,  cujus  quartum  pricceptum  file  vult  pofitivura 
effe.  Porrò  dicit  E^echid ,  Deum  iis  non  modò,praecepta  ,  fed  &  ftatuta  dedìffè, 
quae  fupra  oftendimus  alia  denotare  quàm  moralia»  Tertià)  E^ecbiel  potius  com- 
prehendic  omnia  ea  pracepta ,  quse  iis  dederat  polì  quam  in  defertum  eos  adduxiffet: 
Pr<eterea ,  fi  fiat  reftri cìio  ad  ea  tantum  ,  qua;  populo  notificava  ftatim  atque  in  de, 
fertum  eos  deduxifiet ,  non  erat  prseceptum  de  Sabbato  exclufum  ;  imo  expre/fè 
memoratur  :  Si  txgopracepta  non  bona*  à  quibus  contradiftinguuntur  Praecepta 
qua  qui  faciet  vivet  in  eis  ,  fint  dogmata  ,  inter  dogmata  non  numerandum  erit  prse- 
ceptum de  Sabbato.     Eligat  jam  utrum  velie  Adverfarius. 

PofteaPag.29.  Dicit  fé  horruilTe  >  quando  di&um  viderat ,  inter  praicepta  illa 
quA  qui  faciet  >  vivet  in  eis ,  numerari  po/Te  ea  quae.ex  poteftate  dominica  libere  maa- 
dantur.     Videamus  rationes  horroris  hujus. 

Nam.     1.  (Inquit)  quid  eft  aperte  <&  diretta  krnJtntE^ecbieli  >  feuDeoipfiihi 
loquenti,  contradìcere ,  finonhoc  ?     Dicit  Deus  £zech.2o:  25.  dederam  illisfta- 
tuca  non  bona  &  jura  per  qua:  non  Yiverent,  Qu*  fiatata  nulla  ejje  alia  nifi  piatita  fu- 
pra 


!ap. XV,    DePrxcepto Morali-poiìt. contra  1) Bum.    x\$ 

'tvidimus.  Ojìendat  cateroquin  Nojìer  qucenamfnt.  Cuoi  enim  legijlatio  ab  erta 
cexprimatur,  dedi  ipfis  fta;uta  &jura  ,  ut  toto capite  loquutusfuerat,  ojìendat  a. 
%  ftatuta  Non  bona  >  prater placita*  Non  bona  autem  dicuntur  >  quìa  [unt  inutilia  t 
*4>thn  adjujìhia.-n  W  Sitami  perca  dicit  Dius  eos  non  vicìuros  >  Nojìer  aperte  dicit, 
pam  ubt  inerì  pojfe  ptr  ea  ,  qua  f unt  liberi  placiti  divini  Pag.  $6.  Qua  major  cantra- 
elio  ?  I{efp.  x.  Totahxccontradictioinfuoipfiuslatetcerebro:  Fingitenim, 
jiict(Te,  &non  alium  poiTe  effe ,  knfiam  verborum  >  quem  ipfe  proponit,  ar. 
jeita  fingic,  ipfi  contradicentes  -  eriam  fpirirui  Sanfto  contradicere.  Num  ullis 
rmis;ationibus  probaveiit,  per  fìatuta  non  bona,  intelligi  debere  dogmata,  mox 
debimus.  2.  Qjaerit  csereroquin  quxnam  fint  <*  Hoc  illi  magnus  indicavi: 
u/iius.  Sedhsec  fencenciaipfi  non  place: ,  eo  quòd  legiflatio  aperta  hìcexprirna- 
ir*  Ac  fi  nulla  vox  unquam  ufurparetur  meraphoricc  in  facris  literis.  3.  Nun- 
jam  dicit  (criptura  ceremonias  inutiles  fuifir  ad  juftitiam  &  vit3m,refpecìu  inren- 
onisDei,  aut  quacenus,  juxta  inftitutionem  ,  ritè  ufurpabantur  ,  prcefertim 
uamdiu  in  vigore  eranc,  idque  fimpheiter.  4.  Andicet  ipfeprseceptamoralia 
anc  ette  nobis  utilia  ad  juftitiam  &  vitam  e.  dabitur  ergo  juftifìcatio  &  vita  per  ope- 
1  legis  ;  quod&  dicunt  Antichriftiani.  5,  Demtisper  ftatuta  non  bona  ?  ìntclligi 
)gmaca  ;  &  ab  iis  diftingui  ea ,  qua:  prius  nominaverat  Prophcta.  A 11  inter  hxc 
jgmata  numerabit  Sabbatum  ?  Sane  tum  aperte  rem  erit  crimmis  nobis  objecìi. 
amipfccontradicittextui.  Etenim  per  integrurn  caput  Proprietà  Sabbata  nu- 
erar,  licetfeperatim  >  unàcum  prasceptisiis,  qua  qui  j eceri t  >  vivet  in  eis,$:  nun- 
uam  inter  prajeepta  non  bona.  Imo  Verf. 24:  25.  manifeftè  inter  eadiftinguitj 
:que  fibiiuvicem  opponit ,  dicens  >  eo  quòd  iura  meanon  facerent ,  & flatuta  mea 
pmerent  ,  ac  Sabbata  meaprophanarent,  —  Atque  etiam  egodederam  ipfisflatu.a  non 
ina,  <3fc  Statuta  ergo  ìlla,  quaedicit  Verf.25.  fé  ìllis  dedifie  ,  contradiftin- 
,untur  ab  iis,  quorum  rie  mentio  Verf.  24.  &qu#nonfecerant>  fed  fpreverant  & 
fophani'-ant.  Quojurepoteft  ille  ergo  Sabbata  illa  inter  haec  ftatuta  non  bona 
i&merare? 

i2.  (  Inquir)  Exhtc  bypithep  non  potè fi  Paulus  quibufdamprtteptis  attribuerc  7» 
font  xì -ri  *i*<pitì,  Heb.7:  18.&  15.9.  nec illa  appellare  i^i>5  %)  kt^x*  *>i£«« 
fi  in  ioniin  obfirv.itionefit)ujìitia  &  vita.  j\efp  Aoqmtar  Apoftolus  Htb,  7. 
felice  ,io:iolevuico,&  ccremomis,  prout  abfqueChnftoconfiderabantur ,  fine 
E»o  quidem  imbecilles  erant  ac  inutiles  ;  quemadmodum  funt  &  moralia  noftra  of- 
f.ia:  Nifipoftlimjnioreftituatur  foedusoperum  ,  perquodexpecìandafit  ialus: 
Ciodfafturumnonputoadverfarium.  Inftgnis cjì contra  hiclocus  {inquit  Be^.t  in 
l  u:n)  quomanifeftè  rtfelluntur ,  tum  qui  Sacramentis five  veteribus pvenovis  ,  minus 
\ùu:mt  tpt  vn par  fit ,  qu  ifìluiicr*  quidam  cerimonia  fuerint  >  vcl  ad  cxtern.m  tan- 
t/t  dìgno\c<ndam  credm.ium  focictatc?n  comparata  ;  tum  qui  facris  illis  fignÌJ  aliam 
uam  viru  >  qua  n  divh>itus  (jr  ad  facr.tm  ac  cceleftem  ufum  conRituta  fìgnikeaiionis  tri- 
toli,   --""-*-  :   -         r      .  .    .    P-    1 


— pjtvn  quod  vocaìit  opus  operai  wn  O  •■ 
d-.is accommo. -I  no.  Annot  iielg.  dicunt  ceremomas  iftas  inutiles  fuiffead  t-os  fpi- 
'•uahteriauitiricandos,  uti  Jud*iinearumu!ti.an-ftit2tem&:  perfecìionem  quae* 

Dd  5  rebant 


%\$      De  Praecepto  Morali-pofit.  cotitra  T).  Burm.      Lib.  I. 

rebanr.addunttamen,  eas  ufui  fuiiTe  Judaeis  probis ,  ut  per  casadChriftum  efufqm 
fanctiricationem  adducerentur  3  quse  magna  fuerat  utilitas.  2.  Ga/.  4.  9.  dicuntm 
impotenza  &  egena  dementa ,  refpeftu  habito  ad  falli  m  opinionem  Galatarum ,  qui 
pucabanc  illasconferregraciam  Dei ,  uc  loquttur  Pifcatorin  loc.  Ecdicunc  Annoi 
Bdg.  eas  tic  dici ,  refpeftujuftifìcatiomsnoltrse.'  quo  re«rpecìu>  moraliafuntetianf 
infirma.  Quod  autem  (inquit  Cahinusin  loc.)  ceremonìas  vocat  egena  dementa ,  ù/rjj 
./<*:•/> ,  quoniam  ea  confiderai  extra  Cbrijìum ,  //wo  adverfa  Cbrijh-  Nam  Patribus  (N  B) 
non  modo  j aiutarla  exercitia  erant  &  ad j  umetta pietatis ,  fed  etiam  effìcaciagratitfin- 
flrumenta ,  fed  tota  vis  in  Chrifio  erat  <$  Dei  infiitutione.  3 .  ExprefTè  hic  loquituf 
Apoftolus  de  ceremoniis  typicis  .  Et  licet  daremus  eas  non  numerari  polTe, 
inter  ea  pra? cepta  quas  qui  fecerit ,  vivet  in  eis ,  dari  tamen  pofTu  nt  alia  prascepta  po- 
llava hucreferenda,  uticonftat* 

3 .  (  lnquit  )  Hincevidenter  confundentur  omnia  pracepta  cum  fr&ceptìs  legisopeì 
rum  ,  cujus propria  fententiaefl ,  qui  feceritea  vivet  in  eisRom.  io:verf.  5-,  Gal.  3; 
verf.  1 3 .  Ergo  in iìs poneturfadus  operum*  Refp.  1 .  Qn andò  quis  per  ea  in  fé  con- 
Gderata  vitam  exfpe&at ,  ad  quod  foedus  qucefo  referenda  funt  /  An  ad  foedus  gra- 
tin ?  Hoc  non  dicet,  2.  Quando  quis  eaprsecèpratranfgreifusfuerat,  &  non  re* 
fipuerat,  per  quam  legem  erat  puniendus?  Annon  per  eam ,  q;Ke  minarur  mortemi 
tranfgreflbribus?  3.NÌI1ÌI nobis nunc  poft lapfum  cum legeopeium  negotiieft;quòd 
ipeclat  jultifìcationem  &  falutem  >  fìve  per  moralìafive  per  alia  opera.  4.  Inter 
prsecepta  le^is  operura?  erat  mandutum  illud  pofitivum  de  abitinentia  ab  arbore 
feientix  boni  &  mali.  5,  Annon  per  feedus  operum  tenebatur  Adamus  omnia  Dti 
prascepta  poftmodum  danda  praeftare  t  Aut  an  non  potuerit  Deus  nova  praccepta 
indies  addere  ? 

4.  latte  (  inquit  )  retìa  eflet  Judxorumfententiat  fé  babere  juftitiam  in  pracepth 
(  nempe  omnibus  mofaicis  ,  ut  credere  eos  diximus  fupra  )  Q>  in  eis  vivere.  Qua  fenten* 
tia  efl  falfiffima  (?  Deo  injuriofa  3  &  ratio  incredula atis  &  rzjeBionis  )udjeorum 
Bjfp.  1.  Errabant  etiam  judaei,  quòd  putarintfe  juftitiam  habicuros  in  prseceptis 
raoralibus  :  Qjia  hoc  patto  Chriftum  neglexerunt ,  in  quo  folo  juftitiam  nanciw 
potuerunt.  Et  hsec  eot  um  fencentia  erat  falfitllma ,  Deo  injuriofa,  &  ratio  eorinj 
incredulitatis  &  re/ecìionis.  Refpondeat  ergo  ipfe  j  &Nos,  quid  refponderede- 
beamus ,  docebit. 

5.  ]\efutat  banc oftnionem  fcriptura  (  inquit  }  dum  dich  taliapra>cepta  tantum  i$ 
ìoyH&Tie.)  <&  Dcumiis  non  dolici  tri  ?  &  de  iis  non  redarguere ,  O'eanonpoflu'armt 
feedere ,  &  ea  non  prtdeffe  £(efp.  Ubi  quar^  dicit  fcriptura  ,  pracepta  om ■  1  ■■3  po- 
fitiva  effe  taritllrn.  ìày«&m,  ?  '  2-  Deus quidemdicìturiis  non  d.letìari  e  »  r»par> 
tivè.aucahft  .:•  m  co  ;.i.ieratis,autquatenusiisabuccbantur  Ju.i«i,aliàs  v-  òfupw 
oftendimus  >  D.?um  iis  dels&ari,  de  iìs  redarguere,  eapoftuiare,  «SrVaqaoquc 
}  o^  (Jerecìcfcslicetufurpata; 

6  (Inquit)  (1  data  eiTetlex  qua:  poflet  vivificare,  utque  revera  ex  legee^Tcc  juf- 
tìtis  GaL  3:  21.  Arq^i  ìlynpi*  funt  prcecepa.  q.'q.  faciet  vivet  in  eis  >  <<r  qaìje 
cerunt  efSixer-tn  in  às.  Ergo  exlege  daturjujlitia,  Ergoexlege  jufJ ficai  i  funi 
Rjfp.    i'ert    •.    i  •      ,   £t  haec  applica  legi  rao.  id  indt  fèquetur ,  vi* 

deb?s.    An  ex  lege  morali  none  efl  juftitiai'    Longè  i:  ujdecerac  probat  Apof 
toius  >  in  ead^m  Epiitolàad  Galatas*  &  in  EpiftoU  ad  fymanos  >  Se  alibi  paffim 
I  7,  Um 


!ap.  XV.   De  prscepto  Morali-pofic.  contra  1).  Bum.     2 1 5 

7.  Tw«c'(inquit)  malefervatoraetolefcent*,  ut  ad  vitam  ingredercrur,  còmmonflravh 
mtumpra?cepta  carit.it  is ,  non  vero  etiam  placita ,  dicebac  Ipnim  ei ,  qua??  Je!us 
jremdixir  ,nonoccides ,  Ma:,  zi'  16.  Cr/fyf.  (dicerc  deb  y.  ■  8.  --e. 
[W*.  Milicabichocaiguraenrumnon  minns  conerà  priecepta  pie*atis ,  qnàm  dog- 
ma: Nam  necifUhuicadolelcenncommonftravic,  urextexm  liqoei 

redit  D.Burmannusy  Dominumnofìrum  ifta  proecepta  adolescenti  monftrafic  ,ut 
er  eorum  obedientiameorarn  Deojullirìcarctu:  ,  &finaiiterad  vttàìningredereiui? 
fonpucem* 

8.  Et  quomodo  (inquit)  homo  vhcrct ex  placith  \  ex  gr:  lavando ;,  cere  uccidendo  j 

.,-.^0}  edetido  ,  bibendo  ,  inquibusnullusamor  Dei  per  feinvohitur., 
)l)ci.     jin per  ea homo  Deofimiliseft?  Anini/svitaejus  ejl  Jpiritualis  i  Ncdum  <c- 
•ma'!    Bjfp.  Eodem  modo  videret  homo  lavando  &  e.   quamdiu   ifta  man 
rane,  quo  viveret  non  occidendo,  non  fcoicmdo  ,  non  furando &c.     Etmiv.s 
onraagisquàminillis,  per  fé,  mvolvitur  amor  Dei  ;  &  perca  homo  fu  et 
)eo  Gmilis  ;  &  in  iftis  ,  uri  in  his  ,eft  vira  horr.inis  fpiritualis. 

9.  Vifiopei  (  inquit  )  feu vita  attribuitili-  fanftimonia? ,  Hebr.  12:  ? 

Simonia  **/ iutifici  eflinobferjAtionedogmafufn,  qua  tantum fàciunt  hskci§*' 
im&  r*n(m^i.  quomodo  ergo  in  eorum  obedientia  cfietvita'ì  l\efp.  Santimonia  dia 
1^.12:14.  confiftit  in  omnimodà  conformiate  cumdivinis  prasceptis,  cum  fu 
ergila  obedientia  >  qualiacunque  fine  prxcepta  ,  fivenaruralia  ,  fivcpoficiva. 
.  Incbfervauonedo^matum ,  modo  àDeo  p:*fcripto  ,  erac  vera  fanftimonia 
itema,  quìaducebantadChnltum,  qui  nobisfa&useftfan&i  ricado  ,  1  Cor.  1:30. 
cetoblervaciodogmarum  infeconiufcrata  ,  &(ìne  refpecìu ad  Chi  iftum,  facerec 
uitummodo  Ht**$*tirifo  tvs  (Tupùs  *  Unde  in  eorum  tali  obedientia  ,  nulla  er3t 
ita,  quia nonerat  obedientia  reqmiìta&  mandata. 

io.  D'ftìnguimt  (inquit)  Tbeologi  inter  neceilìratem  prsecepti #  medii:  Opc~ 
11  moralia  refpetlu  falutis  neceljìtatem  babent*  non  folum  pracepti  >  [ed  medii ,  non 
faciloni s  quidem  ,  [ed  tranfitionis  faltem.  Pracepti  s  pojìtivis  neceflitas  pracepti 
ttribuitur.  Ex  bJc  vera  fententiA  omnia  pracepta  pojitha  medii  quoque  nectffitatcm 
wbibunt  >  c/lm  vere  >n  eorum  obedientia  fit  vita.  Sic  israelita  juffìfunt  exfaBis  *'  1 
itam.  Et  omnia  rttudia  erunt  moralta  1$  media  falutis.  Sicut  &  baf+ifmum  ut  medium 
ilvare  ex  hoc  hypotbefi  à  nonnemine  dicium  e  fi  :  Qui  tamen  (alvat  non  ut  medium,  [ed 
t  tini*Tn  ligt.  »  hoc  cfl,  fignum  docens  &  figiuum  quo  [reti  pofj.:  ter  rogare  de 

tlute  patta  per  Cbri  l  s  in  fide  data  ,    qu&  quàm  periculofa  fin*  / 

'jfp.  AgnofcocommuniterficdiftingucreThcologos,  intcr  neceflfratem  fr*cepti 
imedii:  SeJquòdprxcepta omnia,  quae  fluuntcx  Iib.ro  Dei  beneplacito,  in- 
arca qux  habenc  tantum  necdlltatcm  praecepti  numcrar.da  fin:,  nondum  n 

mini;  Nec  probatum  eft  ,  Poh  e  a  >quae  habcritnecellitatem  medii,  difenda 

•ralia,  fivelatè,  fiveftricìcficdift:;  Dcuscnim,  q*ii.ex  libero  Tuo  bene- 
licito  conili  tuitfinem,  fic  ex  libero  fuo  bene|  epoteft  media 

ìl.aris  illinsdiftincìionis  nonefl  sffjtt  vita  in  pofiti- 

ipraecepcorumobedienti.ii  cùmdicacSc  cepta,  ft- 

',  obfcivare,  Pro:-. 4:  vetf.^.  &  i~? 

-21.22.  alicquin  quomodo  ti: 

ecamquancUm  connexionem  aut  convenienti, 


; 


z  1 6       De  Prxcepto  Morali-pofic.  contra  D  Bum,      Lib. 

tamen,  proptcr  mandatum  Dei ,  negligenda  non  funt  fub  poeni  ira?  divinar,  3 . 
què  juUì  (une  liraelitae  ex  obedientià  horumacaliorum  vitam  (perare.  Chriftqg 
eorum  vita  fuit.  4.  Qjidnierunc omnia  rìtuaìia,  à  Deo  prasferipta ,  media  falj 
ris  ?  In  quem  iìnem  quiefo  alium  funt  a  Deo  inftituta  ?  Non  tamen  dicimM 
omnia  media  effe  ejufdsm  natura:,  propinquitatis,  ac  neceiììtatis.  5.  Qua! 
fio  baptifmus  fa' vat  ut  \-m^n^\  uc-figna'm  docens ,  &fijillun>  Scc.  Salva 
ut  medium  divinirùs  inltitutu.ii  ;  quando  fcil,  riti  fecundum  modum  praefcriptaÉ 
ufurpatur . 

Haec  iunt  ejus  Argumenta,  quibus  abfurdum  effe  conatus  eft  oftendere,  inter. 
pra:cepta  ea  3  Qusequi  faciet  vivet  in  iis,  numerari  poflè  pofitiva  quaidam  ;  9 
cùmea  non  concludere  viderimus,  apparetlocum  illum  E^ecbielis  20.  mhilcorl 
tra  nos  facere.  Quod&  ponòliquetex  eo  ,quòdperpr2ecepra  non  bona  9  Verf.  2M 
intelligant  quidam,  plagas  à  Deo  immifTas ,  &  judicia  tum  corporalia  tum  fpiriti» 
ha  5  quibus  puniverat  Deus  eorum  iniquiratem  &  rebellionem-    Et  hoc  dai  è  evi 
cunt  textus  circumftantiaj.     Quia  non  feccrunt  judicia  mea  (  inquit  Dominus  )  pei 
abjearuntftatutamca,  &  profanarunt  Sabbatamea,  Scc-    Obid  (  ut  vertic  Munft#| 
rus)  (?  ego  dedi  eis  flatuta  non  bona,  Scc.     Et  Verfu  fequenti  >  Poilui  qxoq-ae  eos  in 
mumribus  fuisycumtraducerent  (  perignem)  omne qttod  aperit vuham ,  ut devaflarfit 
eos,  Scc.  Porrò,  quis  nonvidet.quàm  alienum  luà  recUratione,  dicere,  Deum 
ex  ira,  Se  ut  inobedientiam  Ifraelitarum  puniret,   prasfcripfiiTe  ei>  ceremonias 
quaiadChriftumducebant,  &  habuerunt  *#'»■«»  Euangehcam  ,  quxque  ad  eos  fpe 
ftabant proprie quatenus  Ecclefia  Dei.  eranc £     Quid  ,  ainon haec  inter eorum pn 
vilegia numeranda  funt ,  Rpm.  li:  verf.  4»  Erantne  infignia  Dei  beneficia  *  Vrtfc 
Neh.  9;  verf.  13?  14.     Prseceiea  >  fiatuta  ifta  nonbona  data  erant  pofìquam  Ju« 
óxi  ftatuta  Dei  fpreverant  »  ejufque  Sabbìta  profanaverant  :    At  quidam  ce. 
remoniae  inttitutse  erant,  ante  ipfius Sabba:: itmitutionem  ,  juxtaadverfarios/ni 
circumcifio&  Pafcha,qusenon  minus  polìtiva  erant praecepta,  quàmalu  polirne^ 
dum  ordinata;    Et  fi  reftringantur  hsec  prcecepta  non  bo:ia,  adea,  quse  mandai 
erant  poft  ingrefTum  in  defe;  tum  ,  tum  inter  ea  non  eft  numeranda  Sabbati  obferiJ 
do  :  nam  propter  Sabbati  violacionem  dicit  Deus ,  (e  hsecprscepta  non  bonaifc 
deduTe.     Et  fi  limitetur  ad  eas  ,  qua»  poft  eorum  in  deferto  Sin  ,  Exod.  1 6.  ftatfo. 
nem  ,  inftitutaj  erant  >  ceremonias ,  quotquaefo  habuerunt  Sabbata,  anteinftitutio- 
nem  quarundam  ceremoniarum in  monte  Sinai,  Exod.  20,  Se  li  >  Scc.    Vix  ultra 
duo>  ut  apparebit  filum  hilloriae  confederanti.     Ad  defertumenim  Sin  perverto 
nerunti5.  die fecunde menfisc  Excd.  zi,  &fubinitium  tertii  menfis  ad  montem 
Sinai  venerunt  »  Exod.  19:  1.     Et  aliquamdiu  caftrametati  funt  in  deferto  Sin, 
ante  primum  Sabbatum  /^fimodòprimum  fuerit)  uttextum  Iegenti  apparebit. 
Denique  textus  ipfe  E^echidis  adhuc  diificultatcm  auget  ;    Nam  hxc  ftatuta  non  j 
bona  data fuerunt ,  non  modo  paftquam  illi,  quos  ex/Egypto  eduxerat,  ftaruta 
Dei  fpreverant ,  &  ejus  Sabbata  violaverant ,  fed  &  pollquam  dixerat  Deus  fé  effu-  i 
furutn  excandefeentiam  fuam  fuper  eosin  ipfo  deferto,ad  confumendum  eos,  V.  1  j, 
quod  non legimus factum  anteE^o^.32.  antequod  tempus plurima inftitutas fue- 
runt  ceremoniae.     Imo  data  erant  hxc  judicia  non  bona,  poftquam  exftin&i  fuerum 
illiomnesi  qui  iEgypto  egreifi  funt:     Nam  inquit  textus  Verf.  18.  Edixi filih 
ilhrnm  in  deferto*  &c.    Et  Verfiui.  Rebsllarunc  autem  contra  meipfifilii,  Scc. 

Et 


Cap.  XV.   De  Pnecepto  Morali-pofit.  centra  T).  Bum.    217 

Lt  hisfiliisdaca  erant  haec  flacuca  non  bona,  noaparencibus,  qui  ante  perierant  in 
lefertO:  Parentibus  autem  datae  erant leges  cererooniales ,  &  politica:.  Ergo 
sngè  jliud  hic  intelligendura  per  iiìiftatuta  non  bona  ,  quàm  dogmara  illa.  Qjod 
eia  confìrmanc:  Nam  K.  26.  explicatur  quomodo  dederac  iis  ftatuta  npa 
ona>  nempe impurans ipfos cum donis  ip forum,  fea,(? pollut  eos  in  rhuneribus  fuist 
am  haec  pò  (Ir  e  ro  a  ver  bai  un  t  exegetica  prìorum;  Qua;  enim  alias  ellet  connexio 
.orum  verfuum  ?  Nam  fic  fonarenc ,  eoquòdibruta  meafpernerenc,  fabbacapro- 
hanarenr,  itercoreos  Deos  Patrum  fuorum  ftquucifunt,dedi  iisdogmata  >&  iTpa. 
avi  eos  cum  ipforum  donis,  oj-|*Ì T~£  bj  T3>TD  &  addir  DDBW  \Vù^?  "f 
tfolarem  cos. 

JVliraturadverfariusnofter,  tale  quid  magno  Jnnio  in  mentem  poruifle  venire.  Sed 
uae  ratio  hujus  admiracionis  ì  C  tmprophaa  (inquit  Pag.  24, 25. )  kicconjungat  *jo- 
^D^fl^DlD'pn  txprimvs per UU  ftatuta  Cy;udicia  D«  /?//V  prteepta,  ficut 
tties  in  pr&cedaitibus de pr*àeptis  Dei lòqitens  iis  'j<rbis ufus tft  Ver/.  11,13,16,  19, 
i)  24.  &  fpectatim  V- 1 8.  ubi  occurrit  ipfa  vox D'pH  'in  mafculino, ut  hic  V*  2  e.  Cum 
\  rdiauis  verftbus  occurrat  '}oeminina  vox  Hìpn  >  netmis  in  hdc  dijftr entra  generis  cazil- 
tur:  tyficut  inpr<e:edentil>us fonpir  ài/u  Deus  )  dedi  ipfis  ftatuta  &  judicia  mea> 
todpntcìptum  a,guit>  itaeadempkrafiutiiur  V- 25*  Refp-  Licet  putec  ìlle  phrafia 
mdem  eile,  tum  inprionbus  verGbus ,  tum  V.  25.  Eit  tamen  haec  notabilis  dif- 
TCiJtia  ,  quòd  in  prioribus  femperdicac,  judicia  mea,  ftatuta  mea\  verfu  autera 
?.  fimplicitercaruùrndicac,  Judicia  81  ftatuta.  Et  priora  ifta  fepius  dicit  violata 
LuTe  \  haec  autem  non  dicit  violata  fui  uè.     An  autem  piKandum3eosexa&è  omnia 
mperobfervaflè  dog  mata?  Tum  fané  ,  Sabbacum  noneritinterdogmata  nume- 
n.lum;  Nam  hujus  violatio  fsepius  hs  objicicur.     2.  Qjafi  vero  ecede m  voces 
)npo(Tent  fumi  hic  improprie  ,  quia  proprie  Pumuatur  in  pi  ìoribus  ve;  fibus,  cùm 
amfcfta  fic  rerum  fignificacarum  differenza  ,     &  Dsus  hic  uca:ur  iis  vocibus  ad 
odum  allufìonis.     Annon  fepius  videmus  eandem  vocem  connunquam  in  eo- 
:m  verfu  proprie  &  improprie  fumi?  vide  1  Ccr.  4:  8.  ityw.  3:  21,  27.  Joan.$: 
i6>  17.  i.Cor.  3, 17.  &  4:8.  &  11: 1.  Utpluranoncuem.    Hic  ergo  ìndig'ca- 
r  retaliatio  divina  ;  fimJem  vide    E  fa  66:  iw/.j,  4.     Jerem.  34:  verft  17.  & 
bi  faepius. 

Exhattenus  dicìisliquecfacis,  h*c  adverfarii  noftri  di\fta  non  obftare,  quominus 
ifitivum  aliquod  prsctptum  dici  poffit  morale.  Ec  quidem  ,  quando  morale  n;- 
laliuddcnotat>  quàm  perpetuò  obligar.j ,  nemo  fanus  negabic ,  calia  pofle  elle 
aedampofitiva:  Qui3  proculdubio  ,  idemlegiflator  ,  quihosinhoc  fectilo  ho- 
ues,  adtalequidtaciendumautomittcndum  obligavi:?  exabfoluto  Clio  dorai- 
)  >  &  nonpraecifè  propter  refpecìum  aliquem  cerp poral era  aut  cypicum ,  \  oruic> 
pfi  vifum  clfec,  eodem  modo  obftiingerealios  in  alio  IcclI-j  ;  :mó  &  omnes  ad 
iem  ufqu.  mundi.  Ar  dieu  >  tale  prrceeptum  dici  no«i  po(Tc  Moiale ,  fed  fempcr 
^utivurn.  Bjfpo):do  ,  nulli  lege  ceneri  eos  ?  quific  moraL*  cxp'icanc ,  cerroìnum 
>ralh  in neccilanòfumere  :  Nam  vis  \  0^  is  nihil  calefuadct*  Ec  p  (eterea  ,  hoc 
isinferviceorum  hypothefi>  quivolunt  p; «certuni  de  l'abbaco  etumnum  nos 
libare;  acqueideodicendum^onz/t',  ut diftinguatur a  >  &  puiis  fo- 

ibus,  quaejam  abro^antur.    Et  fi  conccdercnc  adveifarii  hoc  roandacum  eciam 

i-c  nos 


►ligi 

2& 


2i  8       De  PraeceptoMorali-pofit,  contrai).  Bum.      Lib.I. 

nosobligare  ;  ceflaretcitò  de  voce  litigium  ,  &  perindc  haberetur,  five  dicatur 
Morale,  fivePofitivum  perpetuimi,  aut  perpetuò  obligans. 

Quiaautemomneidmindatumpofitivum  effe  volunc  adverfarii,  quod  pendec 
ex  libero  Dei  arbitrio  ,  &  non  fluit  necefTariò  ex  natura  &  attributis  Dei  ac  homk' 
nis ,  videamus,  Nurn  talealiquoddetur,  quod  tamen  morale  fit. 

Ac^W/wópr^ceptumdefidein  Chriftum,  &  de  refipifcentia  Euangelicà,  noal 
fluit  neceflànò  ex  natura  &  attributis  Dei  :  Etenim ,  fine  ullo  naturae  Tua?  vel  attri- 
buto™ m  prajudicio,  ftatuùTepotuk,  nullum  lapforum  hominum  ,  magis  quàm?*; 
Angeiorum,àfentencià  mortis liberare;  aurnullum,  ineumfinem>mediumpra2-i 
f  cribere .  Nec  fluit  hoc  necefiàriò  ex  naturi  auc  attributis  hominis  :  Narn  homijj 
nes  in  aeternum  damnati,  homines  manfiflènt.  Eft  tamen  hocprasceptummo-  ì 
rale  ,  ut  concedit  ipfe  adverfarius .  Ergo  datur  prseceptum  aliquod  morale  pofij 
tivum, 

Quid  reponitJAdverfarius  ?    Quid  audio  *  (inquit  Pag.  $0, 3 1.  )  Pratceptum  fiden 
e  fine  dogma  t     Quia  nempe  Ivhttietfuit  Cbriftum  prò  nobis  tradere  ?     Imo  ce  terme  verini 
tatis  efl  :  Dxto  mediatore  in  fide  ejus  falvari peccatorem  ,  juflum  &  necejjarium  erat  jJ 
nec  Deus  aliud prcecipere potuti»    Sicutpofito  homine ,  necejfarìumeft  tum  amare  Deum.  J 
Rzfp.\.  Hocnovimus,  Deum  (srpatrem domini noftri  Jefu  Chrifti  nobis  benedixifttX 
omni  benedizione  spirituali  in  ccelis ,  in  Chrifto  ;  ficut  elegit  nos  in  ipfo  —  &  nosòr*^ 
deftinaffe,  quos  in  filios  adopar  et per  Jefum  Cbriftum  in  fefit  prò  benevolo  ajfetìu  vo^  ' 
luntatis  Ju*.     Et  in  diletto  /Ilo  babere  nos  redemptionem  — «  ex  divite  ipfius  grati*  9 
qua  exundavit  innos  omni  fapientid  &  prudentià:   Notumque  nobis  jecijje  myfterium 
voluntatis fu<e ,  [ecundumgratuitamfuambenevolentiam  &c.  Epbef.  1.  Adeoqueno- 
Viraus,ex  mero  Tuo  beneplacito ,  redemptorem  mififle;  &  quofdam  ex  ipfo  homi, 
nibus ,  perfldem  in  eum  fai  va(Te  &  fai  vare.     Unde,  five  proceptum  fidei  ìòyw  di- 
catur,  fi  ve  non  ,  hoc  certum  »  nec  naturam  Dei  nec  hominum  hoc  neceflTaiió  pof-V 
tulafle.     l.  Licet  aeternaj  veritatis  e(Tet  >  &  neceflarium  >  ut  >  dato  mediatore ,  ini 
fide  ejus  fai  vetur  peccatore  non  tamen  seternas  veritatis  erat ,  autabfolutèinfene-J 
cefTarium ,  ut  aut  homo  laberetur ,  aut  ut  Iapfus  per  mediatorem  reftauraretur.  Ergdv 
non  erat  neceflarium,  fiverefpe&u  naturae  Dei,  five  hominis,  ut  homo  ad  fidem 
in  mediatorem  obligaretur.    Ergo  fidesin  mediatorem  ,  noneftofficium  morale  ;-Jj 
hoc  eft ,  tale  quod  neceflariò  fluit  ex  natura  &  attributis  Dei  aut  hominis  •  fed  flue£. 
bac  ex  Uberrimo  Dei  beneplacito.     *♦  Qjis  dicet,  pofito  homine,  necerTarìum 
efie  eum  amare  Deum  ?  Scd  dicere  voluit ,  necefTarium  e(Te>eum  ad  Deum  aman«5 
dum  obligari.     At ,  an  polito  homine  neceflarium  erat ,  eum  ad  fidem  in  Chriftum  * 
obligari  ? 

Videtur  nofter  ('inquit  ili  e  porrò)  non  reluBari  ì^emonftrantibus  ,  qui  dicunt  Cbrif- 
tum mortuum  ,  ut  Deus  quàvis  polfìbili  conditone  ex  placito  nobifeum  feedus  ini  re  pojjU 
{ficut  Socini 'ani 'fmus  in  eo  confi flit ,  quod  putent  Deum  ex  placito ,  quocunque  modo  ho- 
minemfervare  pofje)  quafi  C  bri fto  dato ,  pofjimusaliterquàm  per  fidem  in  ipfum,  jufti 
ejfe  :  confundit  neceff aria  primi  ordinis  <&  fecundi ,  de  quibusfupra  egimus  axiom  :  3 .  <Sf 
4.  qutpendent  exbypotbèfi  conftituti  ordinis  rerum.  Refp.  1.  Falfum  eft  collegam 
ipfius  non  reluctari  ^emonjìrantibus:  nec  quando  dicimus  mandatum  fidei  non  fluere~ 
i  ex  natura  Dd  >  fed  ex  libero  ipfius  beneplacito  >  neceflè  eft  quidquam  commune 
cumRemonftontibushabeamiis,    2.  Falfum  eft,  Nocini  ani fmwn  in  eo  confiftere 

quod 


Jap.  XV.    De  prscepto  Morali-pofit.  contra  7).  Bum.   119 

|uòd  putent ,  Deum  ex  placito  quocunque  modo  hominem  fervare  poflc-  Sunt 
nim,  qui  norunt  Socinianifmum  convellere,  &  tamen  defendere  »  Deum  per  ab- 
olutamfuampotentiam  >  aliterquàm  per  Chrim  redempiionern  >  hominem  fal- 
arcpotUhTe.  3.  Licec,  Cbriftodato,  aliterquàm  per  rìdem  in  ipfum ,  falvari 
ut  juftieflTenonpoiììmus  ;  hoctamennon  obftanrej  praeceptum  fidei  poteft  dici 
luere  ex  placito  Divino:  Nam  polito  pr^cepto  Sabbati,  non  poflunt  homines 
ìonobligariadSabbatum  obfervandum  :  concedet  tamen  liane  obligationem  non 
luere  ex  naturi  Dei  3  fed  exejus  beneplacito.  4,  NeceiTaria  fecundiordinis  dice- 
lataxiom.  3.  effe  moralia  mediata  nacurx  human*  innixa,  qua:,  fuppofir.i  na- 
uràhumanà,  ejufquecreatione  ad  imaginem  Dei>  &  conditura  natura  rerum» 
rarumque ordine  >  non potueruntaliter rieri ,  nec  potuerunt  non  rieri:  atquiinter 
ueclocum  nonhabetfidesin  Chnftum:  Quia,  fuppoiìtinatuù  humana,  ejufque 
:reationead  imaginem  Dei,&  conftkutà  rerum  omnium  natura  qua:  pnrr.ò  creata 
:rant,potuit  homo  non  labi  ^  eòque  rìdes  in  Chriftum  non  eflet  necetTaria;  po- 
:uit  lapfus  non  redimi  (abftrahimus  hic  utrique  noftrum  a  decreto  divino.) 
Ergo  rìdes  haec  non  neceflariò  fequitur  ex  natura:  humana:  ad  imaginem  De* 
:reatione. 

Dein  ile  refpondet.  2.  *Anex  fide  vitam  habemus  ut  ex  placito}  Jlnfideshìc 
:oncurritpermaterialemfuum  aèlum  ,  an  vero  per  formdem  folum  (?  correi atum  fuum , 
4t  loquuntur-  Refp.  Siveficfereshabeac,(ìvefecus  (  nam  extra  difputationis  no. 
toaeprxfentis  limites  ,  noneft  quód  feramur  ;  ih  hoc  tamen  cum  iplo  credimus.  ) 
perinde  eft  »  quòd  ad  id  attinet ,  de  quo  nunc  loquimur  :  nam  praeceptum  fiiei  in 
Chriftum  Mediatorem  ,  quocunque  modo  fumatur  fides ,  femper  fluit  ex  libero 
Dei  beneplacito. 

$ .  Non  diftinguit  (  inquit  )  ri  vivere  in  facìis  fuis>  eir  vivere  in  fide,  ut  ejì  Hab.  1. 
verf.  4.  Qui  in  fide  Chrijìi  vivìt ,  vhet  propterjuftitiam  ejus  in  quem  credit ,  &  credit  [ 
fé  non  juflificari  ut  i£y*£<y«rfl»  »  fed  credit  in  hKxi*j-m  t»>  kn^n  Rom.  4.  verf.  5. 
Hoc  eli  confundere  legemeum  Evangelio  ,C  A^ofìolo  ripugnare.  Gal.  3.  verf,  11.  12. 
Rjjp.  Undeevincet,  hàc  ratione  confundere  nos  legem  cum  Euangelio  ì  Aut 
nondiftinguere  tò  vivere  in j 'aftis ,  8c  vivere  in  fide1!  loquimur  de  fide  Euangelicc 
fumptà;&  tamen  dicimus  hujus  fidei  prxceptum  nec  ex  natura  Dd  >  nec  ex  natura 
hominis  fluere ,  eòque  pofitivum  effe ,  juxta  adverfarium.  Et  quia  eft  morale ,  i p. 
fo  fatente  j  concludimus  dari  praeceptum  morale  -  pofitivum. 
g  Secondò  ,  praeceptum  prohibens  matrimomum  contraili  inter  propinquos  car- 
ne, aut  intra  gradus  prohibitos ,  non  fluit  ex  naturi  Dei ,  alioquin  Deus  nun- 
quam  hoc  permuìflet ,  autmaRdaflet ,  in  libcris  fidami  &  in  Ifraè'litis.  Quando 
Deus  Ad3mumcreavit,potuit&pIuresd:lh"ncìoshomine?crealTe,&fingulisfuam 
erTormaflcuxorem,  quo  modo  Evam  efformavit,  atqucit3hancprop.nquoiuin 
conjuncìionem  impcdivifle  :  Imo  (italis  conjuu'&io  adveria  fuiflet  fuse  natura; ,  cani 
hoc  modo  prascaviffee:  prxcepcum  autem  hoc  morale  eli.  Hocargumcntumfic 
propofuirClarifT.  E  jfenius  in  Vmdiciis  ?2g,$<.  Statim  fequitur  ibi  (putì  Ltvit.  18  ) 
vtrfb.  nemoad  ullam  propinquam  carnis  fuae  accedat  ad  re  velaodam  turpi  tildi- 
nem  :  E^o  Jehova:  acfpcciaìius  verf  2.  Turpitudinem  foroiis  tua? ,  riha?  \\iu  v.  tux, 
aut  h!ix' tnatrisrux,  &:c.  non  re velabis  turpitudinem ea:um«  Hécutiitue  pr*c<pta 
moralia funt  ;  nec negabit>opinor  ,  Opponens.    lAttjui ijìa r.ovfluunt  necejfarià  1  1 

E  e  2  tur* 


z io        De  Praecepto  Morali- pofit.contra  T).  Bum.     Lib.  I. 

tura  Dei  j  quafi  Deus  per  naturarti  fuam  non  potiti jjet  vel  ordinare  ,  vel  Etbicè  permute» 
re-»  ut  conj  igium  O"  confequenter  conc.tbitu;  per fonarum  carne  propinquarum  ,  ac  fpecia». 
timfratri;  grfororis  ,  effent  l'ietta.    Imofiliiex  Adamo  &  Eva  nati  matrimonuvn  con» 
traxerunt  cumfororibus  germani;  ,  idque  jukta  Dei  ordinationem  ,  crefeite  ,  multi-  . 
plicamini  Se  repivteterram,  quamdiu feti,  non  erant per  fona  remotiore;  quibufeum  co»- 1 
traherent»     ±A  parte  bom'mum  feu  natur*  human  a  :  in  iftis  circumftantii;  neceffitatem' 
video,  cur cumtam propinqui; contraberent  \  cuinecefiitat'  debuerunt parere  ,  <Sf  fé  per-U 
legem  incefi U;  nondum  probibito;  colligere.     At  vero  Omni potenti  ac  SapUntiflmo  Deo 
nulla  necefftta;  objici  pteft  ordinandi ,  vel  Etbicè permittendi aliquid  natura?  fu*  adver-  t 
fum.     Nemo  etiam  eoram  ,  qui  à  nobis  difjìdent ,  batìenu;  demonfiravh  ex  natura  Dei  I 
nec  dcmonflrare  potefl  ,  fepo/tta  poteflate  dominica  ac  libero  mandato  ,  ifiiufmodi  matriJk 
monia  necefytriò  effe  illicita:     Noj  autem  ea  illicita  efieflttutmu;  ;  (pfeimu;,  ac  lege  mo- 
rali probìbit  a  ♦   Verùm  ex  poteflate  domi  ni  e  k  &  libero  mandato ,  quo  fupremo  legi  (latori  i 
flacuit bumanam  naturam  inde  ab  mitio  obligjre  ,  Jìc  tamen  ut  lex  ifia  obfervari  debuerity.  1 
quamprimum  extiterunt  per  foncé  non  propinqua,  carne,  cura  quibus  matrimonhtm  contra- 1 
beretun 

Refpondet  adverfarius  Apolog,  Pag.y.^,$i.  Legem  de  inceflu  naturali  jure  n'iti 
ap  parete  cumomnes  quoque  gent e sobligaverit.     Illa;  enimpropter  legem  hanc  violatami 
Deuspunhit  Levic.  i8:  24, 2f ,  28.  &  io:  17.  Deut.  2.7:  20.     Et  Corintbius  etiam.  \ 
tandem  ob  caufam  excommuni  e  atus  efl  ,  tanquam  ob  fccrtationem  ,  qua  nequidem  inter 
gente;  nomine atur  >  babere uxorem patri;  1  Cor.  5:1.   Rjefp.  1.  Utrum  nxc  lex  ni- 
tacur  jure  naturali»  nec  ne,  nunc  non  quacritur.     Sed  utrum  fluat  ex  libero  Dei 
beneplacito»  an  vero  ex  ipfius  natura  &attributis  :    Etenim  affamare  non  vereor,  ^ 
legem  dici  pofle  jure  naturali  niti  5  qua?  tamen  fluir  ex  Uberrimo  Dei  beneplacito. .".; 
2-  Ratio,  quae  hanc  legem  jure  niti  sturali  probat ,  noneft  confbna  praecedenti-.j 
bus  j  nam  ipfi  lex  naturalis  &  moralis  eadem  eft  jfidei  autem  in  Chriftum  prarceptum 
vulce(Te legem  moralem  feu  naturalem.     Atqui  prarceptum  fidei  in  Chriftum  om-  ' 
nes  quoque  gentes  obligare ,  non  dicet ,  ubi  ergo  eft  vis  hujus  1  ationis  i:    3 .  No-  j 
vimuspropter  violatam  hanc  legem  puoitas  fuifle  gentes ,  &excommunicatum  fiui 
ifTe  Corinthum  :  quia  dicimus  praxeptum  hoc  effe  morale  :  actamen  hinc  non  prò- 
barar,  prsecepram  hocce  neceiTariò  fluere  ex  natura  divina,  five  immediate  ,  (ave 
mediate ,  rijppolìtahtuiiana.naturacjufqueadimaginemDeicreatione.    Quoci  ca. 
harcrefponlio  nulla  cft* 

Et  ita  (  inquit  porro  )  omne;  Theologi,  qui  hanc  legem  naturalem  habtntt  Man  quo. 
qui  ex  natura ,  aieoqu  ex  natura  &  fanBitate  Dei  quoque ,  fuppofuo  nemp  s  rem  .  or  di* 
rie  y  adjlruunt)  quamvi;  olii  fìrmioribu; ,  alti  minit;  firmi;  rationibu;.  Unde  non  om* 
nib.t;  naturale  buju;  legis  yt;  aqae  claru-n  efl.  Semper  tamen  hoc  mane  t ,  quod  qui  legem 
hanc  moralem  effe  volunt ,  eam  quoque  naturalem  fateantur ,  qui  vero  naturalem  effe  ne- 
gata fimul illam  moralem  ejfe  negare  debet.  Refp.  1.  Licet  Theolo^omnes,  qui  nane 
legem  naturalem  habent,  ex  natura  eam  aftruant  ;  non  tamen  hinefequitur  ,  eos^. 
eandem,  eo  ipfo ,  ex  natura  &  fancìitate  Dei  aftruere,  nifi  putec>  naturar;  Dei 
eandem  efle  cum  natura  Hominum  -,  automnequod  fluit  ex  hac  ,  fluere  et.'am  t*  il- 
la,  &  viceversa,  quoiexiUa,  exhacitidem,  quod  abfurdum  >  etiam  fuppofito. 
rerum  ordine.  2.  Non  tnanet  fixum&indubitatem,  quòd  qui  legem  hanc  mora- 
lem  efle  volunt  >  cam  quoque  naturalem  effe  fateantuj  >  fi  naturale  id  wnrum  dica* 

tute 


rap.  XV.    De  praeeepto  Morali-pofit  centra  T).  Bum»     21 1 

iti  quodneceiTarió  fluit  ex  natura  divina  ;  aut  ex  naturi  humanà.  3.  Et  non 
ìinusralfumen: dicere,  eos,  quinatiiralemelT-negant  ,  hoc eft) ex dominicà po- 
lliate rluere  aflèront  ,  fìmu!  i!lam  moralem  elle  debere  negare  :  Nam  mo- 
ilia  poflunt  elle  ,  quae  a  Ubero  Dei  beneplacito  fluunt  ,  quicquid  ìlle  conti  à 
ica^. 

Pudori  naturali  (inquic^  incejìum  adverfari  -  apparet  fitis  ex  gentibus  1  qu*  citra- 
oteftatera  domimcam  &  liberarti  Dej  mandatum  nunqu.im  ifjfr  nvelatum ,  bande» 
em  feiverunt ,  cumpropter  ejus  violationem  pcenas  Deodederint.  Bjfp.j.  Pudori  na« 
irali  inceftum  ad veriari ,non  eft  quod  probe t  :  Ncs  enim  id  non  negamus .  Hoc  tan- 
ìm  negamttS)  quo  i  hoc  praeceptum  fiuat  ex  Dei  natura.  Et  hoc  nec  ìlle  ,  ncc 
Uus  Theologorum  confirmatum  nobis  dant.  Savius  diftum  7  quod  nobis  natu- 
ilceftj  Deo  polìtivum  porle efiej  feuadominicà  potevate  &  libero  Dei  bene- 
lacito  fluire.  2,  Puiatpoteftatem  dominicam,  &liberum  Dei  mandJtum,  uun- 
uam  gentibusrtvelatumfuifie  \  ac  lì  imponibile  LiTer,  quidquam  ,  quod  ex  po- 
mate dominici  &  libero  Dei  mandato  manat)  menti  hominum  inferiori  oc  per 
tram  naturam  ac  ordioera  esponi. 

s  Nosamandatad  Htnricum  Brouwer ,  quem  pcnss'me  non  habeo  ;  &  ad  Heideg- 
^rumtc\uì  iJem  tan:ù  n  dicir,  quoJ  ipleadverfan'us  ;  &  ad  Am.fmm  deco/i/c.  lib.  5. 
\nf.  35.  §  14.  qui  ratjonem  nacuralem  hujus  rei  hanedat ,  quii  natura  docet  fartn» 
iutt  <3>  proximis  con/angui 'neh peculiarem  vcrecundiam  ac  reverenti  am  di. beri>  cui  repug- 
•Atufns  condì t  ioni  s  coniugali s  ,  de  quo  nomina  à  natura  Virecundantur.  Rffp.  Ad 
imnium>  ha?c  &  alise  rarionesprobant,  hr>c  praeceptum  effe  juris  nob/s  Natura- 
li; fednonorobant,  idrrTe  Juris  Do  Njruralis  ;  aut  necerfiriò  filiere  à  narnra 
lattributis  D.i  :  Nam  fi  tale  eflet ,  nunquam  jufììfTet  Deus,  ut  Judarus  viduam 
tetris,  abfque  prole  demonui ,  ducerei  t  Nunquam  permifiMet  ut  Patriaicha?  ejus 
jpminis  rei  futili n:;  &mukismodis>  ut  prsevenire  potuit ,  aftupraecavilTet  hunc 
«atorum  Adah-.i  inceftum. 

{ Ad  hoc  polì,  canini  replicai  dicendo  ,  necobfiat-  quòdaliter  fatìumfit  in  filiis  & 
Éilbus  Adami.  Per  hocipfum  enim  mila  dijbenfath  in  pudore  naturali] atta  ejl:  dixi- 
us  enim  fupra  axiom,  4.  Leges  Naturala  indifpenfabiles  &  immutabile:  effe  confli- 
tto rerum  ordine.  Ita  enim  nunquam  contra  pudorem  naturaUm  quicquam  agere  licer* 
J  fieri  potejì  per  mutationem  ci rcumfiant forum  quarundam  >  ut  quod  antéa  naturali  pu» 
fri  repugn  abati  jamnon  ei  repugnet  amflhn ,  //  a  non  pneceptum  morale ,  (ed  res  ipfj 

fttetur.  ^efp:  Supra  ax.om:  4.  Dixerat  quidem  quarJameximagineDeifluere 
sdiate,  intcrvenier.teconfucuc:GUj rerum  ,  eaqueinfeipiìsabfolutè  &  imrauta- 
fc  iter  moralia  non  1  fife ,  quurn  depcnieant  à  volunrare  Dei ,  qua?  res  iftas  non  creare 
ftuifcr.  Et  praeteiraaaMidic ,  eadem  i;iuruitabiiiter  moraiiadfc  dicenda  1 
hus  Deus  naturas  rerum  immutabiles  eife  voluit  ;  k  ratentn  in  iis  difj  enfinorjem 
l:um  non  habere  ,  fccu<;  euiii  voluncarem  feu  dee  re  tura  luum  abnegai  et.  l'nJe 
luet:  Conftiturum rerum  ordinem,  cuius  mentionem  iacit  in  axiornatè,  mhil 
i:ercad  diflìcukac. ni  liane  tollendam  .-  Na  1.  ordoiseft  creationisordo,  qui  ^  ti- 
itlcrcatione,  piene  conftitmmftierat:  Aiqui  noe  non  obftante  ordine  conftuu- 
J  >  f«dcinu$difpenration  m  (alcun  tacìam  effe  in  pudore  naturali  ,  &  leges  narur..- 
JinonefleDeoinJii;  enlabilcsacinnuutabiles;  £.  \  idcmu:  quoqae,  aaturis  re- 
mi non  aiutatis ,  fcdfaftifolùm  aliqua  circumltauiiirum  Djiucatione,  ricii  dif* 

E  e  3  penfa- 


izz      De  Praecepto  Morali-pofit.  contra  T).  Mm.      Lib.  ] 

penfationem  ,  &  Deum  voluntatem  fuam  &  decretimi  non  negare  :  Oftenda 
autem  quomodo  natura  rerum  immutata  fuerit  ,  quando  forores  fuas  germana 
duxeruncfilii  Adami;  ita  utquod  antea  naturali  pudori  repugnabat ,  jam  tunc  none 
repugnaret  amplius  ?  3 .  At  quid  df'cet  de  conftitutionc  illa  divina  Ifraciitis  praei 
cripta?  Ansontumconftitutuserat  rerum  ordo?  An  natura:  rerum  immutar»  fue 
runt?  Anulla  nominati  poteft  circumftantia ,  cujus  mutatio  erficere  potuit ,  u 
quod  antea  naturali  pudori  repugnaba: ,  jam  ei  amplius  non  repugnet.  Novi  Deua 
nihil  fine  rationemandaflè;  Veruni  hocqusero,  anulla  talis  fueric  circumftanrÉt 
rum  mutatio,qua2 ,  fepofito  Dei  mandato  ,  iftam  exigeret  praxin ,  auc  vel  licitati 
faceret?  Si  nulla  talis  nominari  polììt ,  perfpicuum  eli,  hoc  totum  à  libero  Dtì 
beneplacito  pendere  :  &,  mandato  Dei  pofito  ,  fieri  licitum  5  quod  alias  ef 
iliicitum.  Unde  fatis  liquet ,  id  poffenobis  effe  morale  >  imo  &  naturale  >  qi 
Deopofitivumeft,  &  in  quo  ille  prò  libitu   difpenfarepoteft- 

Pergit,  Hunquam  \ inquit)  violarteli funt parentes ,  f ed  femperh  onorandi,  &  bont 
rare  parentem  nunquam  vitium  effe  poteft  ,  violare  eum  virtus.  <At  fieri  poteft ,  « 
quod  modo  erat  bonorare  parentem  y  mutatis  circumftantiis  fit violare  eum  ,  &  contra 
ut  parentes  occidere ,  jujju  divino  Deut.  3JJ9-  Manet  ergo  femper  honos  parcntunfi 
non  vero  aBus  femper  funt  iidem  quihus  bonorantur.  Ita  (?  amare  filium  femper  moraì 
ejì  &  immutabile ,  amor  autem  ille  non  femper  in  nutriendo  &  conservando  filio  cenfiftif 
fed&interdum  in  abìu contrario  Mat.  io:  37.  Gen.  22*2.  Bjfp.  i*  Quomodo  p* 
rentes  occidere  fit  eos  honorare  ;  &  filium  immolare  fit  eu  m  nutrire  &  conferva^ 
(nam  fic  loqui  debuiffet,  quia  amare  proximum  non  magis  mandaturin  un 
quàm  in  alio  fecunda?  tabula  prsecepto.  Verùm,  utvidetur,  quàmabfurdumhc« 
appareret,  fatis perceperat ;  ideoque alio  termino  j  licet  minus  candide,  uti  vo 
luit)  egonondumeapio.  2.  Praceptadanturada&ionesnoftras  particulares  re* 
gulandas  ;  non  autem  ,  ut  cothurni  cuivis  anioni  aptandi  proponuntur.  Qua» 
quando  praecipit  quintum  prseceptum  ut  parentes  honoremus  ,  mandat  ut  honoren 
debitum  eis  in  omnibus  exhibeamus  ,  &  ut  nihil  faciamus  quod  eorum  violaret  hi 
norem  ,  (ìve  cogitatone ,  fiveverbis,  five  faótis.  3*  Si  mutatis  circumftantS 
id  quod  modo  erat  honorare  parentem,  efTet  eum  violare,  tum  quandiu  circu» 
ftantia;  non  mutantur ,  id  quod  erat  honorare  parentem  femper  erir,  honorare  pareo 
tem.  Quando  autem  unica  hìc  cìrcumftantia ,  quae  effecerat  uc  id  effet  nono 
rare  parentem  ?quodprius  erat  violare?  fit  Dei  voluntas  id  mandans,tum?  voi 
nente voluntace divina,  parentes  interficere  femper  erit  honorare  parentes.  Sup> 
ponamusergò  Deum  aliis  (uti quòndam  Leviti:)  idem  mandare  ,  andicemushuro 
aftumeffea&umnaturaliterbonum,  feu in  Iege  naturai  mandatum  ;  aut  hoc  man 
datum  fluere  à  natura  &  attributis  Dei  1  4*  Hinc  liquet ,  praeceptùm  de  nacicidk 
aut  parricidio  non  committendo,  non  fluere  à  natura  Dei,  fed  à  mera  ipfiusto 
luntates  quia  quando  vult,  a&us  qui  alias  eiTet  naticidium  aut  parricidium,  noi 
erit  naticidium  aut  parricidium  :  &  vice  verfà ,  juxta  ipfius  beneplacitum ,  a#Us 
qui  alias  eflèthonorparentibusdebitus,  autnutritio&confervatìoliberisdebita; 
erit  naticidium  &  parricidium.  5.  Infinuat  Levitas  parentes  occidendo,  eos  ho 
noraffe  ,  &  parentes Iiberos occidendo,  teftatumfecifleipforum  in  eos  amoretti 
At  textus  citati  nihil  tale  evincunt:  nam  Dwt>  23:9.  Dicebat  Levi  depatrefuo  <Sf  à 
mat re  fu*  >  non  refpido  eum  ;  quifratresfuos  non  agnof city  (?  ftlios  fuos  non  recognoj 


ap.  XV.    DePraecepto Morali-pofit.  contra  T).  Bum.    223 

.  Et  Mat.  io'  \7-  Quiamat  Fatrem  aut  Matrem  fupra  me ,  non  efl  me  dignus  > 
qui  amat  fili um  aut  fili am  fupra  me  5  non  ejì  me  dignus.  Quxverbain  loco  parallelo 
te.  14:  26 •  fic  leguntur.  Si.  qui*  ~JWt  ad  me  (?  ?ion  oditpatrem  fuum  <St  matrem  & 
prea.  <$  liberos ->  &  fratres  (2  forores  ,  atque  adeo  etiam  antmam  fuam  >  nori  potefi 
us  effe difcipulus-  Hxcautem  verbaaliud  quid  infinuant.  6.  Hazc  abundè  nof- 
m  confirmant  fententiam  \  q.iia  non  ì  Dei  natura ,  fed  a  libero  ìpfius  beneplacito 
,  quòdhicacìusGt  violano  pudorisnaturalis,  violatio  honoris  parentum  ,  par- 
idium  >  velnaticidium ,  &c  Velnon;  &  quod  de  hoc  actu  particulari  dicicur, 
taliis omnibus  (fakero  externis)  dicipoieft.  Ergònullum  praeceptum  dequo- 
iique  actu  externo  3  fluetexDei  natura  &  artribu:is  ;  adeoquenullus  achisexter- 
seritmoraliter  bonus  vel  malus  ?  fed  purè  policivus  :  Qjum  autem  prxceptum 
inericum  (utitaloquar)  femper  fit  morale;  actio  auiem  >  qu#  hoc  picecepto 
pdatur,  fitpoficiva,  fine  ullàabfurditate  dicere  poflumus,  hujus  attionis  par- 
;ularis  praecepeum  e(Te  morale  pofitivum 

Ita.  (  inquit  porrò  )  proximi  bona,  furrìpienda  effe  femper  malumefi.  Non  femper 
vem  proximi  bona  funt  >  qua  cttramandatum  Dei  interveniens  ,  ejtts  bona  erant  >  ut 
ùaret  in  ALgyptiorum  bonis  ,  Exod.  2:  ver.  2.  Deus  ergo  non  maais  permittere  poti fi > 
nomo  j  ut  aliena  bona  ,  qus.  talia  funt  (2  manent  ?  furripiam  3  fed  ut  bona  qiu  occupo  > 
u  magi  s  aliena  >  fedmeafint,  elìcere  potefi.  Refp.  Deum  ruberà  abfolutum  in 
is  ac  bona  noftra  dominium  ,  in  confettò  eft  apud  omnes  ;  Eteum  pofie  jus 
tea  bona  ab  uno  in  ahumtransferrenemo  negar.  Sed  haec  nihil  faciunt  adpro- 
ifitum  :  Nam  eadem  acìio ,  quae  citra  maudatum  Dei  »  peccatum  fuiflet  &  fur- 
ai ,  nuncj  interveniente  mandato  Dei  >  licita  tic  :  Adeoque  claruineft>  àhbe- 
[Dei  beneplacito  effe,  quod  haecaótio  fit  moraliterbona  aut  mala  ,  vide  fupra 
IbGff.  UI«  2.  Nonjtibec  Deus  Ifraelitas  bona  Ai,  ;yptiorum  fu  mere,  quia  in 
Jos  jus  ad  bona  tranftulf-rat  $  fed  Gmpliciter  jubet  ut  mutuò  ea  fuinerent  ;  clarè 
liotans,  ALgyptiosjusad  :adem  bona  habuiflfèpoliticum  >  etiam  quando  Ifraeli- 
:]eapetierunt.  ^}W£f  fignificat  hic  mutuo  peterc,  ut  videre  eft  in  Annot*  Bel gic. 
u,& alibi fignificat  peterecumprecibus,  1^.20:28.  Neh.  iy.6.  P/4/.21.5. 
Ì27:  4.  vide&  2  Parai  20: 4.  atque  ira  mutuo  petierunt&  mutuò  acceperunt , 
^.12:35,36.  Ettextuspraitereadicit,  quod fpoliarint  ALgsptios  ^j*  figni* 
fìat  fpoliavit ,  rapuit ,  (urripuir  >  diripuit. 

iPergit,  Rette  ergo  philofopbando ,  in  pneceptis  bifee  non  proprie  injungttur ,  aut 
yatur  ut  morale ,  atius  externus  beneficenti*  ,  bomicidii ,  inceftus  ,  honorum  ante  a 
lf  meorum  occupatio  :  Hi  emm  acitts  mu  aùilcs  funt.  l 'Ut  Axiom  8 .  Sed  in  quinto 
fteepto  i/ijungitur  bonor  parentum  ,  in  fi  xi  0  vttéttw  odtum  proxin.  i ,  in  fé p timo  violatio 
)loris  naturalis  ,  in  cfl.no  honorum  aìienorum  pofftjjìo.  Et  b>ec  immuiabìlia  funt , 
:naclusipfimutabilesfint.  Refp.  1.  Tum  nuliusàcìusextcrnus,  etiam  circiunftan- 
i  fuis  omnibus  veftitus,  &  prohibitiis  pr aeceptoauitUo  Se  fexto ,  ent  morali- 
t  malusi  aut  mandatus  moralitcr  bonus.  2.  Supra  Axiom*  %.  dixerat  nul- 
ln  omnino  aftum  externum  eif-  moralitcr  bonum  vel  malum  in  fé:  Hicau 
tn    dicit    violationem  pudo  s,    &  honorum   aìienorum  poflelìio- 

rn,  quac  funt  aftiones  excema?,  cfl^  immutiWia  de  moralia  Hxc  rcconciline 
iquco.    j,  Mirumianè»  fìacìus  ex:ernus  beneficenti x,  homicidii  fcinccflùs3 

Don 


z%4.       DePrxceptoMorali-pofit.contra7)£/w».      Lib.  t 

non  di  morale  quid  ?  4.  Supxi  Axiom.  3.  ftricìè  loquendo>  nihil  morale  voluii 
dici ,  praeter  amorem  Dei  &  proximi ,  Hk  autem  duo  alia  addic ,  nempe  violò» 
tiomm  pudori*  naturali*,  &  honorum  alienorumpojjeflìonem.  Neque  h«ec  componen 
politi  m.  5.  Siin/^fovecaturodium  tantum  proemi,  quid  aliud  ibi  prohibetui 
qnàm  in  àliis  fecundae  tabuloe  pra^ceptìs?  6.  Dick,  in  quinto  prscepeo  mandar 
honorem  parentum  5  fed  in  quo  eonfrìtit  ille  honor  f  A11  mandatur  honor  nul- 
lo tigno' externo  figmficacus  *  7.  Expjicec  velim,  quid  intelligac  pervio* 
lacionem  pudoris  nauralis.  fi  a&iiHnceftus  nonficralisviolatio?  8.  Mirusfa 
né  hicerit  moralium  Decalogiexpoiìeor:  Nec  mirumquidem»  quòdnegetpr» 
cepeumde  Sabbato  morale effe,  cumnegetprseceptum  dea&u  externo  benerìcea 
tiss ,  homicidii >  inceftùs  &  llmilium ,  effe  morale  bonum  vei  malum. 

Tcrtio,  Praeceptum  prohibens  polygamiam  &  temeranum  diYortium  morale  eft 
non  tamen  fluic  ex  neceiììtate  natura  divina?» 

Qjid  ille  i  Reipondet  interrogando  hunc  ih  modum.  Quid  audio  ?  *An  igU 
tur  P  atre*  mxù^cc^t  non  pece aritnt  f  <AnChrtjìus  ynXvpxulcu)  demum  peccatum  fecits 
B,efp.  PeccaruntPatres  polygami.  Et  qui  violane  legern  Dei  pofitivam  peccane 
oequè  ac  ii  qui  legem  nacuralem  tranfgrediuntur.  2.  Chriftus  polygamiam  demum 
peccatum  non  fecit.  Quomodo  quzfo  hoc  ab  affertione  noftrà  inferre  potis  erit  i 
Supina  fatis  eft  hasc  incogitantia.  pergic  tamen  interrogando ,  %Annon  ex  ipfa  crea» 
tione  contrariumpatet  ?  Jpje  D.  Amenus  Sabbati  morali* patronus ,  pieno  ore  polyga- 
mt. xm peccatum  contra  legem  natur*&  retìam  rationem  appellat  O'probat ,  Caf.  Conf. 
Lib»  5.  cap.  35,  §.7.  I{efp.  Sunt  qui  putant,  durum  fatis  effe,  dicere  Pacriar- 
chas  pienciflìmos ,  per  totam  vitam,  in  violatione  legis  naturalis  vixiffe  ,  &eos 
qui  lamine  divino  ac  fupernncuralimences  ìlluftratas  habuere,  legem  tamen  hanc 
nacuralem  ignoraffe  ;  multo  minus  eos  adverfus  confeientiam  nacuralem  peccaffe. 
Ego  tamen'lubenter  concedam  ,  violaffe  eos  legem  nacurse,  adsoque  D.  Amefio 
non  concradicam  ;  Hoc  tamen  addo?  legem  hanc  nobis  naturalem  fuiffe ,  non  au- 
tem Deo  *.  Hoc,eft  non  fluere  à  natura  &  attributis  Dqì  ;  feò*  à  libero  Dei  benepla- 
cito coniti  tutum  fuiffe. 

^Annon  (  tic  pergit)  in  creatione  Deus  formavit  brinci pium  omnium  Ugum*  Quin 
aimon  creatio  efi  vifibilis  £T  loquens  qua/i lex  ?  Annon  Ola  docet  non  ejìe  pervertendum  or- 
dinerà ab  initio  infìitutum  in  creaturi*  ?  ]{efr.  H  asc  non  mod  ò  non  nego  y  fed  5:  exof- 
culor,  Scamplecìor:  Quia  meo optimèinferviunt  proposto.  Ecenan  hinc  noo 
difficile  erit  probare ,  mandatum  Sabbati  naturale  etiam  effe  >  quia  in  creatione  for- 
mava Deus  principium  omnium  legum:  &  quia  quies  Dei,  poft  creationemi 
fexto  tandem  die  perfectam  ,  non  minus  vifibilis  &  loquens  eft  lex ,  qua  n  ipfa 
creatio}  ideo  ipfa  creatio  &  ratio  ac  modus  creandi ,  &  quies  Dei  feptimo  die,  poft 
creationemjcft  vifibilis  &  loquens  lex,  injungensSabbaciobfervationem,  non  minus 
neceflàriòjqudm  alia  non  pauca.  Veruni.  2.  Hinc  tamen  non  fequitur,  h«ec  effe  Dco 
ipfi  naturalia ,  cùm  ficut  libere  omnia  creavit ,  italiberè  omnia  tali  modo  creavit  ; 
adeoque  libere  taiem  nobis  legem  creationis  propofuic ,  &voluicuc  creatio  calerò 
aobis  legem  exhiberec. 

Qusrit porrò.  Annon  inde profluit mariti  aùètrn*  prtmuliere,  quia  frior  creatus 
ejì,  I  Tim.  Z:  i?„,  13.  Rgfp»  Veriifimum.  Annon  inde  fequitur  non  e jj  e  fé  par  and  a  qu<t 
Daùjiparavh?  Refp.  Proculdubio.  Annon  inde poly gamia  conàtmnaturicum  Deu*  non 

nifi 


Cap.  XV.    DePraecepto Morali-pofit. contra  T) Bum.    zz$ 

nifi  unam  uxorem  creaverit  Adamo  t  Rjfp.  Quis  dubita*  ?  An  vir(?  uxor prima  non 
eflunacaroi  Rjfp.  Eft.  *An  non  Adam  dixit >  non  Deus,  hxc  efVcaro  de  carne 
imea ,  ideo  relinquec  vir  Patrem  &  Matrem  &  uxori  fu*  aderic  C  i\efp.  Sive  pof- 
treraa  illa  ideo  &c.  fuer inr  à  Deo  >  ut  quidam ,  five  ab^Adamo  pronunciata,  pcrinde 
eft:  Nos inde  firmiterfatis  concludi  aiTerimus  matrimonii  infolubilitatem.  An 
■uxori  ita  fé  debet  maritus  ,  utpropter  iilam  &  parente*  relinquat ,  <f  tamen  falva  pudi- 
citia  &  jure  illiuspoterit  pluribus  cohabttare  mulieribusì  Refp.  Non.  Et  ibi  non  erit 
HTTy  Anguftatio  >  quam  vel  iffa  experìentia  <s  natura  doceti  Le  vie.  18:  i8« 
I.sam.  1.6.  iCor.  7:  4,  Ai*/.  2: 14, 15. 1  Refp.  EricSed  quomodo  hinc  probaturt 
hxc  fluere  ex  neceifitace  natura  divina: H  Hoc  unicum  probandum  reftar. 

Jmòfluit  (inquit)  quia  ipfe  Deus  non potejì  velie  >  ut  duo  homines  in  conjugio  focic* 
'  tati  non  fìnt  una  caro .     Si  aliter  efl.et ,  cumfeortatio  verità fit ,  cur  dicitur  feortans  fa- 
cere  [e  carnem /corti  ?  1  Cor.  6;  15.  Quomodo  non  fu  nt  una  caro,  qui  conveniunt  ut 
I communes  libero s fufcifiant  >  eo[que  educent\      Refp.i.  Veriflìmum  eft  ,  non  poflè 
Deuro  velie, ut  duo  homines  in  conjugio  fociati  non  fint  una  caro  :  Quia  non  poteft 
velie  ut  idem  non  fit  idem:  Sedanrepugnabat  natura:  divina:  plures  uxores  creare, 
quando  unam  creaverat  Evam  *  An  repugnabat  natura;  divina:,  eas  plures  uniAdamo 
dare  in  uxores:  Hoc  quaefo  oftendat,  &  hanc  inftantiam  mifTam  faciemus.    2.  Non 
dicetputo,  feortantem  facere  fé  carnem  feorci ,   quemadmodum  una  fiunc  caro, 
matrimonio legitimo  conjuncìi  3  alioquin  seque  iliicitumeflec  feortantem  àfeorto 
divellere,  ac  eft  connubium  legitimum  diffolvere;  fed  tantum  analogicè  &  fecun- 
dumquid,  quia  >  utdocet  D  Strangius  de  poligamia  »  duos  fieri  in  carnem  unam 
non  tantum  dicitur  rationea&ùs  copula  carnalis  ,  fed  multò  magis  ratione  juris  Se 
poteftatis,  quam  alter  in  alterius corpus  habet.     3.  Effe  unam  carnem  qui  conve- 
niunt ut  communes  liberosfufcipiant  eofque  educent ,  concedimus,  modo  con- 
ven-.us  ille  legitimus  fit  Se  modo  debito  facìus.     Sed  quomodo  hsec  probant 
negar  um> 

lAtquc  id  noverate  (additj  homines  ab f quel  ege  Dei,  ndm  <$  ex  gentibus  quidam 
(cortationem  vitupirarunt,  Cr  fanBi  à  feortat ione  fine  lege  abftinuerunt.  Juda,  quum 
feortatus  cjfet  Thamarem  utfeortum  voluit  comburendam  dare.  ì\efp,  Quòd  noverine 
homines  quidam  abfque  lege  fcriptà  p  lyganuam  effe  peccatum,  concedi  poteft  ; 
At  quomodo  inde  fequetur,  hanc  legem  naturalem  fluere,  ex  ipfa  Dei  natura  ? 
An  nihil poteft  nobis  naturale  eflè ,  qaod  non  etiam  Deo  naturale  fit  *.  An  nihil  po- 
:eftDeus  hominum  cordi  infcribere,  quod  non  necefiariò  fluat  ex  fuà  natura? 
Juinhoc  probent  adverfarii  ?  z  Qiiòd  ex  gentibus  quidam  feortationem  vitupe- 
irint  conceditur.  Atquid  inde  fequitur,  Ex  gentibus  etiam  quidam  f3critìcia 
mraolarunc,  anproptereavultpraeceptumdefacriticiisà  naturi  Dei  fluere?  $. 
^uinam  funt  illi  fancìi,  cui  à  feortationc  fine  lege  abftinucrunt  ?  An  gentes? 
3yid,  an  etiam  intereosdantur  vere  lanci i  r  Smongcntes,  quinamqusefo  ?  An 
lullamhabueritpopulus  Dei  legem?  4,  Quid  fecerit  luda  novimus,  Atauid 
idcprobaverit,  auc  probare  potueritadverfanus,  nondum  novimus.  Annullam 
ubuencDeipopuIustumlegem?  Anputat  facìurMllud  ,  quofratererat  fratriam 
lucìurus,  efleàjure  naturai  Certe  nondum  lata  erat  lex  Molaica,  &  fi  fine 
illi  lege  pofitiva  divina  hoc  fucric,  Se  tamen  legitimum  ,  concedat  necefle  eft,  id 
naudatum  fuiflc  lege  naturali ,  vel  non  iuiflc  Mcirum. 

Ff  Quarto 


nG       DePraeceptoMorali.pofic.contra'D.B/mii.     Lib.  I 

Quarto.  Hoc  liquet  t datti  in  oBavo  praecepto ,  quod  prasfupponit  dift  in&ionero 
dominiorum.  Hrcautemdiftinc~tio  dominiorum  non  fluita  natura  Dei.  Ergo  ne* 
illud  praeceptum ,  quod  hancueceffarióprasfupponit. 

Replicat  adverfarius,  Pag.  37,  38.  Qontraefty  ubi  duo  habent  tommunia  forai, 
veritas  &  juftitia  eft  ,  duo*  velie  balere  communi  a  bona ,  <ff  unum  non  velie  fai  «ri  «i-m 
vii  g'W^»  alioqui  furtum  erit.  Ubi  dijìri  bitta  funt  domini  a ,  verum  &juftum  eft  non  in 
videre  ,  non  r opere  ,  non  concupi f cere.  ^Eterna  veritas  eft  irrjuftum  ejfe  concupì/cerea 
l'iena.  Et  Ma  veritas  antecedit  a ìyp»*  Nonpoteft  Deo  piacere ,  ut  qua uni donavit alte, 
concupi (cat)VÌ de  fupra  Axiom.  6.  Juxta  quod  &  D.  \mc&\is pronunci at  de  Caf.  Coni 
Lib.  5.  Cap.  41.  Uffp.  1.  Ubi  duo  habent  communia  bona  ibi  eft  proprietà? ,  & 
quifquehabetdominiuaiinpartemfalcerntotius  dimidiam ,  aut  in  ine rementura  e; 
toro  emergens.  At  non  loquimur  de  communitate  iftà  inter  duos  tantum  :  Sed  dì 
communitate  univer  fai  i>  qua  polita >  tollitur  furtum  ?  quia  tollitur  meum&tuum 
feu  proprietas  &  dominium.  Ponamus  autem  conftituiiTe  Deum  hanc  bonoruti 
communionem,  quemadmodum  natura  tellus  brutis  omnibus  communis  eft,  u 
pifeibus  xquor ,  certe  nullum  habebit  locum  hoc  prasceptum  de  non  furando  ;  au 
de  juftitia,  in  iftis  rebus  excernis,  erga  fé  invicem  exercendl  Ergo  haec  mandai 
non  fluunt  neceflfariò  ex  natura  divina ,  quia  fine  ulla  repugnantia  potuerunt  non  dari 
quia potuerunt  non  conftituidominia  proprie.  2.  Sic  ifta  «terna  veritas ,  injui 
tnm  eft  concupifeere  aliena.  Nihilominus  ubi  non  funt  aliena,  locum  nul'un 
habet  concupifeentia  ifla  injufta.  Ergo ,  quod  tantum  fequitur  ex  antecedente  cor* 
tingente,  nonpoteft  dici  fluereex  natura  divini,  j.  Licet  illa  veritas  anteceda! 
-dogma,  non  tamen  antecedit  liberum  Dei  beneplacitum.  4.  Verum  eft,  quo* 
non  poflic  Deo  piacere,  ut  quae  uni  donavit,  alter  concupifeat,  quia  prohibitun 
eft,  5.  Qua»  dixerat  axiomate  6  fupra  ad  incudem  vocavimus.  6.  Licet  conce 
deremusdivilìonem  dominiorum  niti  non  tantum  jure  humano,  fed  &  jure  nacural 
ac  divino  ;  non  tancn  fequitur  eamniti  jure  Deo  ipfi  naturali  :  Nam  quod  hoc  jur 
nititur  non  poteft  non  prseferibi:  Seu  non  fequitur,  eam  neceifaric)  fluereex  natura  l. 
attributis  Dei ,  ita  ut  non  potuerit  Deus  eam  noninjungere,  nififuae  natura;  Se  attri 
butis  vim  facere  vellet. 

Quinto.  Hoc  idem  oftendipoteft,  in  quinto  prascepto,  nam  licet  morale  prac 
ceptum  ut,  ut  Subditi  Magiftratibus  obedientiam  praeftent.  Certum  tamen  efl 
praeceptum  hocce  non  fluere  ex  natura  Dei ,  eam  atra  Magiftratum  politicum  ofl 
jies  homines  Deo  immediate  fubjici  potuuTent. 

ReponitadverfariusPag.38.  Quafi nulla  certa  (3^  immutabili s  juftitia  detur  ex  I 
pothefi  ,  etm  fupra  viderimus ,  omnem  juftitiam  fecunda  tabula  naturalem  ex  hypotì 
proceder*.  Ergonec  Deun neeparentes  venerarti  erit  naturale i  fed  pr&ceptum  ma 
tnum prima &  fecunda  tabul a eritìlyHpmut abile ,  quia  4 placito  Dei  eft  epe  homin 
&creaturamejfe,  <st  effeexparentibus.  Quafi  homo  non  fttres  Dei  >  quia  a  Deo  creati 
eft,  nec  parentum ,  quia  per  eos  gewratus  eft.  JUfp.  Nunquam  diximus,  nullai 
diri certam  & immutabilem  juftitiam  ex  hypotheti decreti ,  nempe  ,  divini.  Co* 
cedamus  etiam ,  dari  certam  &  immutabilem  juftitiam  ex  hvpoehefi  creationt 
Quid  inde  evincete  An  hinc  probari  poteft,  etiam  ea  qua?  ju  Ita  fir.it ,  non  mod* 
ex  hvpothefi  creationis,  fed&  ex  hvpothefi  una  atque  altere  fuperaddita,  necei 
ùrie  fluere  ex  natura  &  attribucis  Dei  ?    Ergo  non  fequitur  naturale  non  e(fe  >   < 

*  Dem 


■  a 

ex  by 

ypotbe:  1 

1  maxi  \ 

mìnem  I 


Cap'  XV.  De  Prscepto  Morali .pofit.  coutra.  T>.  Bum.    t ij 

Dentri  et  parentes  venerali,  ut  rìngit:  Quia  non  quasritur,  quid  nece/Tariò  fe- 
quatur  ponto  homine;  necnum  id,quod  polito  homine  rccefTanòfequitur,  Ut  na- 
turale dicendum  ,  nana  hoc  neino  negar  ;  fed  quarrùur  tantum,  an  illud  >  quod 
prxfupponit  »  non  tantum  hominis  creationem  &  à  Deodependentiam  ,  fed  &  al: a 

tu*  potuerunt fieri  vel  non  fieri  vel  alicer  fieri ,  fàlvi  hominis  naturi ,  fit  dicendum 
«ere  ex  natura  divina;  cum  ,  utliquet,  non  dicendum  fitfiuere  ex  naturi  huma- 
d&  Qu*re  darò  fatis  conjht  >  prxceptum  illud  ,  quo tcnentur  Subdiu  Magiftra- 
tibus obfequl >  &  Famuli  Hens  tuis  obedire ,  non  fluere  ex  natura  divina,  fed  k 
libero  fuo  beneplacito  >  Iicet  fit  morale.  Ergo  dantur  praecepta  Moralia  ,  quae 
Deo  non  funt  Naturalia ,  fcd  PoGùva  ;  licet  nobis  Naturalia  fint. 

Morale  ergo  e  fi ,  (inquitj  Magtftratu*  fuf  more*  4 fft  debere.  Morde  bonum  eft  iis 
fubjeBum  effe  ;  medwn  iis  fubjecìionem  denegare.  Quatti  antcm  regimi ni *  confi  ira  a  tur 
'orma*  an  per  Parentes  >  an  alieno*  Magi firatuS)  eofque  vel  Rjges  ,  vel  Optimates  <Sc 
libera  fuit  conflitutionis  ,  idque  non  morale  (ed  liberum  est.  Si  ergo  DtoplacuiJJetno* 
fine  Magistratibus gubernare ,  non  UH  bonor andi futfitnt ,  honorandi  tamen  fempcrilli  y 
<iu't  illorum  loco  Superiore*  noflri  fuifteht  ,  faltem  parente*  quibus  naturaltter  jem 
ber  fubjecti  fu.nus.  ì\efp.  Morale  eft  Mig;ftratus  fuperiores  eflé  debere  ,  u:i 
morale  eft  idjm  debere  effe  idem:  Nam  MJgiftratus  iunt  fuperiores.  2.  Mo- 
rale quidem  bonum  ed  iis  fubjecìum  effe  ;  fed  hoc  tamenpraceptum,quo  jubemur 
lislubjecìiefle,  non  fluit  neceflariò  ex  divina  eflentiàaut  natura.  Quod&  coma- 
sisliquetquòdinterveniat  libera  hominumeonftitutio.  j.  Quòd  honorandi  fem» 
per  fuiflent  ìili  qui  fuperiores  noftri  eflfent ,  ipfe  contidenter  faus  affìrmarc  nequic , 
quando  addit  faltem  parente* ,  quibus  natur  alti  crfemperfubjeEHfumu*.  At  de  pareli- 
:ibus  non  ioquimur ,  fed  de  Magiftratibus,  Heris ,  &  fimilibus ,  quibus  ifto  quinto 
prxcepto  obfequium  &  honor  exhibendus  eft. 

Ut  hoc  proprie  morale  eft  quinti  pracepti  honorarefuptriores(inq\ìit)B^jrp»Q^^dptopxiz 
morale  fit  illius  prscepti  non  inquirimusinecnegamus  hoc  morale  eflèilhus  prexep- 
ci;  verùm  Ioquimur  de  officio  aliquo  particulari  in  iftoprxcepto  hommibus  m  iodato, 
}uod  conceduflt  morale elle,  &nos  probavimus  non  fluere  ex  naturi  divini. 

Quaerit  denique  quid  hocfacitadhypothefinde  Sabbato  ?  Nos  iuo  loco  hoc  of. 
cendemus-  RefpondebatipGus  Collega  fic  Vtndic.  Pag.  $8.  Siquis  excipiat.  At 
xx  hac  bypothejiquod  Deus  Magtftratum  foliticum  ordinavit ,  non  potuit  non  [ubduos 
ìbligare  ad  obeàientiam  :  Dicam  itidem  ex  bypothe/tquod  Deus  fabbatum  hebdomadale  or- 
dinavit ,  non  potuit  non  homine*  obligare  ad  ejut  obfervationem.  Ad  hxc  reponit  aoV 
rerfarius.  i\t'8c:  fed  an  Dei  bominifve  natura  exigebat  ordinai ionem [abbati  }jìcut  illa 
"nptritrum ordinati ommexigebat.  i\efp.  Quid,  an  Dei hominilve natura cxigefcat 
MagiiUatuumpoliticorumordinationem  ?  Nam  de  his  nunc  Ioquimur,  non  de 
Supcnonbus  in  genere.  Quandoquidem  ergo  hoc  diccre  nequeat ,  faJtcatur  necdlè 
eft  ,  inltantiam  hanc  ad  piopofitum  noftrum  multum  facerc. 

Celeberrima  HoorflWyw  in  libro  vernaculo    ^onDQuijlìiilI^ob  Pa^.  ;$.  Di- 

eie  diUincìionem  hanc  praxeptorum  moralium  in  naturalia  &  poficiva  contìrmatam 

»  omnibus  ,  q  ade  hgibus  fcribunt.Et  Grot'tum  cicat  dv  imp.fum»  potejl>  &c. 

La?. 11.  Ubwl  :  rc'ius  moralibus  dil'purans  hxchabet.     Ut  ad  hanc  qt(fiiomm  riti 

'tpevdum  omuiìio  eft  inter  )u*  naturale  Cr  ju*  diiinum  pofitivum* 

.tupliu;  cjl ,  fpjì.lì'ge  pojìtivà ,  <7  impedimenti*  qux  cxtrinficHS  aivtniur.t  , 


2x8        De  Praecepto  Morali-pofit.  contra  T).  Bum.      Lib. fi 

naturale  aliquatenus  eft  ,  ut  idemjìt  I{ex  &  Sacerdos  :  Non  quidem  ex  eo  genere  natura. 
liunty  qua  fé  aliter  Inibire  non  pojfunt  ;  [ed  ex  altero  genere  ,  quodeorum  eji  qua  natura 
re&aquerationifatis  congruunt.  Et  Caf>.  ni,  Sequhur  UH  ea  demum  effe  definita, 
qua  aut  fuapte  natura  funt  debita ,  aut  illicita  ;  aut  qua  talia  effetto:  funt  imperio  di- 
vino. Eaqu* priori*  funt generis  ad  jus  naturale  referuntur  ■■  Pofterioris  genr» 
ris  qudfunt,  ea  vocantur  juris  divini  pojlttvi ,  qualia  funt  quidam  fingulis  pr a/cripta ì 
quadam populo ,  quidam  universali»  quadavi  bimani  generis  fingulis.  Univerfiati 
fiumani  generis  >  quidam  ad  tempus  funt imperata;  ut  f abbati  lex  in  ipfa  creatione ,  ut 
quidam  putant}  De  non  edendo  fanguine  aut  fujfocato  pofl  diluvium:  alia  in  perpetuum 
valitura ,  qua  Chrifius  inftituii  >  ut  lex  ìtnmxyuySif  ,  lex  baptijmi  <3>  corna  dominici 
£$  fi  quafint  ftmilia. 

Natbanael  Ionfonus  in  Sententìa  Soci  ni  an  a  de  Sabbato  ,  &c*  Pag.  ji.  &c.  probai 
cos  qui  contendane,  non  effe  juris  moralis  ea  quae  funt  juris  politivi ,  veram  pietatij 
praxin  evertere.     [  „Sienim  {inquit)  ad  mores  feu  legem  moralem  non  perti. 
j>nent;  Aeque adeo vitii  vel  virtutisrationem  nonhabent ,  quseà  Dei  politivo  jur* 
j>  pendent ,  &  tantum  vi  prsecepti  Dei  obligant.    Ergo  obedientianoftra  refpe&i 
>,  prasceptorum  Dei  >  qua:  politivi  juris  funt ,  non  eft  praxis  pietatis  .-confequenta 
„  praxis  S.  coenae  Domini  &  baptifmi  non  erit  verus  Dei  cultus  :  Cum  autem  ea  ex 
3,  erecri  non  poifit  fine  relipifcentiarrenovatione  ,examineconfcientiaj  2  Cor.  13:5 
»  inquilìtìonc  peccatorum  Tbren.  3:  40.  humiliatione  cordis  1  Pet.  5: 5,  6.  dee 
, ,  derio  gratise  Pfal.^Z:  i>2.  Mat.$:6.  propofito^ratitudinisP/*/.  116:12.  pre 
»cibusejaculatoriis  Marc.  9:  24.  formali  a&u  fidei  in  Chriftum  ,  &  meditationi 
»bus,  quibusfignura  cum  re  lignificata  conferimus ,  laetitiain  Deo  Pfal.  4:7,8 
>,  cum  Pfal.  fi,  gratiarum  acìione  Pfal.  103:1,2.   Quid  fequitur ,  nifi  medullan 
>->  ipfam  pietatis  praxeos  >  pietatis  nomine  indignarci  cenicri,  cum  applicano  ,  ufu 
„&  exercitium  omnium  horum  fpiritualium  donorum  ,  feu  totus  iìte  modus  i 
„  medium  colendi  Deum ,  tantum  vi  prarcepti  Dei  obliget ,  &  lìt  juris  politivi  noi 
»  naturalis  &  immutabilis ,  etiamex  auchoris  hypothefibus ,  cui  naturalis  feti  mora 
>,lis  juris  tantum  eft  ,   quod  omnibus  natura  notum  ,  &  nobis  cum  gentfbus  el 
»  commune,    Quale  non  eft  praxis  S,  eoe n:e.  Ergo.     2.  Idem  dico  de  le&ion 
„  verbi  Dei ,  qux  ut  opus  fpirimaleevadat ,  requirit  fenfum  interiore  m  Majeftati 
o  Dei,  ìoquentis  nobis  mediante  verbo  i'uo,  fubjecììonem  intellcctus&  voluntati 
„  (  quoad  verrtatem  revelata m  &  mandata  Dei  Iac,  4;  ver}.  7.  2  Cor.  io:  verf.  f.; 
„imòabnegationemutriufque  Mat.  16.  dsfideriumaddifcendicceleftem  illama 
>»tem colendi  Deum»  quae  dic'itur  Pbil.  3:  verf.  lo.  TroxinvutthipivoTs  ,   qu 
3, alliduisvotisexpetebat proprietà  Pfal.  iigF-tOto:,  preces item ejacuiatorias  PJ 
j>  119:  verf  4,  f.  medirationes  attentas  ,  intentionem  affequendi  finem  ve 
,,Dei;  pietatis  j  fidei  &falutis  promotionem  1  Pct.  1:9.  Toh.  20   ult.iabon 
,,  animi  ,  ut  inufum  conveitamusea.,  qua:  attenti  lecìione  obrfervavimus  corali 
„  Deo &  proxtmo.     Atverò  haecpraxis,  hic  modus,  feu  hoc  medium  colend 
,5  Deum  ,  eft  juris  politivi ,  gentibus  Se  natura  ignotum ,  &  vi  prsecepti  Dei  tan 
,,  tumnosobligat.     Ergovìrtutis  rationem  non  habec»  necomilìio  ejus  vitii,  i 
odicìamen  authoris  fequendum  eft.     3.  De  praxi  jejunii ,  dierum  euchariftico 
„rum  &  fupplicationum ,  nemo  in  controverfiam  vocat  >  anfit  juris  politivi  \  S 
tì  tamen  fpirituahs  hujufmodi  dierum  praxis ,  feu  hic  modus  colendi  Deum ,  pei 

relipi/ 


mtati 
amar  | 

S 

•orcrt 


Cap.  XV.    Depraecepto  Morali-pofit.  coarraT).  Bum.  229 

„refipifcentiam  renovatam ,  examen  confcientise  ,  confeifionem  peccatonim, 
„  preces  publicas  &  privatas ,  meditationes*  benefìciorum  Dei  &  peccatoxum  nof- 
„trorum  ,  praxis  humiliationis  >  &  quid  non ,  vircutis  rationem  non  habebit ,  nec 
,,omifiìo  vidi.  Quo  dilabimur/  4.  Praxis quse  ad aedificationem  Spiritus  regen- 
,,1'ci  requiritur,  mpublica  verbi  divini  difpenfatione  >  proculdubio  eft  juris  divini 
„  pofitivi»  &  tantum  vi  prsecepti  divini  nos  obligat:  concludatcrgo  quis  ex  hypothe- 
jjfiauthoris,  audire  verbum  Dei,  non  eft  juris  moralis,  atqueadeonecvirtutis 
„  rationem  habet ,  nec  virii  praxeos  ejus  omiilìo,  undefequeretur,  meditai  iones, 
,,  precationes,  &c.  non  effe  juris  moralis ,  &c.  5.  Quin  edam  praxis  quotidia- 
„ na  cum  fubordinatis exercitiis ,  qua  ralis ,  feu  quatenus  cit  peculiari*  modus  Deum 
„coIendi,  mane,  &  vefperi ,  eftjuris  divini  polirvi  Deut.  6. crii.  Quamvis  ac- 
,,tusquibus  hascpraxisconftat,fintjurisnaturalis,  ut  ex.  Gr.  raonacharus,  fi  qui- 
„  dem  fuudamentum  haberet  in  verbo  Dei  (  ut  non  habet  )  cum  fit  peculiaris  mo- 
„  dus  colendi  Deum  ,  elTet  juris  pofitivi,  &adfecundum  prarceptum  referri  dcrbc- 
„ret,  cui  nuncutcommentum  humanum  ,  repugnat.  6.  Credere  in  Chriftum 
^eft  juris  divini  pofitivi.  Saltem  id  negare  non  poteft  author  ,  cum  Evangelium 
„  juris  efle  poficivi  doceat  Jf>ol.  Pag.  24.  Quid  aucem  an  credere  in  Chriftum  >  ei» 
„que  oppofica  infidelitas ,  vircutis  &  peccati  rationem  non  habent  ?  Quid  ,  erro- 
»res,  hasrefes  >  apoftafia:  contri  Evangeliidocìrinam,  qusejuri  Dei  politi  vore« 
>,  pugnant ,  rationem  vidi  non  habebunt  i  7.  Infiniti  abufus  nominis  divini  >  Se 
,»  fuperftitiones  gentium  >  repugnantjuri  Dei  pofitivo.  An  nihilcrgohìcpecca- 
j.tum.»3  3.  Conjugium  eft  juris  Dei  pofitivi  5  diftincìio  Dominiorum ,  modi  acqui» 
„  rendi  vani ,  ordopoliticusecclefiafticus  talis  vel  talis  Icil.  irtfpecie ,  eft  juris  po- 
,,  (itivi-  Ergo  nonfiir.t  peccata  nec  in  moresincurruntfeortatio,  adulteiium  ,poj 
„lygamia>  conjugiacuminfidclibus  3  fchifmata,  rebellio,  &quidnonf  9.  Ad- 
odipoflìmt  fpeciafia  mandata,  macìa  fllium  Gen.  22.  Vende  omnem  fubftan- 
>,tiamtuam  Max*  19-.  qusereferendafuntadjuspofitivum  :  Nec minus obedientia 
„Abrahami  corornendatur  &  laudatur,  ut  opusfidei&  charitacis  *&r  ì|e^»V  io. 
>,  Concludami  Apoftoli  verbis  Phil.^iierf.'è  Quicquid  veritati  >  jultmae,  ho- 
,,neftadj  puntati  congruit  ,  quicquid  non  fonat in  m.ilum  ,  fiquavirtus,  fi  qua 
»  Iaus ,  haec  meditemini.  Atqui  inter  h#c  mufta  funt  juris  pofitivi ,  ut  quicquid 
„decorumeft,  quicquid  non  male  fonac,  abomnifpecie  mali  abftinendum  effe , 
ìflThejf.5.  ]  ficille. 

Et  Pag.  81.  &c.  mulds  probat  poiìtiva  quardamefle  moralia  fìc  [  „  1.  Quas 
'jjpraecepta  ex  fententia  Dei  cequè  funt  in  ftitHta  landa,  objccìivcinfe,  &  fubjefti. 
„  ve  refpecìu  fidelium ,  ea  funt  arquè  moralia  ac  alia  ?  Sed  prcecepta  qua: funt  juris 
„  politivi,  &  tantum  vi  mandati,  feuvoluntatis-Deinosobligant,  eorumque  ipu 
„ritualis  praxis,  arquè  (unt  moralia,  ac  alia  pra?ccpta  Dei.  Ergo-  probatur  Mi- 
glior, quia jejunii  praxis,  praxis S.  cceox  &  Baptifmi ,  kdionis,  auditionis  ver- 
soi divini,  ìmòetiamdiei  Dominici,  extra  controverfiam  funt  juris  pofitivi»  & 
..tamenmoralis  ■   Majorprobatur ,  quia  funt  fynonyma ,  opus  fari ft uni , 

obonurn,  Deo  gratum>&  opus  morale,  quodvirtutis  rationem  nabec  ex  fentenna 
oDei,  z.  Qua»  Deus  vocatconfiliafua  ,  leu  media  ad  nominimi  Càlutem  necel- 
■  ifaria,  eacontinentaliquid  morale.  Sed  prxcepta  juris  politivi ,  &  qua:  tantum 
ti  vi  mandati  feu  voluntads  Dei  obligant ,  seque  arquealia  vocantur  à  Sp.  S.  confili* 

Ffj  Dei 


*j  e      De  Pr«cepto  Morali-pofit.  contra  D.  Bum.      Lib.  I. 

„  Dei ,  ad  {alutetn  hominum  inftituta  >  ideft  >  media  ad  vie*  asterò*  poflèffionem 
»  neceffacia.  Probatur,  quia  ucriufque  juris ,  ideft»  naturate  juris  Dei  &  jur(s 
5>  pofitivi  prascepta  hoc  epicheto  infiguiuntur.  Lue.  7;  xtrf.  30.  praxis  8c  inftitutio 
«baptifmi,  praxis  refipifeentia:  ,  fideii  *c.  xApoc.y.  wrf  16,17.  verbi  divini 
,,difpen{ario*  Jer.  zy.  vtrf.  %Z-  Jef.  $.  P/**.  107:  w/. 1 l?  co11-  cuni  A&-  *Q» 
„  Tomm  Dei  l'aiutare  confiliuratradiderat  Apoftolusecclefiis >  atque  incerea  qu* 
3,  cradiderac  ecclefiis,  erant  etiani  pracepea  juris  politivi  ,  ut  de  S.  ccen*  ufu. 
»  I  Con  x  1:  verf,2%t  ì>  Prjecepta ,  quorum  obedientia  eft  cultus  D<iit  praxis 
9>  pictatis ,  ea  fune  juris  morali*.  S-d  praxis  praeceptorum ,  quae  fune  juris  pofiri- 
*>  vi ,  &c.  etiam  eft  verus  Dei  cultus ,  praxis  piecatis.  ■  ,  >■■  Quicquid  fic  ex  fidfc 
>,  ad  Dei  glonam  >  fecundum  prscepta  Dei  (  fivediftincìe  juris  naturalisan  pofitù 
>,vifint)  eftopusbonumj  prium  ,  fanftum  >& fi re.fpici3t immediate  D:um,cul- 
«tusDei.  Sed  talis  eft  praxis  S.cecnse,  jejunii,  baptifmi,  Scc.quajfunt  juris 
»  pofitivi.  o    .  ■  Ergo.  4.  polito  fondamento  moralitatis  »  feu  objefto  for- 

>,mali  attionum  moralium?  ponitur  moralitas ,  velacìus  moralis  (quod  eft  mo« 
ijralitacis  objectivèinideà  fumptae  fundamentum  ,  eft  obje&um   formale  a&us 
?>  moralisj  nimirum  fpeciale  &  expreflu  m  Di  mandatum  )  atqui  idem  eft  obje&ujjj 
5»  formale acìuum,  qui  fune  naturalis ,&  eorum  qui  funt  juris  divini  politivi.  5.  Per 
»  quorum  obfervationem  Deus  glonficaturilla  fune,  praecepcamoral u.  Sed  per  ob- 
»>fervationem  eorum?  qua: funt  juris  pofitivijetiam  glori rìcatiK-  Deus.Nam  Gal,  i. 
»  ult.  de  minifterio  PauliprazdÌJaturidem>quod  de  omnibus. operibusbonis  Mat.  5.$ 
>>verf.  1,9,20.  Cui inferviunc ,  auc  potius,  quod  conftat  actibus  reiigionis ,  tum 
o  fimplicioribus ,  tummagtscompofitis,  fidei,  fpei ,  canptis^  precationis  , me- 
»ditationis,  leétionis ,  auditionis  verbi  divini;    exGr.  praxis  S.  canas  &  dici 
m  dominici  5  jejunii ,  &c.  illud  eft  juris  moralis ,  quatenus  talis.eft(,  feu  praxis  ili* 
o  formaliter  fumpta.     Sedpraxi  S.coenx,  &c.  (  quaj  eft  juris  pofitivi,  &;  tantum 
»»vi  mandaci  Dei,  non  vi  iegis  natura:  nosobiigat)  infqrviunc»  aurea  conftat  ac- 
»>tibusreligionistlmplicipribus&compofitis.  Ergo.    7.  Quod  infpiriru  &  ve- 
»  ricate  perficitur  à  fidelibus ,  eft  morale  quid;   Sed  precetta,  >qu«$  fune  juris  polì- 
t*tivi,  &  tantum  vi  voluntatis  Deb  non  vero  juris  natur#obligant>  perrjciuamr  à 
»»  fidelibus  in  fpiritu  &  ventate.  Ergo  :  feu  qualunque  prax^ft  verefpiritu^iS'  fy 
»  (inceri  cordis opus  coramDeo  ,  fecundum  illud  7J/.4:  24^  ilja  revera  eft,  mq- 
*ì  ralis.  Atqui  talis  eft  piorum  praxis,  quoad  pra:cepta  juris^ofitiw  >  &c,  Ergpf,  ; 
»»Minorem  negare  nequit  Author,  quia  illud  Joh.  4    <*,*** tyfc  ^àa^oV  pri- 
>»  cipi  contendit  in  1  prascepto  (  quamvis  non  fatis  accurate ,  cum  nou  pra^cipiatu/ 
'jibidireftèmagis,  quàmin4.pra:cepto  )  atqui  ad  fecundum  praeceptum  periiuèc , 
*»  praxis  Sacraraentorum ,  ut  &  aliorum  mediorum  faiutis ,  quas  tamen  funt  jurjs 
'^politivi,  non  juris  naturse,  &c.     8.  Qua?  prsceptapartes  funt  decalogi  feule; 
'*  gis  napralis ,  eafuntmoralia.-  Quodenimdetotofimilaridicitur,  etiamdicitur 
fide  partibus,    Sed  praecepea  juris  pofitivi  ex  Gr.  fecundum  &quartum  falcem, 
»>func  legis  moralis  partes.  Ergo  fune  moralia.  Efièdecaiogum  totum  homoge- 
'»meum,  patetexeo,  quianihii  continet  lìrici  è,  dictumceremoniale,  nihiiPo- 
*>lidacMofaicaeproprium.  ■    9.  Praxis  qua:  fub  N»  T.  eft  fignum  fpirituale 

j> beatitudinis  >  ftatus gratias  &  glo  ix ,  fignum  adoptionis  aeternse  ,  fignum  foc- 
»deris Evangelici,  unde licet concludere  >  noftrasefiepromillìoaes  deremiifio- 

nepec- 


Cap.  XV.    DePrgcepto Morali-pofit.  contra  T>.  B*rm.    231 

3>  ne  peccatorum  &  falute$  eaeft  juris  moralis.  Sed  hac  praedicantur  ctiam  de 
„praeceptis,  quaefunt  juris  politivi  ,  8c  tantum  vi  inftituti  Dei,  non  vi  legis  natu- 
ra obligant  Jef. ?6; 2, 3,5,7.  Ergo.  io.  A  nominis  adacquata  notatione  feu 
»  deferiptione.  Quod  pertinet  ad  mores  reftè  inftituendos  &  conaponendos  coram 
>,Deo&hominibuseft  morale.  Sed  talis  eft  praxis  prseceptorum  >  etiam  qua? 
,  jfunt  juris  politivi  >  &  tantum  vi  mandaci  Dei  nos  obligant.  Ergo.  Sequentur 
„abfurda  multa.  1.  Praecepta  juris  politivi  5  &quas  tantum  obligant  vi  mandati 
3>  Dei  >  non  vi  legis  natura? ,  continere  opera  mere  externa,  non  interna  &  fpiri- 
3,tuaiia.  2.  Non  effe  confequentereorumgenuinam  praxin,  verum  Deicultum, 
„  feu  praxin  veraepieeatis.  3.  EflTe  opera  inutilia  >  non  media  ad  falucis  poiTeilìo- 
„  nem,  autejuscertitudineminhàcvita.  4.  PofTeabinfidelibus  Scirregenitisob- 
j^ervaripraecepta,  quxfunt  juris  politivi.  5-  Eflè  in  lege  Dei  morali  aliquot  mari- 
ti data  1  qua?  non  fine  moralia» 

Finis  Libri  primi. 


Lib.  II.  pagi  1]3 

'kkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkkk*kk*k 


D     E 

Caufa  Dei  coma  Antifabbatarios. 

L  I   B  E  R       SE-CUNDUS, 
De   Cultu   ac    Tempore    Solenni. 

Uiaindifputatione  Me  de  Sabhato  multa  occur- 
runt,  c\x\xcultumDe\folennem>  Scquxtempus fo- 
lcirne fpedtant  •,  nam  quando  de  fabbato  difputa  - 
tur ♦  de  tempore  aliquo  peculiari  acfolenni  dif- 
putatur$  &  quando  de  fandVificatione  Sabbati 
quxritur ,  de  cultu  Deifit  etiam  fermo-,  ideo 
neceflumduximus,  ad  viam  noftram  facilitandam,  quidam 
magisgeneralia  hoc  libro  praemittere,  cùm  de  cultu,  tum  de 
tempore,   folennifcilicet$  aepropccrea. 

Cap>  I.  Natura  Cultus  in  genere  quodammodo  explicatur; 
&  ejus  quxdam  divifiones  proponuntur, 

Gap.ll.   Cultus  Solharius  explicatur;  &  quomodo  folennis 
fit,  oftenditur. 

Cap.Wl.  Agiturfpeciatim  &tCuUur~Dome(lìco. 
Cap.  IV.  Generalia quidam  de  7V;w/w*confìderanda  pro- 
ponuntur. 

Cap.V.  Generaliahacc  de  Tempore  fpecialiùs  Religioni ,  feu 
cultui  divino  applicantur. 

Cap.  V 1 .  Oftenditur  quàm  utile  &  neceflarium  fit  Religioni 
in  genere ,  ut  Tempus  ad  Dei  cuitum  determinetur. 

Cip.  Vii.  Quàmutiiis  fit  determinatio  Temporis  ad  cuitum 

Gg  Dei 


Pàg.    234  ! 

Dei,  quoad^tf/;^//^/i»&F//^ii//4w,tumfeparatimf  tum 
conjundtim,  oftenditur. 

Cty.VllI.  An  &  quomodo  Religioni  utilisfit  determi- 
natio  7Vw/w7/,  quoad^*^,  {zulnitìum*  inquiritur. 

Cap.  IX.  Agiturdeirlododeterminationisvanorumr^w^. 
vis  refpe£tuum ,  in  ordine  ad  Religionem. 

Cap.X.  Agiturde  Tempore  Precipuo- Solenni,  ejufquenecef- 
farià  ad  Dei  cukumdeterminatione. 

Cap.  X  I .  Homini  non  licere  Tempus  hoc  Vrtcipuum  -  Solenne 
determinare,  demonftratur. 

Cap.  X 1 1.  Quòd  Ecclefiae  non  lìccat,Tenipus  hoc  Pr<tcipuum* 
Solenne  determinare  ,  firmismonftratur  rationibus. 

Cap.  XIII.   Quód  non  liceat  Ecclefiae ,  rDiesfeftos  anniver- 
pr/0/inftituere,  probatur. 

Cap.XlV.  Deo  foli  competere  poteftatem,  Temput  hoc 
Trtcipuum- Solenne  determinandi,multis  probatur  rationibus. 

Cap.  X  V.  Quòd  obfervatio  T empori  s  So  tennis  fit  pars  cuitus 
divini,  evincitur. 

Cap.  XVI,  Contraria  fententia  D.  WaUi,  ejufque  argu- : 
menta  expenduntur. 

Cap.  XVII.  Omne  tempus  non  effe  nunc  aequale  quoad  j 
faiftitatem ,  rationibus  probatur. 

Cap.  XVIII.  Examinantur  rationes  prò  adverfà  fentenrià. 
Cap. XIX,  Generaliaquaedam  de  Loco,  in  ordine  ad  Reli* 
gionem,  proponuntur:   Etqusnamfitejus  necefttas  &  utili*  I 
tas,  inquiritur. 

Cap.  XX.  Multis  rationibus  probatur  ,  decantatum  illud  ! 
adverfariorum  di&um  >  quòd  fcil.  Locus  &  Tempus  fint  sequales  2 
Religionis  eircumftantiae  y  falfiffimum  effe. 


i"t 


-      Pag. 23 5 

kk^kkk^^MkMH^Ukkkkk.kkkkk 

CAP,    I. 
De  Cultu  Dei ,  ejufque  Divifione, 

Aris  funt  voces  affines  rucaliqjantulum  cxpli- 
caniae,  ut  naturarti  Cuhms  fàcihùs  conciperc 
polììmus ,  pota  ^Ador.nioy  Ver.eratìo ,  Hènor, 
hauti  Glorili  Devoti?)  Redigi? 9  Piaas ,  ob- 
ftrvapo  i  Uguremith 

.Adorare  Hebr.cft,  niT^  ve*  HIT^  '«w- 
V4Vfìfe  3  hwnìliavH  fé.    Rumili  tatus  fitti  ,  ^>;-0- 
c/V/>,  froeubuh ,  &in  H/ffy  ninfi^'H  /"•<>• 
e/^/V  i  reverenti^  aut  honoris  canfAje  ùrojtravtt  > 
adoravi t ,  fuppticavit ->   &  mctonimycè  forno** - 
Wi  revtrim  eft  4  J nàie.  7: 15.  Ho?c  vox  He- 
braei   (  uc  notane  quidam  )    non  modo  aftum 
«i/Wdefignat  ,  fed  &  actum  corporis-,  (ìve  is 
fiat  caput  inclinando,  Gve  totum  corpus  inclinando,  fivecurvandis  gembus ,  fi  ve 
uipoplitcsfubfidendo,  fìve,  qui  maximus  eft  honos,  procumbendo.  Lt  R:  D.:r: 
KJmcbi  (tclte  Tonchio  in  ficundum  praceptum)  dici  e  hoc  ver  bum  proprie  lignificare, 
corion  in  serrar»  profternere  j  brachiis  txpdnfis  ;  ^0  mm//kot  burnito  atti  V fub~ 
:  Symbol  um  ma  just p.riri  poteft.   Graz,  eft  &&tmm  .  quam  voceir.  quidam 
roluntefKi  KM^  olculor3proXy*  vel  «»{« ,  quali  idem  denotarci»  quod  manmn 
idot adtmovtre :  Qjiaapud  Gì  cecos  Venerano  oftendebatur  manum  ad  os  admo- 
-endo.     AliivoJunc,  vocemhanc  denoti^  id.'ai  quod  more  cateiiorum  ad  pedes 
licujus  ,  taoquam  domini,  totum  fefe  profternere,  fubjecìioais  grati!     Vide 
tancbÌMm  ubiiupra.  A  pud  orientales  in  more  pofittimerat ,  corpons  proftranooc 
ircutcaliosantecellentesrcvereri&honorare:  Ita  Per  fa  Reges  fuos  veneribaa 
ta  vox  latina  (quam  Valla  s\x\t  duciab^£Trr./&et:am  Grot.  ;  qui 

on  vulc  duci  ab  Orarti  id  dì, precari.)  Idem  denotat  quod  ©#r*t/>H  ;  S 

unt  quidam  ,  latiùs  pateat,  quum  YeiHebrxavel  Grxcavox;  adeoqueom* 
ttadoKttionisfpeciescompIecìarur. 

Adoratio  hvc  vel  eft  pure  Ch'il  is  &  Offciofa ,  qu*  creatili  is  tribuitur  G.r..  18:  2. 
<  19.-i.8c  23: 12.  &  17:  29.  &;$:  3.  &42:6.  &  4  3  :  26.  EW.  18:7.    N 
2:$I«  I &*>. 20:41.  8:25:23. &a8: 14.  Apùc.l'.e).  Vcl^//.  Deo 

jhdebetur  iìaW  20:3.  Deut.  5:  7.  &  6: 13.  &  io:  20.  8c  alibi  pallini ,  ubi  de- 
otatcuUumreligiofuai  Dco  exhibitum ,  propter  ejus  abfolutam  pocefìarem  jc 
ominium ,  quodhàc  attiene  recognofcunt8ctcftantur>  qui  adorane:  Licei  1 

Gg  2  H<:br.ta 


2*6  De  Cultu  Dei.  Lib.  II, 

Hebrsea&Grxcapropiùsdenotetexternam  a&ionem  corporis»  àcorpore  taraen 
rransfercur  ad  animum  ;  et  animi  obfervantiam ,  honorem  >  &  fubje&ionem  (igni-; 
iicat.  Ideo  Adoratio  diftinguitur  in  Externam  &  Internam  j  feu  Corporalcm  &  Spi* 
ritualcm.  I//d  e/2  Corporis  proftratio,  velinclinatio  :  Ra>c,  animi  dimiHìo&  hu« 
railiacio.  Wxz  animi  humiliatio ,  quae  inadorationeeft,  dicit,  illum  quem  ado« 
ramus ,  a nobis prò  noft'rò  agnofci Domino:  Et,  ut  bene  obfeivat  %anchius,  uti 
fupra,  non  poteri  fi. tì  adoratio  proprie ,  nifi  ab  Inferiori  ad  Superiorem  ,  &  nifi 
nos  hu  mliemus ,  acfubdemusei quem  adorami!*;  ac proinde, ex cognitione  nof- 
tra indignitatis ,  &  illius dignitatis  quem  adoramus ,  proficifeitur  omnis  vera  Ade- 
ratio»  In  Adiratone  ergo  {{cligiofa ,  D su m  agnofci mus  prò  omnium  Domino  J 
qui  in  nos,  ac  omnia  quas  noftrafunt,  jus  habet  abfolutifìimum ,  cum  in  Cor- 
pus, tuoi  in  Animam  :  Et  quia  Dominus  eft  corporis ,  non  minus  quìm  anima?,  ideo 
ÌLi  debeiut  Adoratio  Externa}  iti  cerpore,  &  Interna  animi,  quae  maxime  uecef- 
faria  eft,  Errant  ergo  qui  volunt  Adorationem  omnem  in  externa  corporis  a&ione 
confiftere:  Qiria  adorale  Dsumprocul  dubio  ipG  angeli  jk/".*.  6:  i,  2>  3.  Heb.  1:6. 
&  adorabunt  Spiritus  juftorum  ^Apoc.  5";  8 ,9,  io. 

K^mtt/oproximèaccedit  za-  Adorationem  ,  &  gradu  tantum  videtur  dirTerreà 
Reverenti*..  Veneratio  includitTimorem  &Reverentiam  $  &.  dicit  refpeftum  ad 
Majeftatem  ,  aut  Gioriam  aliquam  in  eo ,  quem  veneramur ,  relucentem  ,  aut  fup. 
polita  m.  Hinc  Venerabilis  Vir  eft  is ,  qui  gravis  eft ,  «^«5,  fi  ve  verbis ,  fa&is , 
habitu >  vel  incefiu  Tit.  2:  verf.  2.  1  Tim>  3  :  §,'  1 1  :  Nam  a***  veneranda  aut  bonef- 
ta,  eafunt,  quasfpectant  ad  morum  gravitateti!. 

Honorem  exhibere  alicui ,  dicit  nos  preclare  de  eo  fentire*  ac-benè  erga  eun 
aflfe&os  e(Te ,  five  ob  virtutem  qua  prasditus  eft ,  (ìve  ob  dignitatem  ad  quam  evec. 
tuseft,  five  ob  beneficia  in  nos  collata,  autejufmodi;  Et  hunc  noftri  animi  Af. 
fe&um,  per fignaexterna debita,  teftari.     Hasc autem figna funt, ei ajfurgere ,  c& 
put  inclinare ,  genita  fltflere ,   idpedes  cadere ,  aut  ejufmodi.     Vide  G«n.  18: 8.  r 
i^g.  2:  19.  Lue,  14:  7.  Job.$z;6.  Hic h-onor hominibus exhibendus eft ,  fiv 
Magiftrattbus  P^m,  13:7.    I  Ptf.  2:  17.   five  Parenti  bus  Exod.zol  12.  Mal.  1:6 
Mat.  15:4,5.     £T  19:  19»     Ephcf.  6:  2.  five  Maritis ,    Eft:  i:2o.five  Domim 
Mal.  1:4-    I  T/>».  6: 1 .  live  Ecclefice  Mhtftris  1  Tim.  f:  I7.ììve  Senibus.  Lev.  15 
32.  Imoquodammodootfm/'£«/ exhibendus  eft.  Rem.  i#  io.  Collat.  cum   L«l 
14:8,9,10.  iPtt.z>i7-  Imprimis  Piis  Pptlfifl  4.  Verùm  diftincìus  eft  hi I 
honor  ab  eo  ,  quo  Deum  profequimur  ;  nec  licet  eum  hominibus ,  quem  DeoC3| 
hibemus,  honorem  dare;  ucapparet  AH,  io:  25.  #  14:  n>i2, 1$.     ^/>or.ifl 
io.e^22:  8.  Etiamfifanftitas,  quseinpiisapparet ,  fit  participatio  qu&dam  Ni 
tura:  divinae  :     Quia  temporaiis  tantum  &  creata  eft  partieipatio  y  &  non  eadel 
qu*  in  Deo  relucet. 

Laudare aliquem  eft  eum  magnificare,  ftiperiorzm  agnofeere,  beatum  pronuncia, 
celebrare,  commendare,  exaltare  ,  bene  de eoloqui  :  Atqueitafit  verbis,  Deum  a 
temlaudamuspropteripfiusexcellentiamEW.  15;  11.  ZSam.zz:^.  Pfal.iS'. 

a  48: 2*  o"  96: 4* 

Gloria  formaliter  eft  efTe&us  Honoris ,  &  fundatur  in  celebriate  :  &-aliquir)d» 
ut  habet  \avanella  in  voci  fignificat  Opinionem,  Judicium,  ^Approbationem  &  <• 
Ubratiomm iXicu)u%  reiautperfonse^  eoque  fumùur  prò  preclara faniàV  2.  Keg-^:  I 

verf  I 


Cap.  I. 


De  Cultu  Dei.  137 

vtrf.  io;  Pfal  7:6.  2  Cor.  6; 8.  prò  hooorifica  commendatione  2  Ptf.  1:17.  Hine 
gloriam  Deo  tribuere,  eft  >  eum  maximis  laudibus  celebrare  1  Parai,  16:  28,  29. 
P/d/.29:i>2.&96:7,8, 

Devotio  (inquit  Thomas  2.  ix  quxft.  8  2.  art.  1)  à  Devovendo  dicirur  ,  unde  Df- 
voti  dicuntur ,  qui  feipfos  quodammodo  Deo  devo  vene ,  ut  ei  fé  totaliter  fubdant. 
Unde  Devotio  (mqùit)  nihil  aliudefle  videtur,  quàm  voluntas  quaedam  prompte 
tradendifeadea  ,  qua*  pertinent  ad  Dei  famulatum.  Hinc&in  lingua  latini  (m- 
quit  cajetanus  in  loc.)  Devoti  alicui  fuperiori dicuntur,  qui  voluntate  ile  arTectàei 
funt  dediti,  utpromptifintproeo;  Et  proprie  Deurri ,  &eos,  qui  quifi  loculi 
Deitenent,  Principe*  &  Pamam ,  noft  ri  principia,  refpicere  videtur,  Unde  in 
Ecclefiae  ufu ,  Devotio  appropriata  eft  his,  qui  fic  Deo  affecìi  funt ,  utpromptos 
feipfos,  ad  Deum,  &eaquae  Dei  funt,  habeant.  Et  propterea  Devotio,  ad 
Ggmficandumhujufmodivoluntatisaéìum  ,  quo  homo  promptum  fé  exhibetd  r- 
vinocultui,  deducìaeft. 

HJ/g/o  undecunque  derivetur,  five  à  r eligendo ,  ut  Ciceroni  videtur.  Lib.z.dc 
naturDtor:  qui  omnia  (:nquit)  quceadcultum  Deorumpcrtincrent ,  diligentcr  retrac- 
teoreta  ì  (S1  tanquam  rdtgerent ,  ditti  fu^ìP  rdigtofi  ex relegendo  ,  tanquim  a  ddigando» 
deligentes  ,  ex  intdligendointellig  ntes.  His  enim  verbi s  in  eft  vis  legendi  eadem,  qu<e 
e  fi  in  religioso.  Sive  i  reèligendo  ,quòd  religione  Deum  reéligeredebeamus,  quem 
negligentesamiferaraus,  ut  Auguftin  de  Civit.  Dei-  Lib.  io.  Gap;  4-  Sive  i  relin 
quendo  ,  quód  religiofa  ,  quafi  relifta  ,  Scàvulgi  ufufemota,  propter  fancìita. 
t©m  habeantur.  Sivcàrdigando,  ut  Lactant, -Lib. ^..  Cap:  28.  baccondhione  (in- 
quit  )  gignimur  ,  ut  generanti  nos  Deo  jufta  (?  debita  officia  prxbeamus  ,  hunc  fo- 
lum  noverimus,  hunc  folum  ftquamur .  Hoc  vinculopictatis  obftritti  Deo  rdigati  fumm, 
undeipfa  rdigionomenaccepit.  Etquidem  (ut  Hoornbcekjus  in  Theolog.  pratt*  L;b. 
9.  e:  4.)  quicquidiftorum  fitdeejus  Etymologia  ,  conveniunteum  naturi  religio, 
nis  facile  omnia:  Nam  Religiofus  diligentcr  omnia  relegit ,  quae  ad  facra  perti- 
jient  :  Et  iita  ac  Deum  in  iis  eligit  Ubi  iequendum  ;  &  non  prò  vulgari  &  communi 
re  habendum  putat  Dei  cukum,  cumfmgulariratione  hoc  modo  religatur  &  con- 
jungitur.  Undecunque  (inquam)  originem  ducat,femper  dicit  refpecìum  ad  Deum, 
&irnportatordinem  ad  Eum  :  ipfe  enim  eft  cui  principalicer  alligari  debeamus , 
U!K]ujm  indeficienti  principio  ,  &  ad quem  noftra  decito  alfiduè  dirigi  debcat ,  fi- 
cut  inultimum  finem  ,    Utloquitur  Thomas  2. 2&q:  81.  art.  1. 

D/citcrgó  Religio  primo  fubjectionem  Deo  tanquam  Domino  Supremo  ;*ac 
Dein  exhìbitioncm  honoris  ip(l  debiti ,  live  invocando  &  adorando ,  live  quodeun- 
queaHudoilìciumfacruri ,  quodin  Deum  renda:  ejufque  honorem  promoveat  , 
praéftando:  Nambonum,  ad  quodord  instar  Religto  ,  eftexhibere  Deo  debimm 
honorem,  propter  fingulatem  ipfius  excel  lenti'am,  quiomniaomni  modo  tra; 
dir.  Apoc  y.  12,  t?.  Pfal.  100.  3.  G<>?.  18:  27-  Lr.it.  18:  2.  Lue.  2:  13.  1 
connotat  Re? cren  '  ■<■  ,ex  aunuioneaefenfu  divina?  excellenciaf»&  noftrarad  Dcura 
vilitatis ,  refultamem    H> ''•  <;  7.  <sr  \2:  28.  Pini.  2:  \  2. 

Habtt  R<  1  g:o  duplica    a&us,  quofdam  proprios  &  immediatos ,  quos  elicit, 

&  per  quos  homo  ordinatur  ad  iolum  Deum  ,  ficut  facrificare,  adorare,  prccariii: 

fimilia:  Aiio$ mediatos  j  qaosproduatmediantibus virrutib» ,  quibus imperar , 

»0$  cos ad divinam  uv.;en:iam  ,  quia  fcil.  virtus ,  ad quam  pertinet  finis ,  im- 

Gg  $  pcrat 


,  ,2$  g  De  Culai  Dei.  Lib.  II. 

perat  virtutibus ,  ad  quas  pertinenti  ea,  qusefunradfinem  ;  Quo  refpecìu  vera  di- 
cirurreligio >vijitare pupillos & viduas ,  Vc.Jac.  l'.Zj.  Eóqueomniapoftulatofc 
iicia,  fi  ve  prima  ?  fivefecundoe  tabulae ,  ergaquofcunquè  Lue,  1:75*  Jty»«  !■ 
ver]',  17, 18.  Tit.l  :  12.  Juc.  li  té.  1  Cor.  io'  3  *•  Col.i:verf.  17.  VertmtarajS 
proprie  &  communiterdiftingimur  à  Juftitia,  qua  officia  erga  hominès  imperati 
Et  ea  omnia  contine  officia,  qua  Deodebentur,  &quadirecìè  ad Deo honorem 
deferendum  fpecìanc.  Èiac  Creerò  1  de  Inv:  litigio  eft ,  qu<e  fuperioris  cujufdam 
natura,  quam  divinarti  vocant-,  curarti  ceremoniamque  affert.  Et  2.  </<?  N*f.  R^ligio , 
m«  Deorum  cultu  pioconthietur-  Eti.de  leg.  Cultura  Deorum  & puram  relighnem 
Jufcipcre8i.ibid.  CeremonU religione fque  in  Deos.  Et  1,  De  Nat.  Pietas ,  fanttitas , 
religio,  qiu  omnia  pure  &  capa  De 'or um  numi 'ni  tribuendifunt.  Hmc,  quia  religio 
immediate  fiuit  ex  fide  illa,  qua  in  Deum  credimus ,  ut  in  fuìficientem  &  efficiencera 
caufamvita,  prò  immediato  ob;c£lo>  Deum  folum  habet:ideoqucquicunquehunc 
honorem  creatura?  tribuit  >  idololatriam  committit»  Neque  tantum  (inquit  ClarilT. 
Hoornb.  Tbcol,  prati.  Libt  9.  e:  4.)  erga  Angeles  (ffanBos  itapeccatur,  aperta  itnM 
catione  ,  quodfittnpapatw,  fed  &  quando  homines  in  idólatranfformatitur  ab  adulan- 
tihus ,  velabiìs  ,  qui  nimiocultu  eos  profequwtiur  ,  aut  À  patroni s  expetum  aliqua  bene- 
ficia ,  fupra  humanum  modumfe  illis  f ubbidendo ,  aut  nimis  abfoluti  ab  iliis  expeBando- 
hoc  y  quod  forte  petunt  ?  non  ab fque  tacita  &  vera  idololat ria  1  Cor,  y.  Zìi  23.  Mat. 
2  3  :  verf.  8 .  JL  icet  autem  Patrem  qui 'de m  appaiare  aliqUi  m  in  terra  ,  £T  Dotìo rem  \  fed 
non  abfolutè  taUm  >  atque  codem  verbo  uti  apudpatrem  terrenum  &  cceleftem ,  in  p  eteri- 
d^  diquod beneficium  —  ($  dicere  da  mihipanem  :  Sed  in  modo  {$  animo  pe  tendi  co:iftim 
tuenda  differenti  a,  ut  bine  cultus  difeernatur  rdigiofus  >  à  civili ,  ritmi  rum  quando  i£ 
abfolutè  petis  a  foto  Deoy  ab'hominibuscum  UldreftriBione ,  ut  petas  duntaxat ,  qua- 
tenus  funt  inftru-nenta  fub  Deo  >  per  qua  illa  tibi  largitur  ,  non  vero  datores  abfoluti. 
Quando  autem  in  illos  fiere  fpicis  ,  ut  iis,  aut  dandipoteftùem,  aut  aniraum  abfoluti 
tradas  ,  eft  cultus  religìofus ,  & ' creaturam  colis  fupra  crcalorera  R.om.  1: 1$. 

Religioni 's proprius  atìus  (  inquic  Arnef.  in  medulU  Lib.  Z-  Cap.  4,  §  23  >  <3tc  )  eft 
honorem  deferre  Deo,  &  dichur  cultus  Exod.  I2:2$,2*6  ©*  adoratio  lob.  22:  2 g. 
Oportet  e?:im  ut  Deo  bomim  ali  quo  modo  continenti  alti  cr  non  effet  obfervantia  erga  ipfum; 
boni  autem  intrinfecinihil  ad jici  potè ft  in  Deo  ;  extrinfecum autem  bonum  efthcmox  ,  id» 
eft-,  teftificatio  virtutis  alterius  ad  gloriam  ve!  aftim .tuonerà  ejus  promovendam ,  atX 
que  hoc  totum  eft  >  quod  Deo  potè  fi  creatura pr&ftare.  Qonvemem  igitur  vel  digna  afti 
matio  de  Deo ,  &  aSttts  olii  >  quìlus  ceftimatio  m  mifejlatur  ,  conftituunt  quafi  matcriam 
proximam  religioni 's  :  Et  ornui:  aftus  hwnanus  honeftus  ,  quatenus  in  Dei  honorem  <& 
gloriam  referri poteR  >  poteff  effe  materia ,  vel  materiale  objecìum  religionist  Zfrius  etiam 
tdemque  aBus ,  qui  ratione  fubjelìionis  ad  praceptumy  dicitur  obedientia,  ratione  ho* 
noris  quem  Deo  defert  >  religio  &  cui  tus.  Honoris  vel  cultus  religiofì  proprius  modus 
eft  9  animamipfam ,  &  inferioresvoluntatis  ajfetìas  >  (2  aBus  alteri  fubjicere.  Qnoad 
animam  enim  &  interior  es  ejus  atìus  ,  dirette  <?  per  fé  non  fubjicitur  homo  tali  creatura) 
quamvis  ut anima  corpori  fic  &  aBus  interior  exteriori  colligatur ,  tanquam  necejfaria 
ejus  condì  tio  \  &  fubjeclì 'onem  ili ami mperat  etiam  ■>  qua  creatura,  ntjuperiori,  debe- 
lur.  Deo  ifte  honor  debetur  non  tantum  fecundum  convenientiam  rei ,  quo  fenfu  deberi Uh 
dicimu ,  qu  e xliber alitate  largitur  \  fed  etiam  fecundum  jus  perfona  ,  cui  defertur , 
idque  tamftriBo  jure ,  ut  omnem  juft/tiam  ratione  debiti  excedap }  quamvis  ratione  &qua« 

litatis 


?ap.  I.  De  Culcu  Dei,  239 

tati; ÀfafiàtìÀ  multumfupcretur.  Omnis  igitur  cultui  ,-  qui  vel  ex  natura  a  ut  condì- 
one  fud  >  vel  ex  lege  &  confaci  udine  communi ,  vel  ex  mente  &  infiitutkne  de  ermi ii  , 
àigio fam  honorem  olii  de,  eri ,  praterqu.tm  Deo  vero  ,  Uh  Deum  novam  aefalfam  ,  C4- 
•nusfaltcm >  fibimet  ipfifingit. 

Vietaiìuh  fumpta,  omne  bonum  officium  Religionis  erga  quofeunque ,  fivc 
)eum  ,  fivc  Homines ,  five  Patriarci  five  Ammalia  )  comprehendi:  :  quo  fenfu  con- 
:nit  cum  notione  infitti*  >  in  genere  &  univerfaliter  accepta:  i  Tim  2:  v.  2.  z  Pct. 
:M*  v.'& 1:  3.  iT//w.5=4.  Stridè  autem  fumpta  ?  vii  cucem  religionis  pi imam, 
iprimaetabulas  ,  ad  Deum  relaram  >denotat ,  quo  fenfu  ab  aliis  virtutibus  diftin* 
uitur.  Tit.  z:  12.  2  Pet.  1;  wrf  6.  Eftque  Virtus  erga  Deum  ,  i:i  religio.'d  ob- 
xvatione  omnium  officiorum  ipfi  debitoium  confiitens  :  Seu,  ea  virtus ,  qua 
)eum  ,  &Religionemà  Deo  prasferiptam  ,  recìè  colimus:  Scu,ea  YÌrtus  chrif- 
ana,  qua  Deum  coiimus  immediate,  quoque  comprehendic  Adorationcro  ,  Fi- 
uciam,  Invocationem  &  gratiarum  acìionem  AB*y.v.iZ*  iT.w.4.7,8-  cr 
:  6, 1  i.iTim.  3: 5.  2  Pet.  1 :6, 7.  T/>.  1:  8.  <*r  2: 1  ?.. 

Qbfervare,  nonnunquamfumitur  >  prò  Celebrare  al;quidcertis&  foler.nibus  ri- 
bus  ac  ceremoniis  ;  ut  obfervare  dies  &menfes  >&c.  Gii.  4;  io.  jExa^rt;*»* 
«  quid  generale  eft ,  comprehendens  tum  Religìonem  erga  Deum  3  rumjultitiam 
jja  homines:  adeoque  idem  eft  quod  Obedientia:  Nam  obfervare  nonnunquam 
iam  fignificat  aliquid  praeftareaut  implere.  Vide  RjvandUm. 

JV^^r/fMcftfpeciesCi.'Uùs,  Honoris ,  &  Obfervantia;  ,  con j ancia  cum  timore 
jodam&fingularihumilitateacfubmiifione  5  cùm  Animi  ,tum  Corporis  >quam 
feriores  debentexhibereei  ,  quidignitate  &  pottfhce,  auc  virtute  anteccllir  > 
jgnumejus,  di&ofumacfaftorumejus,  &  rerum  omnium  ,  quaead  eum  per- 
bene, refpe&um  habentes  5  inquic  P^ivan.  Et  fpecialiter  Deo  debetur,  qui  eft 
mmèrevcrendus  Neh»  1:5.  #4: 14*  #9*.  32.  Pfal.  47:  $.  Dan. 9:4.  &  dignus 
li  cum  reverenti^  Iaudctur  &  celebretur  Pfal.  66: 3,5.  Eft  reverendus  fupra  om  - 
aPp/.  89:8.  1  P>ir.il.  16:2,5,  Pfal. 96: 4,  Hinc  reverenda  Dei ànobis  poftu- 
tur  Fp/.  2:  ii«  Mal.  1;  6.  H^.  12;  28-  Quia  reverendum  eft  ejus  nomen- 
tm.  18:  w/.  58.  Pfal.  99;  wr/.  J.  Ai*/.  l\verf.  1  4.  Ne/;.  1;  n.  Pfal.  iol:  i6- 
^.59:19. 

Quòd  ad  Cui  tum  Dei  attinet,  Isad  omnia  prsedifta  quodammodo  refpicic  :  Nam 
us  pars  precipua  eft  Adoriitio  riligioja:    Et  i:xlud»t  Vc.uraiioncm  :    Quia,  qui 
•eumritècolit,  oportet  cum  reverenti! &  verecundià  id  faciat  Bel.  12:28.  Se 
m  timo:  e  ac  tremore.  Pfal.  2:  11.     Hinc  Deum  rivereri  &   adorare,  eft  eum 
Sic,  qui  Deum  thè  cplitj   eum  honorat ,  ac  celebrai  geftibus  humillinùs  U 
lìmis,  uc  1  l{e<r.  8:22,54.  2  Parai  6:  il-  óT2o:  5.  Deuni  etiam  v.ibis 
•  cu  n  colimus.  Pf.  ioo:2.  Uci quando gLriam ei  aferibirnus.  Et  quando 
:cupaufui!His  extremis,  (incerè,  &  ex  animi  afifUìu»  acdiligcntcr ,  ani- 
inoftri<irjo//o«^//oftcndimir.     Et  in  hoc  cu'.u*  divini exercicio  pu:o  ,  acfccu:i- 
imDei  verbi  praefenptum  ,  confiftit  maxima  &  pia,,cipuapars(^//#'owjnoftraej 
Obfervantix  ,  utidicìum. 
vecdcbcrr:  Voetio  Poi:  Ec  I  lb.  2.  Traci.  i-Cap.  3.  1 

olafiicoi  (ad  2.  i-  £«:  B I.  i»r»*  1 .  )  plus  dteit  ,  quàm  Honor:  1 
\Y  cum  fiumi ffxonc.  #utmcunAuttr{  .  ,  Jt^  noncmtr.ì:  t. 


240  De  Cultu Dei'  Lib.  Il 

Deushonorat  ^Angelo*  &fan8os  amicò  ffuo's  ,  fedhon  cólti,  Cultus  Deijuxta  Bonavetf. 
turam  in  5.  Dift.  9.  Art.  t.qu.  3. acci pi 'tur prò  à&u  diretto  in  Deum  ,  fub  rationt 
aiti,  finis  tantum ,  aut  etiam  objetìi ,  aitt  infuper  bonorabilis  ;  &  kic  culiusin  facris  du 
citurìx\H*%  hAi^ù*)  ztiam$twKH*)  cumquibus convmitfoù<n$H%* 

Cubia  eft  à  verbo  Colo  ,  quod  proprie  Venerari  &  Adorare  fignificat  :  ac  proindè 
(inquit  fyncbius  Lib.  i#  de  A?lig.  (sr  ejus  part.  Pag.  342»)  Cultus  proprie  azionerà 
G^nìricat  vei  Internarli  vel  Exteniam,  qua  Deum  veneramur,  eiqje  fervimuS: 
A:  vero,  nifi  vox  illa  atìio  ,  latiti*  fumatur ,  nimium  reftringitur  cultus;  nempe 
fi  in  acìioeibus  proprie  Ile  di&is  tantummodo  confiftere  dicatur  :  Nam  alia  faeiunt 
pattern  culciìs  divini  externi;  ipfu;n  munus  facerdorale  V".  T.  erat  pars  cultu*. 
Tempusfolennealiquod  facere  parcem  etiam  cuhùs  ,  poftea  oftendemus.  Idem 
dici  poteft  de  veftimentis  Pontifìcis,  de  pettorali,  &c.  Qjs  noninftitutaerant  in 
iifumphyficurn&naturalem ,  feti,  ad  propulfandam  aéns  injuriam  ;  edquc  non. 
eranr  mera  cultus  adjun&a  ;  fed  ftatum  habuerunt  religiofum  ,.  &  ad  Deum  imme- 
diate colendum  inftituta  eranr. 

Deum  ergo  colere,  eft  ei  homagium  prseftare  ,  &  immediatum  ei  dare  hono- 
rem. Ficque  vei  Interne  folùm ,  per  Fidcm,  Spem  ,  Amorem,  &c.  Vel  Interne  &  Ex- 
terne  fimul ,  perPrecacionem  ?  Adorationem  ,  Confeifìonem  ,  verbi  Auditio- 
nem,  &c. 

Honorautemhic  immediata*  non  confiftit  in  indiviGbili ,  fed  gradusadmitrit: 
Hoc  eft,  licet  m  omnicultu  honor  exhibeatur  Deo  immediate  -,  in  aiiquibus  ca- 
men cultus exercitiis>  magis immediate exhibecur  Deo  honor,  quàm  in  aliis:  ex; 
gr:  quando  Deum  colimus  per  preces ,  gratia:  um  ac>iones  &  fimiles,  magis  imme. 
diate exhibetur  Deo  honor,  quàm  quando  Verbum  Dei  annunciatimi  audimus 
quia  hìc interveniunr  alia  media,  nempe  paftor  verbum  annuncians ,  &  biblia; 
quibus  non  obftanribus  ,  in  eo  cultus  exercitio,  honorimmediatèDeoexhibetur 
quando fcilicetobfervatur medusa  Deo  praeferiptus,  quia  nullus  divinus  honor^ 
autexrernaadoratio,  debetur  aut  praeftari  debecmediisillis. 

Quumeigò,  peralia,  quàm  per a&ionesexcernas,  homagium  acfubjecìione^j 
noftram  Deo  teftari  pofììmns ,  eique  honorem  immediate  prseberej  conftat,  ali; 
etiam  ad  cultum  divinum  fpe&are,  &  elle  partes  cultus  excerni. 

In  omni  ta.nen  legitimo  euleu  externo  hxc  requiruntur;jwV?*ò  intendo  operantfs 
fine  qua ,  illaacìio  externa  prò  cultu  non  eft  habenda  :  Lx  gr;  fi  quis  verba  qu~ 
dam  precatoria  repeterer ,  ut  puerum  precari  doceret  ,  aut  peregrino  fenfum 
borumexponeretjDeumnoncolerec  ;  liceteadem  irìter  orandum  verba repete 
prò  cultore  haberetur  ;  Siccorporis  proftratio  cum  intentione  Deum  honottul 
puta  ir,  precibus,  rie  acìus  religiofus}  eadem  tamen  proftratio,  ahi  intentici! 
fatta,  puta,  adrcftucamlevandam ,  aut  honorem  nomini  praftandum  ,  non»! 
attus  religiofus  :  Secundò.  Ut  illud  quod  praeftatur ,  fiat  à  Deo  mandati»! 
iNam  fi  hacc  condido  defit ,  licetattioillaextema  prò  acìu  religiofo,  &  cultu  h; 
beripoftìt;  non  tamen  eritcultus^legitimus,  fed  potiusiidoiolatricus ,  autfuperft 
tiofus&illicitus.  Tertiò  Requiritur ,  ut  attio  ex  natura  rei ,  &  ex  conditione  e 
peris,  referaturad  Dei  honòrem,  idque  immediate.  Quando  officia  juftitiae  &  *qi 
tatisergaproximumfacio,  licetfic  Deum  mediate  honorem  >  illa  tamen  offici 
ex  natura  rei  U  ex  conditione  operis,immediatè  tendunt  ad  bonum  proximi  promt 

yendun 


ancii 
ri  ti  di 


?ap.  I.  DeCuIcuDei.  241 

•ndum:  Eòque  non  font  a&us  cultus  proprii;  licethaec  etiam  faciendo  officia» 
)ei  honorem  praeoculishaberedebeam.  Quando  autemDcum  laudo >  auc  pre- 
>r,  colitur  Deus,  tirn  ex  intencione  operantis,  turn  ex  intentione  operisj  & 
àio  illa  ex  natura  rei  intrinfecè  tendit  in  Dei  honorem,  licer  ex  eàacìione  alius 
ìmoaeiirìcetur. 

Cultus  divinuslegitimus  (nim  deillcgitimo,  nihil  eft  quod  hìcdicamusj  com- 
mniter  diftinguitur  in  Naturdem  &  lnftitutum.  UU  primo  mandato  praecipitur , 
>n  tanrùm  qua  internus  eft ,  fed  edam  qua  externus  ;  nani  i  (inquit  Amefius  in  ;»«- 
dici  Lib.  2.  e:  5)  omnisobfeivamiaeft  interne  &  excerne  càdeai  ,  Cultus  igitur 
lem  ?  &  internus  &  exrernus ,  in  eodem  prascepto  continecur.  2.  In  prasceptis 
lis  >  qua?  pertinent  ad  fecundam  tabnlam  ,  interna  &  externa  obedientia  fimul  pra:- 
pitur  in  fingulis  ?  Chriftoipfo  interprete  Mat.  5-  Multo  magis  igitur  in  pnmae 
bulae  prasceptis  ;  aceorum  primo  &  prxcipm.  $.  Snliadiftin&iodTe  legitima, 
:  primum  praeceptum  internum  cultum  foiùm  &  fecundum  (olùm  externum  ,  tutn 
rimum  prajeeptum  internum  hominem  Scaniirum  folùm  obligaretad  obedietitiam: 
Tecundum  tantùn  externum,  &  corpus:  quod  alienimi  eli  abomni  ratione.  Rie  vj- 
>,  qui  mediaomnia  complectitur,  quse  à  Deo  libei  è  initmua  funt  ad  cultum  natura- 
rti promovendum  &exercendum,  in/Vc/Worubeturpraecepto.  Ad  priorem  fpe- 
ant  Fides,  Spes.Charitas,  ScfimilesvirtuusChriftiana:  \  ut&Preces,  gratiarum 
kftiones,&c.  Ad^o/rer/om?zattinet  verbi  auditus ,  Annunciarlo  &Lecìio,  Ad- 
liniftratio  Sacramentorum,  Jejunia  religiofa,  Votorum  nuncupatio  ,  &c. 

Rurfus,  diftinguitur  Cultus  in  Solitariwn,  StSociahm.  Metà*  quiabunofolo 
■.  Rie qui  à  pluribus  fimul.  Rie  fubdifoingui  poteft  ,  in  Fixum  &  Occajìonahm. 
Jccàfionalis cit qui fìt non ftato  aliquo tempore»  fed  prò  re  nata,  aut  data  occa~ 
one;  ab  iis ,  nempe  ,  qui  non  funt  fixa  alicujus  focietatis  parcicularis  membra  ;  fed 
ccafionaiiter  ad  Deum  colendum  conveniunt.  Fixus  iteium  fubdiftingui  poteft , 
l  Domtflicum ,  Eeelejìajltcum  &  Fraternum.  Domeflicwn  vocamus  euni ,  qui  in  fa- 
llii! celebratur,  Ecclefiaflicum  eum,  qui  in  Ecciefia  convocata  folenniter  rie. 
rattrnusiseii,  quiabiisexercetur ,  qui  tortean  non  funt  membra  ejufdem  Ec- 
lefiseparticularis  ,  nec  membra  ejufdem  faniliar ,  &  tamen  ftato  tempore  coiiYe- 
iunt  ad  Deum  Iandandum. 

Cultus  emm  Soli  tarius  diftinguitur,  in  Privatum  &  Sol  e nntm.  Cultus  Solitari ts 
rtvatwy  idem  eft  quod  Ejaculatorins  ,  aut  Inftantaneus ,  qui  feilieet  in  inftaoti 
eragi  poteft ,  vel  in  medio  aliarum  actionum  externarum  :  Cultus  Solitarius  Soien* 
V,  eft  qui  tit  magis  folenniter,  fepofitis  aliis  omnibus  negotiis  ;  abhomine,  tum 
:ioad  corpus,  tum  quoad  animam  ,  ab  aliis negotiis  legitiruis  fequeftracoaucavo- 

Undeliquet,  quod  omnis  Cultus  Socialisfic  folennis-  non  auteraomnis Cultus 
alitarius;  fed  is  folum  qui  folenniter  peragirur,  quando  ìs,  qui  Deum  colie , 
avocat  ab  omnibus  aliis  negotiis,  &feDeo>  ehm  quoad  animam,  tum  quoad 
-npus,  liftittotum,  adeempusaliquod  ,  ad  Deum  colendum  ,  celcbrandum  auc 
ivocandum,  &c. 
Alitcr  ctiam  diftinguitur  Cultus  in  Ltmicum  leu  Ltgalcm ,  qui  locum  hibuit  fub 
t  in  F.'4<wgrficum ,  qui  hodie  obtinecfub  N.  T.  ac  dicitur  Cultus  Racioiulis 
:  fpiritualis,  icfpecìivè  feii.  feu  comparatone  ad  cultum  Lcgalem ,  qui  uugis  crac 

II  h 


24*  De  Culto  Solitario.  Lib,  1 1 

earnalis,  hai.  VidsJtyw:i2:r.  iPetr.Z;$.  ltihtterHum&Exttrnum.  InO* 
dinarium  &  Extraordinarium.  In  Privatum  &  Publicum*  Sed  priorcs  magis  propc 
fitonoftroinferviuncdiftin&iones. 

Colere  Dtum  variis  modis  io  S«  Iiceris  exprimitur  >  fcil.  per  ^Accedere ad  Data 
Hcb.  1 1:6.^4: 16.  &  io:  11.  Adharere  domino,  Deut.  4:  f.  <y  io:  20.  &  n 
2t,eiri3.-4*^' 50:20»  ?of.2H5& zy.%.  j^.13:  n.  Pfd.61:^  &y::zS 
Abhibere  cor  ad  Dtum  quarendum  1  Parai.  1%:  19.  Adbiberefaciemad  Deum  Dan.g:  a 
Adjmgerefe  Deo  Efa.  $6:  $,&  Adorare  Dtum ,  agnofare  Deum,  Efa.  19,21.  iP* 
r*/.  28: 9.  P/*^.  9: 1 1.  £? 79: 6#  xArnare  Deum ,  AmbuUrtcoram  Deo >  1  Jfyg.  2 
4.  #$:".;♦  6*  ambulare  cumDeoMkh.  6: 6.  ^Ambulare  in  nomine  Dei  Mich.  4:5 
Appropinquare  ad  Deum  I  fa.  45: 20.  Extender  e  manus  ad  Deum ,  FleStere  gema  co* 
ramDeo.  Efa>tfiv.2$.  Rom.  14:11:  £/>&.$:  14.  Efra.e):^.  Pfal.^y:S.  In* 
vocare  Deum  >  leu wo;»?»  De/  Gen.  4: 26»  #*  12' 8.  &  13 : 4. & 21:  3?.  Jw,  io:  25 
P/4/.  14: 4.  &  pailìm.  furare  per  nome n  Dei  Deut.  6:  i*.  «2T  m  20,  Jer.  4:  2.  £ 
I2:i6.  Ep.  19,18. #  4$:  Zi*  Objervare  Deum.  fycb.  li:  11.  fyquirere  Deum 
Deut.  ili';.  iSam.ii\i6.  1  Parai,  io:  14.  £r  ij:  13.  #2*:  30.  £r 22: 19.  2  Pa- 
rai. 11:  16.  &  pàlìim.  Bjvereri  Deum  aut  «owen  DeiEcclef.  f  :  6.  «y  12: 15,  EfaM. 
v*}.  ler.  f22>24*&  TimereDeum,  pallim. 


C  A  P.      IL 
De  Cultu  Solitario. 

SUpra  difHnximus  Cultura  io  Solitarium  &  Socialem.    De  Cuku  Sociali  polle 
quasdara  dicemus  ;  hìc  prsemittenda  fune  quaedam  de  C«/if«  Solitario. 

Culcum  Solicarium  fubdiftinximus  in  Eiaculatorium  StSolennem?  de  utroque  qaati 
dam  hìc  dicenda  funt ,  ac  primum  de  Ejaculatorio. 

Deum  effe  >  ipfa  docec  omnes  Gèntes  natura  edam  nunc  corrupta  :  Nam  hoc  eli 
™  y>*w  £  Gii  Kom>  J>  *9-  Quod  raanifcftum  eft  in  eis  >  &  adeo  manifeftum  ?  t 
hominum  nequiflìmi ignorare  nequeant ,  eum  e(Te  juftum  judicem  Ver.  32.  Ec  e*  \ 
perientia docec,  omnes Nationes  acGentes,  utut  barbaras & faevas ,  tangì  rew| 
renda  Numìnis  cujufdam,  Et  Deum  illum  eflereligiofè  colendum  à  creaturis  09I 
nibus ratìonalibus ,  negabicnemo,  qui  credit  Deum  effe:  Quia,  uc  Deus»  qi  , 
omnia  ex  nihilo  condidit,  a  creaturis  ratìonalibus  >  qui  quid  fit  colere  incelligaoi  1 
colatur, omnis fùadet ratio.  Hocconfirmatvelimpia&  abominanda Gentium idc 
lomania&fuperftitio,  quaeapudeos  graflatur,     Yerùm  hoc  adeo  dare  conìto 
ut  fruftraneum  fit  id  probare. 

Nec  negabunt  Chriftiani ,  officium  noftrum  morale  effe  >  omni  tempore  »  quar   j 
cum  fieri  poteft,  Dei  dominium  »  acnoftram  iub7'e£ionem,  &  ab  eo  dependen  ' 
tìam  >  agnofeere  Se  teftan  :  QLnndoquidem  autem ,  propter  alia  noftra  negotià ,  a 
quaeyocarour ,  folenni  modo  fieri  hoc  nequeat  ;  aequum  eft,  &  rationi  confonun 
uc  1  quantum  fieri  poteft  >  raodu  ejaculatorio  »  primacum  acindependenciam  Dei 

1 


Cap.  II.  De Cultu Solitario.  243 

ic  noftram  depeudentiara  >  fubjectionem  Se  homagium  declaremus.     Hoc  autem 
ieri  poteft  ,  vel  mtntt  fola  »  vel  eciam  voce  externa ,  quando  cogitatione  vcl  voce 
bacerà,  pia ac fpirituali >  cor noftrum  ad  Deum  accollimi^  nos  ei  devovemus  > 
upplicationes  exponimus ,  lumen  in  anguftiis  quasrimus  »  gratias  prò  benefìcio  ac- 
:epco agiraus ,  ejusfapientiam,  tìdelicatem,  curam>omnipotentiam,&aliaipfius 
«tributa»  qu* io operibus creationis  vel  providentiaa  apparent?  &nobiseonfpi- 
:ienda&obfervandaobjiciuntur>  adoramus&c;  Idque  in  mediis  noftris  labori- 
)us,  &vocationis  noftrse  peculiaris  exerciriis ,  artiticialibusimprimis  >  in  qui- 
>as  non  acque  feriò  occupatur  femper  mens  Se  ingenium  hominis  ;  Et  in  aliis  quoque 
rìuuioforumlabonbu3,  poftpaufam  autintermillìonem  aìiquam. 
,   Quód  autem  hoc  noftri  fnotfìoj»  di&at  re<fta  ratio;  &  prarcepta  ilia  pofif  iva  , 
yxz  femper,  Jicet  non  ad  femper  ,  obl»gant>  confìrmaiicrQualiaiunt,  Orate  fiì:cìiv- 
ermijjionc  iTbef.$:  17.  Lue.  18:1.  Scmper  gaudete  ìTbef.  5:  16.  Phil.q,:^.   O/w- 
11  prece  orate  Epbef  6:  18.  lnomr.ibuì  gratias  agite,   l  Tbef  5:  18-    Confidet*  ci  omni 
emporePfal.6i:$.  Exemplum  fancìorurnP/i/l^^:  J.  Benedicavi  Jcbovx ninni tem- 
ere. Videetiam  Pfal.  142:  1  >  2.  Ut  &  geQeralia  ifta  &  fimiha ,  Deum  diliges  ex 
9to  corde  tuo,  ex tot a  anima  tua  ,  &c  IJemabundèoftendunt.  Haecenim  omnia 
fc  fimiha  prarcepea  ad  minimum  hoc  lequirunt,  ut  quoties  per  maxime  urgentia 
ili. nota negotia licet ,  D-urnSupremum  noftrum  Doroinum,  vel  mente  fola, 
ti  mente  &  ore  agnoicamus  >  ejufque  virtutes  celcbremus  j  &  noftram  ab  eo  in 
•mnibus  dependentiam  verèac  fincerè  teftemur  >  eumque  quali  per  Apoftrophen 
lloquamur  ,  uti  fecerat  Jacob  Gen.  49 ;  1 8,    Et  Kebemiab  Qap .  1 3 :  1 3 , 1 4, 1  \ , 1 1 . 
iocqucexercitiuraDeogratiflìmumeft,  quia  hàc  ratione  teftamur  nos  credere, 
um  effe  Spiritual  ,  qui  cogitationes  cordis  noltri  notiffimas  habet;  corda  feru- 
la ,  5c  quid  fapùt  fpintus  bene  caliere  Hpm.  8:  vi  27.     Effe  omniprarfentem  ac 
mnifcium,  quem  nihil  latet  >  nec  vel  intima?  cordis  noftri  cogitationes  latere  pof- 
mt;  Et hac ratione fpirat  anima  Deum  verfus:  Hic  apparet  fpiritus  filli  Dei, 
uem  raittit  in  corda  fuorum  Dominus ,  clamans  <Abba  Pater  Gal.  4:  6.  Hic  ra- 
one  ad  publicum  cultum  perageudum  idonei  reddimur:  Quiadevotio  ha?c  fubi- 
tnca  &  ejaculatoria ,  cor  ad  Deum  elevar ,  &  ad  fpiritualem  adducit  temperi? m  \ 
ti  indicium  eft  anima:  fpiritualis  >  &  fpirirualiter  occupata: ,  live  in  contemplando 
reationis  opere ,  utliquet  Pfal,  8:  3>4»  fi  ve  in  meditando  de  immenfis  Dei  bene- 
:iis  in  feipios ,  aut  in  Ecclefiam  Dei  collatis  -,  auedejudiciis  DeiinEccleGxhof- 
s  exercitis ,  &  fimilibus. 

Pra?ter hunc cultum  ,  eft&alius,ad  quem  ratio  omnis  ac  rcligio  nos  fuadet, 
lem  Jo/tw.cwvocamus,  licet  itidem  folitarius  fit.  Solennem  autem  eum  voca- 
us;  quia  hic  homo  (iftit  fé  Deo  tocum,  tura  corpus ,  tum  animam  ;  ac  fé  ab 
iis  omnibus  negotiis  mundanis abftrahic ,  ut  Deo  ejutque  cultui  fé  devote  tradat , 
iamfi  privatilfimè  hoc  fìat. 

Quòd  ratio  etiam  naturali*  hoc  poftulet  à  nobis  officium  ,  docet  praxis  Gen- 
um>  Deosfuosinpciicuiisinvocantium  ,  &  partii  1  onarum l'olitane 

3c  facìentium  •  cujus  mlhntiam  habemus  in  Prophei 
.  ut  Deus,  qui  nobis  auto 

itionepriedirum  ^  ut  Deum 


244*  De  Cultu  Solitario.  Lib.  II, 

ut  quifque  folenniter  Deum  fauna  agnofcat  creacorem  ,  conferyatorem  ,  bene* 
factorem,  ac  fummum  bonum;  eumque  adoret ,  &,  quàm  potcrit  folenniter  j 
colat. 

Summumac  independens&abfolutumDei  dominìumhoc  neceflariò  poftulat, 
Sienim  Supremus  eft  ìlle  omnium  Domious,  prò  taliagnofcidebet  ab  omnibus  j 
qui  ratione  prsediti  funt  :  &  tenenturomnes  folenneillipraeftarehomagium,  Quis 
dominus  terrenus  à  fuis  famulis  auc  fubje&is  tale  quid  non  poftularet  ? 

Noftraetiam  ,  tuoi  quoad  corpus ,  tum  quoad  animam  >  ab  eo  dependentia 
hoc  exigtt  ♦  Nihil  enim  ,  (ìve  quod  animam ,  five  quod  corpus  fpe&at  >  habemus, 
quodabeononaccepimus.  Annon  ergo  aequum  eft ,  ut,  tum  corpore  tum  ani. 
ma ,  folenniter  hoc  teftemur  l  Ad  minimum  fané  hoc  à  nobis  poftulabit gratì- 
tudo. 

Imo  maxime  eft  hoc  neceflarium  :  Nam  neceffeeftliteorarnunionem  cum  Deo 
colaraus:  Sine  autem  folenni  hoc  cultu  &  ad  Deum  approximatione ,  tum  cor- 
pore tum  anima,  quàm  minimam  cum  eo  communionem  habebimus:  Ejacula- 
tiones  enim  utut  cflicaces ,  cito  tranfeunt  ;  &aliisterrenis  negotiis  brevi  immer- 
gimur,  &impreifionembonamftacim ,  rationenoftraecorrupcionis,  amittimuSi 
accitò  nimium  avocamentis  abftrahimur ,  &  ad  antiquum  redimus. 

Praecepta fupra nominata,  five generalia »  (ìve particularia  ,  hoc  icidem  requi- 
runt.  Tu  vero  (inquicChriftus  Mat/6:  6.)  quumorabis,  introito  in  eonclave  tuumì 
C  claufo  ofiio  tuo  ,  ora  patron  tuum  in  occulto ,  &c,  Hic  ergo  praefcribitur  lìngule 
rum  officium  (bienne.  Vide  ^Arttium  m  locum.  Non  dico»  dirittura  nihil  aliud 
hìc  requirere,  quàm  ut  finguli  in  conclavi  Deum  folenniter  precentur  ;  fed  certuni 
effe,  Chriftum  hoc  interalia  poftulare  officia. 

Exemplum  fan&orum*  &  alia  in  fcripturis  memorata,  hoc  evincunt,  Vide 
Dan.6:  io,  13.  e^.pertot.  PfaL$:$.  #59:  ié>  #88:9,13.0116:  17,  4. 
C2T  18:  6.&  118:  5.  <&  SV  *7»  Gtn.zqi  63.  ImoChriftus  ipfehoc  Tuo  exemplc 
nosdocuit.  Marc.  1:  $?.  Lue. $:  \Z>  1  $,  14, 15.  collat.  cum  Ver/.  16:  &6:il 
13.  hUt.v^w.ZttZi.  Lue.  Zi:  Zy.  & ZZ: 41,  44,45.  EtDeuspromific  %ecb 
J3:"*io»u,  12,13. 

Porro ,  nemo  negabit,  teneri  focietates  hominum  Deum  publicè  &  folenniter  co 
Icre ,  Se  unumquemque  in  focietate  aliquà ,  datàoccafione »  concurrcre  inlaudibu.' 
Dei  celebrandis ,  obftrictum  effe  :  Supponamus  autem  non  dari  focietatem  quacuo 
quis  Deum  colere  poffit ,  an  propterea  non  tenebitur  is  Deum  folenniter  honorare1 
An  minus  dependet  ille  quando  folus ,  quàm  quando  cum  aliis  fociatus  eft ,  à  Deo 
tanquam  fupremo  omnium  creatore  a  e  confervatore  <  Quidniergo  hoc  nos  officimi 
docebit  natura/* 

Necnegabitullus,  teneri  unumquemque,  in  ftatu  hoc  Iapfo ,  licet  ab  aliis  U 
junftum,fuam  quaererc  felicitatem  in  Deo.  Quare,  neceflum  eft,  ut  quifque 
etiam  in  ftatu  iolitario,  fuam  quagrat  falutem  ,  ac  communionem  cum  Deo  ;  là 
queper  hoc  medium,  quod  in  fé  neceflarium  eft ,  &adfinem  ìftum  acquirendur 
aptum  natum. 

1  mó ,  nifi  hoc  concedatur ,  fequttur ,  quofdam  faltem  ab  omni  folenni  cultu  e> 
emptos  effe  ;  quia  fieri  poteftN,  ut  quis  neqùeat  cum  ullà  focietate  Deum  venerari 
nec  in  f amili*  aliquà ,  nf  e  in  EccleUà  >  neque  alicer:  ex:  gr  :  fi  apud  Barbaros  aut  idi 

lolatr; 


Cap.  II.  De Cultu Solitario.  ^24$ 

lolatras  forte  folus  degat.  Sf  ergo  nullus  folcnnis  cultus  fit  moralis  oaturalis ,  pra?- 
terquamis  j  qui  à  focietate  public»  peragitur>  Natura  Lexnullum  cultum  folen  - 
n?m  ab  nomine  fo'itariorequirer.  Quodabfurdum.  NectfTe  eft  ergo  di'camus,  le- 
geranacuraspoftuiarecultumfolennemfolitarium  ;  imo  hic  cultus  magis  videtur 
moralis  effe  ac  oectflirius ,  quàmalius;  quia  magis  poifibilis,  ac  femper  prafti- 
cabilis.  Quid ,  annon  homini  folitario ,  aequè  ac  focio  dederi:  Deus  Ammara  & 
Corpus  >Linguam  &  Cor  ?  Annon  lex  natura  propterea  poftulat ,  utquifque 
fuum  benefacìorem  recognofc.it,  Suamqueab  eo  dependentiam  agnofeac ,  Deum 
fuum  corde  ac  ore  celebret,  ei  peccata  fua  confiteatur,  auxiiium  ejus  petatfup- 
plex  ,  coram  eo  feipfum  humiliet  ,  bonum  abeo  exfpe&ee  :  Atque  ita  capa- 
cior  moraliter  ,  ad  beneficia  Dei  accipienda  »  reddatur  ?  Sanusnemohocne- 
gabit. 

Nemo  porro  chriftianus  ignorat ,  fé  peculiares  habere  fivecaufas  fi  ve  occifiones, 
Deum  adeundi;  tum  peculiaria  beneficia accepta>  qua:  gratiarum  actionem  pof- 
tulant  ;  tum  peculiaria  peccata  agnofeenda;  tura  peculiaria  mala  domanda  i  Rjg. 
8:  38»  39»  tum  etiam  anxiliumpetendura  ,  &fimilia,  qua*  omnia  hoc  omnium  ot- 
ficiumefledemonftrant,  Deum  icil.folitaricacfolenniter  colere.  Et  experti  fune 
plurimi»  finonomnes?  vere  Chriftiani  intimam  Dei  praefentiamaccommunio- 
nem  j  etiam  in  conclavi.  Vide  Gen.  32:  23,24,  28*30.  collat  cum  Hof  12: 
verf  3,4.  Hic  quidemeft  modus  cum  Deo  ambulandi  pecularis  ,  &  fpecialis  eli 
parsnoftri  TnUnvMpr®-  Epbef.  Z:  18,19.   Pbil.  3:20. 

Experientia  etiam  docet  >  eos ,  qui  hunc  colendi  modum  negligunt  ,  malis  mul- 
tts  ac  tentationibus  obrui  9  tepidos  effe ,  fpiritufupplicationis  maximam  partem 
diftitutos  effe  >  &c  Etccontrà  ,  qui  huic  incumbunt  negotio ,  Deo  acceptosefle, 
&  bona  multa nancifei,  &  àDeoexaudiri>  vide  2  paraL  33:  v- 11 ,  n>  13.  PfaL 
6:  verf  6, 7, 8>  9 .  &  142;  verf.  1 , 1.  Gen.  3  2  :  verf.  ZjyZK.  D.m.  9:  vèr/.  20>  ZI  : 
Jer'  33;  verf.  f32.  ^#-  io:  verf  9,  io>  il.  Exod.  32:  verf  io>  u>  12, 13.  Deut.9: 
13»  14»  18,  25.  &c.  Iob.  14.  verf  13.  Mar.  7.  verj.7. 

De  cultu  hoc  folitario  nemo  forfan  ambiget  >  prarter  atheos ,  profano*  ,  & 
ejufmodihomines  naucii  quicumiftis  carnahbus  &Ep7fwWdegregeporcis ,  Iob. 
Zi.  verf  14,1$.  d icunt  Deojorti  >  recede  snobis,  nam  notino-  viarum  tuarumnon 
deleBamuri  QuideftomnipotensutcolamusEum''.  aur  quid proficiemus  t  cum  inter- 
cedemus  aòud  Eum  ?  Vide&  VfaU  $l.verf.$.  &  76.  6-  At  negabunt  forte  qui- 
dam ,  cultum  hunc  debere  dici  folennem,  Verùm  qux  ratio?*  Annon  hic  cultus 
diftinguitur  i  cultu  ilio  ejaculatorio  ,  &  magis  folennis  eft  *  Annon  in  eo  totus 
occupatur  homo  ?  Annon  qui  fic  Deum  colunt ,  abaliis  negotiis  terrenis  ton 
avocantur,&  in  hoc,  adtempusaliqnod  ?  intenti  funrC  Et  quidaliudrequitipo- 
teftad  cultum  (oltnnem  reddendum?  Quando  Daniel  Cap.  9.  adhibuk  faciem 
fuam  ad  Dominùm  Deum ,  quxrendo  oratione  &  deprecitionibus  >  cum  jejunio 
cilicioquè  &  cinere  Verf.  3.  proculdubio  folemmter  Deum  colcbat.  Et  David  Cu 
militer ,  quando  vefperc  >  mane,  ac  meridie  medirabatur,  &  pe;ftrepcbat,  do 
necaudiretur  ejus  vox  Pfal.§$}i2» 

TJnde  colligere  eft  >  nonomnem  cultum  folcnnem  tffcpublicum  >  8c  aliquem 
cultum  privatam  dici  polle  (olennem.  Et  cum  tateanturadverfarii,  cultum  omnem 
folennem  requircre  tempus  cciarafolcnne>  fequitur,  &  huic cultui folitario folenni 

Hh  3  debcic 


246 


De  Cultu  Domeftico.  Lib.  1 L 


deberi  tempus  aliquod  (bienne.  Et  hinc  concludere  licet  ]  adverfarios  longc  erra? 
re>  quando  nihil  morale  effe  volunt  in  Quarto  prsecepto,  quàm  quod  foecfat  cul- 
tura Dei  publicum  j  hoc  eft,  eccleùaiticuin  ,  feu  qui  in  coetueccleuafticoper- 
agitur  ;  edque  excludunt  non  modo  cultum  hunc  folitarium ,  fedfcdomefticunij 
&  tempus  omne his  necelTarium.  Dicuntenim  morale  Quarti praeceptieflè,publj. 
cum  Dei  cultum,  &  confequentur  tempus  aliquodad  publicum  Dei  cultum  cele- 
brandum  necefiarium  >quia  (inquiuntj  confonum  eflelegi  natura?  utaliquod  tempus 
ad  publicum  Dei  cultura  deftinetur.  Et  morale  eft  praeceptum  quàrtum  ,  quoad 
hoc,  ut  conftituatur  tempus  ad  Dei  cultum  celebrandum,  At>  aanon  ^què  con- 
fonum eft  legi  natur* ,  ut  conftituatur  aliquod  tempus  ai  privatimi  Dei  cultumf* 
Et,  Annon  hoc  iìmiliter  morale  erit  quarti  prjccepti^  3ed  dt  hoc  poftea  Tuo  loco  plura 
dicemus ,  furticìat  hoc  hic  obiter  annotale. 


e  A  P.    III. 
De  Cultu  Sociali,  imprimis  Tìomefiia . 

QUód  in  Ecclefi^  à  Deoinftituràcolcndus  6t  Deus ,  nemo  rìegabit  Chriftia- 
nus ,  cùm  in  hunc  finem  principaliter  inftiruta  Ut  Ecclefia  vifibilis  :  Et  quòd 
••omnis  hominum  focietas  teneatur  Dei  laudes  [predicare  >  ejus  dominium 
fupremum  ac  independens  agtiofeere  >  ut  &  fuam  ab  eo  dependentiam  teftari ,  docet 
ipfa  lex  naturai  ut  ex  di&is  fuperiore  capite  liquet  \  &praxi  omnium  gentium> 
moratìorumfaItem>  confirmatur. 

Quando  au&us  fuit  numerus  familiarum  (  intra  quarum  limites  prius  confiftebat 
Ecclefia  )  eoe  pruni  eft  invocare  Nomen  Dei,  Grn«4'«;tf&>  ideft,  publicèinpu- 
blicis  ccetibus  ex  variis  familiis  conftantibus  :  Nam  probabile  non  eft  illud , 
nVV  D#3  KÌP1?  dritti  !tt  denotare,  quòdtuminceperint  homines profa-  " 
nare  Nomen  Dei.  Videaturceleber.  Omrats deTbeol.  Lib\2*c.  3.  Pjg.  144?  14?. 
&  D .  Hoorribeecl^.  Tbeol.  PraH.  Lib.  9.  e.  1 I  «  p.  3  60 

Verum  ,  quia  in  hoc  nobis  minime  contradicunt  adverfarii;  ultrò  enim  fatentur , 
Deum  effe  publicè  in  Ecclefia  colendum  ;  &  hoc  volunt  fpecialiter  requiri  in 
quarto  Dccalogi  prascepto;  &  (confequenter  tantum)  Tempus>ad  quod  ad  lolennem 
hunc  Dei  cultum  peragendum  requiritur,  tanquam  annexum  neceflàriè  adhaerens; 
ia  eo  explicandoaut  confirmando  diutiàs  infiftere ,  non  eft  necefle  ?  Aliquid  de  eo jj 
dicemus  Lib*  VI.  Ubi  de  San&ificatione  dici  Dominici  agemus. 

Ut  autem  de  Cultu  Domeftico ,  (  quera  aperte  non  negant  Adverfarii ,  licet  pa- 
nini eum  urgeant,  aut  faltera  parùm  confiderei,  quando  de  San&irìcatione  Sabbati 
loquuntur)  quidam  dicamus  ,  praenotandum ,  vocem famili*  nonnunquam  eos 
completi  omnes,  qui  ejufdem  fune  fanguinis  &  cognationis»  feu  quiexeaMem 
iìirpe  oriundi  fune  j  z  Sam.  14: 7.  Atque  ita  denotare  tribuni  univerfam.  Indie.  18; 
vcrf.2>  ir.  Levit.ZQt  ver/.  5.  Jew».8:  verf.  3.  Mich.  v.  verf  3 .  Aliquando  u- 
niverfam  gencem ,  Zack,  ite  verf*  18,  Exod.  tq-.  verf  3.  Levfr.  io.v,  6,2Sam.i~ 

verf.  12. 


Cap.lII.  De  Cultu  Domeftico.  Z47 

'Jtrf>  1 2.  lertm*  t*  ver/.  4,  &  2. 1*.  rer/".  1.  Hic  autem  per  familiam  ,  eos  tantum  in- 
:elligimus ,  qui  funt  in  eadem  domo  >  fub  imperio  uruusac  ejufdem  HeriacPatris- 
f.miliàs  ì 

Quòd  in  hac  foderate  domefticaoporteat  Deum  coli>confirmant  1.  Omnes  il- 
laerationes,  qua?,  in  ulla  hominum  foderate  Deum  colendum  effe,  evincimi: 
llleenim  Dominus  eft&  Auc  r  omnium  focietatum  ;  &  non  minus  Autor  ac  Do- 
tninus  focietatis  domefticx  ,  quàm  eft  aliarum .  Omnis  ergo  focietas  fupre- 
raurnhocce  Dei  dominium  ac  poteftatem  recognofeens ,  ei  debec  hoc  tributum 
pendere . 

**2.  Speciatim  hocpoftulat  Dei  gloria  ac  honor  :  llleenim  omnia  propter  fé  ac 
fuam  gloriam  facit  ;  adeoqu?  propter  fé  familias  ac  focietates  domefticas  infu- 
turi; nempe,  ut  per  eas  glorificetur  :  Seu,  ut  illae  ipfius  laudes  celebrent. 
Morale  ergo  eft,  ut  focietas  quoque  domeftica  Deum  folenniter  colat.  Etna- 
tura,  ut  videtur>  hoc  gentes  docuit  i  ili*  enim  Penates  fuos  habebant>  quos 
coluerunt. 

j.  Docetetiam  Natura ,  debere omnes,  prò  vocatione,  funzione  acrelatione, 
juamex  Dei  donohabent,  Deum  celebrare.  Adeòque  obftricìum  teneri  patrem 
àrailiàsquemvifeunque,  Deofe,  ac  fuam  familiam  devovere,  Et,  in  ea  rela- 
;ione,  Dei  gloriam,  quantum  poifit,  proraovere:  Atque  operam  dare,  ut  fa- 
Bilia  Tua  (k  Ecclefiola  Chrifti ,  ac  Dei  tabernaculum ,  in  quo  habitet  Deus ,  fé  ma- 
lifeftet,  acnomenfuumdeclaret. 

4.  Quòdaliquid  peculiare  à  Parentibus  ac  Patribus  familiarum,  in  ordine  ad 
iberos  ac  reliquam  familiam ,  requiratur,  clarè  liquet ,  ex  Dcut.6:  6,  7*  E' 
rum  vtrba  ijìa ,  quttgo  pracipio  ubi  hodie>  in  cordo  tuo>  eaque  acute  ingeres  filiis  tuis , 
ir  loqueris  de  iis ,  quumfedes  domi  tu*>  &  quum  ambula*  per  viam ,  quum  cubas  &  quum 
urgis.  In  hutem  iAbr ah  ami  <\ic\x. Dominus,  Gm.  18:  17, 19.  Occultemne  ego 
\b  Abraham»  quodfumfaRurus  >  — .  hJamagnovieumy  ut  quum praceperit  filiis fuis 
y  j "amili 'te  fu*  pojl  fé ,  ttiam  obfervent  viam  Jehov*  ,  exercendo  jujìhiam  <2  jus. 
Spondet  lofua  prò  fc  ac  fui  familia.  Cap.  24:  verf.  15.  Vide  etiam.  Epbef,  6- 
*r/.  4. 

f,  Generalia etiam  officia  ,  qualiafunt,  ut  Deum  toto  corde  diligamus  >  &c.  idem 
Jvincunt:  Namconcipi  nequit,  quomodo  Parens  aut  Paterfamilias  dici  polli: 
Deum  toto  corde  diligere,  qui  non  cupiat,  optet ,  &  omnem  det  operam,  ut 
>mnes,  inquospoteftateniullamhabet&cxercerc  potelt ,  fecum  ad  Deum  3d- 
lucat ,  & ,  in  Dei  laudibus  celebrandis ,  conjungat  :  Tanto  Dei  Zelo  ardent  pii , 
itfaspiusper  Apoftrophen  vocent  omnes  creatura*  animatas  &  inanimata*  ,  ad 
3eum fecum laudandum  ;  utvidcreeft  Pfd.69:  24.  #-148:2,3,4.  Sacpius  qui- 
lem  David  sdios  ad  Deum  fecum  laudandurn  invitata  hortatur.  Vide  Pfal.  106:  1, 
7. 48.  C^liT:i.  Ù'IiZii.O'  11;:  1,9  .Cri  15:  18.tr  116:  19,  tf  117:2.  #13$: 
i.&  146: 1»  io.  <y  147: 20.  &  alibi  locpius  idem  inculcai.  Quanto  ergo  magis 
hoc  facient  parentes  &  Domini ,  Deum  toto  corde  diligentcs  ;  id  eft ,  invitabunt 
achortabuntur  Liberos  ac  Famulos  fuos  ,  ad  Deum  fecum  colendum  i 

6.  A^inon  multi  concedit  Deus  e  s  puro  f  110  beneplacito ,  &  confert  beneficia 
gratis,  Familhs?   QuisPaterfcmilusexpertushoc  non  teftabitur?  Annon  ergo 

tcncncur 


248  De  Cultu  Domeftico.  Lib.  II. 

tenentur  omnes ,  qui  haec  participant  beneficia  >  Deum  bonomia  horum  omnium 
auchorem  unicum  recognofeere  ì  Quis  fobrius  hoc  negabic  t 

7.  Communio  Chnitiana  idem  poitulac:  Nam,  fi  communionem  colere  Ec- 
clefiafticam  debeanc ,  qui  in  vicinià  degunc  ;  quidni  renentur  &  ii ,  qui  in  eàdem 
fune  familia,  communionem  habere  ceconomicam  <  Annon  de  Ecclefiis  infami- 
liis  legimus  >  Certe  unaquarque  familia  debet  Ecclefia  e(Te.  Ec >  quia  ratione  hu.' 
jus  communionis ,  eafdem  communi  ter  participant  plagas,  quas  propter  peccata* 
domefticorum,  imprimis  Pacris  familias,  juftus  infligic  Deus,  ut  videmus  Gent. 
20:7,17, 18.  &12: 17.  jFo/.7:24>Z5.  1  Keg\lV*  10,11.  1  Parai. 21  •  14,  i 
Sam.  2:31,  32,  33.  Omnispoftulat ratio,  utunàconcurranc,  ad  Dei  iram  pre- 
cibusavercendam,  &ad  fefecorara  Deo  humiliandos ,  &c. 

^  8»  Idem  poftulatbonum  totius  familise ,  &  omnium  familias  membrorum  ;  quia 
hac  ratione avereetur  ira  Dd ,  quam  alias  effunderec  Deus ,  edam  in  familias ,  qua; 
iplìusnomennon  invocane;  juxtailludl«*.  10:25.  &  è  contrà  benedi&ionis  Dei 
erunt  partici'pes  :  Nam  familiis  illis ,  quseipfum  quajrunc  ac  colunt,  folet  domi-" 
nus  benedicere  >  utliquetexi>4#. 10:4.  Corneltus  cum  familia  Deum  faepius  pre- 
catus  ed,  &  univerfae  familia:  benedixit  Deus  eamque  lumine  Euangelii  illuftravit. 
Diftinguic  Deus  eos  incer  qui  ipfum  quzerunt ,  &quiiprum  nonquasrunt  Malach.  31 
16318,  Illud  edam  Ptf  r# ,  lEpift.  j:  v.?.  Satis  hoc  officium  domefticum  indi- 
gitat. 

9.  Hinceft,  quòd  Scriptura  omnia  Chriftiana  officia  omnium  familias  mem- 
brorunij  quàcalium,  praeferibar;  quid  feilieetà  Parentibus  erga  Liberos  ,  &  ì 
Liberiserga  Parenees  faciendum  :  Qjtd  itidem  requiratur  à  Patre&  à  Marre  fami- 
lias erga  fé  invicem  :  Quid  deniqae  debeant  Herus  ac  Hera  Famulis  fuis  ,  &  q  :ii 
famuli  vice  verfà  Herisi'uis.  Ec  nonnunquam  omnibus  communia  prseferibie  of* 
ficiz^ach.  1 2.  &  alibi. 

io.  Porro,  quòd  hoc  fic  officium  morale,  ex  eo  liquet ,  quòd  Iaudentur  iit 
qui  hoc  officium  prseftiterunc,  idqueeo  nomine  ',  ita  ^Abrahamut  Gcn.  18.  Quòd 
pii  Patresfamiliarumhoccurarinclo/f).  24:  15.&  David  Pfd.  101:  &  30.  2.  Sam, 
6.  Quòd  promiteatur  tanquam  fruttus  effufionis  fpirirùs  %acìn  tl:v.  12.  Qjòd 
mandecur  Dm.  6:  7,8  Or  12:  18,19.  Qi!°d,  qui  hoc  neglexerunt  officium  a 
munere omni  Ecdefiaftico  removendi  fuerint,  1  Tim.  4:  v.  4.  &  f.8»  T/V.  i:  v.  6. 
Quisorgò  negabic  id  officium  effe  morale,  quodtor  ac  ram  variis  modis  urgetur, 
prarceptis,  puca ,  ex?mplis,  promitfionibus  ,  benedi&ionibus  ,  comminano- 
nibus,  &c? 

Atfortean  dicent  adverfarii,  non  debere  cultumhuncdomefticum,  dici  cukunn 
folennem.  Verùm  ,  quid  ita  quarfo  ?  An  quia  non  ab  integra  Ecclefia  peragitur  ì 
At, quid  fi famtfiaiftafit  Ecclefia,  quodnon  eft  adeo  imponìbile  *  Et  quid  fi  fa*  1 
milìaiftaapudethnicosdegat,  ut  familia  Abrahami  aliquamdiu  Girati ,  Gen.201 
1. &in sEgypto*  Gm.  12.  Ubiaiios  habere  nequeac,  qmbufeum  una  Ecclefiaf- 
ticum  exerceac  cultum  <  An  proprerea  nullum  prorfus  exercebit  culcum  folennem? 
Quando  Ifraélicas  domacim  Pafchacomedebanc , annon  folenniter  Deum  colebantf 
Ec,  quando  Eftber  una  cum  puellis  fuis,  &  omnes  Judasi,  qui  prseftoerant  #////, 
cocos cres  dies  jsjunabant  ac  precabantur>  EJìh.^v.16.  Eratneisculcus  folen- 
net? 

Quandc 


Cap.  IH.  De  Cultu  Domenico.  24$ 

Quando  adverfariicultUxTi  publicumfaciunt  morale  Quarti  prsecepti,  non  debcat 
excluderecuhum  hunc  domeftiaim  ,  quiiudcm  pubhcus  eli,  non  folìtarius  ;  & 
folennis  ,nonejaculatoiius.  Prxfertimcumloquaturexpreiììm  mandatura  ipfum  , 
derelationibus  iftisdomefticis;  &  Patri  familus  ,  qua  tali,  quid  prxfcribat,  ali* 
quidfctlicetipiìcum  csteris  aliquomodo  commune,  quodque  ab  omnibus  intra 
portas  prasftari  poilìc  ,  ac  debeat.  Sed  de  culru  hoc  domeftico  fulìùs  agemus 
Lib.  VI.  ubi  de  fanàiftcatio?ie  die  Dominici  inftituetur  difputatio-  Et  o&endemus , 
pfumetiam  Qjmumpraejeptum  ,  hunc  Dei cultura  fpecialirer  in; ungere,  die  Sab- 
bati. 

Hoc  tamen  porro  hic  non  eftomittendura,  quodaliquamdiu  ?  celebratus  fuerit 
Dei  cultus,  publicus  ac  folennìs ,  tantummodo  in  familiis  ,  nempe  antequam 
:aptum  fuerat  in  publicisEccleGseccetibusnomen  Dei  invocare.  Gen.4.  ult.  ne- 
moautcmdicet ,  hoc  non  fuiiTe ,  tunc  temporìs,abiniciofcil.  ad  natum  Enofum  , 
Dfficium  morale.  Et  (ì rune  temporis  fuerit officium morale,  quidni  &  nunc  etiam 
cric  officium  morale?  Culcus  folennìs  &  publicus,  in  publicis  Ecclefise  conventibHS, 
non  magis  tollit  autdeftruitcultum  domeflicum  ,  quàm  cultus  domellicus  tollit 
autdeftruit  culcum  folitarium. 

Imo  ipfìethnici,  praetercultum  publicum,  quem  fuisDiisintempIisexhibue- 
•unt,  rubu:  unraliquem  cultum  domefticum:  Nam  praecer  Qeos,  quos  pub  - 
ice  coluerunt  ,  hjbuerunt  &  Penatcs  feu  Lares ,  id  eft  Deos  domefticos,  quos 
xculiari  honore proiequebantur ,  eo  quo i  famili*  protectionem  .&  incolurnitacem 
io  iis  exfpeftabant. 

llluder^ooficiumquod  Tempera  pus  pr*ftuuaijerat ,  ante  deluvium  ?  poft  eìe- 
uvium  ,  &antclegem  ,  ut  ìjobo  Se  J^/^.twoaliifquefub  lege,  &  fub  N.  T.  &: 
10:1  eft  ceremoniale ,  oportet  lìc  morale ,  &  ut  nos  nunc  obliget. 

Prxterea  ìllud  officium  prò  neceflàrio  habendum  eft ,  quod  multis  modis  urge- 
urinfcripturis ,  puta  >  1  Mandato ,  Df«f.6:7>8.  iSt.  Ili  18,  19.  ut  &  in  quarto 
iecalogi  prascepto,  2.  Excmplis  piorum,  Abrahami ,  Davidi*  ,  Jofu*  &  alio- 
um,  $.  Gommendatione  Dei,  qua  taicm  praxin  laudat :  Nam  hoc  nomine 
-ommendatur  Abrabamus.  4.  Comminatione  raalorum  in  hoc  officium  negligen- 
cs  Jer.  io-  ult.  &  confequenter  ,  5.  Promillionebonorum  hoc  officium  facienti- 
>us.  6.  ProraittiturtanquamfoecÌ3lealiquodbeneficium.  T^tcb,  i2: 1  i,i2)  i$> 
•.  14.  Idque  tanquam  fpecialis  fnicìus  fpiricùs ,  &  comes  reGpifcentise  ibid.  8 .  Qui 
ìocnegligit  officium  inrptusdeclaratur,  ad  munus  aliquod  ecclefiafticum  obeuii- 
lumi  coque  tanqu-im  fcandalofus  elkrejiciendus.  1  Tjm>  a,:  5*.  fc  e  contra.  9.  Qui 
,ioc  officium  prscftat  fidelicer,  prò  idoneo  éatenus  habetur:  Nam  hujus  otfìqi 
•rjeftatio ,  inter  qualificatioues-requifitas  numeratur. 

Ex  quibus  omnibus  abundè  manifeftumeft  ,  cultum  Dei  domefticum  ofteium 
:(Tc  ncceflarium ,  ab  omnibus  Pati  bus  familiarum,  earumquemcmbr.s,  prò  rati 
>oftulatum,  ideft,  tenen  familias  cultum  in!ti:uere domefticum  ,  in  Deilaudem. 
^uockomagMurgeixIum  videcur,  quod  minetur  Deus  per  Jan mi :..,ndv.  ro:  2$« 
ì- cmifunim  exca«defccntiam  fumi  in  forni  hai  qua  nomenipfius  non  iu>ck3ih. 

^ftdicere,  per  familias  hìc  intelligi  Gente;  &  Natunes:  N 
^«lefearmmrfnanturiiircxrir  &  nul latraci tfiiiad  «apoaft.,  l^mi- 

4b,  Scnationesc.^  nuurn  iflcdl^e 


250  Gcncralia  quidam  de  Tempre.  Lib.  II. 

qux  Deum  non  invocar  ,  Et  hnica  dici  merctur  ;  tic  &  familia  illa  ethnica  dicenda 
eft,  qua:  Dcnmnoninvocat  j  eòquehicincludenda  eft.  Prasterea  notandum  eft, 
quòd  judicium  illud  Dei  in  Gentes  comminetur ,  non  quacenus  tales ,  fed  qua- 
tenus Deum  non  invocant:  eoque  in  omnes  five  Nationes  integras ,  five  familias 
integras  »  five  perfonas  fingulares  intentatur  hacc  comminatio  :  Et  fi  impunes  non 
demittat  Deus  perfonas  fingulares  ,  nequc  integras  nationes,  propter  hoc  facinus , 
an'putandum  evafuras  familias ,  feu  minores  focietates  ejus  criminis  reas  <*  Annon 
ex  privatis  perfonis  &  ex  familiis  conftat  integama  regnum  i  Se  quales  fune  familias 
&  privata:  perfori»  ,  calia  fint  Regna?  Ubi  familias ,  qua:  parces  fune  regni  confti. 
tuentes ,  ethnicat  funt,  &  Deum  non  invocane ,  ibi  reguum  integrum  echaicum  eft , 
Se  è  contri ,  ubi  familia:  Deum  invocant ,  ibi  regnum  integrum ,  non  eft  echnicum 
dicendum. 


C  A  P.    IV. 

Gcncralia  quxdam  de  tempore  propon uatur  • 

HIs  de  Cultu  Solenni  pracmilfis  ,  de  Tempore  deinceps  generalia  quaedam  praemir- 
tenda  funt>  ut  qua;  poftea  dicenda  fequuntur  clariora  fiant:  Nam  de  Sabbato 
difputaturis admodum  conducit ,  naturarti  Tempori*  ritè  explicare  \  idque eo  magis> 
quòd  communitet  dicant  (licetmaiè)  Adverfarii  ,  candem  effe  rationem  Loci  Se 
Tempori*  i  utrumque  feilieet  meram  effe  aéhonum  circuraftantiam  >  videndura 
ergo,  ntìm  aliter  comitetur  aótionem»  five  religiofam  five  communem  quameunque, 
Tempu:  ,  aliamque  habeat  in  aftionem ,  quam  coraitacur  ,  influentiam  ,  quàm 
Loctts. 

Tempus  quidem,  in  genere,  Eft  naturale  adjunftum  Se  circumftantia  a&ionis 
human»;  taletameneftadjuncìum,  actalis  circumftantia,  qua:  ad  ipfam  acìio- 
nem,  cujuseftadjuncìum  (modo  aftio  non  fic  ea  qus  in  inftanti  perficitur)  fub- 
ftantialicer  conducit  ,  camque  vi  fui  &  influenti!  maxime  affici t ,  ut  ex  poft  diccnd's 
paeebic.  Et  hinc  liquebit  >  longè  maximam  eflTe  differentiam  inter  Locum  Se  Tern» 
pus  9  licet  fint  utraquein  genere ,  a&ionis  adjun&i. 

T^w/w/confiderari  poteft  vel  ratione  divifionis  Naturalis  >  quando  fcil.  dividi  tur 
ptt  Annos>  Menfesy  Dics ,  imo  &  Septimanas ,  quae  non  minus  exaéta  videtur 
Tempori*  divifio,  quàm  ulla  praecedentium  ;  vel  ratione  divifionis  %Artifiàalìs, 
quando  dividitur  per  Horas  Se  Minuta  y  qua:  funt  ab  hominibus  excogitata  mediai 
ad  Tempus  raenfurandum&  di  videndum»  Vel  denique  ratione  ABìonis  alicujus  no- 
tabilìs  >  qua»  in  eo  fieri  auc  fafta  effe  dicitur,  uc  quando  dicimus,  hoc  facìurn 
fui  fic  ,  Quando ,  feu  eodem  tempore  quo  evenit  illud  ;  aut  illum  t  otks  hfc 
effe  Quoties  tale  quid  agitur  ;  auc  Tamim  hìc  manfifle ,  Quamdiu  cale  quid  peragc- 
batur,  &c. 

Quomodocunque  Tempus  confideremus ,  auc  menfuremus  ,  de  eo ,  aut  de  anione 
ài  co  pcrafta ,  Se  ad  id  relata ,  cria  communicer  quxruncur  »  primum  fpe&ac  Tera- 

poris 


C*p«  IV.  Generalia  quaedam  de  Tempori.  ifi 

poris  Lttgtudinem ,  feu  a&ionis  io  Tempore  Duratiomm ,  ut  quando  quaricut 
Quamdiu  *•  Hoc  eft ,  quantum  teraporis  fimul  >  in  hoc  aut  ilio  negotio  pcragendo , 
impenditur ,  puta ,  an  hora  integra  ?  An  dies  integer  1  An  dimidium  diei  aut  ho. 
rr,  &c.«*  xAlttrum fpecìat Numerum  vel  Frequentiamo  Temporis»  feu  a&ionis  in 
tempore  Iterationem  \  ut  quando  quasritur  Quotiti  :  Jdcft,  quot  intervallis  inter- 
je&is  recurrit  idem  Tempus,  aut  Temporis  ipatium  >  in  quo  aliquid  rurfus  facicn- 
dum  ?  An  fdl.  bis ,  ter auc  quaterin  die  .feptimana,  mtnfc ,  ere.  Hoc  aut  iilud  rcno- 
Yandum  fic ,  &  de  novo  accencandum  ?  Tertium  denique  fpe&ac  Ordinem  icu  acìio- 
iHsinuiumj  utquumqiaericur,  Quando  cale  quidractum  ruent,  aut  raciendum 
fic  i  Seuquxnim  piaeaièeftea  teaipeltas,  inquà"  calis  actio  rieri  debeat:  Ucruia 
icil.  hoia  aiei  cercià  quarta  auc  fexci,  die  ll-pciiuanoe  primo  auc  ultimo»   &cC 

QuódadSabbacum  >  d.-quo  nunc  quasneur  »  attinec ,  ucidriccintelligacur  >iftx 
jam  raemoracae  &  explicaca;  Tempori*  conliderationes  accurate  lune  obfcrvan- 
das  ,  &  diltin;tè  concipiendx  :  A  e  nequaquam  contundendo,  ut  poltea  , 
patebit. 

Porrò  ires  illi  Temporis  refpeftus  vel  funt  Determinati ,  vel  Indeterminati    Deter- 
minati duplicucr  concipiuntur;   Nam  ,  quando  quaencur  Quamdiu  t    duratio  illa 
quae  eli  determinata ,  vel  elt  »  minima  vel  maxima  ,  leu  brevijìma  vel  longifjìma  , 
quiiii  poltulac  tahs  a&io.     Le  quando  quaencur  Qaéiìes ,  revoluti©  temporis  deter- 
minata» perquamad  hanc  qudeitionem  relpondemus  ,  vel  elt  rarifjìma ,  vel/r*- 
quentiifima,  Cum  demque  quaencur  Quando  *   Tempeftas  illa  ,  per  quam    huic  la- 
cinie quaeltiom  »  vel  elt  maxime  [trotina  ,  Yel  maxime  [ramatura-,  leu  >  acìio  facienda 
eft»  vel quàm  ierò,vel  quàm citò  poterit.  In his  omnibus,datur  laritudo5 quia  admtt- 
tuntgraaux.     lndaerminati dicumur ,  quando incerrum  eli,  quamdiu  duratura  fic 
talisaótiojam  ineepea  ;  feu  quantum  impendetur  temporis  pnufquam  finita  cric  : 
Et  incertum  quoties  reiterandi  ile  acìio  j:m  finita  ;  feu  >  quot  intervallis  intcrjeftis 
denuò  faepius  inehoztur ,  in  canto  temporis  (patio?  Quoties  fcil.in  die  auc  in  fep- 
tiraanihocautilludtacicndum  fic.     Et  incertum  demque  »  quando  inchoanda  lìc 
acìio  nondum  meepea  ;  feu  quota  diei  nord ,  aut  quoto  fepcimanx  die  >  primo  , 
aut  ultimo»  tale  quid  ìncipiendum  ,  auc  promovendura  (ìc, 

Determinatio  (dehac  quae  dicenda  fune,  primùm  proponemusj  tribus  modis 
fieri  poteft,  puta  ;  vel  primo ,  à  Natura  ipfius  aftionis ,  quando  le.  tahs  eft ,  ut  per- 
ficinequeacniG  in  canto  temporis  lpacio  determinato  :  Uci  exempli  gr:  liber 
raagnus  perlegi  nequic  nifi  in  tempore  longiori  aliquo  proporcionato  :  Atquè  fic  de- 
cer minatur  TonfKx  ,  quo id  Quamdiu.  Similiter  decermmaeureempus  ab  iplà anio- 
ne quoad  Quoties ,  quando  acìio  calis  eft  ;  uc  pertìci  nequeac  u  i  vice,  fed  necciìa- 
r  òrequiricur,  ueidemacìusaliquotiesrepetatur  j  unaex:gr:fciicura  nemo pennata 
ad  fenbendum  aptare  pocelt.  Determinatur  denique  lempus  ab  ipfà  adì  ione  » 
quoad  Quando,  quoties  talis  eft  natui  ce,  ut  pcrtici  nequeat ,  nifi  in  propria  temper- 
iate* Velfecundò^Supcrioribus ,  q.u  poceitate  pollent  ad  hanc  determmationem 
faciendam»  five quoad Quamdiu ,  live  quoad  Quoties >  Hve  quoad  Quando,  con- 
junftim  vel  feparaum  :  it/ denique  ab  iplohomu,e>apud  fé  .bruente»  talentaci  10- 
nem  aggredì  »  hoc  tempore  praccile  »  &  eandem  Tto/u  rcnovarc  »  &  denique  Tamdht 
fingulis  vicibus  in  cà  agenda  perdutale.  Hiduopottremi  modi  determmanonis  , 
piafcipuèiQconfidei-tiouem  venium  :  Et  ktundus  ad  rem  ooftrani  maxime  facir. 

li  2  Det:i- 


i$z  GenetaliùquacdamdtT^^.  Lib.  II. 

Determinarlo  haec,  qua;  tic  a  .Supcriore  ,  aut  ab  Homihejpfo  j  duplex  eft,  feu 

dupliciterconfideratur;   itf/qnatenus  rclpicit  tres  illosfupranóminatosrenipons 
refpeftus  j  w/quatenùsrelpicitipfum  determinltionis  moduin. 

Priori  modo  multiplex  eli  determìrutio  :   Narri  veì  determinatSuperior,  vel 
Homo ipte,  primo,  durationem tantum,  ^uQuamdìu,  auctemporis  Longuudinzm^ 
ut  cu  n  determinatur ,  horam  integram,  autdiem  integrum  ,  ftudiis  vel  aliis  la- 
boribus  impendendum  effe  ;  ac  ìnterea  non  determinatur ,  quota horà,  aut  quoto  die 
incipiendum  fìt  ;  nec  utrum  poli  aiiquot  horarum  aut  dierum  intervallum ,  idem 
denuò  faciendum  (le ,  an non  ;  Et  (ì  aliquoties  hora  aut  dies ifti  labori  impenden Jus 
fit ,  non  determinatur  Qioties*  [  Vel  determinar ,  fecundò,  Frcquentiam  tanrùm,  feu  I 
Quoties  :    utqaando  determinatur  ,  (ìngulis  diebus  aliquod  tempus  ftudiis  impen- 
dendum effe;  &  non  determinatur  >  quota  bora  incipiendum  fit,  nec  quamdiu  ic\ 
ifb labore perfilteudum  (ìt ,  fingulis  diebus.  Vel,  tmio, ipfa  Tempeftas feu occafìo  , 
vel  hora,  aut  tempus  ineipiendi  leu  opus  aggrediendi,  iolùm  determinatur,  pura, 
horafextà  matutinà  à  ftudiis  incipiendum  effe,  cuti  ìnterea  non  decermmetur  > 
Quoties  hoc  faciendum  fit ,  nec  Quamdiu  ftudiis  inhxrendum  fit ,  utrum  per  horam 
aut  duas  horas fiumi ,  an  non.  Vel,  quarto,  determinatur  8c  Quamdiu  &  Qjoties >  uc 
quando  dicitur ,  fingulis  diebus ,  integra m  horam  impendendam  effe  ftudiis ,  horl 
ipfa  non  designata.   Vd  porrò  quinto,  determinatur  &  Quandi**  ScQuando,  non  autem 
Quoties  :  uteumdicimus ,  ab  hora  fextl incipiendum  effe,  &  fex  totas  horas  ftu. 
dendum  effe  ;  veruna  utrum  hoc  faipius ,  feu  quoties ,  an  tantum  Cernei  faciendum 
fit,  non  determinatur ,  vel.fexto,  determinatur  Quoties  Se  Quando  &  non  Quamdiu,  ut 
cùm dicitur,  adftudiaeundumeffe,  fingulis  diebus,  hora  fexia  matutinà,  cum 
rntereanondeterminetur ,  qaamliuin  Itiiiis  fingulis  diebus  hasrendum  fic  :  vd 
denique  determinatur  Tempus  ,  quoad  omnesillos  rresrefpe&us ,  ex:  gr:  quando 
dicitur ,  fingu/is  diebus  ab  horafextà  natutinà  id  horam  duodecimam  itudendum 
effe  :  Hic determinatur  Qjamdit ,  fpatium  fcil.  fex  horarum  :  Quoties ,  fingulis  fcil. 
diebus  :  Et  Quando  ,  ab  hora  fcil.fextà  incipiendum. 

Deter/ninatiovtfpe£tumodi ,  duplex  eft,  VelI(emijJ'a,  vel  Strifra.  Rfmijfa  vel 
quoad  Qua mdiu ,  ut  quando  determinatur  >  perplurimas  vel  perpauciflìmas  horas- 
fiumi  ftudendum  effe  -,  fed  non  determinatur,  per  quot  horas  proecifè.  Vel  quoad 
Quoties,  ut  cum  determinatur,  Jctpius ,  vel  rar'nts  ad  ftndia  recurrendum  effe;  fed 
non  determinatur  prascifè  quoties.  Vel  quoad  Quando  ,  cum  fcil.  determinatur  * 
fero  aut  citò  incipiendum  effe  ;,  prsecifè  autem  quando,  aut  quota  hora  >  non  de» 
termi  natur. 

Determinatìojlri&a ,  eft,  quando  ita  praecifè  determinatur  Tempus  quoad  hos- 
refpe&us ,  ut  nemo  dubitare  poilìc  quamdiu ,  nec  quoties ,  nec  quando  ftudiis  danda 
fit  opera:  eftquetriplex,  s&initiaVs,  vdConclujivx,  vel  Exclufiva. 

Determinavo  ftriEla  initialis  eft ,  quando  determinatur  initium  illius  Temporis 
refpeftus,  qui  determinatione  afficitur,  ex;  gr;  quando  determinatur  Quamdin» 
determinatur  ut  per  totutn  illui  tempus ,  &  non  per  brevius  aliquod  tempus ,  tale 
peragatur  negotium:  Quando  determinatur  Quoties,  determinatur  ,  ut  toties  8t 
non  rarius  opus  fufeipiatur  :  Cùmdenique  determinatur  ^/ìjw^o  ,  determinatur  ut 


MHLC/VÓ.&  non  magistero  in  opere  ilio  incipiendum  fic  :  Verùntunà  indicatur ,  ali- 


quid 


?ap.  IV.  Generalìa  quidam  de  Tempore,  253 

uid  amplius  poftulari  pofle,  in  aliquibus  aut  in  omnibus  hifcercfpeftibus ,  per  aliati! 
iiquam,  licecnonperhanc>  determinationem. 

Determinatiojìrittaconclujìvazft ,  ea3  quaelicetnon  prohibeat  majorcm*  Tem. 
oris  porcionem  ,  quìmexpreflfè  determinata ,  fivequoad  Qumdiu  y  five  quoad 
[uotier;  necprohibeat  initium  magis  prjematurum,  quàm  exprefle  determinatur 
ricìc  tamen  amplius  non  maodat ,  five  quoad  Quamdiu ,  five  qaoad  Quoties ,  fi v  e 
uoad  Quando  .  Hoc  tantum  mandat>  ut  tamdiu ,  limfreftenfer ,  ac  tam  cf><J  •  & 
rohibec?  ne  brevius  impendatur  tempus,  ne  rarior  fiat  revoìutio  ,  &  ne  mag£ 
:rd  fìat  initium. 

Determinatio  ftricU  exclufiva,  eftquse»  tum  affirmaùxe  rum  negative,  rum  per 
lodura  prohibirionis ,  peremptoriè  limites  irrinque  praefcribtr ,  uc  nihil  liceac 
xeraquod  prxcifè praeferiptum eft ,  ìd  eft  >  ur  duratio  fit  tam  long.t  >  &  nec  longi.r, 
ecbrtvior  ',  ut  reiterino  (ìc  tam  frequens  ,  &  nec  frequenti or  ,  nec  infrequenti  or  :  Uc 
at initium tunc  proecifè, non  magis  fero,  nec citius:  Ex.gr.  quando adolefcenti  in 
landa.is  datur ,  utperfexintegrashorasoperam  dctftudiis,  fingulis  diebus ,  ab 
oràfexramatutinàincipiendo>  idquefineulllvariatione,  augmentatione,  aut  di- 
liminone. 

Notandum  tamen ,  pofle  Super  iorem,  quempeneseft  ,  Tkmfkr,  quoad  ullun 
raediftorum  refpefruum  ,  determinare*  refemtionem  aliquam  auc  difpenfatio- 
crn,  quoad qjcedam,admittere,  vel  quando  fatti  eft  determinano,  vel  poftea , 
rouc  ipfi  libct:  Et,  nane  refervationem]eatenus  aliquo  modo  impedire  dster- 
linationem  factam  ,  nullo autem  modo ,  qmad  estera,  tollere  vim  determina- 
onis,  quaj,  iftir.'fervatione  nonobftante  ,  ad  alia  omnia  >  rìrmirerobligat  :  Ex: 
;:pot.(liudima^iller  determinare  ,  utdifcipulus,  per  integrato  feptimanam,  fm- 
ulis  diebus,  abliorà  fexd  matutinà  ,  ad  horari  dscimam  vefpsrtinam,  ftu- 
iis  operam  djt  \  Se  nihilominus  admittere  interruptionem  aliquam  >  aJ 
orpus  cibo  ac  potu  reficiendum  3  &  ad  alia  necefiaria  peragenda  ;  qua  in- 
:rruptione  non  obftmtc  >  firma  manet  ad  alia  omnia  determinatio  fatta,  uti 
onftat. 

Porro,  etiamQ  ,  finiti  i^ione ,  perinde:  (ìc ,  qjòdfpe&atrationem  aliquam  na- 
iralem  ,  five  Temfus  ìllud  >  quód  erat  attionis  illius  adjuncìumj  fuerit  antecedenter 
eterminatum  velindeterminacum:  Antequam  autemaftioinchoe:ur,rmilcuni  inte- 
:R:  Etenim,non  minor  hic  apparet  dirTjrentii.qulm  eft  incer  Poffi  fieri  Se  debere  fie- 
:  Namquan  Jo  tempus  eft  dete/miaitUrti>opòrrec  ut  acìio  (modo  ritè  ride)  inchoc- 
ir  ac  perfieiacur  ,  fccundiim  determinationem  temporis  facìam  ,  live  quoad 
fémdÌH$  fivc  quoad  Quotiet,  five  quoad  Qumdo>  five  quoad  omnes  hos  refpec- 
is  ,  five  q.ioad  aKquos  tantum.  Veruni  ,  qoatfdo  indctermharum  eft  tempus , 
quitur  tantum,-  polfeillam  ìftionem  fieri  t.iliter  fecundum  iltosrefpecìus. 

Ltcet  Tempusindeterminatiim  >  fic ,  maxima  ex  pirte  >  aftionis  merutn  accidens 
:  circumllantia  ,  ncce(Tiiia  quidem  >  quòi  fpcitat  naturam  acìtonisphyficam  & 
uuraltm ,  licet  non  refpcvftu  natura  acìionis  mordi* ,  aut  quatenus  confideratur 
j  genere mwris  :  In  aliquibus  tamen  aftionibus ,  praefertim  in  iis ,  qua?gra  Utim 
romoveotur ,  &  gradus  admittunt  >  circunftantia  eft  maximi  momenti  ,  fi- 
c  ad  a&ionom  promoveadam  ,  fiycad  eam  impediendam  :  Ratione&  Naturi 

li  3  '.ettibus  ; 


254  Generali*  quidam  de  Tempore.  Lib.  I] 

teftibus  :    p  uta ,  fi  fermo  fijt  de  Qt*<ndiu  k  Qtities  temporis,  l  e.  de  ejus  durati 
ne  &c  frequenti*. 

Etenim  ,  indo&rinà  aut  cognitione  acquirenda  (ut  hacinftanttéremillufta 
mus)  quam  intenditftudiofus,  &  ad  qiam  varia  requiruntur opera &ftudia,car 
inpubhcis,  cuoi  in  privatis  exercitiis,  in  libris  multisevolvendis ,  &inperle& 
ruminandis,  ut  &  in  ferii  ac  frequenti  meditatione,&c.  Inltudiisautemillis  prc 
movendis  ,  &  pertìciendis,  multum  intereft  ,  utrum  in  exercitiis  iftis  3  ad  lat, 
gwn  aliquod»  vel  ad  £m>t' tempus  fimul ,  hy.eac  :  Et  utrum  raro  ,  vei  frequenti* 
ad  ea  fé  accingac  :  Quia  ,  qai  dìucius  fimul  operam  dat  ftudiis  ,  magis  proli 
eie,  fi  camera  fint  paria,  quàmis,  quinontamdiu  iisinhserer,  Etquifrequenti^ 
ad  ftudia  fé  componit>  magis  etiamproficit»  modo  camera  fin: paria, qui misqq 
rariusad  hocfeapplicatnegotium. 

Hinc  eft  porrò,  qaóJ  certo dignofeere  polli  nus,  uterduorum  ftudioforuof 
estera  parium  >  majores  fece  ne  in  ftudiis  profe&us ,  Scdocìiorfitnominandus^ 
ac  certo  pronunciare  >  quòd  is  ,  qui  faspius  ad  ftudia  fé  dederat ,  &  diutiusii 
iis  perftiterat  ,  pilmam  alteri  prseripuerit ,  &  longè  prxferendusfit.  Et  vie» 
verta,  uter  duorum  freqienrius  ad  (India  fé  accmxerit,-  &  longiù;  in  ftu 
diis  tempus  ,  fingulis  vieibus  ,  protrax~ric  ,  dignofei  poteft  ex  frucìu  ,  feu  ej 
majori  hujus»  quam  illius ,  in  ftudiis  profc&u,  modo  fupponamus  cantera  eflì 
paria. 

Imo  per  Temporis  longhudinem  8c  frequentìam  ,  licet  indeterminatam ,  ubimi! 
lumintervenitimpedimentum,  evidenter  demonftrari  poteft  >  uter  duorum  majo 
remhabeacad  ftudia  incili  «-ionem  &afre&ionetn,  quodaliter  vixoftendipotefl 
Etquod  majuseft?  tanti  funt  nomenti  hi  duo  refpedtus>  ina&ionibusomnibu 
momentolis ,  ut  ex  iis  me  iTurpaeis  &  applicatis,  dignofeatur  Sapiens  à  Fatuo  i 
Namvixfatis  fui  compotem  eum  habemus  ,  qui  fingulis  horis  nova  aggredita 
atque  ita  tempus  ad  aliquod  opus  perneiendum  fufficiens  non  impendit ,  neque  quo 
cies  necefle  eft  >  adopusfufceptumperficiendumrecurrit. 

At  vero  de  Tertio  Temporis  refpecìu ,  nempe  Quando ,  aljrer  Iongè  Ioquendua 
eft  :  Nam  de  eo  io  fé  confiderai  ,  nihil  horum  dici  poteft  :  Perinde  enim  eft  (  nil 
forfan  ex  accidenti ,  refpecìu  fcil.  capacitatis  ftudiofi,  aut  fimtliumj  ftudiofo ,  quan 
doinchoéc,  fiveferò,fivecitius,  ftudiafua,  mtereft  fateormul  cu  m  quando  mei  I 
piat,  ex  accidenti,  fcil.  quando  ex  eo  temporis  inftanti,  &exelopportunitate  emo.j 
lumenti  aliquid  aut  detrimenti  emergit  :  Ex.gr.  fi  incipiat,  quando  magis  aut  mi  | 
nus  ad  ftudia  aptus  eft ,  aut inftrucìionis capax ;  quando  majus  aut  minus  abakij 
auxiliumexpecìare  poteft;  aut  quando  citius  ,  aut  magis  fero  incipiendo  tempuj 
lorsgiusautbreviusimpendsre  poteft  fi mul,  in  ftudiis  profequendis ,  atque  rurfu  i 
fsepius  aut  rarius  operam  in  ftudiis  reiterare.     Veruni  nate  &  firn  il  ia  mera  furi 
accidentia ,  qua: perpetuò  illam  non  comitantur  aut  circumftant  tempeftacem  5fe 
occafionenv  illis  ergo  fepofitis  accidentibus ,  apparet  hunc  temporis  refpecìum  no 
effe  tanti ,  ac  funt  alii  duo  ,  momenti.    Omneenim  Quando,  feu  incipien  di  tao 
mentum ,  aequale  eft  ;  &  asqualiter ,  in  fé ,  promovet  ftudia. 

Hinceftquòdex  temporis  refpecìu ,  nemo  inferre  poffit  >  uter  duorum  ftudù 
forum  majorem  fecerit  profecìum  :  Ex.  gr.  fupponamus ,  duosftuJiofos  per  ora 
Ria agquales ,  finguhs  diebus,  in  ftudiis  irapendere horas duodecima  &eorumi 


!ap.  V.      Generalia  de  Ttmpore  Religioni  applicata.      is$ 

om  ftudiis  fé  accingere  bori  fexta  matucina ,  alterum  vero  hoià  nona  auc  decimi, 
uisexhoc  diverfooperisinitio,  purèinfeconfideraco,  concludere  poteft ,  hunc 
lum fuperare \*  Ncque hinc concludere  quis poteft  >  uter iftorum duorum  magis 
i  ftudiis  prò  tìciet,  nec,  uter  majore Scuter  minore profequaturftudia  amore:  ne= 
aedenique  ex  progredii  &  fucceffu  divinare  pofliimus,  Qjando,  ideft,q*iotàhorà 
ic>  &  quotatile  opera  m  primùm  ftudiis  dederic.  Arque  ira  longèdifferunthi 
rfpecìus,  Quamd'm  fcil.  &  Quofies  ì  Quando:  Qjod  feriò  ac  diligentcr  in  hàc  con- 
overfia  notandum  eft. 

Quoadhaec omnia &fequentiaquàm  plurima,  nobisviam  praemonftrarunc  duo 
inglidocìiifimi&  celeberrimi,  Daniel  Catvdrey  &  Herbertus  Palmer,  in  accuratillì- 
lotracìatude  Sabbat;  Pare,  i  Gap. 7:  8.  &c,  quibus,  «quitaspoftulac ,  uchasc 
:ceptareferamus. 


C  A  P.     V. 

Generalia  quxdam  de  Tempori  Religioni  auc 
Cultui  Divino  applicata. 

TTiamli  Lecìor  prudens  intelligere  fatis  poflìc,  fine  monitore  »  cui  ufui  fine, 
~i  aut  effe  polline  ea ,  quae  fuperiore  Capite  dièta  funt  de  Tempore  omnia  ;  & 
Jintum  adquaeftionem  noftram  principalem  de  Sabato  explicandam  &  confirman- 
im,  inferviantj  operaepretiumtamenerit,  ea  etiam  Religioni ,  feu  cultui  Divi- 
>  applicare ,  ut  omnia  quàm  clariffima  reddi  nolfint. 

Tempus  religioni,  auc  cultui  divino  appliagWMi ,  vd  Commune  dicitur  ,  vel  Jo- 
nne.  Communi  illud  eft  ,  quod  neceflarió  a<ftus  religiofos ,  non  minus  quàm  alios  , 
>mitatur.  Solenne  vero  illud  eft,  quod  a&us  religiofi  potiùs  comitantur,  feu  quod 
oftulat  aótiones  religiofas  in  eo  peragì. 

Hascdiftin&ionon  eftomni  modo  eadem ,  cum  priori  Temporis  in  ordine  ad 
nnes  acìiones  diftincìione  fcil.  in  Tempus  Indeterminatum  &  Determinatum  :  Quia , 
tttomne  Tempus  Indeterminatum  fit  communi  ;  &  Tempus  omne  Solenne  fit  de- 
rminatum\  In  religione  tamen  datur  Tempus  aliquod  determinatum,  quod  Com- 
une magis  quàm  «To/enw  di cendum  eft  ;  puta,  idquod  abipfoafhi  religionistan. 
mmododecerminacur,  fcm:raeft  aftionis  circumftancia  naturalis  &  Pbvfica  ;  Se 
Jyficè,  non  moraliter  auterhiccconfiderarar  ;  eòque  tantum  eft  Tempus  Com- 
une, Qjare  per  Tempus  Combutte ,  illud  omne  intclligimus,  quod  non  eft  So» 
Wn;  Etid  folum  Tempus  Solenne  volumus  ,  quod  antecedencer  determinatur  à 
)eo,  aut  abHorainibus,  vcl  ad  cultum  in  genere  >  reladaliquam  cultus  partem 
xercendam. 

Te,,ipui  i\\\xd  Commune  Se  Indeterminatum  nullo  pxczpto  divino  fpeciali  manda- 
Jr  ;  imo  proprie  cadere  non  poteft  fub  praeceptum  Dei.  Et  ratio  eft  »  quia  ridi» 
jlum  eft  illud  mandare,  quod  neceflarió  a&ionem ,  fivevelimus,  five  nolimus  > 
quitur.    Hoc  autem  Tempus  Commune  tale  eft  ;    nam  mandata  temei  acìione , 

raandacur 


256       Generaliade7^w*  Religioni  applicata.      Lib.  l\y 

mandatur&  hx>ct.2mpu<s,  adeòqie  tulio  opus  eft  particulari  praecepto.  Porrd, 
coucraji&ioeftinadjec'io,  dicere  Tempus  à  Deo  mandili ,  &  tamen  inde  termi, 
natum  manere  :  Qjia  mandatum  fcmper  tollic  indeterminationem  ;  &  polito  man* 
dato ,  tempus  indeterrainacum  ficdeterminatum  &  folenne. 

Quan.ioergònegant  adverfarii,  prseceptum  Quartum  ,  ullum  Tempus  deter* 
miuacum  ,  quovis  refpe&u ,  fivequoad  Quamdiu>  fivequoad  ^0//*/,  five  quoad 
Quando,  mandare»  reverà  dicunt ,  nullum  omnino  Tempus  nto  manda  ri  pras- 
cepto  :  Nani  quod  ad  tempus  indeterminammattinet  ,  fub  nullum  cadit  pr«cep* 
tum  ;  quia,  ucdiftum,  inj  ungi  tur  c-um  anione  prseceptà,  &  eam  neceffarió  fé- 
quicur.  ,  )■ 

Sic,  licet  nonnunquam  fateantur ,  diri  Tempus  cultù;  Solenne ,  Qonftitutum% 
Fixum,  B^gulatumzc  Sufficìens  :  Hoc  tamen  Tempus  nil  aliui  effe  volunt,  qu*m 
Tempus  indeterminatum  :  Quia  Locum  &  Tempus  sequè  moralia  effe  volunt  ;  & 
hoc  Tempus  merum  effe  cultùs  adjuncìum  ,  &circumftantiam  rneram,  non  ma. 
gis  cultui,  quàm  cuivis  alii  aftionì  debitam.  Atqui  fi  hoc  veruni  (it,  taleTew- 
pus  non  magis  erit  mandatum  in  praecepto  quitto  ,  quan  in  quovis  alio  prxcepto: 
Mam  quodeunque  mandatum  injungit  hominibus  officium  aliquod,  neceffarió  etiam 
injungit  tempus ,  in  quo  prseftandum  eft  orficium  illud:  Ex.  gr.  mandat  Qaintui 
praceptum*  ut  Pareaces  honoremus  »  ut  faciamus ,  quod  faciendum  ptx'cnbunt  ; 
hoc  autem  non  nifi  in  aliquo  tempore  faciendum  eft;  Tempus  ergo,  fed  indecermina- 
tum ,  neceffarió  ,  id  eft  3  naturalitcr)  liabet  annexum .  Unds  liquet,  hoc  Tempus 
sequè  morale  effe  j  &  mandatumefie  in  Quinto  prascepto  >  ac  morale  eft,  juxe^ 
adverfarios ,  ipfum  Sabbatum ,  q:iod  injungitur  Quarto  praecepto.  Quod  quider*  i 
nihil  aliud  eft  ,  quàm  dicere ,  neutrum  reveri  morale  effe»  feà  uiumque  me- 
ram Phyficam  circumftantiam  effe,  fimulcum  anione  ipfà  quam  circumftant  mafl. 
datum . 

Ita  quidem  loquiturT&om*/,  2,  233  Qu*jl.  ili*  Art.  4.  ad'i.  VraceptumÀ 
fattStificatione  Sabbati  l'iter  aliter  intelleBum  ,  e  fi  partim  morde ,  partirà  autem  cerèm' 
wale  :  Morale  quidem  quantum  ad  hoc ,  quod  homo  deputet  aliquod  tempus  vita  fu 
advacandum  divina  .  Ineft  enim  homi  ni  naturali  s  indi  natio  ad  hoc,  quodcwlibeti 
neceffarió  deputetur  aliquod  tempus  ,  ficut  corporali  refezioni ,  fonino  ,  &  aliis  hujufmty 
linde  &fpirituali  refeci ioni ;  quia  mens  hominis  in  Deo  reficitur ,  fteundum  ditìamen  n 
turalis  rationis  ,  aliquod  tempus  deputat  homo  \  {$  fich  abere  ali  quod  tempus  deputat% 
advacandum  divi  ni  s  ,  cadit  fub  prxceptum  morale* 

Verùm  1.  Qaomodo  morale  effe  poteft,  ut  Tempus  aliquod  divinis  deputemiji 
cùm,  fivevelimus,  fivenolùnus,  neceffarió  fequatur  illud  Tempus  ipfam  aftìì 
nem  facram  >  fiiieullàdepucatione?  2.  Qui  magis  mandeturhsecdepuutio  tfl 
poris,  in  Quarto  prcecepto ,  quàm  in  quovis  alio?  quod  facram  injungit  aftió- 
nem ,  feire  aveo.  3.  Hoc  eciam modo,  moraleerit,  quòd  homo  deputet  locum 
aliquem  cultui  divino ,  quia  neceffìim  eft  ,  ut  cultus  fiat  in  aliquo  loco.  4.  Siti$* 
fiet  ergo  moraìitatt  hujus  praecepti ,  fi  unum  diem  ,  autunam  horam ,  toto  vit$ 
npftrse  tempore,  cultui  divino  deputemus:  Quod  quàm  abfurdumfit,  quis  noti 
videt  ?  5-.  Quum  non.magìs  infit  homini  naturalis  inclinano  ad  deputati  duna  tem- 
pus refecìioni  fpirituali ,  quam refea ioni  corporali,  imo  mi;ius,  viderur  jion  ma- 
gis morale  effe ,  fi  non  tn'ums ,  ut  Tempus' deputetur  fplrituil ibus ,  qua  ti  corpo- 

ralibns. 


Cap.  V.     Generalia  de  Tempore  Religioni  applicata.        275 

1  ralibus.    6.  Ergo  in  Quarto  przcepto,  nullum  omnino  Tempus  àDeo  deterj 
mfnatur, 

Hinc  liquet,  quód  prseceptum  hoc  Quartum,   fi  moraliter  injungat  aliquod 

Tempus,  oportecfitdeterminacum,  &  non  indeterminatum  Tempus  illud,  quod 

injungit  :  Nam  Tempus  indeterminatum  non  magis  in  hoc ,  quàm  in  quoyis  alio  prae- 

: 'ceptomandacur ,  utdi&um;   Etquòdadverfarii ,  quando  negant  Tempus  foUnns 

1 aut determi natumhoc  prsecepro  moraliter  injungi ,  reapfe  negant  hoc  praeceptum 

quidquam  de  Tempore  pecuiiaricer  mandare. 

Tempus  J{eligiofwn  Solenne  &  Determinatum ,  illud  ergo  eft ,  quod  neceflariò  pof- 

;  tulat  aftus.religiofos  in  ipfo  peragi  ;  Ica  uc  ,  i  quocunque  &  quomodocunque  decer- 

minetur ,  nece(Tariò  requiric,  ucineo,  fecundum  rei'p^ftus  detcrmìnacos ,  facra 

*:peragantur.  Ex:grf  Quando  quis  decermmat  Tempjris  lolennis  Durationem, 

icuQuamdiu,  poftulac,  ut  toco  ilio  determinato  tempore,  pu:à ,  die,  aut  neri, 

l  facra  officia  agantur,  velunum,  nempe,  vel  plura  ,  iemel  velfaepius  :  Ideft,  uè 

'toro ilio  tempore,  vel  Precemur,  vel  Meditemus  vel  Scripturas  legamus,  vel 

ConcionesauJiamus,  &c.  Vel  ut  hasc  omnia  aut  quaedam ,  pervices,  femel  au: 

jfacpiuspraeftemus.     Similiter,  quando  Frequenta ,  auc  Quoties  deterrainatur ,  re- 

iquiritur,  ut,  quoties  recunit  illud  Tempus,  puta ,   femel  fingulis  feptimanisj 

'vel  ter  fingulis  diebus ,  exerciciis  praedicìis,  aut  fimilibus  nos  totos  demus.  De- 

nique,   cum  Tempejìas  ipfa ,  oppoi  tunicas ,  feu  Quando  deterrainatur ,  puta  ,  pri- 

1  musaut  ultimushebdomadisdies ,  fexta  aut  decima  diei  hora  ,  tum  ut  facris  in- 

cumbamusprsecife  ilio  die,  velillàhorà,  requiritur,  five  cultus  tunc  requifitus 

tic  indefinitus ,  five  fit  definitus  ;  ut  quando  poftulabat  lex  3  ut  Decimo  quarto 

praecife  die  primi  menfis  celebretur  pafeha. 

Omne  ergo  Tempus  antecedentcr  detcrminatum  Solenne  eft ,  &  plus  quàm 
fommune,  etiamfi  decerminatio  fit  tantum  quoad  unum  relpecìum  *  eaque  remijfa. 
ttqujtenus  dcrerminatioadplures  vel  ad  pauciores  extendkur  refpeftus,  &  eli 
temilfior  vel  ftriftior  ,  augeturvcl  minuicureacenusTemporis  Solennitas.  .  Atque 
'tadetermiiutioduorumrcfpefluui:!,  facit  Tempus  magis- Solenne,  quim  detcr- 
tninaciounius.  Et  detcrminatio  omnium  Tempus  adhuc  magc  Solenne  reddit , 
r/uim  determinano  duoium.  Sic  determiuatìoyrn'Hrf,  five  quoad  unum  »  five  quoad 
bluresautomnesrefpecìus,  majoremcayfatfolennitatem,  apkm  remtffa.  Ecde- 
:erminatio  ccnclujìva ad  huc  magis  folenne  reddit  tempus  ,  quàm  imitali*  .  Et  de- 
:erminatiodenique^c/;(/ii-rf  (quando  admittipoteft  five  generahter,  five  particu- 
ariter,  )  omnium  maxime  folenne  reddit  Tempus. 

Notandum  portò,  quòd  ,  ficut  Tempi  s  lnd 'e termimtum  Se  Communi  mtu: aliter 
idhairct  actionibus  religiofis  ,  quiailtaotfìcia,  nifi  in  tempore  ,  prsftare  impollì- 
)ilc eft  ;  fico fììcia (aera, faltem  indeterminata ,  comicentur  Tempus  Solenne  •  quia 
mpoiiìbilecft  ,  Tempus  aliquod  folemie  religiofè  transìgere ,  nifi  officia  quxdam 
eli^iofa  peragendo.  Acque  ita  Thcologicè ,  tam  necefiàrii  funt  acìus  cultus  divini , 
ìddicmfolennem  religiofum  tranfigendum  ,  ac  pbyjlcè  neceflarium  eit  Tempus 
:ommune,  ad  aliquod  opus  agcndum.  Quaproptcr  ,  fatti  fenici  determinatione 
egitimi  (qualis  eft  omnis  detcrnunatio  àDco  fatta,)  pcccarcaius ,  fi  officia  re- 
ìgtofa  non  prxftaremus  ,  proportionatè  ad  determinationem  Temporis  fattami 
ivc  quoad  Conti nuatiomm  tantum,  five  quoad  Frcejucntcm  rivvlutiomm  uotùm  , 

K  k  five      . 


zjG        Generalia  de  Tempore  Religioni  applicata,     tlb.  Il 

five  quoad  ipfam  Hem^flatem  &  Quando ,  fìve  quoad  omnes  hos  refpecìus. 

Nihilominus,  concedei  >  auchoritate  divina,  difpenfatione  ,  quoad  quidam 
nectflaria,  &>  utiitadicam,  interimifìica  officia,  vel  quando  faóU  fuerat  deter- 
minano ,  vel  poftea ,  fine  ullo  fcrupulo,  aut  violatione  cemporis  folennis  >  ilìa  ne- 
ceffona  5  &  maxime  urgentia  peragi  poffunc",  firma  manente  >  ac  vim  fuam  >  quoaj 
alia  omnia  >  femper  obeinente  determinarione  facìa:  Quia,  uti  determinano 
i  faótanonimpedit ,  quominusdari  poiììcdifpenfatio,  ad  quidam  maxime  urgente 
facienda ,  &  non  fine  gravi  incommodo  oaiitter.da  ;  ira  haee  difpenfatio .  qua;  eatd 
nus  tantum  locumhabet,  quatenus  neceiTaria  ilìa  &  non  omittenda  urgeot ,  non 
tolhrvimdeterminationis  ,  quoad  reliquum  ;  veruni  vis  ejus  immota  manet,  noti 
minus  quàm  fi  nulla  concefla  ruiffetomnin.odifpenfatio. 

Praererea  (ut  de  Tempore  iadaerminato  quasdam  etiam  dicamus )  fecundum  fu. 
perius  ditta,  tenendum  ,  quanticatem  Temporis  continuarti ,  eùamindetermind 
tam  fed  ab  nomine  ipfo  prò  arbitrio  Religioni  applicar am  ,  mtiltum  Religioni  prfl 
defie ,  id  eft ,  ad  Dei  gloriarli  &  bonum  animarli m  noftrarum  promovendum  perudj 
lem  effe  >  filongiorfit;  &ècontranonparumofficere,  fibrevior  fit:  Nam  prfl 
culdubio  qui  longius  tempus  facris  deputat ,  plus  Dei  gloriam  cciebrat  ac  fuam  pfl 
movetfalutem  (  modo  caetera  fint  paria)  quàm  qui  brevius  tempus  ifti  deputat  n| 
gotto.  Sicetiam>  de  Frequenti  a  dìccadum  ;  quiacertumtft  >  plus  eum  DqM 
glorificare  qui  fsepius,  quàm  qui  ratius  tempus  ahquod  in  divinis  exercitiis  ìmpei- 
aie  Similiter  de utroque hoc  Temporis  refpe&u  conjunctim  dicendum  :  Quia  i 
procul  dubio ,  qui  longius  tempus ,  idque  fcepius ,  divinis  deputat  exercitiis ,  m*,I  i 
tó  magis  proficit ,  quàm  qui  rarius  &  per  tempus  brevius  hifee  inhrerec  negotiis 
oiagisenim  promovet  cognitionem  rerum  divinarum  \  earum  memoriaui  magi: 
animo infigit  ;  arTeàusfuos  Deum  verlus  ac  divina  magis  movet  -}  corruptione 
nugisdcbellat;  eòqaemortiticationem  &  vivifìcationem  magis  promovete 
folamen  fuum  fpintualeadauget  \  ed  quój  arcìiorem,  longiorem,  ac  fre 
tiorem  cum  Deo  colat  communionem ,  in  iftis  extremis. 

Porrò ,  qui  diutius  fimul ,  ac frequentuts  in  ftcris  eft  occupatus  exercitiis  ,  dei 
rat  fé  Deum  ejufque  gloriam  >  ac  fuam  falutem ,  ardentiori  profequi  amore ,  qn 
qui  contrarium  facit  :  Qji  enim  fponte  plus  temporis  facris  impendìt  >  &J 
piushocfacit>  ìftaproculdubioamat  ex^rcitia:  è  centra  autem  ea  non  amat  ,1 
aulloimpeditus  obftaculo  ,  parum  aut  nihil  temporis  fponte  huicimpenditf 
ercitio  »  &  quàm  rariflìmè  eft  in  Dei  euleu  occupatus. 

Similiter  concludere  pofiumus,  plus  multò  in  piente  proficere  eum  (fi  i 
fint  paria)  qui  faepius  fé  dar  religiofis  exercitiis ,  ac  diutius  iis  inhxrer,    Et  c| 
tra,  minus  proficere  eum  ,  qui  iftis  exercitiis  brevius  dedica:  tempus*  & 
frequenter  in  iis  verfatur. 

Ex  quibus  liquer ,  Temporis  D//m/"o/m#  continuarti  >  feu  Longitudine™  i 
quentiam  >  etiamG  indeterminatae  fint ,  maximi  effe  >  edam  in  acìionibu: 
giofis ,  momenti  ;  &  circumftantias  effe,  fuà  natura  >  ut  ita  dìcam  , 
-ftantiales. 

Veruni,  quód  ad  gv^wdo,    feu  Temporis  initiura  indeterminatum  ati 
longè  alicer  fé  reshabetj  nam  ex  hoc  Temporis  refpe&u  indeterminato,  ac  inM 
fìonfjderaco  >  nullo  habito  accidentium  quoruraYis  refpe&u  ,  rnhil  emolume  I 


(Caj 


p.  Vi     Religioni  utilis  efl:  Tempori*  determinatio,       277 

I  Religioni  emergit  :  Nihilo  raagìs  hoc  Temporis  refpe&u  promovetur  Dei  g^or/a  > 
aucnoftra  falus  :  Neque  exeo  demonftrari  poteft  hominis  erga  Religionem  arTecìio; 
Qjfa  poteft  quis  hac  &  non  alia  hora  opus  religiofum  aggredì?  vel  ex  aftccìione, 
fquiajudicathanc  horam  maxime  opportunam  efle  ;  vele  contra,  ex  nulli  affec- 
tione  ;  fed  potius  quia  cupit  onere  ìftolevari,  u:  ad  alia  fé  cìtiùs  accingati  quod 
tommodè  fieri  poflejudicat ,  fi  hae  hori&  nonaliàcultumDeiaggiediarur.  Ne 
ique  hinc  collidere  poflurnus ,  qu.ìm  parum  ,  aut  quàm  multiim  proiìciar  quis,  in  Re- 
ligione ac  veri  pietace  ,  ut  conltat. 

Polline  camen  dari  accidentiaqua-dam  ,  ratione  quorum,  hic  Tempori*;  refpec 
Jtus  majoris  erìc  momenti,  tum  ad  pietaccm  promovendara.  Ex:gr:  lì  oecafio  ea 
fit  feleéta  ,  in  qua  melius  eft  homo  difpoGtus  ad  facra  peragenda  y  in  qua  majus 
aliunde  auxilium  ad  manushabebit  ;  in  qui  fin^ularisdabitur  opportunità*  aliquem 
peculiarem  Religionjsactum  peragendi -,  Ec  in  quA  minus  impediri  poteft  Tem- 
poris Continua  io  &  Frequenti  a  ,  feti  Quiniàut  &  Quoties  :  Tum  edam  ad  exercitia 
religionisperagenda  ,  iifcil.idfumatur  initium  leu  Temporis  Quando  ,  in  qui  ma- 
gis  aptiac  difpofìti  fumus  ad  facra  perageuda  \  ioquomajos  auxilium  aliunde  ex. 
peSandumeft,  inqjooccalìo  habebitur  aliquod  opus  religiofum  fpeciale  prasf- 
undi ,  &  in  quo  obitaculum  nullum  objicietur  live  temporis  Longitudini ,  five  Fre- 
menti*. Et  è  contra,  ad  exercitia  Religioni*  &  pietaiem  impedicnda  ,  fi  id  fcil. 
ur  initium  t  in  quo  minus  aptiac  aifpofiti  fumus  ad  facra  peragenda;  io  quo 
minus  auxilii  aliunde  exfpecìandum  eft  »  in  quo  occafio  amiccctur ,  opus  al  quod  Re- 
ligiofum fpeciale  pvaeftandi  ;  Se  in  quo  objicietur  obflaeulum  aliquod,  tum  Tem. 
poris  Longitudini  ,   tum  Fnq-untiee. 


C  A  P.     VI. 

Quàm  utilis  aut  neceflaria  fit  Temporis  ad  Dei  cultura 
determinatio  in  genere,  oftenditur. 

Prsmiflìshisgeneralihusj  tumdeTc7w/>o>vabftracìc  confiderato»  tum  de  Tem- 
pore cultui  di  vino  applicato:  Videnuum  mine  in  genere  ,  (  nam  de  parcicula- 
ribus  determinatiooibus ,  tumquoad  varios  Temporis refpecìus  >  tum  quoad  varia 
determinationis  genera ,  poftea  dicemusj  utrum  nec  ne  neceffirium  fn ,  utTempus 
aliquod,  ad  facra  peragendai  feuad  Deum  colendum  ,  determinetur. 

Ucautem  determinationis  Temporis  in  genere  ncceilìtas  aut  utilitas  >  in  ordine 
ad  religionem  autcultum  Dei  >  appareat.  Yidendumpn'mò  ,  num  aliqua  Trw- 
foris  determinatio  utilis  fu  &  neceflaria,  ad  quodvis  aliud  negotium  perJgcntfum . 
ex-  gr.  ad  ftudia  promovenda  ,  ut  clariora  tìanc  omnia. 

Et  quidem  necefììtatena  vel  uulitatemhujus determinationis  Temporis»  ad  ftudia 
promovenda ,  vel  ftmile  quid  agenduna ,  hxc  demonftì  are  poffunt. 

lì  Quòdrcs  fit  rna^ni  momenti  rerum  hurnanarum  cognitionem  acquirere  : 
Atquiuaperutilcfit,  unon  necctfum  >  ut  aliquod  Tcmpus  detcìmmatum  huic 

K  k  2  »C60U« 


278       Religioni utilis eft Temptris  determinatìo.      Lib.  Ili 

negotio  impendatuV.  Res  enim  alicujus  momenti  negligi  non  debet  ;  fed  ideo  pò? 
tiuspoftulat  Temporis  determinationern  ,  ut  acquiratur  aut  perficiatur:  Nemo  ',' 
cuifanumeft  finciput,  Tempusdeputandum  eflejudicat,  ad  papiliones  fecìandas,' 
autadopusaliquod  mutile  peragendum  :  Ad  rem  autem  momentofam'peragen-i 
dam  determinali  debere  t«mpus,agnofcunt  paulò  faniores.  Quare  negotii  ipfìus1 
Neceffitas  aut  Uùlitas ,  dicit  utile  effe  aut  necef&m,  ut  Tempus  ad  idagendum. 
determinetur. 

2.  Qjòd  ,  quando  ad  aliud ,  non  minus  in  Tuo  genere  utile  aut  neceffarium,  urge- 
mur,  imponìbile fit,  hocetiam  negotium  momento  fum  eodem  tempore  pera- 
gere,  &  eodem  animi  fervore  &  vehementiàprofequi:  Quia  utrumlibettotumoc- 
cupabit  hominem ,  &  ab  aliis  omnibus  rebus  diftrahet .  Atque  adeo  necefiéi 
eft,  utveladhoc,  veladillud,  veladutrumque  (fi^quèfìt  utrumque  utile  auc^ 
neceffarium)  profequendum  >  determinecur  Tempus,  ne  utrumque,  aut  faltcm' 
neilludquod.praeftantius  eft,  negligatur.  H*c  ergo  impoiììbilitas  duo  nec*otia< 
momentofa,  quaetotum  poftulant  hominem,  limul  peragendi ,  demonftrat°de- , 
terminationis  Temporis  neceificatem. 

3.  QuòdnonnunquavT.  àftudiisalienatum  nimium  habèant  animum  etiam  illi, 
quos  maxime  fpe&anr*  Unde  neceffe  eft  ,  ut  aliqin  fiat  Temporis  determinata 
ut  huicaverfationiobviam  eatur:  folent  fsepius  Adolefcenres ,  quorum  maxime' 
intereft dottrinarci  acquifere,  à  ftudiis  averlo  effe  animo  ,  eaque  negligere:  At- 
que ideo  neceffe  eft ,  ut  illi,  quos  penes  eft,  Tempus  huic  negotio  conveniens 
prsefcribant  ac  determinent.  Hacc  ergo  inquibufdam  animi  averutio  determina - 
tionemT^oW/,adftudiaprofequenda,  poftulàt* 

4.  Quòd  fajpius  ,  qui  in  ftudiis  animum  non  fatis  fixum  habent ,  facile  in  iis  pro- 
movenda impediantur ,  &levibusocca(ìonìbusavocentur  ac  diftrahantur  ;    At- 
que ideo  ut  iis  impedimentis  et  avocamentis  obviam  earur,  requiritur  neceffariò;' 
ut  Tempus  huic  negotio  impendendum  determinetur. 

5.  Qjòd  multi nefeiant ,  (aut  faltem  fé  nefeire  obtendant)  quod  huic,  quod? 
autem  iìli  negotio  Tempus  maxime  opportunum  aut  conveniens  fitj  aut  quando 
turius  ac  facilius ,  tale  quid  acquiri  polfic ,  &  alii  in  fuo  etiam  genere  neceflaria  non 
prorfus  negligi.  Ideo  neceffe  eft  >  ut  Tempus  determinetur  ad  acìionem  illam:; 
maximi momenti  peragendam,  utobtentuomni  fublato,  deftituatur  excufatione 
omni,  qui  negotium  hoc  neceffarium  negligu ,  aut  cui  cordi  non  eft,  Tempus^ 
aliquod  huic  negotio  impendere. 

6.  Quod  (ìnt  è  contra,  qui  animum  adeo  fÌNum  in  hoc  unico  negotio  habeant^' 
ut  in  id  unum  intenti ,  alia,  in  fuo  genere  nectffària&  non  contemnenda,  prorfus"  ' 
negligant;  autfaltemnelciant,  quantum  temporis  idi,  &  quantum  etiam  aliis-,  : 
impendere  tuta  polline  negotiis  ;  aut  fcrupulis  ac  dubitationibus  ea  de  re  vexentur  ! 
&  diftrahantur  fortean  quotidie ,  ita  ut  piane  inepti  faepius  reddantur ,  ad  ullura  ! 
opus  ritè  peragendum,  Propterea  neceffum  effeconftat ,  ut  Tempus  determinetur*V 
utfalvàccnfcìentiapoftìcfcrupulofus,  autdubitans,  Tempus  conveniens  negotio 
maxime  neceffirio  impendere  ,  &  alia  etiam  non  negligere» 

Hx  rationes ,  uri  clarè  fatis  oftendunt,  utile  effe ,  imo  Se  neceffarium  >  ut  Tempus;   ; 
sd  negotia  q  uievis  mo  aaentofa  per  agenda ,  determinetur ,  ira  demonftranc  per  utile 

stìam  - 


3ap.  VI.      Religioni  utilis  eft  Tempori*  determinatio.       279 

tiameffeacnecefTarium ,  ut  Tem pus  ad  cultum  Dei  cdcbrandum  determinetur* 
£renim> 

1.  Nemónegabit,  R-cligionem&CuItum  Dei  negotium efle  maximi  momenj 
i ,  tum  quo d  fpe&at  Deum  ipfuni ,  tum  quo  J  nos  ipfos  fpecìac  :  In  eo  enim  exer- 
itio  publicc  declarasur  Se  recognofeitur  Dei  Primatus ,  Dominium  ,  Gloria  >  Sa- 
lienza,  Bonitas,  Omuipotencia,  Omnifcientìa ,  Juftitia ,  San&itas,  &c.  Nana 
[ai  Deum  colunt ,  declaranteum  unumac  unicum  e(Te  Deum,  &  unicè  adoraa- 
Inm,  glorificandum  ,  exaltandum  &c  Ec  hominis  finis  principalis eft  ,  ut  Deum 
;Iorificetin  omnibus  R^om.  1 1:  56.  1  Cor.  io:  ;  i*  Atqueica  Dei  refpedtu  res  eft 
tia^ni momenti.  Ita  &refpectu  Hominis  ipfius ,  quia,  fuper  hoc  cardine  quafi 
ertituromnisejusfalus.  Hicrelucet  fummus  Creatura?  honor ,  quando  Creato- 
em  fujtn  ,  ac  Dominum  fuum  fupremum  ,  colie  &  adorat.  In  hoc  fica  eft  homi- 
tisfalus&beatitudo.  Ec  nane  fcelicitatem  fpiritualem  &  fempiternam  omnibus 
liis  negotiis  mundanis  quìbufeunque  praeponere  debec.  Quare ,  fi  negocia  terrena 
Jicujus  momenti  neceflTariòpoftulentTempus  aliqaoddeterminatum  ,  inquocer- 
lus  aefaciliusperagi  polli  it  ;  multò  fané  magis  hoc  poftulabit  cultus  Dà  ,  qui 
Dngèhis  omnibus  anteponendo  eft.  Nemo  debet  falutem  fuam  negligere,  aut 
nedia  ad  eamacquirendamnece(Taria_terrenis  poftponere;  fed  omnia  potius,  ut 
tinfèbona&utilia,  qua?  obftaculo  effe  poiHnc  >  abjicereac  concemptui  habere, 
e  liquet  ex  Mat.  16: 16.  Marc.  8:  37.  Imo  vel  Adamo ,  in  ftatu  integritatis ,  res 
rat  maximi  momenti,  &aliisfuis  omnibus  negotiis  prseferenda  ,  Deumfcil.fo- 
?nniter  colere.  Quanto  magis  erit  id  nobis  nunc  lapfis ,  qui  omnes  peecavimus  »  ac 
tr  gloria  Dei  Rjm.  3;  v.  23.  necefTarium  *  Hoc  clarumeft  &  à  nullo  chrif- 
anonegacum.- 

2.  Exfupradi&isdeDeicuhu,  &  ex  communi  experientià  conftat,  neminem 
offe  cultui  divino  fé  totum  dare ,  &  negotia  fimul  terrena ,  eodem  tempore  ,  pari 
ordì*  aflfc éìu  profequi*  Etenim  Dei  cultus  cotum  hominem  occupare  debec  >  toto 
nim  corde  3  toto  animo,  ac  omnibus  viribus,  Deum,  qui  Spintus  eft,  colere 
ebemus ,  carceroquin  nomen  ejus  in  vanum  fumimus ,  ac  culrum  ejus  profanami; 
<ondebemusvelcogitationibusnoftns,  terrena  animo  noftro  voivere  ,  aut  intcr 
a  vrrfari ,  quamdiu  in  I>ei  cultu  exercemur.  Conftat  ergo  ,  nos  non  poffe ,  uno 
e  eodem  tempore,  &  Deum  colere  folcnniter  (namde  euleu  mediato  ilio  ,  quo 
)eum  colere  dicimur,  quando  ullum  officium  mandarum,  quod  nos  ipfos  ,  vel 
roximum immediate  fpe&ic,  prx-ftamus,  non  loqwimur  ;  fedde  cultu  in  Deum 
nmedia^è  iirc&o)  Se  alia  nobis  etiam  mandata  peragere  •  qua!  vitam  noftram 
>ecì"!nt  cerrenam ,  bonum  publicum  Civitatis  aut  Reipublici* ,  &  aliorum  proxi- 
lorum,  quaeque  diligentcr  fune  etiam  faciend a.  Ecclef.9:  io.  Hom.  12.  11. 
{uriamiuit  negotia,  hanc  vitam  fpecìantia  ,  qure  nonnunquam  vix  cultum  ad- 
nttentcjaculatorium ,  ncdumma£cfoknnem.  Quare,  quumpolììbile  non  (ir , 
t  fubiunana  ha?c ,  eoquodebemiis  modo,  proftquamur ,  &  fimulDeum,  eo 
uodebemus  animi  fervore,  coiamus  \  Se  in  concilo  fic ,  debere  nos/  rito  3C 
lodopracfcripto,  etiarn  haec  caduca  ac  terrena  curare ,  negari  nequic ,  quin  utile 
t,  imòneceffarium,  ut Tempusad Cultum  Dei  folcnnemcclebi  antiurti,  dete>» 
mnetur. 

3.  Cooftat  facis ,  rum  quotidiana  >  (proh  dolor  !  )  experientu  confùrrfatur , 


a8o      Religioni  utiliseftr^w/>^//determinatio.       Lib.  II, 

quàm  averfi  fiiit  homines ,  propter  nataralem  fuam  corruptionem  5  ac  animi  pravi, 
tacerti,  abhocfpiritualiDeicultu;  &  qua  m  parvi  f ariane  neceflarium  hoc  culto! 
divini  officium  ;  imo  quàm  ab  hoc  opere  honorificolongè  abhorreant  nonpauci- 
ita  ut  nifi  determinatimi  eiT.ealiquod  Tempus  ad  cultum  Dd,  verendum  eflèt' 
utnunquam  autrarò  culmi  divino  fé  darent.  Et  hincliquet ,  quàm  neee (Tiri urjj 
(ìt  5  ut  Tempus  huic  negotio  determinetur  ;  quia  cseteroquin  multi  nullum  prorfuj 
tempus,  in  gloria  Dei,  ac  fuaipforumfalute  promovendi  ,  impenderent;  eòqm 
opus  hocce  fummo  neceflarium  prorfus  negligcrent.  Hxc  ergo  animi  in  mulusj 
Jieiutio,  fatis  confirraac ,  cùm  utilitatem ,  tum  necefììtatem  hujus  determinai 
nis  Tempori*, 

4.  Nemo  ignorare  poteft  >  quot  impedimenta  objicere  foleat  Satana*; ,  &  qui 
excufationes  obeendat  noftra  corruptio,  &  quot  avocamenra  creent  terrena  negoM 
ateaceamoppoficionem ,  quam  efficiunt  homines  mali,  in  hoc  Satana  inftruiufl 
ta  ,  Undseit»  quòi  ve/ impediamone  opus  hocceaggrediamur,  vel  ne  in  cuti 
Djì celebrando  pergamus  ;  &  obftaculaiiìa  animimi  abftrahant,  aut  faltemdiM 
hanc  5  etiam  quando  qux.lani  ad  Deum  colendum  inclinatio  apparer  :  Multò  jB 
cemaiagis  efficace*  fore  has  avocationes  ac  impedimenta,  quisnegabic,  quard 
qiiis,  animo  rduiftante,  opus  hoc  fpiritualeag^reditur,  quod  non  raro  (prohM 
venie.  Qax  omnia  abundè  evincunt  utilitatem  ac  neceiikatem  detcrminati 048 
Tempori* ,  ad  Deum  religioie  colendum. 

y.  Quisnonfatebitur,  ignorare  multos  asquimac  juftam  illam  proponioneit 
Tempons  >  qua:  Deo  ejufque  culcui ,  &  qua:  terrenis  iftis  negotiis  dinda  ile  K  Qji- 
busenim  nonconftarepoteft  ,  effeplurimos ,  quicequoplustemporisbioàcis  dar. 
velint,  &  sequo  minus  negotiis  religiofis ,  &  quae  Dei  gloriarci  ac  fuam  ìpforuJ 
falutena  ajternam  fpecìant  :  Prsejudicìis  emm  occupati  ;  &  amore  fublunarffl 
inordinato  abrepti ,  in  rebus,  qua;  animam  fpecìant,  cajcutiunt,  &hifcecad« 
inhianc,  eaque,  raelioribusaclongèprajferendispofthabitis,  ardenrernimisprjB 
quuntur.  Quis  ergòdicec,  aequos  foie  eos  ,  inhacre,  judices ,  &  Tempus^ 
ter  divina  &  terreitria  ritè  divifuros  ,  &  genio  fuocarnali  non  plus  «quo  indul 
turos  ?  Horum  ergo  refpc&u ,  concedent  omnes  arqui  rerum  «ftimatores  ,  ac 
modum  utile  effe,  imo  &  neceflarium  ,  ut  Tempus  divino  cultui  impendendui 
fapienter  determinetur. 

6.  Sunt  ex  adverfo  quidam ,  licet  longè  pauciores ,  qui ,  ignoranza  laborantt 
Scfortean  fuperftitione  quàdam  occaecati ,  vixtutum  fatis  putent  >  uìlum  tempi 
notabile  cerrenis  dare  ;  fedtotum  fere  cultui  divino  immediato  impendere  veltó 
ac  fi  non  etiam  poftularet  Dominus,  ut  officio  noftrofungeremur,  erga  nofmet  i 
fos  ,&ergaalios,  fivesequales,  fi  ve  fupsriores  ,  fiveinferiores,  prò  rationevoc 
tionis  noftras  particularis.  Dari  etiam  quofdam ,  improbabile  non  eft ,  qui  >  li( 
norint  fatis ,  non  elle  terrena  prorfus  negligenda ,  fcrupulis  tamen  perpetuò  vex 
polline  ,  eoquòdproportionerajultam  &  sequàm  ignorenr,  adeòque  fepiusve 
antur  ne  nimiùm  mundana  qua:rant,&  Dei  cultum  folennem  negligane  :  Propter  1 
ergo  &  fimiles ,  oronis  poftulac  ratio  &  asquieas  >  ut  Tempus  cultui  Dei  fole; 
ac  immediato  determinetur. 

Quandoquidemhserationes  ,  vel  figiljatim  confidente  >  firmiter  fatis  evinc 
tgccJlìtacem  deterraiaatioois  Tcmporis ,  ad  cultum  Dei  celebrandum ,  multo 


?ap.  V 1 1.     Utilis  efl determinacio  VuratienisSc  Treq.      28 1 

liùs  ex  iis  omnibus  fimul  fumptis,  concludi  hancnecdlìratemn^bit  nerp.o.   Et 
uòd  in  negotio  Religionisoninss  ha;  locum  habeanc  radon  jan  cft.ndi- 

ius,  &  ne.no  negabit. 


C  A  P.     VII. 

De  Utilitate  determinationis  Temporis  ad  cultum  Dei, 

quoàd  QontìnuationemlcFrequeniUm>  feparatim, 

&  conjunjftim. 

E  utilitate  ac  neceilìtatc  determinacionis  Temperisi  in  genere,  ad  cultum, 

jirn  diximus-,  quiaautem  ,  ut  ex  amedicìis  iiqaet,  variifuat  Temporis  ref- 

pectus&  affrcìiones  hìc  confiderandae  >  pmz  Quamdiu,  Qitoties,  &  gu  indo  ,  hoc 
kit,  Temporis  5  quod  fimul  impendi  debet  ,  Continuano  vel  "Duravo:  Ejus  Fi?- 
.,  lèu^tfo»"«,  poft  intermiiTiones ,  recurreredebet  eadem  temporis  duratio. 
liqueipii  Opportunità*  vel  Tempeftas ,  feu  Quando  opus  inchoandu.n  >  ope- 
Spretium  erit  in  fpecie  videre ,  num  utile  fir  aut  neceflarium  ,  ut  Tempus  religio- 
ni applicandum  >  quoad  hos  refpe&us  decerminetur. 

Hìc  ergo  primùm  de  Temporis  Contrnuatione  &  Frequenti*  ,  feu  de  Quamdiu  Se 
.-,  tum  feparatim  >  tumconjuE&im  ,  agemus  :  &quàm  utile  fir,  uchiTf^- 
f  n/refpecìus ,  in  ordine  ad  cultum  Dei ,  determinentur,  oltendemus. 

Videndum  autem  primo  ,  Num  utile  Gt  ac  NeceflTum  ,  ut  hi  Temporis  refpec  - 
tus  feu  afflcìioncs  determinentur  ,  in  ordine  ad  ullum  negotium  in  tempore  pera- 
gendum  ,  &  quare*  atque  tum  facili  negotio,  utilitatem  hujus  determinationis  » 
'quo  4  religionem  fpecìat ,  manifeftani  faciemus  :  dicimus  ergo , 

i.  Illas  Temporis  affecìiones  (feu-  refpecìus  )  quse  ipfam  aftionem  ,  aut  ipfum 
opus  leu  iiegotmm  j  materialirer  &  fubftan  rial  iter  affi  e  iunt  ,  etiam  quando  inde- 
terminatasfunt  (  quiles  fupra  oftendimus  ruifle  Quamdiu  &  Quoties  ■>  vini  fuam  de- 
rerminationeullanonamittere  ',  &  utiliter  determinari  po(Tc  ;  imò&  debere  j  five 
itimeonfiderentur,  fiveconjurfbm.  Et  ratio  cft,  quia  ralis  determinano 
\  lapienteriniiituta,  redditemolumentum  >  ex  temporis  determinati  obfer- 
vatione  emergens ,  certuni ,  quod  prius  conihgcns  tantum  fuerat  3  quandoquidem  0 
non  politi  determinatone  >  multis  impedimentis  prcepedin  potuerint  etiam  il- 
li  ,  qaibus  cordi  erat  illud  profequi  negotium  :  Auc  ,  propter  ignorantiam 
temporis  idonei  >  occaGonem  inopportuna™  fatis  huic  potuerint  deftinare 
negotio:  Et  illis,  quibus  cordi  non  fuit  negotium  illud  ,  nihil  e::fpecìandum 
fuerit>  eoquòd>   tempus  nullumhuic  impendere  negotio  lubences  voluerinr. 

2.  Quando  negotium  tale  eli ,  quod  poftulecardentem  animi  intentionem  ,  in- 
cede eft,  ut  non  breve  aliquod?  fed  longum  tempus  fimul  huic  negotio  dandum  de- 
terminetur ,  ita  ut  illa  temporis  longitudo  quodammodo  poterit  refpondere  rei  gra- 
vitati ,  &  prsfenti  occafioni  ;  G  nempe ,  (  ut  fupponimjis  )  non  determinacum  fit , 

qu2un 


282        Utilis  eft  determinatio  Duratlonis  &  Vteq.      Lib. 

quàm  frequens  effe  debeac  a&ionis  repetitio  ;  autfi  forte aftio  nunquam  fit  reite* 
randa»  Imo ,  in  hoc  cafu  ,  requiritur ,  ut  duratio  fiat  quàm  longiffiraa,  nec  pò. 
terit  efle  nimium  longa  :  Nam  fi  forte  metuendum  fitneflaccefeantvireshomi. 
nis,  fi  tempus  nimium  Iongum  fuérit,  aut  aliqua  fortaiììs  *necefììtatis  urgens 
avocationern  caufaret  aliquam  -y  refervatio  concetta  aut  difpenfatio  ,  ad  viresi 
interea  rerìciendas  >  &  ad  negotia  ifta  urgentia  perficienda  ,  hunc  metu<n  om- 
nem  tollere  roteft.  Quòd  auceminhoc  cafu  ,  neceflèfit  ,  ut  Tcmpons  Dura.' 
tio  fiat  longior  ,  hinc  iiquet  ,  q  ;òd  mens  hominis  ahis  negotiis  nuper  incerta 
&  tota  immerfa»  non  poterit  huic  negotio  ,  ab  aliis  non  parum  diverfo  aaè. 
diflindìo  ,  fé  totam  ,  primo  quoque  tempore  ,  dare  ;  ideoque  nifi  continua^ 
tio  fit  aliquantulum  longior  ,  ad  alia  prius  vocabimur  *  quàm  hoc  egerimus  ,  agi 
quod  agendum  fa&afuerit  Temporis  determinano  ;  atque  ita  operam  &  oleum  pè» 
demus.  prseterea,  a&io  il  la  precipua  fuas  forte  habet  difficultates,  quas  fupe. 
rare  nemopoteft  primo  inftanti  $  nec  ullum  facere  profecumi  j  fine  longioriop i 
ratione  feria .  Porrò  ,  quae  jam  didiceramus  oblivioni  brevi  tradì  pofiunc ,  fi 
rempus  non  concedatur  conveniens3  ad  ea  animo  fortiùs  imprimendo.  Et  de 
nique  fortiùs  urgebunt  hse  diffìcultates  -,  quando  mens  ab  ifto  labore  aliquantu. 
lum  averfa  eft  >  &  fua  /ponte  ad  id  non  inciinat ,  neque  ita  ut  decet  in  eo  dele. 
cìatur. 

3.  Ha*c  determinatio  longioris  Continuationis  eriam  neceflaria  eft  >  quan- 
do ad  negotium  promovendum  aut  perficiendum  muleas  ac  diftincìae  actio 
nes  requiruntur  :  Quia  fingulas  iftae  acìiones  Tempus  fuum  diutinum  auc  con- 
veniens  pottulant  \  coque  omnes  nequeunt  in  minimo  aliquo  Temporis  fpatio 
perfici . 

4.  Ubi  negotium  tale  eft ,  ut  non  poterit  totaliter  ac  finaliter  ,  una  vice ,  utut 
longiflìma  perfici  9  fed  femper  manet  #què  momentofum  ,  utile  eft  ac  neceflarium , 
ut  determinetur  Ternpus  quoad  Quotìes ,  id  eft ,  quotks  repetenda  fit  eadem  acìio , 
aut  renovandus  idemlabor.  Imo,  necefleeft  »  ut  determinatio  ea  talisfit ,  qua 
negotium  promovere  potfìt;  idautem  promoverenequit,  nifi  fepius,  autaliquo- 
tiesfaltem,  rèiteretur idemlabor. 

5.  Si  res  fit  fua  natura  caduca  ,  &  quae,  fi  aflìduis  aut  repetitis  laboribus  no 
promoveatur&  foveatur,  perire  poffit  aut  amitti,  utile  eft  ac  neceflarium  ,  ut  re- 
novatiolaboris  fiat  quàm  frequentifiìma ,  feu ,  ut  vices  idem  operandi  fxpiilìmè  re- 
currant ,  tam  faspè  faltem  >  quàm  per  alia  negotia  neceflaria  fieri  poffit  ;  idque  li«- 
cet  j  propter  alia  neceflaria ,  quse  fua  etiam  poftulant  tempora,  &  vices  non  rat 
nusfrequentes,  nulla  fiat  Temporis  quoad  dumhnem  determinatio,  aut  lai  tei 
non  ftrfàa  ;  kd  liberum  operanti  relinquatur ,  prò  occafione  data ,  Temporis  du 
rationem  determinare:  Et  ratio  eft  >  quia?  hàc  ratione»  quo  frequentius  aut  fie 
pius  renovetur  labor ,  eo  major  fiet  profe&us* 

6.  Ad  negotium  perpetuò  momentofum ,  quodque  totum  hominem ,  &  anitj 
intentionem  vehernentem  poftulat ,  promovendum  aut  perficiendum  »  utile  eft  a 
neceflarium  >  ut  fiat  determinatio  Durationis  longioris,  &  BJiterationis  frequmtioris 
hoc  eft,  ut  tempus  huic  negotio  deftinatum  ,  &  longius  fit  &  fxpius  recurrat 
AJioquin  vanuserkomnis  labor ,  tum  propter  animi  averfionem ,  lum  propter  ali; 

imp- 


!ap. VH.     Utiliseftdetermlnatio  DuYathnisttFref.      28  j 

opedimenca  fzpius  recurrentia  ,  quibus  omnibus  malis  obviam  ire ,  alicer  non 
oflumus.  g 

7.  Ubiadnegotiumpromovendurn,  vari*  requiruntura&iones,  non  ficcasi-; 
li  intentione  feria  perficiend»,  &funt  alia  quoque  non  negligenda  negotia,  fin* 
joqueviceslongas&frequeatespoftulantia,  utiliusraultdeft,  ut  Conti matto  fiat 
ngtor,  &R/W«»ominusfrequens,  quali  ut  Rjvolutio  fiat  frequentar,  &  Da- 
tio brevis:  ex:  gr:  ad  ftudia  promovenda ,  praeftat  decem  aut  duodecira  horas  fimul 
ipendere,  licetfemsl  tantum  hac  flit  in  hebd^made,  quàm  uc  hae  decem  ,  auc 
lodscim  horae ,  acque  dividimur  inter  dies  fepcem  >  fex ,  quinqae  aut  quatuor  &c. 
tqjs ita (ingulisdiebjsimpendancurtanràn  horas duae  aut  tres>  &c.  Et  ratio 
I,  quia,  finitura  forecpnus  tempus  determinatum ,  quàm  quis  ad  operandum 
uftudendum  bene  elTct  compofitus ,  &  aftiones  omnes  requifitas  eilet  vel  aggref- 
s.  Porrò}  alia  eciamerunt  negotia  iifdem  incommodis  obnoxia,  quae  vel  ora- 
no erunt  ncglecta ,  vel  perfunctoriè  admin.ftrata. 

Haec  ergo  determinano  Djrathnis  longio  is ,  &  I{epetitionis  fatis  frequentis  ,  eft 
rcipuaSc  omnium  utilillìma,  quando  iapienter  fit  conftkuta,  cum  refpecìu  ad 
perantium  vires ,  &  ad  alia  negotia  non  intermittenda  ;  cftqu^  neceflfana  &  ordi^ 
iriè  fufficiens,  ad  opus  illud  peragendum  :  Etenim ,  nullum  aliud  Tempus  eft  Suf- 
:iens ,  &  nullum  aliud  Tempus  extraordinarium  eft  aequè  NecefTariura  ;  Se  Tem- 
is  quotidianum  ordinarium  minus  foIenn3  eft.  Hoc  ergo  tempus  rite  determina- 
rti >  Pnecitfuum  eft  ,  Necefjarium  &  Sufficims  >  ordinarie  fcilicet. 
Licct facile fit hxz ad cultum£):i applicare,  rem  tamen  hifee  propofitionibus 
;plicabimus. 

1.  Utile  eft  ,  ut  determinetur  Temporis  Continuatìo  ac  Yretjumtìa ,  in  ordine  ad 
iltum  :    Quia  live feparatim,  fiveconjuncìim  confiderentur  hirefpeétus ,  fune, 

fé  ac  fui  natura ,  fubftantialiter  religioni  utilcs  ;  &  tanta;  funt  efficacia;  ad  religio- 
ni promovendam  ,  fi  bene  -,  &  ad  religionem  impediendam  >  k  male  conftituan-; 
ir,  ut  ex  Longiore  Continuatimi  Se  Rcvolutione  Frequentiore,  nifi  aliunde  ob/i- 
aturimpedimentum ,  pendeat  nofter  in  religione  prò  feftus  ;  ita  ut  quirite  obfer- 
ic  Tempus  Determinatum  ,  quoad  Durationem  longius ,  &  quoad  Rjvolut-ioncm 
requentius  ,  non  poilit  Dco  non  plusfcrvire  ,  ac  fuam  magis  promovere  falutem  > 
jàm  is,  qui  Tempus  Bw/wac  lnjrcqu<ntius  tantum  obfervat ,  nifi  aliunde  fìat 
iquadifparitas.  Undeliquet,  deterrainationem  Temporis ,  tum  quoad  Dura- 
mem  ,  tum  quoad  Frequentiam ,  in  ordine  ad  religionem,  adeo  neceflariam  ette,' 

nequeat  Tempus  illud  determinatomi  aequo  Longius  autFrequentius  eflè,  (cùm 
ligio  iit  maxime  neceffànaj  modo  fatis  temporis  reliqui  fit,  ad  negotia  noftra 
:rrcna  commede  peragenda- 

2.  Ucileeriameft ,  ut  deternùnetur  Temporis  fimul  in  Dei  cultu  impendendt 
)umio  ;  &  ut  ha?c  proportio  fiat  quam  poterit  Longillìma  >  modo  talis  non  fit  > 
jaehominifummo  efiet  oneri ,  Se  impedimento)  ne  alia,  ad  vitam  noftiam  natu- 
lemneceflaria  ,  peragcreicur,  nifi  concia  fu  d.'fpenlatiobievuiiculi  ttmpoiisjd 

ceffaruiilj  ^eihcienda.     Etceitumeft5  utiLusrfie,  utTcmpusficad  cuirum 

(cilimitatum  ,  Cu  Longius ,  quàm  ut  Ci  Bm-huì  quia  quo  Lon^  us  fuerit  Tcm- 
ts ,  comelius  zc  commodnis ,  pcragi  poHunt  omt-ia  cul'us  genera j  pura,  tura 
ultus  Solitarius ,  :uui  Poroefticus  in  /ausili  »  tumEctitiiafticus  ÌDCOetuEccIe- 

L  1  fiacco: 


284        Utilis  eft  detcrminatio  Duratlonh  &  Freq .      Lib.  1 T? 

fiaftico  :  Sic  meliùs  adminiftrari  poflunt  omnia  cultus  officia,  tum  ad  Dei  gloriane 
tumadnoftram  falutem.  Ecenim  >  fupponamus^/Vwintcgrumdecerminacum  eflèj 
commodèfatispoceritquifque  Déum in  conclavi  fuo colere,  ut  &  in  familiàfu*, 
ac  in  Ecclefià.  Ec  in  his  omnibus  cxercitiis ,  dabitur  occafio  Precandh  Pfalltmtit 
Med'ttandi ,  Legtndi\  &  prseterea ,  in  conventibuspubhcis,  Concionandi,  Sacra* 
menta  adminiftrandi ,  Catecbiqandi  Scc.  Imo  haec  omnia peragi  poflunt  ieriò,  curii 
gravitate  acfolennitate,  finefeltinationeprajproperà:  Dabituretiam  tempus,  ad 
cor  prarparandum  ,  adruecomnìaritèperagenda  ;  ad  frudìus  horum  exercitiorurn 
imbibendosi  &  ad  ea  quae  audiuntur  &  docentur,  altius  memoria  in figenda,  flc 
efficacius  imprimenda. 

Porrò,  utilitas  hujus  Durationis  Longioris ,  hincconftac,  quòd.  i.  Ignorane 
tJamnkorum,  quiinvifibili  degunc  Ecclefià»  crafla  fit&:  palpabilis.  2.  Quòd 
plurima  fine ,  quar  ad  fidem  &  praxin  feitu  neceffaria  funt;  et  fine  quorum  cognin 
tione,  necDeum  ricè  colere  ,  nec  falutem  noftram  arternam  ,  quemadmodumdc^ 
cec,  quserereac  promovere  pofllimus.  3,  Quòd  non  pauci  fine  ftupidi  fatis ,  Se 
do&rinanncapaces.  4*  Quódnacuralìteromnesadhocftudium  malèfimusarTe&i; 
&  plurimi  fint,  qui  in  terrenis  toti  verfentm* ,  &  cogitationes  fuas  omnes  in  hàc 
paludeimmerfashabeant,  utvixacnevixquidemabhisabftrahipoillnt»  5.  Quòd 
culcus  Dei  totum  requirac  hominem ,  omnes  vires  ,  cor  totum  ,  totum  animurà 
&c.  &  quàm  vehementem  animi  intentionem  ,  ut  fiat  cultus  fpiritualis.  6.  Quòd 
tamfaeilè  omnia  oblivioni  tradì  polline,  nìfidiucius&  vehementius  inculcata  aJ- 
tiores  aganc  radices  $  &  verieas  firmiter radicetur ,  fublaeis  obje&ionibus  omnibus, 
&  aliisejufmodiimpedimencis.  7.  Qudi  imprendo  aliqua  in  affeftibusfa<Sta facile 
fa:piusamtftaeur,  &  ad  antiquum  redeat  anima  ftatum.  Quire,  his  omnibus  per- 
penfis,  in  confetto  eric,  utilifììmum  eflfe,  ne  Duratio  fiat  Longior  ;  quia  in  tali 
Continuatione ,  datur  animae  occafio  feipfam  dilatandi  in  devotione ,  &  cxpatiaadi 
per  exercitia  cultus  ,  ime»  &  imprefiìones  alcas  iitis  exercitiis  fa&as  recipien- 
di ,  ac  veriutem  pienius  imbibendi  ,  &  affecìibus  motis  ulterius  progredien- 
ti, &c. 

3.  Quandoquidem  Cultus  Dei  folennis,  feu  Rdigio,  eft,  res  eominuó  necefTaria» 
ac  femperapquè  momentofa ,  utile  etiam  eft  ,  ut  fiae determinalo  Frequenti*;  & 
ut  h^c  cultus  divini  repetitio  fìat  quàm  poterit  frequentiffima  >  modo  necelfitati 
busnacuralìbusacmundanisfatisflac:  Quia,  hàcracione,  communio  anima;  cu» 
Deo  firma  conlervabitur,  cognitio  Dei  &  vericatum  divinarum  non  amiteetui 
impreiHo  divina ,  quae  alias  evanefeeret,  hàc  reiteracene  frequenti ,  vivida  mane 
bit ,  non  obftante  interje&ione  curarum  terrcaarum ,  quas  aptas  nata;  nunc  funt ,  ra 
rione  noftrgs  corrupeionis ,  pias  oranes  cogicaciones  exltinguere,  &  impresone 
delere.  Ut  fi  ex:  gr:  determinatum  f uerit  »  uc  bis  finguiis  diebus  cultum  Dei  ce 
Icbremus ,  utiolim  f3crificia  matucina  8c  vefpertina  ofFerebant  ;  licee  nibil  de  Da 
ratìone ,  auc  Quamdm  finguiis  vicibus ,  dicatur  ;  autfalcera  non  niG  laxa  fiac  Dm 
tionis  decerminacio  ,  haec  tamen  Frequens  iterati©  determinata  impreffione- 
fa&am  confervaret ,  quam  alioquin  citò  delerentnegotia  terrena  interpofita  ;  :" 
Scaugeret,  D^onempe  benedicente,  & negotiis aliis nonnunquam  nullum  im_ 
diajentumobjicientibus»  quomtnus  aliquanto  diutius  folico  ,  finguiis  aut  alci 
m  vicibus  j  commuto  cuna  Deoinculcufolcnoi  colatur.    Salceni  hsc  frequer 


*ap.  VII.    Urilis  eft de  terminatio  VuratUnìs &  Vreq.      %%$ 

■eiteratio  à  Iapfù  totali  cotifer varet ,  guem  repetitio  inf  requentior  induccret  &  cau" 
(àret. 

|T 4,  Exdi&isliquet ,  maxime  utilem  effe  Determinacionem  Temporis  Longìoris, 
rum  quoad  Quando  feu  Conti nuationem  ;  tuoi  quoad  Quotiti  feu  Frcquenti>tm  con- 
unftim  :  Qjiahìcconjunguncurrefpecìusduo  iubftantiales  ,  DumioCciì.  &  Fr** 
iHcntiA:  Et  h2HC  Temporis  proportionsm  fic  determinatati!  effe  omniam  /-r*c/« 
)//4/»  ac  convenie-atiifimam  ,  in  qua ,  maxime  relucec  inftitutoris  fapientia  ac  boni- 
:as,  Ex:  gr:  in  determinatone  Septimi  diei  ,  feu  integri  diei  fimul  >  In  rcvoUnione 
iu:  fpatio  hebdomadis ,  apparet  maxima  convenientia  ,  tum  quoad  proportionem 
totalem  Religioni  deftinarara  ;  nam  Septimapars  tempons  nec  «quo  major  nec 
minor  cuiquaro  apparere  poteft  :  tum  quoad  hujus  proportionis  totahs  divifionem  , 
ita  u*  Dnratio  Temporis  continui  aequo  nec  minor  nec  major  appareat  :  &  Tre- 
ucntte  repecicionts  non  (ìt  major  nec  minor  j  qjàm  effe  debeat  :  Nam  potior  m  ...  • 
lo  eft  h#c  divifio  ,  q  jàm  lì  Scptima  illa  Temporis  pars ,  a?qualiter  in  feptem  partes 
divideretur  ,  &  finguhsdiebus  Sepcima  iliiiis  feptimse  pams  Porno  Religioni  dw- 
dicaretur.     Quodurmeliusinteliigatur,  norandum  porrò  , 

5.  Dati  Temei  i-quali  proportione,utilius  multò  eli  >  ut  Dwatio  fiat  Longior, 
&  Itcratio  rarior  ,  quàm  ut  Itcratio  fiat  Frequentior  ,  &  Conti/matto  brevior  :  coque 
utilius  quoque  eft  ,  ut  unus  dies  finguhs  leptimanis?  cultui  folenni  deftinetur, 
quàm  utfingulis  diebusaliqua  portio  brevior;  auc,  uc  dimidium  diei  >  fingulis 
tribus  aut  quatuor  diebus  3  huic  impendatur  negotio;  quia,  ut  dictum,  vari* 
funt  cultus  divini  fpecies  ,  &  harum  fpecierum  varia  funto&cia ,  feu  diverfseacìio- 
nes ,  aut  partes,  qux omnes in aliquo fpatio  breviori peragi  nequeunt  \  necinfpa- 
tio  ilio breviori  dabiturtempus  idoncumad  nofmec  ipf.s  prcparandos ,  ut  officio 
rìte  fungamur ,  nec  ad  ruminanda  quae  memoria?  altius  rivenda  funt,  &  in  praxin 
redigenda.  Verùm  fi  duratio  effer  brevior  licet  Frequenti*  effet  major ,  aliqja  cui- 
tuspars,  puta ,  velSolitaris,  vel  Domefticus,  <rel  Ecclefiafticus,  prorfusomit- 
tend  us  effet  ;  vel  qua? dam  cultos  o  fficia ,  auc  negle&a  prorfus  >  aut  feftinanter  ni- 
mis&perfunftorié  pratica  eflènt  \  eòque  non  effet  «He  fru&us  laborum  exfpe&an- 
dus,  quemmi.icfperare  poffumus  :  Namprius  elapfumeffu  tempus ,  quàm  cor 
effet  bene  ad  ilta  exercitiapweparatam  acdifpofitum  ;  &  impreilb  ùciléamittere- 
tur  ,  Se audita  oblivioni  traderenrur ,  atque  omnia  curis  mundanis,quibusdentjò  in- 
volverentur ,  effentobruta  &  exftin&a.  Verùm,  quando feparatuv inferrar  dies, 
datur  occalìo  ampia  ,  omnia ruminandi  \  nam  mundanae  omnis  cogitationes ,  Se 
fermocinaìionesjproculruncabeffejubcntur  :  Daturctiam  occafiocumaln*  de  re- 
bus rcligioniscolloquendi.  Porrò  fi  aliterdivideretur  Temporis  illaporcio, 
numecumincommodumpaterenturnecotianoftra  terrena  neceffaria:  Nam^uc  fi 
intcrplures  dicsdividereturilhfeptim3  Temporis  port:o,ita  ut  fingulis  diebusaliqua 
portio  folenniter  effet  obfervanda ,  a  tota*  Ecclefia  ,  quando  effer  iter  aliquota  ad  ne- 
gotia  terrena  peragenda  fufeipiendum  ?  Imo,  fi  lingulis  diebus  publicè  effet  con- 
tcntus Ecclefix  iuturus,  multi,  qui  feti,  ruridegunt ,  &proculà  Tempio  ! 
taot,  nullum  fere  opus  terrcnum  fufeiperent -,  quia  maximam  diei  partem  infu- 
me. ent,ad  Templum  eundo  3c  domum  itenim  redeundo. 

Hincconcluderelicet ,  qiiòdde^eiminatiouniusdieiintegri,iiirevoIutioncheb- 
ignudali  »  fu  fubftantiafiter  omnrbt^,  in  omni  fèculo ,  Uominibus  utilis  t  nifi 

LI  2  qui* 


2S6      Dedéterminatione7*w/w7/  quoad  ^W*.,    Lib.  II. 

quis  putet  fpatium  quatuordecim  aut  federi mhorarum  (nara  tempus  hincden*. 
mus,  ad  corpus  noftrum  fomno  &  cibo  reficiendum ,  neceflarium)  in  feptem  die. 
rum  revolucione  >  nimium  e(Te>  quod  in  Dei  cultu  &  in  noftrà  ipforum  falute 
promovenda  ,  impendatur.  Et  fi  hoc  dici  nequeat  ,  nec  aperte  facis  conftec<, 
feptimam  hanc  temporisportionem  jamabolitarn  effe  ,  nulla  cum  ratione  dici  pò. 
teli ,  Deum  nunc  non  poftulare  hanc  feptimam  temporis  portionem  ,  aut  eam  se, 
quo  longiorem  effe  ,  quse  Deo  >  nunc  fub  Euangelio  ,  ejufque  cultui  dedi* 
cetur. 


C  A  P.     Vili. 

Art  &  quomodo  utilis  fic  Religioni  determi  natio  Tempora ,  I 
quoad  Quando ,  feu  \nllium. 

DTximus,  capite  fuperiore ,  quàm  utilis  fit  Ragioni  &  Cultui  divino ,  Tew 
fiori*  determinarlo ,  tu m  quoad  Quamd'm  fìmul ->  tu m  quoad  Quoties ,  fepara- 
tim,  &  conjunttim  j  reftat  nunc  ut  inquiramus,  num  neceflè  fit  edam  >  ut  ter- 
tius ille  Tempori*  refpecìus  ,  nempe,  Quando,  feu  Tempefta*  ,  eodem  modo  d<*- 
terminetur.  Ac  primùm  videbimus ,  num  hsec  utilitas  obtineatin  aliis  quibufeuo*! 
que  negotiis  momentofis ,  ac  dein  ad  Quando  Religiofum  explicandum  acceue- 
mus. 

i.  In  aliis  negotiis,  eatenus  tantum  utile  eft àcneceiTarium,  ut  OWoaut  Tem- 
pus inchoandi ,  feu  Quando  ,  determinetui- ,  quatenus  accidens  aliquod  concomr 
tanshocpoftulet:  Quia,  utfupradiximus ,  hic  Temporis  refpecims,  ex  acci- 
denti tantum  fit  commodus  aut  iucommodus  ,  ad  negotium  promovendum  ,  ideo- 
que  hujus  rcfpecìiis  tum  tantum  requiritur  determinatio ,  quando  talia  accidentia 
hanc  non  illam  Occafionem  idoueam  &  opportunam  ,  ad  opus.fufpiciendumaui 
promovendum,  redduit.  Ex.Gr,  fihàc  hora non  alia aptiores  ac  magis  com- 
pofitr  fimus  >  ad  opus  tale  peragendum  ;  fi  pauciora  occurrant  impedimenta^ 
iì  plura  aliunde  ad  manus  fuerint  adjumenta:  Et  fi  hàc  decerminarione  confti 
tuta  ,  exa&ius  obfervari  poiìlt  determinatio  cum  Qontimatknis ,  tum  Freqitti 
ti*,  facìa. 

2.  Quando  obfervatio  determinationis  Tempori*  Solenni*  zc  Precipui,  \d  eft* 
Cominuattonis  &  Frequenti* ,  poftulat ,  ut  fiat  etiam  determinatio  tempeftatis,  feu 
temporis  ,  quoad  Quando ,  tum  etiam  haec  determinatio  utilis  eft  :  Ex.  ór.  fi  fingulis 
feptimanis  dandus  fit  unus  diesftudiis>  utile  videtur,  ut  ille  dies  nomine?  ur>  ne 
forteanprorfusnegligintur.ftudia:  Accurate tamen  loquendo  dv  hoc  refpecìu,  in 
fé  considerato ,  non  apparet  admodum  necefle ,  ut  praedeterruinetur  ille  dies  ,  at> 
ipfo  ftudiofo ,  aut  ab  alio;  ita  ut  neceflariòfitvel  primusvel  fecundus,  vel  ulti- 
mus  feptiman*  dies  ;  Qui2  nullus  dies  in  fé  adftudia  alio  aptior  eft  ;  omnes  enim 
fuacajqualcs  -f  &po^clckcerminationJSPniusdiciincyclofeptiraa^ai>  utoo  fequi- 
"~"      '   """    -     '"'  '  '      •     -  -  •  iah  , 


Cap.   Vili.  DedeterminationeT^^àquoad^/4^.  287 

tur ,  ultimum  faltcm  feptimana:  diem  ftudiisdandumefiè,  fi nullus  anteccdentium 
fcuic  negocio  applicatus  fuerit, 

3.  Hmcliquet,  hunc  Temporis  refpe&um  Iongc  difFerre  ,  abaliìs  prioribus  : 
Nam  ,  licec  nulla  fieri  pollìt  notabilis  mutano  in  determinatione  Tempori*  ?r*ei- 
pui ,  live  quoad  Quamdiu,  five  quoad  Quoties ,  divifim  velconjuncìim  ,  fine  no- 
tabili aliquo  negoni ,  per  id  tempus  peragendi,  damno  ;  in  determinatione  ta- 
nisn  refpecìus  hujus  Quando  ,  feuTempons,  quando  ordine  inchoandumfit  o» 
pus,  fieri  poteft  mutano,  àdiefcil  fepnmanx primo ,  ad  ultimum,  fih'eullooar 
tabili  detrimento  ■•  Frequtns enim illa Continuano  ,  pura,  dies  integeriìngulis  fep- 
timanis ,  seque  conducet  ad  ftudia  promovenda  ,  five  ille  dies  tic  ultimus ,  five 
pnmus:  Chiare,  fineullo  incommodo ,  poteft  haec  determinano  mutari,  prop- 
ter  commodum  aut  incommodum  aliquod  adventinum  ,  fixa  ac  immutabili  femper 
lenente  priori  neceiTaiià determinatione?  quaeeftde  Temporis  Durativnc  &Fr<?- 
mtntià. 

4.  Licetnccefienonfit,  ut  hujus  refpe&ùs  determinano  fiat  immutabilis,  uc 
dicìum,  quando  tamen  ,  negorium  tali  tempeftaceperagendumad  plures  in  vici», 
cimifpc&at,  qui  uniconcurrere,  ac  (ibi  invicem  ausilio  effe,  tenentur  ,  utile  & 
necetfanum  eft  ,  ut  fiat  determinano  i?  Quando  ,  feu  Temporis,  quando  aut  in 
quo  ,  adopusaccingendumeft&concurrendum  ;  Et,  ucidemconftituattK  Tem- 
poris initium  :  Quiahicoccurrit  accidens  aliquod  necelTariò  hoc  poftulans,  nem- 
pe,  commu  iie omnium  beneficium  &  interejfe  :  Etenim  nifi  Tempus  opus  illud 
inchoandi&  aggrediendieffetdeterminatum  ,  efient  illi  cooperarli,  qui  concor- 
rere debenc ,  fìbiinvicem  non auxilio  fed  impedimento",  narri  /j/accederent,  alu 
/xdilcedentibus,  &  hi  rurfusredirent ,  ifiis  difcedentibus  i  atque  ita  forte  nun- 
quam  juncìis  humeris  opuscommuneaggrederentur. 

Jam,  ut harccultui divino  feu  Religioni applicemus ,  haecdicimus. 

1.  Determinarlo  Tempora  ad  Religionem  ,  quoad  ri  Quavdo  feu  Temporis  or- 
dinem  ,  aut  initium  ,  non  urilis  eft,  in  fé;  fed  accidentaliterutilis  effe  poteft  ; 
quatenus  hujus  determinatio  ufui  eflepoflìt ,  ad  meliorem  obfervationem  Tem- 
poris determina  ti  quoad  Quamdiu  &  Quoties ,  Etenim  fideterminatus  fu  dies  unus 

sfeptimanw,  utile  eft  ut  indicecur  quotufnam  fit  ille  dies,  primusvelfecun- 
,  dus  vel  feptimus,  ne  alia  negotia,  qu« ,  fi  praHcrermiiuretur  certusdies,  facile 
;  removcri  potuiffènt,  aut  ita  difponi ,  ut  nullo  cilene  impedimento  >  lantani  diei 
,  ©bfervatioiiem  incerturbent/&  impediant. 

2.  Utilis  etiam  eue  poteft  hxc  determinatio  ,  in  quantum  alia  accidentia  eam  ur  - 
gerepolìmr,  nempefieo  tempore  ,  auxilium  ahorum  exfpecìaripoMìt,  ficùm 
majori  hbertate.  Se  cum  mdio-i  animi  difpofnione  ,  facra  peragi  polline ,  alias 
perindeeft,  quotus  dies  ficad  lacrad^h.iaius  :     Piimusnon  magisconducit  ad 

•  Dei  gloriam  &  noftram  falutem  promovendam  ,  quàra  Secundus  ,  Tertius ,  Sex- 
ius,  aut  Septimus  ,•  ncc  Septimusmagisqjì  n  Primus,  frc.  in  fé. 

3.  Daritamcn  poteft  aliud  accidens ,  quod  unlitatem  hujus  determinationis  in 
facris,  perfuadeat,  quim  quoj  in  mundanis  negotiisreperirieft;  nempe  commenn» 
ratio  particularis  cujujdam  operi:  Dai ,  tali  tempore  aut  die  effetti  Ejufmodi  et3nt 
quidam  dies  fob  V.  T.  inftituti;  talisaici  dei  :i  •  innario  uc.lis  effe  poteft ,  a<!  gra- 
ficuaìasm  nolUara  excicandam ,  ad  affeews  noitros ,  pro  tali  beneficio  aveepto , 

LI  3  comi  3 


a88s     De  mododeterminandir^/^fo//g/^«»      Lib.  II. 

concitandos,  &c.  Hoctamennon  obftante,certumfempermanet>determinatioJ 
nern  hujus  refpe&us  Temporis ,  in  fé»  nulliusefle  momenti  ad  Religionem  in  gè» 
nere  promovendam  ;  eòque  non  effe  fubftantialiter  neceflariara. 

4.  Hinc  fequitur  ,  hoc  determinatimi  Tempus ,  feu  Quando ,  mutari  porle , 
fcil.ab  ultimo  die  ad  primum  feptimanae  ,  auc  è  contrai  primo  ad  ultimimi ,  fine 
ullo  detrimento,  nifiquodabaccidentealiquofortean  fluerepotefte  Nam  etiam 
fatta  hìc  mutatione ,  eadem  Temporis  proportio  ,  actoties  recurrens  ,  impegdc* 
turfemperfacris.  Quare,  nullumeitfubftantialecommodumaut  incommodum,, 
convenientiaautdìfconvenientia  in  mutatione  ,  autinconftmtipraefcriptione  hu. 
jus Temporis refpe&us,  fcil.  Temperatiti  aut  Ordini;  ,  in  fé  confiderati.  Unde 
fequitur  ,  quód  perpetuò  praeferibi  poffit  idem  dies  etiainfub  N.  T.  qui  pr*. 
fenptus  erat fub  V.  T.  finihil  accidentale  mutatiojncm  urgeret,  abfque  mmimo 
Religionis  detrimento  :  Et  fi  mutationem  perfuadeat  accidentalis  aliqua- 
confideratio  ,  quòd  ille  dies  mutati  polfit  >  fed  ab  authorkate  prsedito.  Et, 
quòdperinde  (ìt ,  adreligionem  in  genere  exercendam  &  promovendam,  fivepri. 
mus  five  alius  dies  nunc  prò  ultimo  conftituatur  ,  nifi  accidentali*  aliqua  confidera- 
tio  ,  dicat  hunc  diem  aliis  omnibus  prasferendum  effe. 

5.  Qa3ndoquidem  determinatio  &  Durationis  &  Frequenti*  Temporis,  omni. 
bus  omnino  hominibus  sequè  utilis  eft  ,  fuppouta  hàc  determinatone  ,  u:i!c 
erit  »  accidentaliter  faltem,  ut  fiat  aliqua  hujus  refpettùs  feu  Ternpeftatis  de. 
terminatio  i  imo  ut  idem  Quando  determinetur  ,  ut  alii  aliis  nonunt  impedi- 
mento i  fed  auxilio  ,  in  omnibus  cultfo  divini  fpeciebus  ac  partibus  &  eter- 
ei tiis. 

6.  Notandumtamen,  quòd,  ficut  omne  accidens  natura  pofterius  eft  fub- 
flantià  >  cujus  elt  accidens  ,  licet  forte  tempore  fimul  ile  ,  puta  fi  fit  acci- 
dens infeparabile  \  ita  haec  accidentalis  determinatio  Ternpeftatis ,  vel  Ordinis 
Temporis ,  fit  naturi  pofterior  fublhntiali  determinatone  Duratioms  &  Tre^uentiÀ 
licet  fimul  tempore  :  Quarelicetflprimus  ordine  dies  Septimansdeterminatus  me- 
ritabinitio,  unicum  imo  die  incyclo  feptimanae  »  diei  ramenuniusinillocyclo 
determinatio  ,  naturi  prior  erat,  quìppefubftantialiter  utilis,  cum  altera  determi- 
natio, nempeparticalarisdiei ,  fueiit  tantum  jccidentaliter  utilis. 


C  A  P.    IX. 

De  modo  determinationis  VtoiorwxiTimptris  refpeo 
tuum,  in  ordine  ad  Religionem. 

Supra  Cap.  IV.  Diximus ,  determinationem  Temporis  confiderari ,  vel  refpeftn 
diverlarum Temporis  ajfeBionum,  Qgamdw  fcil.  Quoties  &  Quando;  vel  ref- 
pecìu  Modi ,  fecundum  quem  fit  determinatio ,  hoc  eft>  vel  Bjmifja  eft ,  vel  Strida 
determinatio.  De  determinatione  Temporis  priori  modo  furapta  >  jam  diximus  ;  fe- 
quitur >  urde  modo  determinationis,  quaedam  dicamus,  &  quomodo  hoc  ref- 

pecìu 


Cap.  IX.  DemododctetminandiTmpHsRelzehfum.      289 

pectu  utilis  fic  Tcmporis  determinano  >  tum  ad  alu  negoria  pcragenda  ,  tum  ad 
cultu  n  Deicelebrandum.     . 

QuòJ  ad  alia  négotia  artlntt ,  haecfufficerepoflunt. 

1.  UMnegotiuintitmaximi  momenti,  idqu? per cotwtì  vita? noftrardecur fura  , 
itaucquomagispromoveruropus,  eo  magis  pe-f  e  auir  ipfe  homo,  ibi  determi- 
nano txclufiva  non  eft  utilis  ,  nedum  neaflaria,  open  g  neraliterconfiderato  ,  li- 
jeet Temponsproportio  determinala ,  tum  quoad  Quamdiu,  tuoi  quoad  Quot'us 
fit  vel  maxima.  Ex;  gr:  utile  non  eli  >  ntdum  neceiTe  ,  urfìuJiofusita  ad  tenvrus 
deterrainatum  alligecur ,  utnonliceac  ip&Otm,  nec  Druix: ,  r,:cFnq:tentÌHf  , 
ad  ftudia  Ce  applicare,  quàmconftiturumeft;  nilif  ortè  ftudiofi  valetudo,  aut  ii- 
«ilealiquodaccidens,  prohibeat. 

2.  Ubi  fapienterfaris  fieri  polfic  determinano ,  qua?  nullo  fitobflaculo  ali'is  ne-  - 
gotiis  neceflanis ,  utile  eft  in  tantum,  ut  fiat  determinano  initialisy  tum  quoad 
QiamdiutJium  quoad  Ouoties ,  tumetiam  quoad  Quando  >  id  eli,  ut  per  totum 
Tempus  determinatum  ,  &  non  per  tempus  aliquod  orevius  \  idque  quoties  fecun- 
dum  detcrminationem  recurrit ,  &  non  rarius ,  Se  tam  citòac  noaraagis  fero >  nof: 
ime  operi  accingajc.us. 

*,.  Ubi  nulla  apparet  animi  averfio ,  &  imrainet  periculum  intcrruptionum  ;  Se  ' 
ubi  lapiencerfarisnequicfem  per  fieri  determinati©  ;  ibi  neceiTariò  requiritur  ejuf- 
modi  determinano  inhidis  :  Quia  nullo  alio  modo  adducetur  is ,  quibus  eft  animus 
parum  ad  hoc  opus  inclinatus  ,  ad  tantam  faltem  portionem  temporis  itti 
impendendam  negotio  ;  nec  alicer  prsecaveri  poflunt  impediménta  alia  om- 
nia. 

4.  Qui  fapienter  fatis  difeernere  nequeunt,  quanta  Temporis  portio  ordinario  » 
ncceffana  fitaefuffìciens ,  quod  tali  operi  impendatur;  neehbenter  fatis  totum  ìl- 
lud  Tempus  impendere  veline  $  &  quibus  dcefl  authoritas  ,  adalios  involuntarios 
cogendos,decerminationem  Temporis  Precipui  Conclujivam  unliter  facere  nequeunt. 
Qjia,  quando  deell  fapientia,  non  probabile  eft?  juftam  Temporis,  per  omnes 
fuos  refpe&us ,  propornonem  determinatum  iri.  Eeimprimis,  ubi  deeft  voiun  - 
tas ,  parca  miniserie  decerminatio  quoad  Conti  nuationem  &  quoad  Frequentiam  ,  & 
intempeftiva  mmis  quoad" Ordinem,  Et  denique,  ubi  deeft  authoritas >  determinano 
prorlus  invalida erit,  &contemptuiexponetttr ,  &  facile  rejicietur. 

5.  Verum  è  contra  ,  qui  fapientia  pollent  ad  determinaeionemadaequatam  facien-' 
dam  >  necabundantem  quovis  refpe&u  ,  nec  defecìivarn  \  Se  fenó  velint  negotium 
illud  ,  quod  determinatoillo  tempore  fieri  debec  ,  perfici  aut  promoveri  ;  &  pol- 
lent etiam  authorirate  ad  inferiores  cogendos  ,  admodum  utilieer  detenni  nationem 
Temporis  Precipui  facere  poifunt  :  Sicenim  auxilium  fercur  ignezaotihos  i  no»  • 
leotcs  coguntur  >  &  volentes  optimà  fruuntur  (ècuntate  ,  ìh  de  cerna  inaciooe 
fatta. 

6.  Qaindoiìatuitquispericulum  facere,  numaliihabeant  animumadftuiiabe- 
ncaffe&um,  utilis  efi  Rt'm;]ft  Temporis,  quoad  omnes,  vel  quoad  aliquos  tan- 
tum  refpecìus ,  determinano.  Qui  cairn  in  ftudiis  delecìanturóccaiioncm  habenc 
ea  profequendi  ;  qui  autem  nullo  tenenturlitcrarumdefxderio,  cxcufacioncs  facile 
necìent  »  atque  ita  animi  averfionem  citò  demonftrabunc. 

7»  Ew»  hunc  aut  ùmilem  cajum  >  h*c  deccrmìnatio  i\cmsjf4  non  cR  fuffoiens  ? 

■M 


290       Demododeterminandir^/w/  Religiofìm.      Lib*  Ili 

nec  quoad  omnes  Temporis  refpe&us ,  nec  quoad  duos  prrcipuos ,  Qwimiiu  fciL 
&  QyotUs  :  Nam,  hac  rcncifla  determinatione  non  obliarne ,  genio  fuo  indulgere  pof- 
funt  Involantarii  :.  Ignari  nefciunt  quo  pafto  malo  racderi  poflìnt  ;  nec  ulia 
conftituitur  ratio  ad  obviam  incerruptionibus  eundum  >  auc  ad  alia  collenda  impedì.' 
ménta*  1 

8.  Ubi  necefrj  eft ,  utfintquadaminterruptiones,  aut  ubi  valde  probabile  eft 
fore  tales  ;  utile  ibi  &  neceflanum  eft  ,  ut  fiat  determinano  Tempori:  Precipui ,  cuna 
refervatione  generali  vel  particolari  :  Hoc  eft,  ut ,  non  obliarne  praciia  ifta  deter- 
minatione,  concedati tempus  ad  corpora  cibo,  potu & fomno refìcienda ,  Scila 
quidam  maxime  neceflaria  &  urgentia  peragenda  j  ut  hac  ratione  deter  minatio ,  li- 
cer femper  in  vigore  maneat  3  nulli  fit  oneri  $  nec  occafio  hinc  cuiquam  praebeaturr 
tale  quid  objìciendi. 

9.  Notandumtamen,  quod  determinano  ConclufivaTemporis  Precipui  manere 
poifit  firma,  immutabilis  ,  ac  femper  utilis  >  ad  acìionem  prmcipalem  complexam, 
promovendam,  etiam  quando  determinatio  aliqua  particulans  alicu/us  actionis, 
quae  ad  principale  fpectatnegotium,mutatur,eoqaòijam  force  oneri  eflct ,  quod 
prius  utile  fuerat:  Ex:  gr:  Determinatio  duoderiinhorarum  fimul,  (ìagulis  iepti- 
manis ,  firma  raanere  poteri ,  ac  femper  utilis ,  ad  ftudia  promovenda ,  licet  deter- 
minatio, prius  edam  utilxter  facta ,  unius  aut  duarum  horarum  ,  qux  ftudio  hujus 
autilliusparcicularisfcienrias,  aut  artis  liberalis,  daodse  erant  torà:,  mutetur  ac 
rollatur ,  propter  aliquod accedens  incommodum. 

Ut  hxc religioni  applicemus ,  fequentes  ponimus  afTertiones. 
1.  Nulla  determinatio  E  xdujiva  utilis  eft  Religioni,  in  genere  conGderatae, 
Hoceft,  utilenoneft>  utdeterminetur  Temporis  Longitudo,  itautnec  longius, 
nec  breyius  effe  debeat;  autTemporis<Wo>  &Tempeitas,  ita  ut  nec  citius  nec 
magc  fero  fiati  ni  titim.    QuiaReligio,  tumquòilpeSat  Dei  gloriarci,  tumquòd 
fpectat hominis falutem ,  eltpraecipuumhominisopus,  8cfemperlicet  (fi  non  ne. 
cede  fit,  )  id  opus  profequiac  intendere,  quotiesid  permittentnegotia  terrena  ne- 
ceflaria,   Mecufpiam  in  fcripturis  fit  talis  Decerminationis  Exclufiv*  mencio» 
quod  fpectat  Religionem  in  genere.     Quòd  fpectat  quidem  quofdam  particùlares 
aftus  cultùs ,  erat nonnunquam  Tempus  Exdujtvè  determinatalo!.   Ex:  gr:  Exclu» 
fìvè  deterra  inatus  erat  dies  o&ayus  infantis  raafculi»  ad  circumeifìonem  :  Sed  & 
hsc  determinatio  Exclufiva ,  tantum  eft  refpedt-U  Qrdinis  aut  Quando  ;  non  refpecìu 
Frequenti* ,  aut  Continuationis»    Quoad  Frequemiam  etiam  erat  quasdam  determi- 
natio F#c/«yn;4quorundamofficiorum,eorum ,  puta,quaefemelquotannisperagen-  , 
da  erant:  Ex;  gr:  celebratio  Pafcha  &  ejufmodi  feftorum  anniver/ariorum  ;  ut  & 
eorum  ,  quae  femel  tantum  adminiftranda  erant,  ut  circumeifio.     Quoad  aurem' 
Temporis  Dumiommzm Quamdiu ,  nufquam  legimus  determinationem facìam  effe 
Exclu/ìvam,  ita  ut  illicitum  eflètdiurius,  quàm  per  Tempus  determinatum  ,  cui- 
tui  divino ,  auc  actibus  religionis  nos  dare.    Hinc  patet ,  peccatum  non  eflè ,  fu 
eros  celebrare  conventus  diebus  profeftis  ;  quia  determinatio  Temporis  facìa,  in 
Quarto  decalogi  Pra:cepto  ,  non  eft  Exclufiva:  Ipfis  enim  Judacis  nur.qiam  fuic 
tahs  determinatio  :  Nam  mulcos  alios  dies  feftos  praeferipferat  iis  Deus  ipte ,  prae. 
ter  Sabbatum  hebdomadale.  Sed  de  hoc  plura  poftea  Libro  IV.  Ubi  de  Decalogo 
agemus. 

2.  Utih's 


Cap.  I X.     De  modo  determinandi  Tempus  Rslfghfum.      %$\ 

%.  UciIiseflcpoteftdeterminatioIwV/4//'/,  quando  adeo  fapienter  iniìituca  cft 
quoad  varios  Temporis  refpe&us,  utnollum  per  eatn  objiciatur  negotiis  noftris 
bioricisneceffariisimpediraentum:  Hoceft,  dicipoteft,  tantam  Temporis  por- 
tionem ,  tocics  recurrencem ,  ad  minimum  requiri  poiTe  ,  &  aifignari  debere.  Ex: 
grrfingulisdiebus ,  tum  tempore  maturino  ,  tum  vefpercino*  borse  qaadrantem 
ad  minimum  e ulcui  divino  folicarioimpendendum  effe:  Qjì  determìnatione  non 
©bilame,  pofTlnt,  qui  nane  deccrrainarionem  fibi  ipfis  faciunt,  dati  occafione , 
cerindiehoraequadrantem,  au:  >  bis  fingulis  dicbus ,  horae  dimidium  buie  cultui 
folitario  ìm  pendere. 

3.  Qjòjfpe&ac  determinitionem  Ctntlufivam  Temporis  Vrétcipui  \d  efl ,  Tem- 
poris q  ioaj  Quamdiu  &  Quoti;:  ,  qua  determinatur ,  tantam  Temporis  portionem» 
roties  recurrencem ,  fuffìcientem  elfe,  aonpoteft  fieri  utiliter  ab  eo,  cu:  deeft  ea 
Sapientia,  Benevolenza,  &  Authoricas,  quxhicrequiruntur.    Ecenim,  fidefit 
iis  Sapientia  ,   ad  Tempus  cotale  determinandum  ;  aut  ad  iJ  Tempus  totale  rii è  à'u 
videndum  >  inter  Contmuathnem  &  Frtquentiam  ,  facile  errare  poftiint  :  &  >  fi  fu- 
p-*rfticio(i(ìnr  ,  Tempus,  tum  quoad  Quamdiu  >  tum  quoad  Quoties ,  aequo  longius 
determinare  poflTunc  :  Ex  adverfoautem  ,  fi  terrena  nimium  follate  quaeraut ,  por- 
tionem Temporis  aequo  minorem  neceflariò  determinabunc ,  aut  lì  forte  portionem 
gquam  felegerint,   malèeam  divident  ,  &  vel  Durationem  aequo  Longtorem  &  i\e- 
leutiovem  lnfreqxentiorem  facient  ;  vel  e  conerà  t\epetit$omm  3ut  Revolucioncm  Fre- 
yuentiorem  >  &  Durationimxquo  hlitiorem.     Non  cltergò  credendum  j  pò  (le  fa- 
lentia  (ufficienti  non  inftrucìum  ,  Tempus  hoc  Pracipuumy  Svinine,  Necejjarim»  , 
k  Ordinarie  Sufficiens  ritè  determinare.    Si  male  funt  erga  Religionem  arTeSi ,  cer- 
um  eft,  nolle  eos  Tempus  Suffìchns ,  fi  ve  quoad  QuaatÀm  ,  live  quoad  Quoties , 
Sterminare  ,  fi  ullum  determinabunc.    Ec  ,   fi  defit  authoritas  ,  inutilis  crit 
kcerminatio  ,    ut  uc  fapienter  fatta  ;  quia  nemo  ad  cam  fanftè  obfervandam 
ogetur. 

4.  Admodum  utilis  erit  determinati©  Conclufiva  Temporis  Fntxipui ,  feu  &  Dw- 
AtionisSc  Frequenti*,  ab  iis  fatta,  qui  fapientià  pollent >  bene  erga  religionem  funt 
fletti ,  &  aurhontate  praediti  funt  :  Quia  fic  nemo  movere  poceft,  de  Kecefjitate  auc 
lucetemi*  illius  Temporis  ,  fcrupulum.  Et  qui  involuntaiii  funt  aut  refrattari!"  , 
ogentur  j  qui  autem  voluntarii  funt ,  fummà  cum  alacrirate ,  fepofitis  aJiis  nego. 
iis,  deierminatum  Tempus  fanttè  obfervabunc  :  Hincliqutt,  determinationem 
Jnius  diei  in  cyclo  feprimanae  ,  à  Deo  fattam ,  maxime  uilem  effe  :  &  illud 
*empus  fic determinarum ,  Tempus  efTc  cuhus  divini  Solenne,  Praciptwm,  No 
'ffarium  ,  &  Ordinarli  Sufficiens.  Et,  rrandatum,  tale  Tempus  injungens ,  fub- 
antialiterutileefTe omnibus,  inomni  feculo  ,  hominibus, 

5.  J^o»//^  determinano ,  tum  Continuationis ,  tum  Frequenti*,  quoad  aliquos  Re- 
gionisattusparcicularcs,  utilis  effe poreft  ,  partim  ad  Religionem ,  tanquamrein 
uxtmè  neceffariam,  curaenoftraecommendandam  j  partim  ad  affé  ci  us  inf^riorum 
rgaRclig'ioncm  probandos  \  ut,  quando  mandat  Deus  ,  ut  in  prccibus  perdure- 
ìus  Coi.  4;  2.  Convcnientera  temporis  proportionem ,  <juoad  Continuationem, 
oftu!«hwc€xercitiodari  ;  particularem  t3men  illam  proportionem  non  nominar 
:cdefignjt,  utpericulum  faciat.quàm  fimusergahocoftìciumbenè  aut  male  m- 
inati.     Sic  quando  mandat ,  ut  oium  tempore  oremus   F*pbef.6:i%.  mnoficsey 

M  m  diti 


2  gz      De  modo  determinarteli  Tempus  Rttigio/itm.      Lib* 

dies meditemnr  Jofh.  i:  8.  Uc  frequenter  facram  celebremus  f/naxin  i  Cor.  1 1:  2j, 
aS.  Frequentiam  determinat  ,  fed  /;**<?  ?  non  determinando  prascifè  quoties 
hoc  faciendum.  fit  :  Ec,  ex  frequenta  >  li  camera  fin t  paria  ,  dignofeitur  noftra. 
erga  ìfta  officia  afTeftio* 

6.  memiffa  tamen  determinalo  Temporis  ad  Religionem  in  genere ,  tum  quoad 
Durationem,  tum  quoz-i  Frequeni iam  >  ucilis  noneft,  nec  effe  poceft  ?  mfi-fte  ali*, 
qia  alia  determinatio  Sfritta  &c  Conclujìva,  qua?  Solenne  Tempus  ac  Fr&:ipuum  3  8c, 
Ordinarie  fufficiens  conftitueret  :  Quia  minime  fufficiens  effet  illa  determinatio 
involuitariis  ;  autquibus  cordi  non- eli  Religio  ',  auc  quibus  multa  folent  objici. 
impedimenta.  Supporta  tamen  Qondufiv*  determinatione  Tempori;  cultùs 
Precipui  &  Solenni:  ,  alia:  determinationes  ,  licet  BjmijJ*  ,  utiles  effe  pof- 
funt. 

7.  Qjumneceflefic,  ut  fiat  interruptionss  quasdam  >  utile  eft  »  ut  fiat  referva-. 
tioTemporis,  adiftaneceflfaria  &  urgentia  peragenda:  Qaia,  hàc  ratione,  mi- 
nori erit  determinatio  fafta  oneri ,  etiamlìfit5Vr/#rf,  &  Tempus  determinatum  fit 
longius  ;  &  reliquum  Temporis  fanftiùs&fcrupulotiùsobfervabitur.  Hincin  de-. 
terminatione  Sabbati  feu  Septima;  Temporis  portionis ,  refervatur  tempus  ad  cor- 
pus  noftrum  cibo  ac  fonino  Scc.  reficiendum ,  ad  opera  quse  jam  mifericordise  pera- 
genda, ut  &  ad  opera  qusedam  neceffaria  facienda;  ut  fuo  loco  videbimus.  Ec! 
haec  refervatio  non  modo  non  inanem  reddit  determinationem  Temporis  Solenni: 
faftam ,  uti  finguntadverfarii ,  fedeam  firmiorem  reddit ,  &  ardiùs  obligantetn  ; 
cùm  propterea  conceffèrit  Deus  hanc  refervationem  >  ut  fcrupulofius  reliquum 
temporis  facris  daremus: 

8.  Determinatio  particularis  ad  fiaem  aliquem  fpecialem  >  hai  In  fine  ifto  ali- 
qua  mutatione ,  antiquari  poteft ,  &fubftatu  Euangelico  non  amplius  obfervarf » 
ve/ quia  oneri eflet,  ve  1  quia  fhtuiifti  minime  conveniens  ?  Hinc  antiquantur  8t 
abrogantur  ì\om.  14»  Gal.  4.  Col.  l.  Fefta  Judaeorum»  Neomenia  ,&  fimilia  > 
&  Nihil  eorum  loco  inftituitur.  Verùm ,  abrogato  Septimo-  (ordinej  d  ie ,  Pri- 
mum  ejus  loco  inftituìt; quia  neceflum  erat  >  ut  Unus  ex  Septem inftitueretur :  Nani 
Conclujìvc  determinabatur  >  ut  Septima  temporis  portio  cffctPracipwynicSolenm 
cultùs  divini  Tempus*  Et  h*c  determinatio  Unius  diei  in  cyclo  feptimanae  ob. 
fervari non  potuit ,  nifi  dies  practifè  effet  defignatus-  Undellquet,  quòd ,  mu- 
tata hac  diei  determinatione  j  ab  ultimo  ad  primum  Septimanae,  immota  maneat 
fub[\mt\i\\$i\\*Prxì]j>uiz<:$olennis  Temporis  determinatio,  unius fcil»  diti  in  cy- 
elo  hebdomadis.  Liquet  etiam  ,  quanta  fit  inter  unius  in  cyclo  feptimanaj  diei  de- 
terminationem ,  &  determinationem  aliorum  feftorum  y  &  quomodo  >  illa  manen- 
te j  haec  remo  veri  fine  ullo  detrimento  polìit» 


GAP; 


Cap.  X.    De  Tempore  Solenni,  ejufquedeterminatione.    193 
C  A  P.     X. 

VeTempore  Precipuo  -  /blenni  ejufque  neceflarià  Detcrmi- 
natione,  ad  Dei  Cultum. 

LIcct  ex  fupra  diùtis  conftare  polìit  »  quid  per  Tempus  Pracipuum  fotenne  ititela 
ligamus  -3  Se  quàm  determinaru  neceffarium  fit:  Quiatamenfi  claram  hujus 
Temporis  explicationem  propofusrimus  ,  &(ìmul  oftenderimus,  quim  neceffe 
fit,  ut  hoc  Tempus  praecifè  determinetur ,  ad  principalem  noftram  quaeftionem 
elucidandam  viam  complanabiraus  ,  noninurile  eric ,  quasdamhicdehoc  Tem- 
pore ejufqus  determinatione  breviter  proponere» 

•  Loquuntur  faepius  Adverfarii  noftri ,  de  Tempore  Sufficiente ,  Se  di  Tempere  Fixo, 
iugulato ,  ac  Limitato ,  ad  culcum  folennem  ;  Se  praccr  hoc  Tempus  nihil  aliud  vo- 
kjnt  elle  morale  in  Quarto  Prsecepto.  Et  hoc  Tempus  dicunt  determinar!  à  Lege 
Natura ,  feu,  effe  Morale  ■  naturale.  Sed  nonnunquam  fententiam  mutant ,  &  longè 
aliter  loquuntur ,  imo  his  contradicere  v:d.n:ur>  atqua  itafibiipGs  nonfatiscon* 
ftant,  quando  fai.  dicunt  Publkum  feu  Solennem  Cultum  (alium  nullum  cultum 
ignofcunt  folennem  effe  )  elle  Morale  Quarti  Prascepti  ;  &•  Tempus  tantum  confc- 
quen  ter  includi  ac  mandari ,  &  ejufdem  effe  naturx  cum  Loco  :  Licec  nufquam  di- 
tflhc  Locwn  Fixum  ,  Limitatwn  ac  P^ulatum  »  effe  quid  Morale  -  uaturaU  ,  nec  pof- 
fint  ita  de  Loco,  ad  Religionem  Sufficiente ,  loqui,  quemadmodum  loquuntur  de 
Tempore  Sufficiente. 

Quando  de  Frequenta  loquuntuv ,  putant  eorum  quidam ,  Tempus  noftrum  So- 
lenne non  debere  effe  mmus  trequens  ,  quàm  fuerat  Tempus  Solenne  (udasorum  ;  fed 
nec  hi  fioi  conftam:  nam  acquando pio  minus  Frequenti»  aliquandopro  magis 
Frequenti  arguunt.  Et  interea  nihil  loquuntur  de  Duratione  Sufficiente  ;  fed  in  va- 
iiasabeuntfententias;  quidam  Durationem  limitant  ad  tempus  antemeridianum, 
alii  ad  duas  tantum  horas,  alii  de  hàc  Continuatone  nihilprorfus  loquuntur ,  licet 
prxcipuum  fìc,  dequomovetur  quaeftio.  Plenque  nihil  concedunt  ad  exercitia 
privata;  &  qui  videntuc  Tempus  etiam  ad  ea  concedere,  raro  hoc  faciunt  ac  ti- 
mide fatis  ?  veriti  ne  hoc  concedendo  dent  manus. 

Neceffe  cft  ergo  ,  ut  hujus  Temporis  Solennisnuuvim  ,&proprietates  expli- 
cemus  >  &quàmneceffariaGtejus  detcrminacio  iu  ordine  ad  Dei  Cultum  often- 
damus. 

%,.  Diximus  fupra»  Tempus  Solenne ,  in  hoc,  à  Tempore  Communi  differì  e ,  quùd 
Tempus  Commune  neceffariò  comitetur  cultum  praeferiptum  ;  Se  non  ypus  habeac 
nllà  fpeciah  determinatione  ,  aut  mandato ,  cumprxcipiaturunàcumcultuquem 
comitatur:  Tempus  antera  Solenne  particulariter  prxfcribatur ,  &  habeat  otària 
Religionis  neceffa  'ò  ipfumcomitantia;  fcupoAulee  ,utmeoofiìcucultusreligio- 
f»  peragantur.  Diximus  ctiam ad  Tempus.  hoc  Pr*;ipuum  -{Solenne.  ,concurrcic  tutu 
Dttrathmm  feu  Quamdiu  ,  tum  Frequcnt  rum  leu  Quoti  et.  Ad  hoc  autem  Tempia  iu- 
fiùs  explicandum  ,  haec  porrò  dicenda  funt. 

'  Primo.  Tarn  ampia  debet  eli:  hxc  Tempori:  Solenni  dwMio  ,  uuncà,  tempus 

Mm  z  fufffcicos 


294-     DcTempore Solenni*  ejufque  determinatione.     Lib.  1 1. 

fufóciensconcedatur,tum  ad  cukum  publicum  >  tum  ad  cukum  domefticum,tum 
ai  cukum  folitarium  celebrandum  :  Et  non  eft  hoc  Suflicicns  Tempm  rcftringen- 
dum  ad  cukum  publicum,  acfinullus  alius  culcus  efllt  folcnnis  dicendus,  uri 
voiunt  Adverfirii,  aur,  ac  G  Tempus  illud  efièt  mera  culcus  cìrcumftancia ,  mcrum- 
queadjunctum. 

Quòd  autemin  Tempore  Solenni pingldebsit  cukus  publicus  feu  Ecclefiafticus, 
non  negane  Adverfarii  ,  qui  Tb^/omne  Solenne  ad  hunc  cukum  limitane  Ve- 
rùm ,  utrum  ad  hunc  cukum  publicum  referant  edam  cultura  ,  qui,  tempore  per- 
fecutionis,  fieri tutò  fatis  nequeatinlocispublicisfeuintempiisj  fèd  nonnunquan* 
in  cryptis ,  fylvis >  montibus ,  &c.  confiaenter  aflerere  nequeo  :  At  vero ,  fivc 
velint,  fivenolint,  in  aperto  eli ,  cukum  etiam  in  ejufmodi  locis  exercitu.n  ,  fo- 
lennem  dici  dsbere  ;  &  diftinftum  efT:  à  cuku  domeftico  &  folitario  ,  utpote  à  più* 
ribus  diftincìis  fam  liis ,  modo  folenniperacìun. 

Et  praeterea  conftat ,  exomnibus  iis  fcripturx locis,  quxofócium  paftorumno- 
bis  deferibunt ,  ac  oftendunc  ,  teneri  eos  Verbum  &  Sacramenta  adminiftrare,  ac 
prò  populo  Precari  ;  tempestive  8c  intempeftivè  Euangehum  annunciare  ,  &c. 
Et  qua;  evincunt  ,  populi  officium  effe  ,  aures  Evangelio  annunciato  prasberc , 
CommunionemEcclefiaftìcam  colere,  D^umfolenniter  ac  cuku  publico adorare 
ac  celebrare.  Hinc  >  apud  omnes  chriftianos  ha&enus  recepeum  fuit ,  ac  in  more 
pofitum  »  conventuspublicos ,  quatenus  potàbile  fuit  ,  inter  fé,  vei  in  aperto, 
velclam  perfecutoribus ,  celebrare,*  &  fatiusduxeruat,  uthoshaberent  conven- 
ni?, vitam,  &quxchara  habuerutit  ,  mukis  exponere  periculis ,  quàm  cos  in- 
ter mittere. 

Qjdd  cultum  Domefticum  fpe&at  ,   is  etiam  debet  in  Tempore  Solenni  peragi. 
I.  Quia  plurima;  familias  adeo  implicantur  negotiisbioticis   ,  ut  raro  Deumco- 
lerent ,  nifi  conftitutum  eflèt  aliquod  Tempus  Solenne ,  in  quo  peragi  poflìt  culcus 
domefticus,  &  Nifi  tempore  folenni  hoc  etiam  poitularetur ,  prorfus  in  quibufdam, 
familiis  omitteretur.     Necefle  eft  ergo,  ut  Tempus  Solenne  tantum  fic,  uc  in  eo 
kie  etiam  exerceri  poffit  culcus  \  utque  hàc ratione ,  nulla excufatioae  fé  defen- 
dere pofEnt refra&arii.    2.  Necefieelt,  ut  quoque Familiae  ad  cultum  publicum 
celebrandum  praeparentur ,  ne  nomen  Dei  in  vanum  fumant  ;  ac  fru&u  cukus  pu* 
Mici  priventur  :     Cuku  autem  domeftico optimè  difpofitum  habebunt  animum,  ad 
divina  paragenda ,  &  paratiores  erunt  ad  pie  ac  fancìc  coram  Dco  comparendum. 
3.  Finitocuku  publico ,  necefiàrius  eftcultus  domefticus,  ut  impreffioin  cuku  pu- 
blico fa&a  altiores  agat  radices  \  &  ut  quae  in  publico  annunciata  fusrunr ,  meliùs 
imbiban  tur,  &  in  memoria  figantur;  ut  ,  benedizione  divina  impetrati,  loca- 
pletemhabeantlaborumfru&um-,  &  ut  (iuguli  repetant  qua;  auJierunt,  ut  om- 
nium comnaunis  fit  frucìus  ,  &c.    4.  Uc  nihii  dicam  de  cacechizatione ,  quam 
inftituere  debet  Pater  familiàs  quifque,  ut  membra  fuas  familise  inftruat ,  ac  feieu 
ad  falutem  neceflaria  doceat- 

Deniquerequiritur&  culcus  folitaritts*  &  Tempus  Solenne  ad  hunc  etiam  cul- 
tum peragendum,  quia»  i»  Multis,  imprimis  mancipiis ,  non  co nceditur  tem- 
pus alias  fufficiens  ;  nec  licct  per  alia  negotia  maxime  urgentia,  quibus  vicinai 
quaerunt  (ibi  ipfis  ac  fuis ,  quoties  decet,  Deum  folenniter  colere  :  hinc  dicit  Calvi* 
ms  in  Qen>  2.  adfupplendum  qnod  afiULu*  mdimioni  detrai ,  feptinws  fui  fan*  àiespe* 

cullate* 


Cap.  X.     T)cTempM  Salenti,  ejufquedetermiflatione.     19$ 

citliaritcr  delc&us  ejl,  2*  Requiritur  &  folitaria  prasparatio ,  tum  ad  cultum  Do» 
mefticum»  tum  ad  cultum  Pubiicum.  3.  Hàc  ratione  frufrù  potiuntur  uberiorì 
aliorum  officiorum  ;  &  privatis  meditationibus  ac  precibus  ,  optimè  applicanrur 
quas  gcneraliter  ditta  erant ,  &  fortiùs  imprimunrur  ?  4-  Opus  etiam  habet  quif- 
que-tempore  idoneo ,  ad  fcripturas  legendas ,  &  alios  libros  pratticos  $  ad  confeien- 
tiam  fuam  examinandam  ;  addifficuitates,  quibus  premitur,  Deo  exponendas  * 
ad  Deum  prò  beneficiis  acceptis  laudandum,  &c.  Quum  autem  non  poflìtfatis 
propter alia  negotia  ,  fingulis diebus ,  huic incumbere labori ,  necefle eli,  ut T*vw- 
}ns Solenne»  etiam hujus  cultds  ergo,  longior  fiat.  5.  Hiccultusfolitarius,  veri 
Chriftiani  veruseftac  bonus ,  G  non  optimus  s  charatter ,  eóquc  fummè  necef- 
farius.  6»  Cultuspublicusaliquandononeftpollibilis,  &  mulris  modis  impedi- 
ri  poteft  :  Oportet  ergo ,  ut  Tempus  Solenne  hunc  cultum  primo  refpiciat>  cùjn  fa: 
ciliùs  peragi  poilìt  quovis  alio. 

Quareomnes  hae  cultu*  folennis  fpecies  fimul  hic  concurrere  debent ,  ad  Tempus 
\  Solenne  riiQ  tranfigendum  :  Unde  liquet ,  Durathnem  rune  Tempori*  Solenni*  ex- 
j.:endidebercaddiemfaltcmintegrum  :  Nam  in  fpatio  breviori  »  vix  poflìbile  cftì 
'  ut  peragantur  omnia  ea  officia,  quae  in  cultu  tum  folitarìo,  tum  domeftico,  tum 
[?ublico,  requiruntur  ;  modo  eà  qua  decet  revercntià  >  gravitate,  &  folennitace 
>  rxerceantur. 

Exdittisliquet,  quàmneceflarium  fit ,  ut  fiat  determinano  talis  Tempori* Sa* 
»  ennis\  Et  porrò,  hinepatet,  quòd,  finehàcdeterminatione,  attum-efTetdeRe- 
igioneapudomnes.  Namque.  i.  Citò  periret  omnis  Religio,  nifi  determina- 
etur  aliquod  Tempus  conveniens  ad  cultum  pubiicum  ,  idque  faspius  recurrens, 
|'(i  nempc  Ioquamur  de  ordinaria  Dei  difpen Catione:  )  nam  culrus  hic  Publicus  elt 
InediumconCervandiac  promovendi  Religionem,  à  Deo  mftitutum:  Et  expe- 
1  ientia  docet ,  quàm  averli  fint  plurimi  ab  hoc  opere  religiofo,  &  quàm  multa 
I  emperobjicianturobftacula,  & alia:  avocationes  \  itaut,  fìnullumdefinitum  ef- 
1  et  S:  determinatimi  Tempus ,  in  quo  publicè  colendua  efièt  Deus ,  prorfus  negli-. 
.  ',eretur  lire  cult  ùs  pars  ;  acque  ita  evanefeeret  tandem  Religio. 

2.  Periret  etiam  Religio,  nifi  determinaretur  aliquod  Tempus  Conveniens, 
um  ad  cultum  pubiicum,  tum  etiam  ad  cultum  domefticum  celebrandum:  Nam 
:  >ofthabito  ac  rejetto  cultu  domeftico  ,  periret  cito  Zelus  omnis ,  ut  Se  fruttus  cui  tùs 
niblici.     Et  notum  fatis  ,  quàm  parum  curent  multi  patres  familiarum  ,  quid  fa- 
liane  domeltici,  quddfpettut  Religionem:  Fatta  tamen  determin3tione ,  quae 
e  hunc  cultum  Domefticum  includac,  ftimuloconfcientiae  coatti  erunt  quidam  > 
1,    J  hocofficiumperagendum.  Et  famuli  profani  faciliùs ,  fatta  bàcdetcrrmnatione, 
,   n  ordinem  cogi  poflant ,  qui  alias  facris  domefticis  interefle  renuerent. 
j   ^  |.  Periret  etiam  Religio  ,  nifi  determinaretur  aliquod  Tempus  ita  Conveniens 
3   fctongum,  ut  in  eo  non  folum  coli  poflet  Deus  publicè  &domefticè,  fed  etiam 
ifingulisfolitariè.     Etenim ,  nifidaretur  talis  determinano  peremptoria  ,  nullo 
j,    nodoprxcaveripoffentinterruptiones,  quascaufarepofluntSuperiores,  Inferiores 
^  /^ìualcs  ♦  ncc  rcm°vcri  impediraenta  undique  occurrcntia  i  Nec  alitcr  tolli 
•    »oflet  Ola  animi  averfatio ,  qua  plurimi  laborant. 

Sefundà ,  Ad  hoc  Temput  Solenne  requiritur ,  ut  proportio  integra  Cotiti/iuathnis 
l^ic Frettanti 4 ,  amplior  non  (le  >  quàna  neceflariò  poftulant  Dei  gloria  &  fa- 

Mm  3  1* 


296     DeTempore Solenni,  ejufque determinatione.     Lib    li. 

Inshominum,  ita  uc  demonftrari  pofììc ,  minori  portìone,  non  pcffe  Deum  or- 
dinarie fuffieienter  honorai  i  Secoli  ;  &  falutem  noftram  seternam  promoveri.  Eò« 
que  hancporcionem  certilììtìè  neceflariam  effe  Religioni  ;  &  calem  quam  or- 
dinarie ini  pendere  poflumus ,  mundarHsnoftris  negotiis  non  obftantibus ,  coucefTi 
nimirumrefervauonefa^:ìus  memorata  j  &>  quaui  negare  non  poffhnt  etiam  ìlii, 
quialiquantulum  a  Religione  averli  funt ,  neceflariam  eflìr  ;  neque  affirmare  nego- 
tiis noliristerrenisprorfusinimicam  effe;  Hoc  autem  non  negabunt  Adver/arii» 
Ipfe  enim  Primerofius  Part.2*  Cap.?:§  4.  Dicit  magi s  aquumfutùrum  effe  ,  fi plu. 
res  dies  in  cultu  divino ,  qu*m  in  nojìris  negotiis  ,  impenderemus  ;  ime  fi  omnes.  Et 
paullo  poft  >  dicit  non  effe  magis  aquxm ,  aut  meli'us  proprtionatum  ,  fifofi  fex  dia 
nojìris  laboribus  dato* ,  feptimwn  Deo  confecremus  •  quàm/i fextum ,  quintum  autqua% 
tum  ;  imo  minus  :  Nam  quo  plures  Deo  dedicemus ,  eo  magis  facimus ,  quod  jujlum  • 
aquum  <st bene  conftitutum  ejì.  Qjibus  verbis,  licet  calculura  iis  apponerc  nequeam 
abundè  tamen  confirmac  quod  jam  volo» 

Quòd  autem  ejufmodi  Temporis  determmatio  necefTaria  flt ,  ex  eo  liquet,  quo| 
hacratione,  os  male  erga  religionem  aflfe&is  obtharetur  ,  nec  habeaYic  quod  ullj 
cummodeftià,  in  contrarium  objicere  poflint  :  hàc  etiam  ratione  ,  meliùs  obfer'. 
vabitur  Tempus  dererminatum  ab  iis  ,  qui  alias  quererentur ,  expoftularent ,  ac  di' 
ccrenc  onus  effe  graviffimum  ,  &  ,  lì  non  publicurn  cultura,  privatum  carnei 
prorfus  negligerei^  ,  canquam  onus  fos&r**™»  &  ftatui  Euangelico  non  accom 
modatum. 

De  hoc  abiter  propofito  noftro  applieemus.  Nemo  drcet  fpatium  X  V  L  au 
XV  III,  horarum ,  (quod  fpatium  eft  unius  diei,  derrrpcò  tempore  fonino  a 
requiei  deftinato  )  imo'vel  XXIV.  horarum  ,  comparatione  faftaadfpatiun 
fexdierumj  qui continent horas  CXLI  V.  e(Te  amplum  nimis,  quod  Deoa 
noftrisanimabusdedicecur:  autnegabic>  liane  ad  minimum  porcionem  oninibu 
neceflariam  effe ,  ut  huic  ufui  dettine  tur  ;  aut  negotiis  noftris  cerrenis  ,  quovis  me 
do  >  injuriofam  effe.  Imó>  vixeredo  quemquam  dióturum  >  minorem  portio< 
nem  tocalem  fufficiencem  effe  poffe,  tura  ad  Dei  cultura  celebrandum  ,  tum  a 
falutem  noftram  promovendam»  Et  fi  hoc  conceflèrint  adverfarii  5  quodsequur 
videtur,  &  a  nemine  negandum ,  manus  dabunc,  '&  adverfum  'Sabbatum àmtVf 
non  difputabunt. 

TVrt/òrequiritur,  ut  tocalis  portionis  diftributio  inr/er  Durationem  &  FVèi 
tìam  ,  itafit  fapienter  &  sequaliter  facìa  ,  ut  certo  conftarepoiìit,  intolerabil 
non  gravatum  iri  negocianoftra  biotica ,  revolutione  nimium  frequenti  ?  etiarr 
cetduratiofitminiraa;  qua*  tamen  tanta ,  ut  fupra  vifum  ,  ,debec  effe,  ut  i 
Deus  poiììt  coli,  tura publicè,  tum  infamiliis,  tum  àfingulisfolitariè. 

Quarto  ,requiritur  uttanta'fitdiftributoris  &  determinatoris  authoritas  &  fajjfc 
tia,  ut  involuncariicogantur ,  hihc  diftributionem  ceu  neceflariam  obfervare  ;  8c$ 
lentes  ac  bene  afFecu  habeant ,  quo  os  adverfariis  obthurent ,  &  Te  ac  fuam  pra"! 
ì  contradicìoribus  defendant. 

Et  quando  tale  eft  Tempus  Solenne ,  nemo  id  prò  onere  habere  poteft  ;  nemo  prò] 
terea  dicere  poteft,  tale  tempus  nunquanvi  Deo  fubEuangelioinftitutum  effe. 1 
quando  cale  Tempus  Solenne  eft  determinatum  ab  eo3  qui  &  fapientia  &  author 


Cap.  X.    DtTempore Solenni >  ejufque  determkiatione.     297 

rarepoHet,  Jam  omne  fublacum  eritdubium,  &  omnis  delibera  tio;  fìnieturom" 
lisde  eo  difpuLitio  ,  ceffabit  omnis  de  eo  mutando  confultatio. 

j^jintò  ,  Requiritur  u:  po-tio  totalis ,  ejufque  diftribudo  ita  (feterminetur  ,  ut 
cèrto  riac  Tempus  illud  ,  Suffi:kns  ,  triplici  refpeftu.  , 

1.  Refpeftu  Dei  ejufque  acceptationis  ;  hoc  eft  ,  ur  portio  totalis  ejufque 
jdiftnbutio  Duratkntm  liner  &  Frequentiamo  ,  Deo  placeat  ,  ita  ut  portionem 
Imajoremnonrequirat ,  nec  diftributtonem  aliarti,  quàm  quae  per  determinano- 
r  aem  exprimitur  ,  fed  gratiofè  acceptet  tanta?»  portionem  totks  repetitam. 
i  Etenimnifi  talis  fic  determinano  ,  vana  &  inutilisprorfuserit  j  cui  enim  ahi  fini 
{fu  determinano  ,  nifi  ut  fiat  fervitium  aliquod  Deo  gratum  &  acceptum  i  Quic- 
jquid  enim  nos  fumus  &  quicquid  habemus  ,  tempus,  ac  omnia  ,  Dei  fune: 
•irruftra  ergo  eft  quicquid  determinemus ,  nifi  Deo  gratum  fit  quod  determina- 
•  mus, 

i     2.  Refpe&uarìimarumnoftrarum  y  aihocenimfuììctens  debetefte,  utpronrv 

Veaturfalusnoftra  aecerna:  Tanta  enim  eft  Dei  $<A«»0gwjn'*>  utnihil  prò  fervido 

l'ufficienti  habeat ,  nifi  quodetiam  (uficiens  eft ,  in  Tuo  genere ,  ai  bonum  ammanarti 

inoftraruiTifpiritualepromovendum:  Hoc  eft,  ad  cognitionem  Dei  acquirendam 

'&  confirmandam ,  &  ad  bonos  affeftus  concitandos  ac  confervandos  &c.    Ad  hasc 

autem  &  fimilia ,  jufta  requiritur  portio  ,  &  diftribxtio  proportionalis ,  itauc  fin- 

gulis  vicibus fpatium ad haec  confirmanda  concedatur idoneum  &  proportionatum , 

edam  eorum  refpe&u,  qui  ignari  fune  &  non  fati*  dochinaecapaces,  etquicuris 

I  hujus  mundi  ita  immerfifunt,  ut  non  polline  ad  fpiritualia  prolequenda  facile  ex-, 

1  citari. 

1     3.' Refpeftuconfciendarumnoftrarum  j  u<  iis  fatisfiat,  tum  de  Dei  accepta». 

Itiouc ,  tum  deTemporisfufficientiàadbonumnoftrum  fpirituale  promovendum. 

IjNon  qaòi  omnibus  omniaoferupulis  fatisfieri  poillc ,  eorum,  nempe,  qui  infirmi 

Ifunt,  aatqai  fcrupulos  movere  facagunt;  fed  quòi  decerminatio  (le  talis,  quae* 

hoptimicumratione,  fcrnpulis  omnibus ,  fivehinc,  fiveillinc  motis,   fatisfacere 

fipollìc;  &q,iòdta!epon3turfurrdamentum,  unde  non  conjedìuraliter ,  fed  certo) 

fetre poffi m us ,  talemTemporis portionem  fic  diftributam  ,   &  X*wMw  temporis 

CoHtìmationem ,  Totiesì\ecumntemi  D:ogratam  efle&  acceptam  ,  &  nobis  uti-, 

leme/Te,  imo  &  furficientem  ,  in  fuo  genere?  ad  bonum  noftrum  fpirituale  prò* 

rnovendum. 

Qjandoquidem  ergo,'  Dei  verbum  unicum  eft  ac  folidumfundamentumj,  quo 
:nrrunturconfcientiaenoftrae,  nihilaliud,  praeter  D-i  verbum,  poteft  nobiscertas 
ac  infallibiles  regulas ,  per  quas ,  de  hic  (ufficientià  judicare  pollìmus  >  propo- 
nete :  Res  enim  harc  ,  quae  tantopere  conducit ,  ad  Dei  gloriam  &  noftram  falu- 
tempromovendam  ,  magni  eft  momenti  ;  &proculdubio  Dei  verbum  ,  quod  nos 
perfe&os  reddere  poteft  ad  omne  opus  bonum  ,  etiam  nos  perfeftè  inftruere  poteft» 
ad  Tempus  hocS«fficiens  dignofeendum .  Ideo  determinationi  in  Scripturis  re- 
velata: nobis  acquiefeendum  eft  i  nam  conerà  eam  nibil  habec  quod  objiciae  confc. 
f  e  ientia . 

Sextò ,  Determinino  hlc  req  ai  (ita ,  non  eft  Exclufiva ,  fed  Conclufìva  :  Eòquo 
Tempus  eft  Pracipuum*  &  Sufyciens ,  qui  tale  ;  non  autem  eft  Tempus  unicum 
quod  deterrninatur  ;  nam  alia  etiam  decerminantur  cemptra  adcultum  divinum? 

Domcftì- 


ip8     DeTewpere  Scienti! ,  ejufquedeterminatione.    Lib,  II. 

Domefticum  faltem  &  Solitarium*  nempe  Tempus  Matutinurn  &  Vefpertinum', 
fingulisdicbus ,  &  Tempora  extraordinaria,  tum  ad  humiliationem ,  tutti  ad  gra- 
tiaium  a&ionem  ;  &  alia ,  dati  occafione ,  quifque  prò  fé  determinare  poteft  tera. 
pora-  Eft  ergo  hoc  Tempus  Solenne ,  Sufficiens  \  non  abfolurè ,  fed  in  fuo  gene. 
re ,  tanquam  Tempus  Solenne  ♦  Eóque  eft  Tempus  culcus  Pracipuum  -  Solenne ,  Ne. 
cejfarium  ,  &  Ordinarie  Sufficiente  Atque  ita  dirla  t  ab  omm  eo  tempore ,  quod 
minuiordinariumci\  ,  quale  eft  tempus  extraordinarium ,  adprecandum5  jejuaan* 
dum ,  &c.  Et  ab  eo ,  qaod  minus  ejìfolemne,  quale  eft  tempus  raatutinum  &  vcf. 
pertinum  i  natura  ipiì  Jeterminacum  .  Et  ab  eo  denique  >  quod  minus  pr*>cipuum  : 
tftÀCfujfkienst  qualiafuut  omnia  praedi&a.  Quare,  non  refert  quo  nomine  de. 
fignetur  hoc  Tempus  ,  utrum  (ah  dicatur  Tempus  Neceffarium  &  Prcecipuum  ;  aq 
ycvòT  empus  ordinarie  Sufficiens  \  aut  Tempus  Sufficicns  ;  ani  Tempus  culcus  Pnecim 
puum  \  aut  denique  Tempus  Solenne  wt  igw» #  modo  Tempus  jam  deferip:  uro  &  ex- 
plicatum  intelligatur. 

Notandjm  autem  >  quòd  ,  licet  natura  ipfa  poftulet ,  ut  fingulis  diebus  mane' 
acvefperi,  Deum  ,  tum  (olitane  3  tuminfamiliis  ooftris,  colamus,  non  umcn 
determinatum  habeamus  ,  Q^amdiu  fìnguhs  vicibus,  in  iftisexercitiisha?rendun 
fit  ;  fed  liberum  relinquatur  (ingulis,  prout  exigit  occalìo  &  neceffiras:  Et  ra. 
tio  eft  ,  quia  non  neceflè  erat  \  eo  quòd  folennis  continuano  indiefolennidetermi- 
tafìt.  Hincetiameft  ,  quod  nulla  fic  determinatio  temporum  extraordinirio- 
rum  ,  fiverefpecìuhujusautillius  perfonas,  fiverefpectu  hujusaucilliusoccafionis, 
licet  (it  generalis  qu-eJam  determinatio  Tempeftatis  vel  oc  e  a  fiorii  s  *  fcil  quan- 
do imminent  mala  gravia,  aut  Umilia;  ut  &  Conti nuationis  ,  ad  diem  fcil.  in- 
tegami ♦ 

Tempus  ergo*  Pracipuum  -  Solenne ,  comple&itur  &  DurationemSc  Frequentimi 
hoc  eft  >  Tantum  temporisfimul ,  idqu;  Toties  ;  feu  Toties  tantum  temporis  Religioni, 
ac  cultuì  divino  feparatum  ac  dedicacum.  Ad  hoc  Tempus  conftituendum  ,  requi  • 
ritur,  ut  fiat  Convenienter  magna  ponto  totalis ,  ut  Continuata  fiat  convenienter 
magna  >  nempe,  ad  cultum  Dei  Solennem»  cui  tum  Domefticum  ?  accultum  Soli. 
tariumcelebrandum  ;  &  ad  omnia  horum  culcus  generum  officia  graviteracreve- 
renter  peragenda  ;  utque  Bjvolutio  hujus.  Durationis  fiat  Conveniente?  frequens  * 
Ita  ut  nulla  alia  Tempons  proportio  ,  quoad  sequalitatem,  huic  adxquari  polliti 
Cam  omnis alia  vel  fif  brevior  quoad  Durationem,  idque  notabiliter,»  vel  notabili? 
ter  minus  Freqnens.  Eóque  >  non  fubftaotialicer  utilis  adReiigioncm  in  genere 
promovendam. 

Hoc  porrò  Tempts  Solemne ,  utile  eft  >  non  huic  aut  illi  homini  ^  non  huic  aut  fili 
genti  folummodó  :  fed  utile  eft  omnibus  oraniao  ho  minibus*  in  quovis  feculo , 
io  quàvis  terrarum  orbis  regione. 

Et  denique  determinatur  non  Exclufivc,  ac  fi  eflet  Tempus  unicum  >  quodob- 
fervari  debeat ,  fed  Conclufiyè  ;  eò  quod  neceffe  non  fit  ,  ut  pertìo  ulla  Totali 
major ,  aut  ut  Duratio  longior ,  aut  Rfiteratio  feu  ì\evolutio  Frequentior ,  ordinarli 
omnibus  obfervanda  determinetur ,  tanquam  T*>»/>k*  cuitus  Pratcipuum- Solenne» 
Et  licet  quoddam  aliud  tempus  huic  aut  illi  Perlonae ,  huic  aut  illi  Nationi ,  hic  8c 
ounc ,  propter  nane  aut  aliam  occafionem  (ìngularem ,  extraordinariè  determinati 
polfe,  C quod  longc  dtrTercab  hoc  Tempore  Precipuo  -Solenni  j)  hoc  tamen 

Tempus 


Cap.   XI.     Homini non  ìicetTimpus Solenne dcterm.      299 

Tempus  jam  defcriptum  &  cxplicatum  ,  Sufticìens  eft  >  utfit  Tempus  Pr<tctfuu& 
k  Solenne . 


C  A  P.    XI. 

Homini  non  licct  hoc  Tempus  PrtcbuHm-Solmc 
determinare. 

[QUpcriore  Capite,  abunde  explicavimus,  naturam  hujus  Tempori:  Precipui  ~ 
f&Soletitiis ,  feu  Suffcitntis  :  Atqueetiamoftendimus,  quàm  neceflarium  fit>  ut 
[hoc  Tcmpus  determinerai  Scquicur  nunc  ut  inquiramus ,  i  quo  fieri  debeat  haec  de- 
jtcrminatio. 

Volunt  Adverfarii,  hoc  jus,  hancque  potelhtem  hominibus  competere  ,  aut  Ec- 
clefiac  $  &  hoc  foio  fondamento  citi  voi  unt  obfervationem  dici  Dominici.  Quid  de  die 
BwwH/Vodicendunifit,  pofteaL/£.  V.  videbimus:  Hic  in  genere  tantum  inquiri- 
mus,  an  ab  hominibus  determinari  poffit  hoc  Tempus  Solarne  ac  Sufficiens  /*  Erfi 
eviceriraus,  nullosomninohominespenesefle,  hoc  Tempus  inftituere  &  deter* 
[minare,  viderint  tum  ipfi,  quo  jure  diem  talem  obfervcnt,  aut  obfervare  quovis 
|  modo  poffint ,  &  ab  Ecclcfìi  determinari  aflerant. 

Per  Ofttra/WfhicnonintelIigimus^HWWfrf ,  aut  EA'/>//c*rfquodnam  ut  il- 
ud  Tempus ,  quod  Deus  verbo  fuo ,  aut  per  legem  natura  ,  determinaverit,  &  ad 
bbfervandumomnesobligaverit:  fed  Exeogitare  hoc  Tempus  ,  tum  quoad  Quam- 
iiu  ,  tum  quoad  Qgoties ,  tumetiam  quoad  Quando;  &  Conftitucre  ut  non  aliud> 
JVC  quoad  Quamdiu,  five  quoad  Quoties  ,  live  quoad  Quando,  fit  Tempus  Pr*ci- 
mm- folcirne}  &  denique  Obligare  aliós  omnes,  ad  hoc  Tempus,  fic  fuis  Umitibusdc- 
tjnitum,  ritèobfervandum. 

Qusriturergò,  num  homines  ullos  penes  fit,  talem  facere  Temprisi  rad  fui 
determinationem.  Kos  ,  quicquid dicant  Adverfarii ,  hoc  peremptoric  negamus. 
Et  licet  Adverfarii  (quia  affamanti  femper  incumbit  probatio)  hoc  rationibus  6r- 
rais  evincere  teneantur  ;  &  noftrumfit,  eorumexfpeétare&examinare  argumen- 
ta  ;  paucas  tamen ,  ut  quàm  improbabile  fic  quod  aflcrunt  Adverfarii,  oftendamus, 
.]ua»ltioncsproponemus:   ac,  * 

f?  Primo ,  feifeitari  licet ,  quibufnam  hanc  concefTerit  potevate m  Deus ,  aliis  om  - 
nibus,  Pnecipuum.folame  Tempus  ,  Neccffarium  ac  Ordinane  Sufpcièns  deternn- 
nandi.  OpOrtet  ut  hxc  concetta  fic  pcteltas  vtl  qaibufdam  Etfoàas ,  fel'-qUibUk 
data  Ecclefne  membri*.  Vel  ex  parte  utrifquc  •  id  eft ,  quibnfdam  Echnicis ,  quan- 
tura  fpecìat  obligationem  Subditorumfuorum  ,  2:  quibufdam  Ecclefias  membris  > 
quamum  fpecìat  aliorum  Ecclefìcv  membrorum  obligationem. 

Prìtnutn  dici  ncqui  t.  i.  Quia,  quis'aut  qu3hfham  fucrit  illc  Ethnicus  ,  dici 
ftfquit.  z.  Quam  potéftatem  luberc  poteri  Ethnicus  qualifcunque  in  Eccidi  « 
membra',  qazadipfiusdomimiìm  non  pcnincnt,  ncc  iunt  cjus  regni  mcmbiar 
3»  Detcrminati©  hu/us  Tempri f  cft  resmaximi  momenti  ;  Improbabile  eft . 

N  n  Dcu» 


50o        Homini  non  licer  Temfus  Sotenneàttttm.       Lib.  IT* 

i3eum  hanc poteftatem  illud  determinandi  illis  dedifie,  4.  Deeft  illis  ea  notìtia , 
quas  ad  hancdccerminationem  faciendam  requiricur  >  tum  Dei ,  tura  cultih  divini, 
tumnoftriipforum.  5.  Nihiltaleunquara  faétum  audivimus.  6.  Nec  probari 
poteft,  eosputaiTe  rune  ad  fé  competere  poteftatem:  Licet  forte  inftituerint  dies 
nonnunquamextraordinarios,  ab  oraculis  moniti;  non  tamen  inftkuerunt  diera 
aliquem  unquam  Temfus  Necejfarium  ac  PrceJpuum  -  falennc  ;  multò  minus  ftatae- 
runc,  alios omnes  mundi  incolas,  five  fubfuà  potefbte  five  non,  ad  determina- 
tum illud  Tempus  prascifè  obfervandum  ,  &  frncìc,  tranfigendum  ,  cbligare.' 
7.  Quaratione,  five  à  natura  petita,  five  ex  Dei  verbo  deduci! ,  hoc  probari  po- 
tette Certe  nec  fcriptura  »  nec  natura  cale  quid  docet. 

Stamdxm  dici  non  poteft.  I.  Qu/a  nullirauone  probari  poteft ,  cuiquam  Ec- 
clefia?  membro  competere  potefhiem,  omnibus  aliis  mu/.di  incolis  imperando 
IpfeP^.j,  lìcet  fc  vocet  Caput  ÌLcchfi*  wiivetfalis  ;  eòqae  afikrac  fibi  competere 
potefta:em,  omnibus  Eccletìas  membrisLegesfigendi  \  authoritatera  camen  coti 
mundoimperandi  >  auc  leges  praeferibendi ,  nondum  fibi  arrogavir,  %.  Illud  Ec« 
clefisemsrabrum,  vel  eft  pedoni  Po//>/c>/,  vel  EccUfiaftiea.  Si  EccUfufiic.i ,  pò- 
teftatem  tantum  in  Ecciefiam  »  &in  membra  Ecclefce,  quss  diftinguuntur  ab  iis- 
qaiextrafunt,  I  Cor.  5:12.  Exercere  poteft;  etiara  quando  non  folus  eft,  fed  curo- 
aliis  Synedrìon  aliquod  conftituit.  Si  per  fona  fft  politica  ;  Magiftratus  ,  puta  ,  po- 
liticus,  nullam  exercere  poteft  ille  poteftatem  in  extraneos,  qui  ad  ipfius  domi* 
niumnonattinent;  nec  ullo  fcripturae  ceftimonio  aut  folida  ratione,  probari  po- 
teft, ullam  talem  illi  competere  poteftatem.  3.  Nini!  caleunquamlegimus  fac- 
tum. Novimus  quidam  ,  tum  Magiftratus  poltticos  ,  tura  Ecciefiam,  decla- 
rafle ,  tale  Tempus  definicum  Dei  cultui  folenai  daadum  efle  ;  aut  talem  diem,  tan- 
quzn  Tempus  Prseciptnm-folcnne .  fan&èrranfigendum  effe,  Se  fuos  fubje&os ,  ad. 
eum  diem  pie  obfervandum  ,  obftrinxuTe  :.  Sed  ex  Ilio  cerebfo  hunc  non  commen* 
ti  fune  diem  ;  verhmpotìustanquamà  Deoinftitutum ,  inftrumentaliter,  prò  fui) 
authoritate ,  aliis  cornraendarunc.  Dein  >  nunquam  talem  diem  aliis  omnibus  Etri* 
nicis obfervandum  prasferipferunt  ;  fed fuis  tau.ù-m  iubdiùs. 

Tm///w  dici  nequit ,  quia  Tempus  hoc  Solenne  &  Sujficiens ,  eli  omnibus  necef- 
farium  ;  eòque  ab  omnibus  necefTariò  obfervandum  ;  Ac  fi  Ethnicis  liceat  prò  fuis» 
Subditis  talem  diem  determinare;  Se  Ecclefiae  raembris  quibufdam  idem  facere; 
pio  aliis  ipfis  fubjecìis,  non  probabile  eft  ,  deteoninatum  iri  ab  omnibus  mura  ac» 
idem  Tempus,  tumquoad  Qu.mdiu  ,  tum  quoai  Qttùties*  tum  quoad  Quando  £ 
coque  probabile  non  eft,  determinatum  iri  unum  ac  idem  Tempus  Solenne- 

Dcin,  per  partes  refpondeo:   Ac  primoy  Hasc  poteftas  non.competit  Ecclefial 
membro  cuicunque;  quia  nec  in  Membrum  Privatumy  nec  in  Magiftratum  Politi-^ 
cum,  nscinUsaoresEccltfKe,  devoluta  eft  hae e  poteftas..  Non  in  s\eBores  EccleJjM, 
ut  io.  feqnenti  capite  manifeftura  faciemus  :  Non  in  Membra  Privata  :   Nam.     i#^ 
Nulla  poteftas  regiminis  iiscorapetìt ,  fiveiualia  Membra  ,  five  in  Re&ores.  A* 
poteftas  tale  tempus  determinandi&prasfcribendi,  eftproculdubio  poteftas  regi- 
minis.  2.  Tum  vel  Omnibus  priva tis  membris  hoc  compecit  ;  vel  Quibufdam  tao* 
ti  m ,  vel  Uni  :  Si  Omnibus,  tum  oportec ,  ut  Singuli  fibi  ipfis  hoc  Tem  pus  prasw 
cribaat ,  q aod  ftatim  oftendemus  falfum  effe  ;  vel  fin|uli  a\ik  :  fei  qua  inde  cofl-- 
fttGo,  coatradiftio»  difcordu>&c.  oriate neceflc eft f  scandi- 


Cap.  X 1.      Homioi  non  licet  Ttmfns S*ltM*e deterrà,        301 

Stamdà.  Noa  coti  p  e  : .  :  C  ".  : .  f:  :  a .-.  :  s  M 4  ;  "ratibus ;  quia.  I .  Ex  iis  miriti  non  fase 
fcieoni,  ad  haac  dee  :  m  zza  e  racieniani  i  idonei  inftrucìi.  2 .  ] 

tafiipremis  Magiftra:;òjs  bare  coropeceretpotcftas>  in  ordine  ad  fuos  fubdnos:  At- 
jtaeiua  voli  cTempuspra 

lì^.-rr.-  CoQftnoack         CJ  2  yìUum^  co;  : 

^  .  it  duodeeim  horarum;  ^2- 

;  a - jfD  dicrum  &c .  pia 

■ere:  E  :  Temporisdifcrepanrjaq..  .Tiinor 

jocericefi:  ->  d:cra  in- 

U  criben  min  ex   Qj3:ud:  air  ex  T::bus,  1 1*  vero  unum  ex  20. 

30.  100.  aut  rcoo. 

biqìoc  pore- 

irxrum  d:em 
Befij  - 

:o  »  animi  c.:\ 

- 
termininone  sbadii        . 
•  .  ...  '  :  •        . .    1 

^eftpencs,  q  e.     2.  Tum  darur 

determ  ^nentur,    &  roinifterialicer  .  ic 

.  exponrre.  Et  -Deo 

:  *  ;  ' 

.    .  -  k  . 

gulasi   .  .  3  ;  &  nulhrr 

mnatioociu.     Rjrp.  1.   Quawamquas.o  fun:  regu- 
.  generale*  £     2.  Q_  : ,  vel 

tenenru  rumini  acidem  TerapusdeGgnare,  ini 

. 
mmry  s  non 

cribec  D 

■ 

-   onkitadcogcneraies,    At  quando  ea 

ò  ,    quod  non  corr 

eflfl  pocefhrrm  à  Deo  legamui 
qjod  non  Iegimus  >  non  credirous.     Drfni  Quod  con:; 
.'.  quater.us    .. 
-  tum  competerei  hx:  poreftas  omn: 
■attimi  di  oKtu  valer  eoafcquen  ria.  Quód<u: 

retta- 
in  petere  omnibus  C 
MigiftracusTcw^^.  ;  jeter- 

I  2  .:  oocm 


30i       Homlm  notilicctTtmpuj Solenne  detetm.       Lib.  IL 

minationcm  iftam  mutare;  adeoque  datino,  Primum  feptimanas  diem  prse« 
feriberej  feqiunti*  diem  Scptimum  ;  &  flcdeincep*.  Et  Scanno  diem  integrunè 
in  cyclo  feptimana:  tanquam  Tempus  Solenne  determinare  ;  fluenti  vero  ,  horarri 
tantum  fingulis  feptimanis.  Similiter  /;oc anno ,  diem  aliquem  (ìngulis  feptimanid 
[cestenti autem ,  diem  tantum  fingulis annis.  Denique  Pnvilegium  hoc  Dtiefìb  >  & 
Deo  foli,  qui  Tcmporis  noftri  fupremns  eftDominus,  illud  competere ,  poftet, 
probabimus. 

Tertiò,  hsec  poteftas  non  competit  Et hnico  mag'tftratuì  >  tumpropter  rationesjs 
fupraallatas  ;  tum  propterea  quòd  >  hinc  fequeretur ,  nullum  aliud  Tempus  de$" 
hereChriftianum,  qui  forte  fubje&us  eft  Magiftratui  aut  Domino  Ethnico,  ob* 
fervare , quàm  quod obfervari  velie  Àiagiftratus  ille  Ethnicus ,   vel  ad  cultum  Do^ 
mefticum,  velSolitarium,  nedum  Publicum  celebrandum  »  non  óbftance  quod-. 
longè  aliud  requirat  eorum  conditio  ac  flatus.  Atque  itanullum  f ortean  habereot 
Tempus  Solenne  ad  Deum  colendum»  vel  in  privatis  fuissedibus,  vel  in  conclavi , 
quicum.Hero  degit  Ethnico?  &adlaboremquotidieftri<ftè  urgetur:  nec  ipfi  li*;, 
cet  (ibi  Tempus  aliquod  determinare,  non  impetrata  fui  Domini  venia  aut  confenfiw 
habito  ;  quia  poteltas  hsec  Deo  folis  dominjs  &  raagiftratibus ,  licec  Ethnicis,  da* 
tur.    Quis  autem  hoc  dicet  ; 

Bjfonent  forfan.    Quod  fcil.  teneatur  Chriftianus  ille,  diem.,  in  Ecdefia  Chrift/V 
ani  deterroinatum,  quàm  poterit  fan&è ,  privatim  transìgere.     Bs/jt.  i.  Tum  ha?c 
Poteftas  non  eft  data  Magiftratibus  Ethnicis,  omnium  fuorum fubditoruji ref. 
peftu,  qm'aChriftanumhuncejusfubditom,  /md&famulum,  eiTefupponiraus. 
2.  Cut  hoc  debeat  facere?    Anquia  ull*;ege  dmn*  tenetur  Tempus  ita  deter- 
minatum  obfervare ,  &  propterea  ve Verfecutionem  pati.»8  Tum  conceditur  qued- 
volumus.     An  quia  determinar1**1  erat  id  Tempus  abEcclefia,  cujusille  quon-  . 
dam  eratmembrum  ?     Ver^n  »  quid  fi  nunquam  fuiflèt  membrum  ullius  Eccle-  | 
Bds  parcicularis  ?  Et  p^rò  libet  quserere,  An  determinationes  human  se  ita  con* 
feientiam  obligent  *t  propter  earurn  obfervationem ,  poterit  aut  debeat  quis,  vi- 
tamfuam  &0**1113»  imminentiflìmis  exponere  pcriculis  ?  Et  quis  dicet  tantam. 
non  haberef  o^fotem  Magiftratum ,  utut  Ethnicum  ,  in  rebus  qusefuam  fpecìant  • 
poteft*em  ,  quaatam  habet  Ecdefia  l  Poceritne  Magiftratus  leges  fìgere  fubjecr  : 
tifiluslicetChriftianis?   Et  lì  potenti  tenebiturne  Subditus  iis  morem  gerere ,  • 
non  obftante  quòd  repugnent  legibus  Reipublica:  Chriftiana: ,   cujus  prius  fuerac, 
membrum,  fi  non  etiam  repugnent  legibus  divinis  ?   Si  dicatquis,  teneri  illuni 
Chriftianum>  in  eo  cafu ,  aliquam  faltcm  illius  diei  partem  facrrs  dedicare  exercitiis..  , 
Refp.  i .  Quam  aut quantam  qusefo  partem  tenetur fic  impendere?    2.  Qua  lege  te-  jjj 
nebitur ,  ullam  illius  diei  partem  Deo  coofecrare  ?    3 .  Quid  fi  nec  hoc  permittec 
Magiftratus  aut  Dominus  paganus  <    An  propterea  patienter  perfecutionem  fu-  » 
biredebet  h  Autan  bona  cum  confeientià  ,  afflicìionem  eàde  caufa  patipoteft?4 
An  tanti  ùcicadì  eft  determinatio  ecclefiaftica  <  An  tantam  hebere  debet  vini  I 
inftitutio  mere  humana  >  ut  coofeientiara  obliget,  etiam  quando  non  eft  vini- 
le amplius  fubditus  ,  fed  alijs  fubjeftus  <    Dirficiliafatiserunt  haec  omnia  prò- 
fcatu. 

•Porrò,  fi  haec  poteftas  compeeeret  Ethnica ,  teneretur CUriftianus fub Turca-- 
tara  Imperatore  degens  i  diqax  VmuU  fanftè  obfervare  :    Qyia  tenetur  Subditus 


Cap.  X I.      Homi  ni  non  licet  Ternptts  Solenne  atterrei.       303 

Magiftratui  morem  gerere  ,  in  iis  rebus ,  quaìejusà  Deo  commina  font  potefta ti , 
&  legi  Dèi  non  repugnanr.   Et  illuni  inftituit  diem  Mafiomeia.    Ac  forrean  non  hoc 
éoncedent  Adverfarii,  ed  quod  Ecclefia  Chriltiana  jaminftitUerit  diem  Domini- 
,  cum»  Ver  un  >  tum  concedine  neccie eft ,  teneri  illum  Chriftianum  ,  proprer  de- 
ferminationem  Eccidi.?,  Dominio  fuis  denegare  obfequium  ,  &  periculis  ac  durif- 
jlfimis  perpeillonibusfefeexponere  ,  etiam  liccc  res  ipfanon  fi:  magni  momenti ,  ne 
ifoluncipfi,  fedmeraCukuscircumftintia.  Si  forte  dicant,   ceneri  rum  obfervare 
[diem  Veneri:  non  minus  religiofè,  quàm  priusobfervabatdiem  Dommitiim,  Tum 
Ifluliius  prorfus  fune  ufus  omnia  ,  quae  de  die  Dominico>  &  ejus  obfervatione  legi- 
mus  in  novo  ceftamenco:  Et  relmquenduserit  ille  dies ,  quem  inftituit  Eccldìa 
Chriftiana  (utivolunt)  &  de  quo  tantum  in  N.  T.  legimus,  quemqiieplusquàm 
probabile  elt  (  ut  fuolocopatebit  )  obfervalTe  Apoftolos ,  &  primitivam  Eccle- 
fiam;  &  obfervandus  eric  diesa  nequilll.no  impoftore  excogitatus  ,   idque  in 
Chrilti  contumeliam.  Dkcnt  forfan,  deteltari  debere omnes  illum  Impoitorem ,  ut 
&  diem  ab  ilio  exeogitatum  &  injuncìum  ,    &  alium  aliquem  diem  obfervare  . 
fyfp»  Uccunque  peribcutionemfubibuntpropter  meram  circumftantiam  ,  li  vera 
•ftlèntencia  Adverfarii  :  Nam  non  eft  probabile,  velie  iftos  Ethnicos  facultacem 
concedere  alium  aliquem  diem  confecrandi  ;  ne  ,    hac  ratìone ,  labore  fervorum 
Ghriftiauorum  ,  eocosduosinfeptimansecyclodies  >  fraudarentur.     Etfuppona- 
mus  (  quod  quidem  non  eft  improbabile  )  nolle  Turca:  hoc  permiteerc  ;  an  boni 
:um  confeieutià  ,    propter  non-obedientiam ,  paterentur  Chriftiani  ,   inretam 
/ili  *     Videant  nunc  Adverfarii  quid  refponfuri  finr. 

Secundò  >  Quum.ut  jamiiquet,  &  ftatim  clariùs  patebic ,  neminiliceac alteri  Tem- 
uti hoc  Sufflciens,  NeceJJarium,  Vrédpuumic  Solenne  determinare,  ac  praeferibere,  \i- 
>ec  feifeitari  ,  numputent,  conceflàm  e(Te  liane  facultatem  fingulis ,  Tempu:\\oc 
>ro  fèipfis  determinandi  ?  Tale  quid  infamare  videtur  Primerojht:,  ubi  fupra,  Pan.  2. 
2*1»  7.  §•  4»  qn2ndo  (le  loquitur  ALquita:  rationi:  ,  qua  babetur  hi  Quarto 
°r<tcepto ,  b<tc  ejì ,  quù i ,  cum  baheat  homo  plure:  adfuum  opu: peragendum  die: ,  ra - 
hpofiultty  ut  (  N.  B.)  illexonfecret  unum  ex  multi s  Deo.  Etalibidicit ,  Prarcep- 
f  umQuartumnosfemper  obligare,  ad  diem  ordinarium  culmi  divino  deltinan- 
lum;  in  quo  fenfu,  vuit  proculdubioPrxceptum  omnibus  morale  cdceòqueom- 
I  ics  obligare,  adTempus  (ibi  ipfis  detcrmìnandum.  Idem  non òbfcurè  infinuat  Tbo- 

Sni$  lAquina:  $  verbìs  ìllis ,  once  nuper  C*/>.  K.  ad  examen  vocavimus. 
fino  confequentiùs  multò  loquuntur,  qui  dicuntpoteftatem  liane  fingulis  com- 
petere, quando  negane  Deumeamfibiipiirefervare:  Quia,  fi  hoBiini  in  genere 
lioaceflTa  iit  h.rc  poteftas  ,  ratio  omnis  nece(Tariò  poftulat ,  ut  conceflàm  eflcilngu- 
isagnofeamus  ;  Quia Tempusejuunodi omnibus neceflum eft,  faltem  ad  cuhum 
Dlitarium  ,  quando  non  licetDeura  publicèaut  in  fanùliis  colere.  Tempusautem 
miccultui  folitario  deftinatum  obfervari  nequic,  nifi  penes  hominem  quemque  iit 
ibi id  determinare,  quando  alii  nolunc;  uti  proculdubio  eveniec,  quando  quis 
noratur  apud  paganos ,  qui  nec  volunt ,  nec  norunt  hoc  Ttmpu  determinare  :  Ne- 
aoautemdicet,  pofle  hominem,  boni  cum  confeicntii,  ineocafu,  à  cultu  Dei 
elitario  abftincre.  Oportet  ergo  ut  cuique  compctat  poteftas  (ibi  tempus  tale  de- 
rrminandi.  Si  dica*  quis,  pofle  hominem  Deum  colere,  licec  nullum  habeac 
:mpus  pradecerminacum  |    Nihil  ad  rem  loquetur;  quia  /ara  fupponimus  (id 

Nd  3  cuina  » 


304       Homininonlicctr^n/if^^determ.       Lib.  IL 

enimfupraprobavimus)  neceflariò  deeermirwiidum  >  feu  pnedeterminandum  cfle 
Tempus.  Quandoquidem  ergo  Tempi*  Solenne  eft  necefTari*  deeerminandum ,  ut 
fupraevicimus  ,  ab  unoquoqu.'.  quantum  ad  feipfumfpe&ac>  deeerminandum  eft  i 
ù  ab  homine  determinandum  (ir. 

Qaòiautemabfurdumfit,  dicere  »  poteftate m  hoc  TY^tf/determinandifingiu 
lis  prò  fcipfis  daram  effe,  liquet  ex  co  >  primo  >  quòd  multi  inviti  vel  Tempus  i 
Deoy  ipus non nsgantibus t  decerrainacum obfervent ,  qui,  proculdubio,  luben* 
tes  nunquam  Tempus  aliquod  determinarent ,  imprimis  cùm  nemo potis  elTee  >  ex 
fcripturis demonftrare ,  ideorumefle  offici).  D<7«exeo>  quòd  multi,  famuli  $ 
fcil.  liberi aut uxores ,  &  Gmiles,  nonfintfui  jurisy  &  al imegotiisadeo implicati 
fint  >  &  impedimentisobnoxii,  ut  facile  judicarent?  fé  hoc  onere  leyatos  effe* 
imprimis  curri  demonftrari  non  porerit ,  hoc  exprefle  ab  iis  in  Dei  verbo  poflulari  } 
&cùmvelobfervatione5  nedumd^cerminatioie,  Tempori* ,  fefe  periculis  expo* 
nerent.  Deniqueex  eo,  quo  i  delie  multis  fapientia ,  ad  nane  detcrminationem  facien. 
dam ,  maxime  neceflana  -,  nec  habeant  regulam  fecundum  quam  procedere  debeanu 
Unde  multi  multa  obtendere  polline,  quòd  calcai  nullaai  faciant  determinationetn  ; 
àNempe»  Quòd  delie  iisRcgula»  juxta  quam  determinare  debeant  ;  Quòdfuesef- 
fec  canti  momenti  ;  exftaret  certo  cercius  pr^ceptum  aliquod  hàc  de  re  ciarum  >  aut 
regula;  Quòinefciane,  quantum  temporishuic  aut  idi  negotioimpendendum  fitj 
aucquoeiesrenovandusfitidemlabor&c»  Et  quomodo  qusefo  hunc  refracìariuoi 
peccaci  convincere  polline  Adverfarii  i  Aut  quomodo  dubia  hre  folvere  polline? 
Ex  quibus  omnibus  fimulcon(ìderatis>  abunde  liquet  >  hanc  poteftate m  non  con- 
cellItTe  Oeum  fingulis  hominibus:  Nam  nemo  dicec,  voluifle  Deum  rem  cancì 
momencieorum  decerminationirelinquere,  qui  nullo  judicio,  nullàveconfcienuà 
ornati  effent  :  Illi  enim  vel  nullum  omninò  determinarent  Tempus}vd  Tempus  faltem 
minime  idoneum  determinarent. 

Imo;  non  modo  hoc  liquet ,  ex  male  erga  religionem  &  Dei  cultum  affecìis» 
fed&exiìs,  quibus  religio  cordi  eft  >  quibus  nimirum  multa  objiciuntur  impe- 
dimenca>  imprinais  fi  famuli  fine  >  Se  fub  aliorum  poteftate  ;  Et  non  habent  quo^ 
fatifìacere  polline  iftis  impediraentis  objecìis  :  Etenim  >  fi  vel  darò  conftaret ,  hoc 
ipfisàDeoinjanttumefTe,  aue  fi  exprefle  proponereturregula,  perquàm  de  TV/»-. 
pore  hoc  Solenni  judicare  pofìent  ?  habercnt  quod  refponderent  ,  &  quo  fuis  (arista- 
cerene  confeientiis ,  in  hoc  negoeio.  Quum  autem  nihil  tale  appareat  »  conitac 
deefle  ftimulum ,  quo  ad  piam  Tempori*  determinati  obfervationem  urgeantur,  Se 
deefle  argumentum  ,  quo  fuis  fatistacere  poilint  confeientiis >  dubitantibus  num 
re&am  fecerint  determinaeionem  nec  ne ,  five  quoad  Quamdiu ,  Gve  quoad  Quotics  , 
fi/e  quoad  Quando.  Non  eft  ergo  credibile ,  hoc  hominibus  voluùTe  Deunvaeter- 
minandura  relinquere ,  quum eorum  decerminaeio,  eanto  non  effee  Deo  ipfi  honori, 
nec  fibi  ipfis  emolumento  ;  tantum ipforum  non  promoverec  falucem; ncque  fola 
men  fpiricuale  >  quantum  promoveret  determinano  divina. 

Praecerea ,  non  credibile  eft  ("quia  vix  potàbile)  velie  omnes  unam  &  eandentf 
Tempori*  Goncinuationem ,  cocies  recurrencem  >  &eodem  tempore  praeciiè  in  ci  A 
piencera,  determinarci  cùm  in  nullo  fere conveniant  omnes ,  quod  quovis  modo 
corrupta?  adverfaeur  natura» ,  feu  carnalibus  hominum  affecìibus.  Et  quód  ad  De- 
terminacionem  Tempori*  Solenni*  ateinec  ,   Hic  hoc  ,  Me  aliud  caufarecur ,  cur 

hoc 


Cap.  XII,     IlcclcCixnonlicctTewpiit  Solenne  determ.     305 

h#c  nollet  tempus  determinare ,  quod  alii  optimum  ducerenc.  Me,  quia  profanus, 
aut  nullum  deterrainaturo  habere  velie:  >  autbrevitfimum  fai  rem  ,  &  rariifimc  rc- 
currens.  Jtìe;  quia  mundanus ,  in  creterminationtm  a?quam  &  pum  non  confenti- 
rct,  aut  filtemnonindeterminationemftriftam.  Atveiò,  hoc  poftulat  Dei  ho- 
nor ,  &  communio  fanciorum ,  ut  omnes ,  uno  ae  eodem  tempore  ,  quantum  fieri 
p©teft,Dcumlaudibus  extollatit  accolant. 

Tm/'ù  denique  feileitarilieet,  Quo  fondamento  nitatur  hoc  jus  hominibus  corti- 
petens  *  Niti  oportet  jurealiquo  divino  :  jus  autem  dhimm  feu  Deivoluntas  nobis 
revelatur ,  vel  per  Naturam  ,  vel  per  ScrLpturam  :  Utra  vero  harum.legum  hoc  jus 
homimbus competere probet  &  contìrmec ,  feireaveo.  Quódenim  legem  Natura 
attinet,  ea  facile  nos  docebit  ?  DeumeiL*abfolutum  Temporis  noflri  omnis  Do. 
miiuim  -,  eóqueeifoliOmne  jus,  omnemque  poteltatem  ,  Tempus  hoc  ad  ipfum 
colendum  Sufliciens  determinandi ,  competere.  Et  quòi  ad  Scripruras  attinet, 
quasnoftrsefunt/^wtó^,  nihil  tale  loquuntur  \  nuiquam  legimus ,  Deum  hanc 
omnernpo  elhtem  in  creaturam  ullam  devolvifle,  aut  fé  fuo  privilegio  fpoliaiTè: 
Nufquam  tale  quid  vel  infinuat  facra  fcriptura:  determinaflè  Deum  olim  Tempus 
Solenne  abundè  teftantur  facrae  literae  ;  ubi  autem  legimus  ,  eum  cuiquam ,  omnerrt 
)2m  ttzdidifte  Tempus  hoc  Prtcipuum  determinandi  poteftatem?  Quum  auteru  hlc 
fileat  fcriptura ,  quoquaefo  nitetur  fondamento  confeientianoftra,  io  re  tanti  mo- 
menti? Quid,  anfineexpre(To5c  claro  fcriptura*  teftimonio  ,  aufus  eft  quis  hoc 
vel  attentare,  cùm  (utvLieturfaltem)  fit  ipfum  Dei  thronum  invadere:  Serio, 
rari  non  loquente  ,  quomodo  certi  effe  pofìimus ,  hoc  à  nobis  facicndum  efle  ?  Eft- 
rrefcripturaunicanoftramorurnregula  ?  Quomodo,  nifi  per  fcripturas,  feiemus  9 
quando  hoc  Tempus  ritè  'eli  determinatimi ,  tum  quod  Durationem  ,  rum  quoad 
Frequeutiam ,  tum  quoad  Tempcftattm  ipfam  ?  Et  quando  decer  minatioDi  facile  fub- 
mittendum  fit?  Aut  quando  determinarlo  fatta  corrigenda  fit  !  Aut  quomodo  con- 
ftabit  certo ,  determinationem  faftam  i  quovis  homine ,  fancìè  obfervari  debere? 
Un  de  liquet,  multis  nominibus  obftriftos  teneri  Adverfarios  noftros,  eraris  ac 
indubitati?  fcripturae  teftimonns  ,  demonftrare  ,  jus  hoc  ,  Tempus  Prxcipuum 
Solenne ,  Suflìcient  Se  ordinarie  Neceffarium  determinando  hominibus  compe- 
tere. 


CAP.    XII. 

Ecclefisc  non  licet  Tempus  hoc  Ttdcifium  &  Solenne 
determinare. 

LIcec  hujus  affèrtionis  veritas  abundè  dicìis  fuperiori  Capite  confirmata  (Ir; 
quia  tamen  fpecialiùs  de  Ecclefia?  poteftace  loquuntur  Ad  ver  farri ,  &  hoc  folo 
AitMntur fondamento,  quando  obfervationcm  Sabbati  qualeno qualem defendunt » 
Ubetlchocfujidamcncura  panlloiprcflìAs  cxaminarc >  mim  fcil.calisaliquapotcRas 

competati . 


1  o6      Ecelefiae  non  licct  Tmpus  Solenne determ.       Lib.  I  ] 

competat  Ecclefi*,  Tempus  hocce  Neceflàrium ,  Sufficienti  Se  PrdcipuumzcSoUnw 
dcterminandi  &  inftituendi. 

Per  Ecclefiam  hic  intelligimu  s  Ecclefia?  Recìores ,  quibus  data  eli  à  Chrifto  pò* 
teftas  Ecclefiam  gubemandi,  &  minifterialiter  Chrifti  leges  proponendi  fcexpli. 
candì;  Se  quidam ,  fuà  natura  ac  fpecificè  confidcrata  indiiFeremia,  rationecir- 
cumftantiarum ,  fecundum  reguias  Chrifti  generales  ,  determinando  Se  hic  Se  nane 
tanqyam  neceflaria  injungendi» 

Quod  autem  iis  non  conjpetathatc  poteftas,  variisarguraentorum  generibus  con», 
firmari  potei*. 

rrimum  genus  eorum  eft  argumentorum  ?  quac  defumuntur  a  natura  &  proprieta- 
tibus  hujus  Temporis ,  fupra  explicacis ,  puta, 

i.  Tempus  hoc  Religioni  Neceflàrium  cu,  utdi&um.  Ecclefia;  autem  non  co ra- 
petit  poteftas ,  Tempus  aliquod  ,  pr ius  Religioni  non  neceflàrium ,  dererminatìond 
fuà  neceflàrium  reddendi  ;  dico  neceflàrium  reddendi ,  quia ,  fi  Tempus  in  fé  ,  feui 
ante  determinationero  ab  Ecclefia fa&am, Religioni  neceflàrium  fit,  Ecclefiae  decer  J 
minatio  eft  tantum  minifterialis  declaratio,  non  authornativa  conftitutio;  eòque 
proprie  nulla  determinaci© ,  fedquse  fupponit  deterrainationem  facìam  àDeo,  Se 
vel  per  Nacuram  ,  vel  per  Scripturas  fignificatam .    Quod  autem  Ecclefia:  noo 
competat  ha:c  poteftas  ,  Tempus  antea  non  -  neceflàrium  >  neceflàrium  fuà  deter- 
minata) ne  reddendi ,  hincliquet,     i.  Quòd  non  competat  Ecclefia:  poteftas  in 
hominum  confeicntias ,  ut  probant  noftn  contra  Pontificio* ,     Ecclefiae  autem 
competere*  talis  in  confeientias  authoritas,  fihaberet  poteftatem  Tempus  neceflà- 
rium decer minandi  ;  quia  ad  hujus  temporis  Neccflarii  obfervationem  neceflàriò  ob- 
ligarentur  confeientia:  :     Omnis  enim  Chriftianus  per  éonfeientiam  tenetur  id  ob- 
fevare,  quod  Religioni  neceflàrium  eft  ;  adeoque  fi  poffit  Ecclefia  Tempus  non- 
Meceflàrium,  neceflàrium  redderc ,  conlcientias  anrea  liberasnuncobiigaret  &ar- 
etc  ftrineeret.     2.  Tum  omne  Tempus  ab  Ecclefia  determinatum  ,  eò  ipfo  quòd  ab 
Ecclefia  determinaretur,  efTet  neceflàrium  ;  quia  virtus  ac  poteftas  femper  eadem 
eft  >  Se  4  quaterna  ad  omne  valet  confequentia.  Hoc  autem  abfurdum  eft  •     Nam  fi 
Ecclefia  determinarec  duos  auc  tres  dies  integros  fimui  Religioni  irapendendos  ;  auc 
diem  integrum  ter  aut  quater  fingulis  feptimanis Religiose  tranfigendum  ,  id  Tem- 
pus non eflet  proculdubio neceflàrium  , fedonus minime ferendum,  3.  Ecclefiaepo- 
teftas,  qua  quid  proprie  conftituit,ad  fummum  extenditur  tantum  ad  indiflferentia  jin 
quibus  exercetur  ?  Nam  >  quód  ad  neceflaria  attinet ,  in  iis  habet  tantum  poteftatem*, 
declarandt.     I  mò ,  ftri&è  loquendo  ,  Ecclefia  non  poteft  rem  indifferentem  ,  qui  I 
talem,  injungere  ;fedoportec  ut  ratione  circuraftantiarum,ficvel  neceflaria,  vdì 
faltem  conveniens ,  antefa&am  Ecclefisedeterminationem    Quia  omnis  Ecclefia» 
poteftas ,  eft  ad  aedificatioiiem  conceflà;  injungere  autem  rem  indifferentem,  qua  ta-v 
lem,  non  eft  aedificare  ;  fed  exercitationeludicràpuerilicerdelecìari.  Si  ergo  noni 
poflk  Ecclefia  rem  injungere  indifferentem ,  nifi  prius  fit  quodammodo  neceflaria 
aut  conveniens,  multò  minùs  poteft  quid  non-  neceflàrium ,  neceflàrium  facere.    f  :-| 
Z-  Tempus  hoc  ,  utdi&um,  Ordinarie  Suffciens  e  fcdebct,  adeoque  fi  Ecclei- 
fias  competat  poteftas,  Tempus  hoc  Solenne  dcterminandi ,  poteftatem  habebic  id? 
Tempus  ordinarie  Sufficiens  conftituendi ,  quod  antea  non  fuerac  ordinarie  Sufficjens..^, 
atquihocfalfum,    Ergù>  &c,    Majoris  connexio ex  jamdi&is  darà  eft;  nam  hoc 

Tempus 


Capi  XII.    Ecclefi*  non  licet  Tempus Sùtenneàttttmì     307 

Temput  Sottrine  >  de  quo  movetur  quaeftio,  ordinarie  Su fficiens  debetefTe»  tum  ad 
Dei  honorem  >  tum  ad  hominum  falucem  promovendura  \  Se  cale  quod  Deo  eflèt 
acceptum>  quodque  confeientiis,  de  ea  redubitationem  moventibus,  facisfacere 
poflìc.  Er  per  decerminationem  tale  fieri  debec  -3  quia  0  ante  decerminationem  tale 
cflTec,  non  opus  eflèc  determinatone  Ecdefixconftituente  ;  fed  tantum  explicanto 
&  exponente:  Dequàhicnonloquimur ,  Necefle  eft  ergo ,  ut,  hàc  determina, 
tione  ,  fiatid  Tempus  ordinarie  fufficiens ,  quod  priùs  tale  non  erat  :  Eóque,  ut 
baccpoteftasEcclefiaecompecat,  fieicompctit  poteftas  hoc  Tempus  determinan- 
do. Quòd  autem  hoc  abfurdumfit,  Scralfum  >  conftac.  QuiaEccleGae  pote- 
ceftas ,  ut  dicìum,  non  attingic  neceflaria,  nifi  minifterialitcrdeclarando  quid  fic 
neceflarium.  2.  Verfatur  circa  indirTerentiaadfummum  ,  acqui  hoc  Tempus  inter 
indifTerentia  numerandum  non  eft.  3.  Tum  quedeunque  determinaret  Tempus 
Ecclefia  >  id  eflet  ordinarie  Sufficicns  ;  quia  à  qua  tali  ad  de  omnì  optimi  fequitur . 
Hoc  autem  abfurdum:  nam  il  Ecclefia  determinaret  tantum  Horam  fingulisheb- 
domadibusautfingulisannis,  an  eflet illud  Tempus  ordinarie fufficiens  adDcicul- 
tum  celcbrandum  :  Hu/us  abfurditas  nemini  non  conftac,  4,  Ad  Tempus  fuffi- 
ciens reddendum  ,  ad  Dei  gloriam  promovendam  >  requiritur  neceflariò  divi- 
na approbatio&acceptatio,  cujus  non  eli  Ecclefia  Domious  ;  nufquam  legimus  > 
Deum  velie  omnesEcclefias,  in  hoc  negotio5  determinationes  approbare^  &  il- 
lud Sufficiensjudicare,  &tanquam  fufficiens  acceptare,  quod  Ecclefia?  vifumfue- 
1  rit  determinale ac  concedere.  5.  Requiricur  &  Dei  benedicìio  j  non  autem  legi- 
i  mus ,  Deum  omnibus  Ecclefiae  determinationibus  fé  benedi&ionem  fuim  annexu- 
rum  promififle  6.  Requiritur  ut  fufficiens  fic  ad  falutem  hominum  promovendam. 
Ac  Ecclefia  certo  non  poteft  femper  percipere,  &fine  errore  determinare?  quid 
fufficiens  fic  ad  falutem  hominum  promovendam.  7.  Requiritur  ut  fatisfiac  con- 
feientiis hominum  ;  prius  autem  quàm  certa  poflet  effe  confeientia  ,  illud  >  quod 
ab  Ecclefia  decerminatur ,  Deo  acceptum  &  gratum  effe  >  &  ab  eo  benedicìum  iri , 
necefle  eft,  utconftet,  Ecclefiam  in  determinatione  faciendà  non  errare)  nec  er- 
rare poflfe.  Hoc  autem  Ecclefia  Deum  concellìiTe  privilegtum,  non  legimus . 
Quódinfallibilitas  conceffa  fuerit  Apoftolis  novimus>  fedquòdaliis  data  fic,  ne- 
igacur  à  noftris  contra  Pontifichi  difputantibus. 

Noneftquòd  dicant  adverfarii,  ad  hoc  &  prsecedens  argumentum  labefacìan- 

1  dura,  fé  non  urgere  poteftatem  Ecclefia  adeó  abfolucam  ;  fed  concedere ,    Eccle- 

\  fiam  non  debere  tempus  nimium  Longum  quoad  Durationem  ,  nec  nimium  frequenti 

l  quoad  Revolutionem ,  Nec  è  contra  Brevi  nimium  aut  lnfrequcnt  determinare.  Nani 

feoncedant  necefle  eft  ,  vel  dari  aliquam  regulam ,  fecundum  quam  fieri  debeac 

;  determinatio;  vel  nullam  dari.  Si  Hoc  dicant ,  faxeancur  necefle  eli ,  fi  calis  competac 

:  Ecclefia;  poteftas ,  non  errare  Ecclefiam  1  quodeunque  cerapus  ,  quantumeunque 

i  Longum  aut  quantumeunque  Breve ,  Frequemzut  Injrequent  determinet  :  Nam  ubi 

?  nulla  elt  lex  ibi  nulla  eft  tranfgreHìo.  Si  vero  Illud  dixerint,  fateantur  necefle  eft , 

per iftam  regulam,  jam  divinità*  determinatum  effe  Tempus,  &  Ecclefiam  non 

determinare  :  Fateantur  etiam  necefle  eft  ,  regulam  iftam  contineri  in  quarto  deca- 

logi  praecepto  ,  quod  hoc  tempus  determinac ,  cùm  nullum  aliud  mandatum  allìg- 

naripoftìtj  Acque  ita  hoc  pr*ceptum  >  unum  incyclo  feptunarn»  dicm  deter- 

O  0  minans 


3  08        Ecclefiat  non  licet  Tempus  Sdente determ,       Lib.  I  j 

minans  k  injungens,  effe  morale  :  quod  hacìenus  aflèrere  nolunt,  fed  quantum  pof. 
fune  impugnane. 

3.  Requintur/  utdi£fcum>  ut  hujus  Tempori*  Duratio  continua  tanta  fi  e  ,  quant 
fuffkienstflet,  non  modo  ad  cultura  Publicumexercendum  ,fed  &ad  cultura  Dì 
mefticum  &  Solitarium  >  tum  ante,  tum  poft  cultum  Publicum  >  peragendun 
Ecckfiae  autem  tale  Tempus  tam  diu  Durans  determinare  non  poteft  ,   Quia, 
1.  Hsecexereitiareligiofa,  Domeftica?  puta  ,  &  Solitaria  fiunt intra  privatospj 
rietes,  ubilocum  nonhabentaffirmativahominumpraecepta}  multò  minus  pof 
funtEcclefiae  prsecepta  pofitiva  Tempus  tale  attiiigere3cujus  dominus  potius  haben 
dus  eft  quifque  PaterFamiliàs.  Hinc eft  quòd  nullae extent  Ieges  five  ab  Ecclefiàjfive, 
a  Magiftratu  lata? ,  de  officiis  pofitivis  intra privatos  parietes  puftandis.  2 .  Ecdc.; 
fia  non  poteft  quicquam  determinare  circa  Solitarium  cultum  >  aut  circa  Tempui 
huiccukuiimpendendum  ;  quiajudicarenequit,  utrum  raos  prarcepto  dato  gera*, 
tur,  velnon:  Quorfum  ergo inftituetur  tale  quid*  in  quo  judicari  nequit,  num 
facìum  (ìt  vel  non  ?    $..  Officia  illa  Solitaria  fune  immediata confeientise  officia ,  & 
maxime fpiritualia.    Ad  ea ergo,  utinec  ad  Tempus  ad  ea  determinatimi  3  non 
atttngit  poteftas  Ecclefiaftica  >  qux  confeientiam  &  interiorem  hominem  imme- 
diate non tangit :  Ha?c enim  poteftas  >  qua:  confeientix immediate  imperac ,  Deo 
foli  propria  eft. 

Fruftra  objicitur  >  quòd  praeferibi  po(Iìc  ab  Ecclefia  dieshumiliationis  folennis, 
jejunio ,  ac  precibus  ?  tum  publicis ,  tum  privatis  tranfigendus.  Quia  Ecclefia  htc 
nihil  de  Temporis  Duratione  praeferibit:  Scriptura  enim  nobis  indicat ,  determi- 
narmi! effe  à.  Deointegrum  huic  negotio  diem  :  Ecclefia  autem  diem  tanrum  indi» 
catfic  tranGgendum*  aut  opportunitatem  diviri  providentia  designatami  Hurc 
negotio  fpecialitcr  nominat  officia,  non  determinat  :  nec  Tempus-  ad  officia  ilia 
peragenda  alligna t;  fed  minifterialiter  tantum  indicat  >  hic  nunc  temperiate ,  re» 
quirereDeum,  uttranfigaturintegerdiesjejunioacptecibus;  adqu#  officia  pie* 
tatis  praftanda  obligantur  chriftianorum  confeientise  >  non  ratione  indicìionis  Ec- 
clefiafticse,  fed  mandati  divini  ratione. 

4.  Determinatio  hujus  Temporis  dicit ,  obftri&os  teneri  omnes  >  quibus  deter* 
minatur tempus,  adpublica cultus  exercitia ,  &adid tempus conftanter  ,publico 
cultusexercitio»  tranfigendum.     Qjia  determinatio  facit  Tempus  Religioni  ne» 
ceffarium  >  eòque  conftanter  Obfervandum.    Et ,  quia  volunt  id  tantum  Mora' 
effe  in  Quarto  praecepto,  ut  fiat  cultus  Publicus;  &  confequenter ,  ut  hic  culti 
publicus  habeat  Tempus  ipfi  determinatum  >  concedant  neceffe  eft ,  hoc  Tempi 
effe  perpetuò  obfervandum.  Fruftra  3  denique ,  fieret  determinatio  >  nifi  ad  eam  ol 
fervandatn  obftrifti  tenerentur  ii ,  quibus  prasferibitur  Tempus  deterrai  naturo,  < 
Ecclefise  autem  non  competit  poteftas ,  omnes  obftringeodi  >  ad  id  Tempuj^ 

3 uoa  publico  cultut  diftinatur»  obfervandum,  ut  ipfi  fatentur  Advecfarii,  qui  Pi- 
ores,  Goqaos,  &  ejufroodi  famulos>  eximunt;  &  dicunt  Quartum  Praecep- 
tum  non  fuiffe  famuli*  datura.  Si  urgeat  Herus,^  ut  famulusdomi  maneat tem- 
pore cuMs  publici,  an  dicent  famulum  teneri  obfequiam  denegare  ì  Sihocft- 
teantur,  cur  eft  quòd  nobis  adeo  infenfifint*  quòd  idem  qrgeamuspropter  divi- 
«ara  detcrminationem  f   Sinegeuc,  qoqftac-Gius ,  ipfìs  fatentibus>  Ecdefiam 


Gap.  XII.     Ecclefiae  non  licet Tempus  Solenti* determ.     3 0$ 

non  pofle  omnes  obftringere  >  qui  etiam  membra  funi  Ecclefiae,  ad  hoc  Tempus 
«©bfervandum  :  Naro  non  negabunt,fervos  etiam  pofle  effe  membra  Ecclefiae. 
Aft  >  ubi  tum  eft  moralitas  Quarti  Praecepti  <  Ubi  cultus  Publicus  ?  Ubi 
Tempusad  Publicum  cultum  decerminatum  ?  Omnia  quidem  tumevanefcunt\ 
Praèterea ,  fupponamus  Ecclefiam  determinare  decem  aut  duodeci m  horas,  continue 
tranfigendas  in  cultu  divino  Publico  >  idque  bis , ter aut  quater ,  fingulis  feptimanis, 
an  ,  ad  hoc  Tempus  toties  recurrens  ita  obfervandum ,  obligare  poteft  omnia 
Ecclefiae  membra  ?  Non  hoc  dicent  Advcrfarii  :  firmura  ergo  manet  argumentum 
aoftrum . 

5.  Determinano  haec  Tempori*  Necejfarii  Se  Sufficienti*  debet  effe  perpetua  ;  quii 
ftiutari  non  debet  Tempus  illud  Solenne  >  neque  demendo,  quia  Necejfanum ,  neque  ad* 
dendo,  quia  S  uffici  ens .  Ecclefiam  autem  non  eft  penes,  determinationem  ca- 
lerci perpetuarci  facere  :  Ipfi  enim  Adverfariiafterunt  >  poflè  Ecclefiam  determina- 
tionem Temporis  Sohnnis  jam  facìam  prò  arbitrio  mutare.  Etconceduntomnes 
Orthodoxi>determinationcs  omnes  Ecclefiafticas,  qua  tales,e(Teinfe  mutabile* . 
Hanc  ergo  determinationem  facere ,  quae  im  mutabilis  efie  debet  >  non  eli  pcnes  Ec- 
clefiae Reftorcs, 

Secundì ,  Aliud  genus  argumentorum  defumi  poteft  ,  à  dubiis ,  quae  de  ipfà  Ec« 
clcfià  ejufque  determinatone  moveri  poiììnt  :  qualia  funt ,  quòd , 

1 .  Dubitari  poilìt,&  à  quibufdam  viris  pits  ac  probìs  dubitetur,  Annon  per  Eccle- 
fiam, cui  haec  competit  poteftas>;intelIigerepollìmus>  fi  non  totam  Membrorum 
omnium ,  tum  Virorum  ,  tum  Fccminarum  >  congregationem ,  aut  conventionem, 
faltcm  Recìores*,   adjuncìis  quibufdam  iifque  prsecipuis  ex  membris;  ita  ut  ni- 
hil  concludi  poilìt ,  nifi  his  omnibus  faltem  confentientibus.     Quidam  volunt  per 
Ecclefiam ,  cui  competit  haec  poteftas  ,  fi  Ecclefiae  concetta  fit,   j\cclorcs  intelligi 
panicularium  congregationum ,  qui  indepcndenter  determinenr.     Ahi  forftn  volunt 
hoc  competere  Óaffico  conventui  Ecclefiafticorum  Redorum;  aut  Synodo  five  Pro- 
vinciali ,  fiye  Nationali ,  ubi  haberi  poteft.     Alii  forfan  hanc  totam  poteftatem  ar-. 
rogabiint  >Pr.*fulibus  fohs  Archiepifcopis  aut  Primatibus,     Sunt  forte  qui  hanc  po- 
teftatem afenbendam  effe  velint  foli  Concilio  Generali,  ex  deputatis  omnium  Ec- 
;  clefiaru  n  conflato.     Utnihildetisdicam,  qui  unum  P^wcaeteris  omnibus  prse- 
ferunt  ^  & hujus  poteftatis  fubje&um  unicum  effe  afl  erunt.     Vigencibus  ergo  his  de 
11  EccleGadifputationibus,   conftat ,  nondari  EccleGam,  cujus  determinano  om- 
I  nibusfatisfacerepoilitChriftianis:  Convenientillìmum  tamen  eft  ,  utidemabom- 
i  nibus  Chriftiaais  obfervetur  Tempus  Solenne-     Et  certum  eft  etiam  ,  determinatio- 
?.  nem  q aorundam  ,  qui  volunt  prò  Ecdefia  haberi  >  nuliius  effe  apud  multos  autho- 
i  ritatis,  eóque  inanem  effe.     Atqueita,  fi  Ecclefiae  haec  competac  poteftas,  una- 
quaequefacìiodiftinftumprofedeterminatumhabsbitdiem  ;  &  tot  et unt  forte  di- 
stthTempora Solennia t  quot  funtdeEccleiiadiveifae  fententiae;  quod  abfurdum 
I  cflèt. 

2.  Supponamus  omnes  hìc  unanimes  effe,  &  hanc  authoritatem  huic  aut  affi 

certo coctui  competere  dejurey  nondum  tamen  ìnter  omnes  convenit,  quibns  ejut 

cactus  membriscompctatjusfufiragii:  Kam  fu.it ,  qui  volunthoc  jus  competete 

l  omnibus  viris  :  Alii  tantum  omnibus  <Antccejforìbus  &  Rettori  bus ,   etiam  &  Dia* 

cmJj.     Quidam  omnibus  omrùnò  Pafloribus  &  t\ccìoribtu  in  S ynoduin  convocata  ? 

Oo  x  »*" 


. 


no      Ecckùx noiìlictt Tmpuj So fenneàettrm*       Lib.  II 

alii  eancùiii  Delegati:.  Quidam  admittunt  Preshyteros  Seniores  ,  in  caufis  omnibus, 
alii  eos  rejiciune,  in  rebus  qaae  dottrinarti  fpettant.  Quidam  folis  Prsefulibus  hoc 
;us  competere aiunt.  AliiPm^yttwadmictunfó  vclomnes,  velaliquosfalteirv^ 
Unde  Iiqaec,  quàoi  dubise  auchoritatis  eflèc  ha^c  determinatio  :  &  quomodo, 
qu*m  hi  admitterent ,  rejicérent  eam  facile  alii ,  diem  decerminaeum.  Acque  ira 
nondum  probabile  eft  >  determinatum  ivi  idem  Temetti  Solenne, 

$,  Fiae&hìcunammieas  ;  concroverfia  tamen  erir,  ucrum  fencenfia Ecclefia! 
ac  determinatio  valida  fic  ,  non  comprobaneibus  Politicis  Magiftratibus  ,  quo- 
rum mtereft;  cùm  pretendere  poflìnt  illi,  rem  iftam  ad  fé  plurimùm  fpettare; 
quia,  fatta  decerminacione ,  à  fecularibus  negotiis  prohibetur  Populus.  Atque 
ita  de  vi  determinationis  remanebic  dubium.  £c  plufquàm  probabile  judicabunc 
multi,  clarè  nane  dirimere  controverfiam  voluiffe  Deum  in  fcripturis ,  fi  homi-, 
nibus  cooceffiffèc ,  hoc  Tempus ,  quod  tanti  eft  momenti ,  determinandi  potef- 
tatem. . 

4,  pónamus  confencireomnes,  quòd  perfonas  fpettàt,  quibus  competic  h&c  po- 
teftas,  quisomnesautullos  certiores  faciet,  perfora  illas  infallibiles  effe,  aut- 
inrallibihter  determinai  i  Novinuis.enim  homines  falhbiles  effe,  &  falfos  iuiffe  > 
in  decidendiscontroverfiis,  etiamubiferipturafententiam  Dei  dare  faeis  propo-j 
fuerac.  Et  magis probabile  eft  >  errare  poffè  homines,  in  tempore  hoc  deter*. 
minando  ,  cùn  deeo  fileac  feripeura,  juxra  Adverfarios,  qui  prseceptum  Quartum 
rejiciunt  :  Alioquin  dietndum  ,  id  quod  determinane  Tt'mpus  fbre  Pr<ecipxumt  So* 
lenm}  Necejjartum  Se  Sufficiens ,   quodeunque  tandem  id  fiet. 

5 ..  Porrò  dubitari  poiCt.  Annon  ,  in  re  tanti  momenti  *  neceffaria  eflèc  totius 
CgctusaucGonciliiuaanimitas  ■  Num  vero  furficerec  majoris  Partis  confenfus ,  ita 
ut  quasftio  decideretur  majori  fuffragiorum  numero.  Ac ,  quando  quaeltio  eflèc  de- 
cifa  à  parte  majore  ,  aliam  uno  aut  altero  tantum  fuflfragio  fuperante ,  eftne  proba-., 
bile,  minorisfuturamdeterminarionem  valoris,  cùm  eoe  ex  adverf-ì  fententiafta- 
rent,  atqueitafuturumfchifma,  imprimis  nondum  decifà  hac  quaeftione:  Ut- 
rum  fcil.ftandumfitfufFragiisplurimorum,  an,  vero  tantum  unanimi,  omnium  con- 
fenfui  i 

6.  Concedatur,  ftandum  effe  fententiis  piurimorum,  interni  m  eamen  manebit  ^ 
utrum  illi  plurimi furFragiafuadederinc  libere,  non  coatti  *  nondonis  aut  promif- 
fionibus  alletti  ;  non  terrore,  aut  gratià  magnatum  moti.  Ubi  ergo  fundamen* 
tumeertum,  qao  niti  polHt ,  in  cali  negotio  canti  momenti  &  coties  recurrente  » 
«onfeiencia  hbminum  ? 

Tenia  Argu mentati  porrò  pofliimus  conerà  Adverfarios*  quserendo,  cuiEccle. 
fiac  hanc  competere  veline  poteftatem  f  Ucrum  fcil. 

1 .  Ecclefia  unicuique  ParticitUri  ?  Si  hoc  negenc ,  tunv  1 .  Non  competit  ha 
poeeftas  Ecclefia ,  qua  tali:  quia  Ecclefia  Parcicularis  eft  Ecclefia  ♦  &  à  qu*  tali 
«utó  owi/ bene  fequicur.  2.  Quid  faciee  Parcicularis  Ecclefia.,  quando  nulla  alia 
boc  Tempus  determinaveric  i  3.  Quid  faciet  Ecclefia  particularis  ab  aliis  omni- 
bus longè  remota,  &,  dedeterminacioneabaliis  fatta  nondum- -moniea?  4*  Hujup 
Temporis obfervacio religiofa ,  fpeftat ad  Ecclefias  parciculares ,  -imo  Se lingulo* 
homines.  5.  Quando  in  decerminacione  fatta  errant  Majores  Ecclefia?^  auc  quan- 
do ,  propter  difhcultates  fepra  mempraras  3  non  recipicur  d^cerroinacio  fatta  >  quii 

fccict! 


[  Cap.XI  I.     EccleùxnonlicetTmpus  Se/enne  detetm.        3 1 1 

I  faciet  Ecclefia  particularis?    6.  Diu  antequam  excuerit  ulla  Synodus  generali* , 
!  obfervatum  fuit  Tempus  aliquod  Solenne  zb  Ecclefiis  parcicularibus,  ut  fcriptura 
I  teftatur  AH,  20:7. 1  Cor.  16:2.  &  Praxis  primitivae  Ecclefia:  cribus  primis  iecu- 
|  lis  evincit.     Sin  vero  concedant ,  nane  poteftatem  eciam  competere  Ecclefiis  par- 
I  ticularibus.     1.  Dicant,  utrumhaec  poceftas  concefla  fic  omnibus  ejus  Ecclefia: 
|  parcicularis  membri^,  tum  viris ,  rum  Fceminis ,  ut  volunc  Anabaptijì*  ?  An  tan* 
;  tini  viris,  ut  Independ.ntes quidam  *   An  vero  Synedrio  ì  Anveiò  tantum  pafìo- 
[  nbus  &  doftoribus,  utalitf   Sipopulumà  Synedrio  diltincìum  prorfus  excludinc 
quomodo  iis  fatistiet,  fi  determinati 0  fatJlriSta  nimis  &  onerofa,  atque  minus  N?- 
fyjfaria?  Auc  è  contri,  fi  fiat  lax.i  nimis  ac  minus  Suffìaens  ?     2»  In  quocunq^e 
locetur  haec  poteftas  fubjecìo ,  hoc  certum  ,  in  Ecclefia  particulaù  »  dari  multos 
corruptionibus'^obnoxios  j    &  non  paucos,  alias  licec  minime  malos,  ad  calem 
tamen  dcterminationemfaciendam  ncquaquam  idoneòs.    Quis  hinc  non  pe.cipir, 
qjàmpericulouimfìt,   talium  determinationi  commìttere  rem  tam  neceiTàriam, 
cùm  ad  Dei  gloriam  ,  tum  ad  hominis  falutem  seternam  promovendam  ?     a, .  Non 
probabileeft ,  omnes  Ecclefias  particulares  unum  ac  idem' Tempus  determinatu- 
ras  ,  five  quoad  temporis  Durationem  continuavi ,  five  quoad  Rjvolutioncm  frequen- 
tem  ,  five  quoad  ìnitium  ,  aut  ipfam  Tcmpeftatem  :  Multò  minus  quoad  omnes  hos 
refpectus?  Et  fi  tot  eruntdiverfa  Tempora  determinata,  quot  funt  diftincìse  Ec- 
clefia particulares  ,  autfaltem  plurimae,  quae  inde  confufio?     Annon  membra 
uriius  Ecclefiae,  membrisalnìs  erunt  impedimento?     Annon  inde  orietur  con- 
tendo ac  difeordia,  his  illisobjiciencibus  profanicatera,  illisiterum  his prascifica- 
tem  nimiam  ,  &c  ? 

2.  Anverò  Ecclefia  Nationali1:  Si  hoc  negenr,tum  futfupra)  1.  Non  competi: 
haec  poteftas  Ecclefia? ,  qua  tali ,  quia  à  quÀ  tali  ad  de  omni  firma  eft  confequentia  . 
2.  Quid  faciet  Ecclefia  Nationalis,  ubi  Ecclefia  Oecumenica  rem  non  determinante 
Annon  cam  etiam  fpe&ar  hujus  Temporis  religiofa  obfervatio  <     3.  Quid  fi  erraric 
[  ìiideterminatione  Ecclefia  Oecumenica^     Si  afTcrant;  tum.     1.  Dicant  utrum 
\  omnibus  Membri;  Ecclefia?  Nationalis  ,  an  tantum  omnibus  G'ubernatorìbus  ?  Ad, 
1  vero  folummodò omnibus  Pafìoribus.     A ndzniqac  deputati*  tantum  omnium  Sy- 
\  nodorum  Provincialiurn  ,  auc  omnium  claffium  feu  Pfesbyteriorum  t     2.  Si  ex- 
l  cludaturpopulus  ,  idem  recurrit  dubium  ,  quod  fupra.    3.  Magis  faciet  ad  glo- 
I  riam  Deideclarandam  ,  fi  omnes  Ecclefice,  etiam  Nationalcs  , idem  Tempus  huic 
publico  Dei  cultui  deftinarent  :    Non  autem  eft  probabile  ,  unum  ac  idem  tempus 
quoad  Quamiiuk  £«o*/V;determinatum  iri  ab  iis.     4.  Quae  Nationalis  Ecclefia  , 
hoc  Tempus,  per  aliquotpoft  Apoftolosfecula,  determinavit  *.     Quod  obferva- 
tum fuerit  aliquod  Tempus  Solenne,  neeari  nequit  :  A  qua  autem  Ecclefia  Nationali 
!  fuerat  id  determinai um  i     5.  Ecclefise  Galalite  aequipollebant  Ecclefiar  Nationali  : 
Non  autem  eft  credibile  ,►  voluuTeeas  >  tale  aliquod  Tempus  determinare  ,  incon- 
>  fulto  ad  minimum  quodam  Apoftolo ,  cùm  non  praeeumibus ,  auc  non  conlencien» 
ribus  Apoftolis,nihil  inftituerint  primitiva:  Ecclefia:  ? 

$.  Ao  Ecclefia:  Catbolicain  Concilio  Generali  congregataci  Si  hoc  concedane 
Tum.  1.  Dicant  quorum  fit ,  jure  divino,  in  iftis  Conciliis.iufTraoia  ferre  ? 
2.  Quot  eligendi  ex  unaquaque  EccleGà  Nationali  ?  3 .  Quomodo  furTragùr  dan- 
«U  cruot  5  Ao  per  apita>  an  retò  per  Nacioncs ,  ut  in  Concilio  Bafitiwfif  4.  Quid  ' 

Oo  3  idea 


3 iz        Ecclefixnoalicccr^/>«/^/^^determ.       Lib.   IL 

fi  deeerminatio  f afta  vel  laxa  ftt  nimis ,  vel  ftri&a  ?  A  n  utcunque  in  determinationc 
facìà  acquiefcendum  *  Aut ,  an  poiììnt  Nationales  Ecclefia:  lìngula:  malo  prò  fé  me. 
*ieri  ì  Ac  quid  fi  hxc  Ecclefia  Nationalis  determinacionem  illam  laxam  judiclric , 
quae sliiftricla  videbitur  ?  5.  Qji  facìum  qudd  Ecclefia  hxc Catholica,  in  hunc  ut' 
q  vi  diem  ,  hoc  Tempus  non  decermina.it  >quoad  dicm  particularem  ,  nedum  quoad' 
frc^mmUm  aut  duraùmem  ?  Et  fi  determinànt,  cur  adhuc  loquuntur  Adverfarii 
de  nmtatione  ?  Cu;  dicu ne  ;  Ecclefiam  prasfentem  poflè  diem  mutare  ì  primo  ad: 
qjirtum  ,  ab  uno  è  fepcem  ad  unum  è  decem  ,  &c  1  Verùm ,  cum  nihil  tale  ab  iis* 
decerminatum  legamus ,  annon  hoc  filentio  fatis  declaràant  Concilia  ifta  >  Tmpjm 
hoc Pr<ecipuum- Solenne jamjam  declaratum  fuifle,  &  a  Chriftianis  omnibus,  ceu, 
ule,  recepeum  :  Qjod  &  Concilia  provincialia  teftamur  &  confirmant,  cu.ti  fama 
tificadonem  illios  diciinjungunt  &  urgent.  Et  quidem  o'jfervatione  dignum  efty 
quo  i  nulla  Synoioru  n  generahum  hoc  Tempas  SoUnne  fuà  fàncìione  confirmàrit  ^ 
nedum  determina  it ,  fic  difponente  divina  providentià,  ne  forte  earum  confinili* 
tio  prò  dscerminatione  aut  inftitucione  haberetur. 

4.  An  deniqus  Ecckfia:  Primitiva  feu  lApojìolic*  i  Si  hoc  negabunt  ;  nulla?  Ec- 
cleGa: ,  ullo  jure  ,  hmc  vendicare  (ibi  poflunt  aurhoritatem  ;  non  tantum  quia  itti 
Ecclefia  vera  erat  Ecclefia  ;  fed  quia  longè  major  potcftasilli,  quàm  ulli  airi  Ecì 
detta?,  concetta  erat  ,  ut  omnibus  notum.  Siconccdunt:  Tum  vel  dicent,  il. 
lam  Ecclefiim  Apoftolicam  iftud  Tempus  a&u  determinatte;  vel  non.  Si  dicane 
illuì ,  tum  caufa  cadunt  :  Nam  quod  Apoftoli  conftituerunt ,  noftrum  non  c-ft  mu. 
tare  ;  fed  perpetuò  obfervare.  Et  rocunde  atterunc  Adverfarii,  Apoftolos  hoc 
Tempus  non  determinatte,  Sin  hoc  aflferant,  nsmpe,  Apoftolos  hoc  Tempus 
Pr*:ipuurn- Solenne  &  ordinarie  Sufficiens  ac  Necejjariu/n  non  determinale  ,  tum  con. 
ftat,  eostale  Tempus  determinandi  poteftatem  nunquim  à  Chrifto  habuiiTe:  E* 
ratio  eft,  quia,  nondicendun ,  eos  poteftatem  a  Chrifto  accepifle ,  quim  nuni 
quam  inacìamredegeru;it  ;  coque  fiJeliter  officio  non  fuùTe  funcìos.  Et  fiilU 
lune  non,  habueri:  poteftatem,  an  dicendum  ,  eam  accepifiTc  aliam  ullara  Ecclc- 
fiam  f 

Quarto.  Slcargusrepottumus ,  &quod  jam  diximus  amplius  urgere,  hunc  ia 
modum.  Si  TemporisNecefJariiàc  Sufficienti:  determinati©  concetta  fit  Eccita;.* 
tura  concetta  fuit  Ecclefia?  Apoftolicae  ,  &  ipfis  Apoftohs.     At  talis  poteftas 
non    erat  eis  concetta.     Ergo  &c.      Ma\or  certa.     Minorem  fic  contìrmo.> 
Quam  in  praxin  non  redegerunt  Apoftoli   poteftatem  ,    eam  a  Chrifto  m 
acceperunc»    At  rune  poteftatem  tale  Tempus  decerminandi  ,   in  praxin  n< 
redegerunt.    Ergo,  &c.   Major  certa  >   nifi  velimus  eos  reos  violati  muneJ 
ris  ,  &  infida?  adminiftrationis  ,   p^ragere.     Minor  fic  eviuertur.     Quicquid 
egerunt    Apoftoli    in  rebus  ai  Rdigionem  maxime  facientibus  >    illud  clarf^ 
pofteris  tradiderunt»     Ac  nihil  àt  determinatione  Tempori*  Solenni*  memoria 
traditum  videmus.     Ergo,  &c.  Majorem  qui  negabit  ,  Apoftolos  fummo»  ne- 
ghgencix  arguet,qudi  cùn  multafcriptis  tradiderint,  nihil  tamen  de  determinatio- 
ne Tempori*  Solenni;  Necefiarii  &  ordinarie  Sufficienti*  ad  Dei  cultum  ,  ad  Chriftia. 
nos,  deo.lìcio  n^ceflfatio,  certioresinfuturisfeculisfaciendos ,  dixerint,  Màw 
rem  non  negabunt  Adverfarii,  qui  concedere  nolunt  Apoftolos  diem  DominiouHl 
Qbfcryaflè.    Et  multi  magisarfìfmabunt,  Apoftolos  ilhim  diem-  pr«ofà  prifBUHi 

feptimana 


j  Cap.  X I  !.      Ecclefix  non  YicctTempus Solenni dctezm.      3 1  j 

!  f-ptiman»>aut  vel  unum  in  cyc'o  hebdomadis  noo  determinale  ,  ned  liti  unum 
t  diem  quoad durationem  ,  (de  qua  re  maxima  movetur controverfiaj  quam  rnaxin:  è 
I  debuerint  deeerminalTe ,  cìim  maximi  Ile  momenti.  Quare  appare:  ,  eosnon  de- 
terminalle  Tempus  hoc  Solvine  ,  nec  quoad  Quamdiu ,  nec  quoad  Qjùtxs  :  hoc 
icft,  non  inftiruiiTè  unum  diem  in  cyclofeptimansefaneìé  tranfi^endum  -3  fed  hoc  i 
Deodecerminatum  ,  Se  in  Quarto  prxcepto  dare  explicatum  &  mandatimi  ober- 
vaile:  &  abrogato praeci'c'eprirrio die,  primum  , qui  ,virture  prioris  determina- 
tionis  anius  dwfi  in  cyclo  feptimana?,  fucceflerat  inlocumdieifeptmi,  piisexer- 
citiis  tranfegiflè.  Seddehoc  plurapoftea  ,  Ltb.V. 

■  Quarto.  Alia  argumenta   dtfumi  polfunt  à  difficulrate  dcterminirion^m  bang 
Temporis  Precipui  -  Solenni;  ,  Neceffarii  &  Sufficienti!  faci  end  i.  Nempe, 

1/ Quòddefitenam  Ecclefiafticfs  Reftcribus  fapientisr'uScienria,  ad  Tempo- 
ri* Qonti n:*uionem  fufficientem  8e  neceffariam dignofcer.dam  Se  determinandoti»; quo d 
ex  controverfiis  jam  de  ea  motis  abundèliquet.     Ut  Sezd  Tempori*  Trequemiam 
dc'ìguindamjquoditidemconfirmant  varia?  deei  Adverfariorum  noftrorum  fentcn- 
tix.     Et  ad  Tempori s  imtium  5  leu  Tempcflatemvd  Opportunitatem  determinandam , 
ita  ut  omnibus  facisrìet  confeientiis  .     Et  ad  Tempori*  Portionem  integram  de- 
(ignudarti  \  Quidam  enìra  parane  (ulcere  po(Te  Decimam  aut  Dtiodecimam  auc 
Vicefi  nam  Temporis  portionem  ,   alii  majorem  forte  requirent  &  necefiariam 
judicab:nt  portionem.     Et  denique  >    ad  hanc   Portionem  totaUm  ritè  &  fa- 
jrdiftribuendara  interejas  Durationem  8e  Treqwntiam  ,   ut  exdi&is  Hquer. 
1.  Qjòd  multi  pravis  infuper  fuisaffecìibusabripianrur  ,  &  carnale*  ac  munda- 
oinimiùm  appareint>  coque  Parcam  nirais  Temporis  portionem  >fivequoad  Quam- 
ai 4  >  uve  quoad  Quotie* ,  live  quóad  Utrumque,  determinare  volunt  :    Alii  è  con- 
tri vana  fuperftitione  Iaborent ,   &  amorem  cceleftium  obtendentes  >   neglecìis 
aliis ,  ergaipfos&alios,  officiis,  decerminationem  rigid.im  nimis  facere  pollini 
K     elint. 

|  £.Qjò4>fecundurto  Adverfariorùrn  hypothefes  ,  defit  regulaaliqua  certa  &fir- 
imi)  per  quam  fieri  debeat  dstermin3tio  (hatc  praediéhs  duas  diffìcultates  magts 
'  confirmac  )  Ubi  autem  d^eft  regula  ,  per  quam  certo  ac  confhnter  judicare  pof. 
Gnr  Ecclefias  Refrores ,  cùm  de  Tempori*  Portkne  totali  ,  tum  de  Porthni*  ifti- 
ìlìisdijìributione  squali  geometrici,  Durationem  inter  ,  Se  Frequentiamo  certo  cer- 
tiuseft,  fapienter  fatis  non  pou^e  fieri  determinationem  ;  eòquedifficultatibus  prr- 
,mi  eos, qui  hanc  facere  veline  detcrminationem.  Quum  autem  Adverfarii  rejiciunc 
;determt:itionem  facìam  in  lege  morali  ,  alibi  quxtenda  erit  regula  :  Et  hxc  regula 
Veieft, 

!  1.  DcVipfìuSi  qui  unicum  eftomniscultùsreligiofiobje&um  >  Se  finis  Tempo, 
jrbreligiofiprimarius ,  natura  ;  Harc  autem  infinitath.  Se  proportionatum  defi- 
mrum  Tempus  haberenequit.  Siergòquaeratur  ,  quodnam  Tempus  ad  Dei  ho- 
norem in  fé  confiderai um ,  CnSufficiens  >  auc  Necefjarium  ;  aliter  refponderi  ncquir, 
quàm  quòd ,  omne  Tempus  Neceflarium  fit ,  Se  quòd  minus  nonfit  Sufficiens  :  ni- 
hil  ergo  hic  apparet  >  quod  nos  docebit ,  portionem  aliquam  Temporis  rebus  mun- 
danis  allignare  ^  multò  minus ,  quòd  cdocere  polfit ,  quaenam  fu  illa  geometricc 
aqualisproportio,  quam  curis  Se  laboribus  noftris  terrenis  dare  tutò  pofiìmus. 
Noodico,  non  licere  hominibus  Tempus  aliquod  negotus  mundacisim  pendere. 


3 14        EcclefissnonlicetT^/i/^/^^determ.      Lib.  I 

fed quòd Natura  >Majeftas>  Gloria acHonor  Dei,  quinoftereftacnoftri  tempo 
ris  omnis  Doroinus ,  in  fé  confideratus ,  non  doceat  >  aliquod  Tempus  alicer ,  qtrW 
in  ilio  colendo  >  tranfigendum  effe  ,  multo  minus  Quodnam ,  aut  Quantum ,  & 
^omxrecurrens,  fic  illud  TVw/w ,  quod  aliis  rebus  dari  Jure  poiht#  Volurtm 
f^ergò  Dei  fola  hìc  nos  docere  debec  :  Nam  ex  mero  ipfius  beneplacito  eft, 
quòd  ullum  tempus  aliis  rebus  impendi  permittatur ,  &  quód  ullum  omni  minasi 
Sufficiens  habeatur;  nona  Dei  natura, 

2.  Vel  anima  Noftr* ,  qua;  fubje&um  Cultùs  eft  primarium*  Se  finis  Temporis 
religiofi  fecandarius  »  natura.  Qjum  autem  haec  noilra  anima  fit  seterna  à  parte 
pojìy  Se  adfoclicitatem  aut  miferiam  sccernam  ,  per  media  quidam,  deftinata;  & 
ntioiies  lììx >  quibus  feelieitatis  particeps fiati  &miferiamfugiat>  fine  pene  in. 
finicae,  quomodohinejudicaripoilìt,  ullum  Tempus  definitum  ad  animae  bonum 
promovendum  Sufficiens  effe  \  Se  nonpotiàs>  omne  necejfarium  effe  ?  Quòd  non 
liceac  Tempus  Sufficiens  necelfitatibus  noftris  Corporeìs  allignare ,  non  dico  ^  fed 
quòd  hinc  nulla  proportio  certo  determinari  polfit.  Et  quòd  hinc  potius  deteimina- 
ri  poiììt  3  owweomnino  Tempus  necejfarium  effe »  &  nullum  Tempus  determiniamo 
minus  toto,  fufficiens  effe poffe ,  ad  falutem  noftram  promovendam  ;  cùm  multa 
lìntfeitu  valdè  neceffaria  adhuc  addifeenda,  vel  oblivioni  tr?ditarurfus  in  memo- 
riam  revocanda  ;  ehm  fatifeant  vires  indies  Se  affeftus  j  Se  vires  indies  fumane  cor- 
ruptionss  ;  &  tentationibus  tum  internis,  tum  externis  ,  continuò  urgeamur; 
atqueita  malis  multis  ac impedimentis  giavibus in  itinere impediamur.  Et  quòd 
magisconfirmatumfuerit  illud  judicium  ,  fi  quando  anima  ardeat  amore  Dei ,  Se 
fentiac  Dei  etiam  amorem  in  fé  difTulam.  \Animae  ergo  nofcx natura  non  prasfcri« 
bet  nobis  Quantum  Temporis  ,  aut  Quotiesrecurrens  Tempus  aliquod  >  aut  Quodnam* 
negotiis  anima:  abftrahendum  fit,  &  aliis  dandum  negotiiscorporeis. 

3.  Vel  cultùs  ipfius  divini  natura.  At  vero  cum  officia  omnia  cultùs  divini 
(exceptis  facramentis)  Cinz  indefinita,  qualia  funt  verbi  auditus\  lecìioy  meditaùo% 
Precario,  Sec  >  non  poffunt  nos  ad  Tempus  ullum  definitum  ,  tanquam  Necejfarium 
Se  Sufficiens,  detcrminandum  dirigere  :  Nam  hac  officia ,  infeconiiderata,  poffunt 
femper  peragi ,  &  poteft  Tempus  noftrumomneiniistranfigi;  aut  è  contea  eorum 
unumquodque  citò  peragi  poteft ,  fpatio  unius  horae  3  aut  minori  :  Ad  voluntatem 
ergo  divinam  recurrendum  eli,  ut  feiamus  quodnam  fit  illud  Tempus  Prcecipuum 
quod  iftis  cultùs  exercitiis  tranfigi  debeat  >  &  Quoties  recurrere  debeat  :  Nam  nihii 
aliud  hoc  nobis  declarare  poteft. 

4.  V binatura  Cor poris no fìri  Se negotiorum  mundanorum  \   Hoc  certum  >  negoti; 
ifta  impedire  »  Se  prohibere ,  ne  omne  Tempus  noftrum  divinis  impendamus  exer 
citiis  ;  Se  vendicare  fibi  aliquod  faltem  Tempus  :  fed  hinc  nihil  certi  concludr 
poffumus,  quòjfpeft3t  Temporis  diflributionem  >  intcr  divina  exercitia  &  muut 
nashafcecuras:     Nam.  i-  Multi curis hifee  toti occupati nimiumìisalTìgnarei 
Se  minus  aequo  exercitiis  divinis  >  ut  experienria quotidiana  teftatur  :  Etcnim  etia 
ìi >  qui  non  negant  integrum  diem  fingulis  feptimanis  facris  dedicandum ,  vi  Qua 
praecepti,  raro  diem  integrum  >  ita  quemadmodum  decet,  tranfigunt  :  Mtt! 
minus  diem  integrum  feparabunt  ii ,  cjuiafferunt  prceceptum  illud  non  obligare ,  ; 
diem  unum  in  cyclo  feptimanse  facris  impendendum.    Et  fané  ad  huc  pejusfe  re 
habebit,  quando  fecundumhancregulamfaciendaerit  determinalo,   z.  Negoti 

terrea 


Cap.  XII.      Ecclefiae  non  licct  Temfus  Solenne  determ,      3 1  $ 

terrena  varia  flint  &  incerta ,  ac  continuò  rccurrenria ,  &  totosdiesincegros  no;u 
nunquam  poftulant;  atque3deò  hominesflbi  ab  iis  immuiiicatein  promittere  i.ui 
poflunt »  nec  predeterminare  tale  aliquod  tempnsfacrisimpendendum»  quia  meo 
oilaliuderitquodagant  ;  quodveriftìmum»  fide  hominibus  in  communi  loqua» 
mur.  $♦  Mundana  hxc  inferiora  funt>  &  minoris  momenti;  nulla  ergo  ratio 
poftulat,  ut  ab  ris  difeamus,  quantum  temporis  impendere  divinis  debeamurS 
4.  Dubium  etiam  efle  poteft  >  quaenam  negotia  terrena  hìc  intelligenda  fine.  U* 
icrum  omnia»  quse  in  fé  licita  funt  ;  .An  vero  tantum  neceflaria  *  Si  omnia  ,  tum 
ifanèoportetutparum  fatis  temporis  Dei  cultui  aflìgnetur.  Si  tantum  neceflaria  s 
aim  quidem  plus  temporis  Religioni allìgnari  potent.  Sed porrò,  de  his  Necef- 
fariis  quadri  poteft  ,  utrum  ea  tantum  neceflaria  fine  repucanda  ,  (ine  quibus  natura 
confeivarinequeat  ;  an  vero  etiam  alia,quae  ,  rebus  ftantibus  uc  nunc»  praetec 
Witti  nequeant  ?  Si  ilio,  tantum  hìc  intelligactur ,  inde  fortean  plus  Temporis  Deo 
dandum  dTe  concludi  polììc;  &  mirius  rebus  hifeeterrenisimpendendum  efle,quàm 
jam  nobisconceffit  divina  indulgenza;  quia  natura,  infe,  parvo eflcontenta,  Se 
longum  non  poftulat  Tempus  ad  neceflaria  paranda. 

5.   Vel  forte pioportioilladudum  à  Deo de tignata  >  unius  fcil.diei  in  cyclo  fep- 
timanae.     Veruni,     i.  Hasc  non  potuit  efle  Regula^^wo  &  Patriarchi,  aliif- 
que  qui  vixerunt  ante  tempora  Mnfis  :  Qjia  volane  Adverfarii,  ante  Mofis  tempora, 
Sabbatum  non  fuifle  inftirutum.  "  2.  lpli  aflcrunr  Adverfarii ,  Sabbatum  hocce, 
tum  quoad  diem  integ  um  determinatimi  »  tum  quoad  unum  diem  in  cyclo  fepti- 
mana? ,  jam abrogatum  effe:  hoc  eft,  Tempus ìllud  determinatimi  ,  tum  quoad 
Qnawdiu  ,  tum  quoad  Quottes ,  Ncs  jam  non  obligare  >  fed  abolitum  effe.     Quo- 
modoergò  poteft  Eccleiia  unum  diem  in  cyclo  feptirnanae,  &  diem  integrum  » 
determinare»  magisquìm  diem  feprimum,  cùm  ,  quoad  omnia  haec  5  aequè  abro- 
gatum efle  mandatimi  Quartum  aflèraiu  i     Non  dicent  fpero,  penes  Ecclefiara 
efle,     diem  prascifè  Septimum    poftliminio   reftituere:    At  quxfo,  qui  magis 
poteft  unum  integrum  diem  reftituere,  &  diem  unum  fmgulis  ieptimanis  \  cum 
|'  omnia  ,  juxra  Adverfarios  ,  fint  arque  abrogata  .«*  An  ulla  tali  determinatior.e  fatis- 
,;  facerepoilìt  tenerisconfcientiis  Ecclcfn  ?     Sunt  non  pauci  qui  putent,  nec  fine 
1  ratione,  Ecclefiam  penes  non  efle  qmdquam  pottliminio  reftituere»  quod  Deo 
'  femel  vifum  eft  abrogare.     Quomodo  ergo  potelt  illa  determinano  jam  penitus 
f  abolita,  Eccl'.fizregula  tue,  fecundumquam  ,  determinare  poiYit  Tempus  Pr.e- 
|  tifuum* Solenne  >  Necejfarium  >  &  ordinarie  Suffichns  »  cùm  diem  unum  integrum 
y  in  cyclo  feptimanx  determinare  ntqueat?     Namfidiem  unum  integrum  in  cyclo 
Quatuoraut  Sexdierum  »  autin  cyclo  Decetn  aut  Duodecim  dierum  determinct , 
regulamiftam  nonobfervat ,  uri  necfifpatium  Quatuor ,  SexautDecem  horaiuna 
1  fmgulis  diebus ,  feptimanis ,  aut  menfibus ,  dcterminct.     Sed  de  hacreplura  fuo 
loco. 

Sextò  ,  ficarguerepoflumus ,  Si  hxc  poteflas,  Tembus  Precipitimi- Solenne  de- 
;  terminandi,  concerta  fu  Ecck  fiat  ;  tumvelconctlTàcAtanquam-i^v'iv'/rg/tfw,  vel 
tanquamt»w.f.  At  Reutrum  dici  poteft.  .  Ergo  &c.  Major  negari  ntquit,  quìj 
nondaturTertium  membium.  AiÌA»owwprobamus  per  partes,  ac  primo  ,  quùJ 
non fit  Iure  poteft as data  tanquam  Onus  :  Quia.  i.  Hoc  non  dicent  ipfi  Adveiùrii. 
2.  liso  »  propter  libcrtatem  noltram  Chriitianara  ,  volunt  nos  liberos  efle  ab  oni- 

Pp  indi- 


)ei    ( 

i 


$16         Ecclefis non licettempus Solenne determ.      Lib.  I] 

ni  divina  determinatione quondam  fa&à.     3.  Status  etiam  Ecclefiae  Chrifttan; 
quieftftatuslibertatis,  &ineo  ,  longè  praefcrendus  ftatui  vcteris  Ecclefias ,  hoc 
fatis  conrìrmat.    Secundò  ,  quòd  non  fit  data  tanquam  Privilegium  ,  fic  patet.     1,  | 
Quia  aflerunt  ipfi  nonnunquam  Adverfarii,  plurcs  nunc  polle  Ecclefiam  Chriftisnira  I 
inftituere  dies ,  quàm  celebrabat  Ecclefia  judaica  :  Eóque  minor  erit,  hac  occaV; 
fione ,  libertas  Ecclefias  Chriftianae.     2.  Et ,  fi  conctfla  ed  haec  poteftas  Eccloj 
fise ,  cur  non  poffit  multò  plures  confìituere  ac  determinare,  non  video  ;  quale  tum 
erit  hoc  privilegium?     3.  Sed  concedatur ,  Ecclefiam  non  pofTe  plures  conftituerej 
dies  >  qua m  Deus  olim  detcrminarit ,  ubi  illud  privilegium?  Ubi  libertas  quW 
prsedicant,  fi  poffittotidem  inftituere  ?  An  major  eft  libertas ,  hominum  quàm  Deìjj 
determinationibus  obflriftum  e(Te  i    4.  Si  dicant ,  Ecclefiae  liberum  fuiffe  idei 
Tempus,  quodolimdeterminatumerat ,  reftituere,  velnon;  &  in  eo  apparei 
Ecclefiae  Iibertatem.  B^fpondeo»  hoc  nihil  prorfus  facere  ad  membra  Ecclefiae ,  qu 
ad  idem  Tempus  determinatimi  obfervandum  >  non  minus  obftri&a  nunc  fuat 
quàm  olim  fuerint:  Schaceàdem  determinatione,  obftricìitenebuntur  etiam  Ree 
tores  Ecclefiae  fuccedentes ,  nifi  concedatur  iis  poteftas,  Tempus  à  Pra?deceflòri-? 
busdeterminatumimmutandi.    5.  Si  ^/Mtff  privilegium  in  hoc  confiftere,  quòd' 
determinatio  fit  nunc  minus  ftricìa.  i^owko,  tum  nullius  eft  determinano  ufus,! 
fi  liceat ,  ea  non  obftante ,  Tempus  determinatum  obfervare  ,  vel  non  obfcrvare. 
Et ,  fi  ratione  determinationis ,  neceiTariò  obfervari  debeat  Tempus  determina- 
tum ,  ubi  libertas  aut  privilegium  ì     6.  Si  dicant  Iibertatem  aut  privilegium  in  eo 
confiftere,  quòd  non  nunc  determineturintegerdies.  fyfpondeo.     Atinteger  dies 
determinari  poteft:  Nam  non  dicent ,  illicitum  effe  Ecclefia?  >  diem  integrum  de- 
terminare; integerdiesetiam  legitimè  obfervari  poteft  ;  integer  dies  eft  optima 
Temporis  diftributio ,  &  magis  ad  Religionem  promovendam  conducens ,  quàm 
fi  aliter  inftitueretur  ejus  quantitatis  diftnbutio>ut  fupra  ,hoc  eodem  libro,  oftenfum. 
eft,  Capite  VII.  Porrò  quid  fi  ab  integro  die ,  demerctur  tantum  unica  hora  ?    An 
eflet  harc  magna  libertas  <  7.  At  quae  eft  hxc  libertas,  habere  Tempus,  ad  Dei  I 
laudem  celebrandam  ,  Se  ad  noftram  ìpforum  falutem  promovendam  appropria- 
tum  ,  Bretius  multo  &  Infrequenti^ ,  quàmhabuere  Judaei*     An  Chriftus  eft. 
mortuus ,  ucnobis  hoc  acquireret  privilegium  ?    Pro  fervituce  potius  hochaberent- 
pii.     8,  Ponamus  fervum  aliquem  pium  ,  propter  fanttam  Temporis  determinati 
obfervationem ,  multaà  Domino  aut  Hero fuo, fevero &  admodum  rigido ,  patì, 
an  cum  fpirituali gaudio  mala  ifta  ferre  pofEt ,  propter  meram  Ecclefi*  determina- 1 
tionem  J    Et,  an  hoc  dici  poflìt  fpecìare  ad  Chriftianam  ejus  Iibertatem ,  foli» 
diorinempe  carerefandamento? 

Sebt$m9>  Si  Ecclefi»  competit  h«c  poteftas,  tum  vel  refpecìu  membrorum  tan- 
tum Ecclefiae ,  vel  etiam  refpecìu  aliorum  omnium  hominum.  At  neutrum  dici,; 
poteft.  Ergo  &c.  Major  certa:  Minor  probatur  per  partes,  ac  primo,  Superiori. 
capiteprobavimus/>ojfcW«jfalfumefTe»  Dm,  Quod ìdfrius attinet.  Si  tantum 
refpeftu  membrorum  Ecclefiae ,  competat  haec  poteftas  Ecclefiae ..Re&oribus;  tum 
aliiomnes,  qui  extra  funf,  vel  habebunt  Tempus  dererminatum ,  vel  non,  Hoc 
dici  non  poteft ,  propter  fuperius  dicìa ,  de  necclfitate  hujus  determinationis ,  feu 
Temperi*  Solenni s:  Ùscilluddici poteft ,  quia  Tempus  illud  iis  determinabitur ■; 
feU fuis Magiftracibus  Ethnìcis ,  Quod  uos  fupra  filfum.efiQ  evicimus  :  veli 


|Cap.  XII.     Ecclefiae  non  Iicet  7tmfus  Solenntàttetm.     j  17 

Deo:  SiaDeo,  tutu  hoc fa&urn,  velperLfgn»  Natura,  quod  non  concedent 
Adverfarii;  vel  per  Scriptum.  Si  per Jcnpturas ,  Annon  Kae  fcripturae  cciam  obliga- 
Jwnt  E  cclcfia  membra  /  Quis  hoc  negabit ,  qui  in  memoriara  revocet ,  fcriptu-, 
ras  praedpuc  datas  effe  Ecclelìas  ? 

OBavò.  Si  Ecclefia:  corapetit  poteftas ,  Tempus  Praeìpuum  -  Solermi  >  Necejfju 
rium  Se  Sufficiens  determinandi  ;  Tura  poteft  Ecclefia  determinare  »  ut  unus  me. 
ger  dies  obfervetur  ;  vel  ut  Plures  diesfimul  \  vel  ut  Tempus  aliquod  die  brevius  Tane- 
tèobfervetur.  At  neutrum  dici  poteft.  Ergo.  8cc.  Major  certa  eft ,  quia  pieni 
eft  enumerano.  Minorem  perpartes  probamus.  Ac  primo  ,  non  poteft  Ecclefia  u- 
Bumintegrurn  diem  determinare ,  quia  vohint  Adverfarii  ,  partemoncris  judaici 
in  hoc  rendere  ,  à  quonos  redemit  fuo  fanguineChriftus  ;  Et  propterea  quòd  ur- 
geamus  obfervationem  integri  diei,  acerbe  fatis  in  nos  invehuntur  :  Et  quidem  fi 
una  cumfeptimo  die  abolita  fitetiamduratio  integri  diei,  qui  audet  Ecclefia  hanc 
determinationem  jam  abrogatam  reaffumere,  &  reftabilire?  Secundò,  non  poteft 
Ecclefia  Lowgw/aliquod  Tempus  Cimai  impendendum  prseferibere  &  determinare  ; 
quia  ipfi  AdvcrCai  ii  dirunt ,  unum  diem  minime  neceffarium  effe  ;  multò  ergo  mi. 
nus  erit  fp3tium  duorum  ,  in  aliquo  cyclo  >  &  ab  Ecclefia  determinandum.  Ter- 
tio  ,  nec  poteft  Tempus  aliquod  brevius  determinare  :  Nam  fupponamus  Ecclefiam 
determinare  diem  integrum  >  exceptis  duabus  auttnbus  horis,  quomodo  proba, 
bitur  ,  duas  aut  tres  illas  horas  non  effe  sequè  neceflarias  ,  ac  eft  reliquum  diei  Tem- 
pus? Aut  quomodo  probabìtur  ,  reliquum  effe  Suflìciens?  An  dicenti  Sufi» 
ciens  efleillud  Tempus ,  quod  in  cultupublicoimpenditur  .<*  .  Tum  Suffìciens  erit 
fpacium  Duarum  aut  Trium  horarum.  Et,  fi  fuftìciens,  an  etiam  necelTarium  ? 
lAliqui  paucas  illas  horas  minime  neceflarias  effe  affirmabunt.  Et  quomodo  vel  hoc 
!vcl///K^demonftrabit  Ecclefia?  Porrò,  nosfupraoftendimus,  Suffìciens illud non 

Jefle  Tempus  ,  in  quo  non  licet»  Deum 'colere*  non  tantum  Publicè  ,  fed&  in 
[Privati*  familiis ,  &  Solitarie  in  conclavi  s  Etofficiaillaparagere  >  quaead  hafee 

■cultus  partes  autfpecies  fpecìanc. 

Nono ,  Si  Eccleiias  concefla  fit  h«c  poteftas ,  tum  poteft  determinare  Unum  diem 
in  cyclo  Septem  ditrum  ,  vel  in  cyclo  Plurium  »  vel  in  cyclo  Pauciorum*  At  neu- 
trum dici  poteft.  Ergo  ,  &c.  Major  certa,  quia  non  datur  quartum  membrum  , 
Minor  probatur  per  partes  fic  \  Non  poteft  determinare  Unum  diem  in  cyclo  Sep* 

*■  umana,  quia  volunt  Adverfarii,  hoc  una  cum  feptimo die  abolitum  eflejEoque  non 

;  magis  poteft  Ecclefia  unum  ex  fèptem  determinare»  quàm  feptimum.  Anpenes 
ttcclefiam  erit  numerum  à  Deo  rejeftum  &  abrogatum  reftituere  ?  Quid  eft  Dei 
authoricati  repugnare,  &  fapientias  contradicere  ,  fi  hoc  non  fit?  #Anloca  illa 
Hpm.  14.  Gal.  4.  Col. 2.  nonasque  condemnant  unum  exfcptem,  quam  fepti- 
mum, fecundum  Adverfarios  noftros  <  Et  fi  poiììt  Ecclefia  haec  ceremonialia  & 
typica  (  nam  fic  de  eis  loquuntur  Adverfarii  )  reftituere ,  8c  poftliminio  revocare  > 
quidni&reliqua  omnia  Elementa  mundi?  Ubi  tnmlibcrtasnoftra  Chrittiana? 
Àonon  hoc  eirec  fcandalum  praebere  ,  tura  iis,  qui  etiamnum  volunt  feptimum 
diem  obfcrvari  >  tumnobis,  qui  volumus  moiale  efle,  utoblervetur  unus  in  cy- 
clo feptirnanaedies?  Non  poteft  determinare  diem  unum  in  rcvolaùoae  pturium 
dierum  ,  quia  tum  pofiet  unum  tantum  diem,  iingulis  annis,  aut  in  biennio,  aut 
educamo  >  aut  in  feculo ,  obfcrvandura  prasferiberc.    At  quomodo  tum  demon. 

Pp  a  (Iran 


Ii8      JLcckCixnotilicetTtmpusSefonHeittettti*       Lib.  IT. 

ftrari  poteft,  tale  Tempuscfle/«jffc/c»j?  Et  curnon  hoc  facYum  >  ut  major  eflèt  noftra< 
fub  Euangelio  Iibertas  i  Non  poteft  determinare  diem  in  cyclo  Minori ,  id  eft  ^ 
unuminrevolutione  Trium,  Qudtuor ,  aut2^m^dierumvquiafic  magis  minue-, 
r^turChriftiananoltra  Iibertas,  juxta  Adveriarios  ipfos.  Et  nunquam  demonftrariij  I 
poteft ,  tale  Tempus  effe  Neceflfarium.  Et  ubi  Zelus  Ecclefia? ,  quae ,  in  hunc  ufque . 
diem,  tale  non  determinare  Te;?*/>K.f  ? 

Decimò ,  Si  Ecclefia:  concerta  eft  poteftas  ,  quod  vult  Tempus  Deo  dedicandi , 
ac  ejus  cuitui  determinandi ,  tum  Tempus  omae  noftrum  eft.     At  hocabmrdum.-; 
Er^ò.  Major  certa  \  quia ,  fi  Tempus  omne  non  fit  hominibus  datum ,  unde  eft  qudd 
hominibusliberumeflec,  hocautilltid,  proutlibet,  Deo  ejufque  cuitui  confe- 
crare?  Unde?  nifi  ab  hoc  dominio  fuppofico,  quòd  pofììt  Ecclefia  diem  vel  ho-.; 
ram  in  cyclo  feptimanse,  vel  in  anno  ,  vel  in  feculo,  divinis  impendendum  dcter-0 
minare?   À4/«or fic con Srmatur,     i.  Quia  tum  nullum  omnino  Temp*us  Deieffeer 
qaoad  praxin,  nifi  ex  liominum  indulgentià  &  libera  concelfione  ;  quo  quid  ab-- 
furdius  ì     2,  Certuni  eft,  originaliteromae  TempusiDeo  elTe.    Ecabfolutaia, 
habere  Deum  in  Tempus  noftrum  poteftatem.  Noftrum  auteranoneft  >  Deum*; 
privilegio  Può  fpoliare.    Et  fi  nane  hominibus  vel  Ecclefiae  conceflerit  Deus  po- 
teftatem in  Tempus  omne,  neceffè"  eft  ut  hoc  diftinfte  reveletur:  revelationem , 
autem  aliquam  ,  ea  de  re  ,  non  habemus.     3.  Nullus  famulus  domefticus ,  eft  fui. 
Tempori?  dominus  abfolurus ,  ita  ut  poiìic  dicere ,  fé  non  teneri  domino  Tuo  fervi- 
re  ,  nifi  Qiamdiu ,  qiwies  Se  Quando  iple  vult.     Quid  ,  an  majus  eft  dominium 
Domini  aut  Heri  uvServos  &  Famulos  fuos  ,  quam  eft  Dei  in  nos?     4.  Tum 
magis  creatus  erit  homo  proptei  fé,  tanquam  ultimum  flnem ,  quàm  propter  Deunu 
Et  magis  ad  corpus  fuum,  quàm  ad  animarti  curandam,  feu  magis  ad  cutem  cu.; 
randam ,  quàm  ad  Dei  gloriam  aut  animas  falutem  aeternam  promovendum ,  fi  om- 
ne tempus  homini,  &  ad  ea ,  quse  corpus  fpe&ant  ,  curanda,  datum  fit,  &nihi!, 
Deo  &  animae  refervatum  fit  aut dandum  ,  nifi  ex  meri hominum> qui  plerunque 
plus  terrena  qua  *n  fpiritualiafapiunt ,  indulgentia.     5.  Tum  major  Deum,attiglt 
cura  lalutissecernae  Judaeorum ,  quàm  noftrse  fub  Euangelio  :  quia  Tempus  ad  ani- 
maebonum  aeternum  promovendum  Judseis  praeferipferat ,  &  eorum  arbitrio  non 
reliqueratdeterminandum  ;     Nobis  autem  nullum  Tempus  determinavit ,  fed  li* 
berum  nobis,  utut  corruptis  fatis ,  reliquie  utrum  velimus  ex  mera  indulgen- 
tia ,  annolimus ,  aiiquod  noftris  ipforum  animabus  Tempus  affienare.     $.  Longè 
aliujfubinnuunt,  imòdemonftrant»  pra::eptailla  divina.     Dilige  Deum  tote  cor** 
do  t  tot  A  ani  ?»éi  >  omnibus  yì ri  bus  »  &c.   Orate  iniefinmtur  .     Omni  prece  &  depre-, 
catione  orate  omm  tempore*  &  Mi  ipfi  rei  excubate  cumomni  per feverantia  Epbef.  63 
vtrj.  18.  Quirite  primo  regnum  Dei  O'jujìitiamejus  ,   Matth.  6:  verf.  1$.  Proptereaì 
ne  eft  ot  e  foli  ci  ti  de  anima  vefira  quidtfurifitis  ,  aut  quid  bibi turi  >  ncque  de  corporev:** 
firo  qua  refitis  induendi  :   Intuemini  in  volucres  eceli ,  non  enimferunt  j  neque  metunt  >, 
neque  cogunt  in  borre* ,  <sfe,  Mitth.  6:  verf  2  £*  Z6>  $  J .  De  nulU  re  foliciti  efiote  *. 
fedomniin  re  prteibus  <*f  deprteamne  cuti  gratiarum  aÉiione  petitiones  veftr**  innote f* 
eant  apui  Deum ,  Pbil.  5:  verf,  6.  Superna  curate  non  terrefin'a  >  Col.  3:  v,  z.  Quo* 
rum  finis  cjl  exitium ,  quorun  Deus  e  fi  venter,  quìrerreftia  e  urani.  Nos  autem  ut  mimici' 
pts  ectlorum  nosgerimus.  Pbil.  $ .  verf.  19,  £q»  quifesundum  carnet»  funt,  qua  carnis 
fmtfa^m  *m+  N£m  féodjafit  faro  morstftt  l^w.8:  5>6f7*  Qrthorts  fumui 


Gap.  XIII.        EcclefiaenonlicetF^inftituere.  319 

non  carni ,  ut  fccundum  camera  vivamus.  Ibid.  Verf.  12.  nam  fi  fecundum  carnem 
vixeritis  ,  futuruw  eft  ut  moriamini  Verf.  13.  Qui  feminac  carni  lux  ,  ex  carne  me- 
retincericum  ?  G^.  6:8.  Netbefauros recondite  interra  — -— i  Sed  recondite  vohis 
Ùefaurosinccelo,  &c.  M  itti).  6:  verf.  19,20.  Ne  diligiti  mundu/n  ,  «e^*  eaqu*  in 
nundofunt  >  fi  qui s  diligi t  mundum ,  non  efi  charitaspatrisin  eot  1  jPo.&.  2:  vrr/.  IJ. 
Cum  mulcis  Gmilibus,  quae  docenc  longèprarferendaeffècGeleftia  terrettribus ,  & 
sterna  mundanis  ;  eòque  plus temporis  pocius  in iflis ,  quàrn  in/?// impendendum 
die ,  nifi  indulgenza  divina  aliterdecerminaflet. 

Undecima  >  Ecclefiae  non  Iicec  unum  aliqjeru  diem  feftum  anniverfarium,five 
Chrifto.five  Angelis,  live  fan&is  dicacum  >  infticusre,  &fan&ètranfigendumin- 
juneere  ;  multò  minus  ei  licebic ,  Tempus  hocce  Pracipuum  Solenne  Ncceffarium  8c 
Sufjiciens  infticuere.  Confequentia  cerca  cft  :  Nam  cui  nonhcecid  quod  minus 
eft  >  mulco  minus  ei licebic  quod  majus  eft  :  At  majus multò  eft ,  Tempus  Pr<sci* 
pwtm Solenne  Gngulis  fepcimanis  recurrens  infticuere,  quàmdiemfingulis  cantù;n 
aonis  lemel  recurremerainftituere.    *Antecedens  fequcnci  capite  probabitur. 


CAP,    XIIL 

An  liccat  Ecclefias  Dies  Fe/los  annlvetjarhs 
infticuere? 

Ut  magis  pateat  ;  qttàra  faifum  fit ,  quod  fupponunt  &  affèrunt  Acfverfarii  nof- 
cri  ;  riempe ,  Ecclefiam  ?  feu  Ecclefiae  Re&ores  >  penes  effe  > Tempus  Pr<e- 
cipu.im-Solenne  Se  Neceffarium  infticuere;  hic  ex  abundanti  oftendemus ,  eos  pe- 
nes non  effe  ?  diesfeflos  anniverfarhs  infticuere  >  nedum  Tempus  hocce  PrtcipuHm 
I  Solenne* 

Feftaolimà  Deoinftitutalongèdiftinguebanturà Sabbaco  (tefteceleber:  Vot- 
tto  >  de  S abitato  &c  Feftis.  Scletl.  difp.  pan.  3.  Pag.  123 1)  nempe  quia.  1.  Id 
tettacur  Scriptura.  Levit.  23: 4»  37>  $8.  Num.  28:  io,  1 1, '6.  2.  Quia  in  lege 
Morali  decalogi  Sabbatum  prasferibebacur,  reliquorum  feftorum  cersmonialium 
ne minim3quidemerac  mencio,  magis  quàrn  alurum  ceremoniarum.  3-  Qui* 
,  Sabbatumerac  inftitucum  ance  lapfum  Gf».2:2,&oblervacum  àpopuloDei  ance 
latam  legem  ceremonialcm  Exod.  16: 23.  Acqui  Fefta  demum  per  Mofen  i  Deo  » 
eranc  infticuta  ;  &  ance  lapfum  nullus  eorum  pocuic  effe  ufus  :  Quia  nulla  erat  adura> 
bracioChriftimediacoriscuncrequifica.  4.  Quia  Sabbatum  ubiqueobfcrvari  pò. 
•crat&debebacdomifcil.  &  foris,  in  deferto,  in  capcivicacc ,  m  exilio:  Felli 
vero  non  niG  Hierofolymis  >  autinloco  quem  deleeerat  Deusj  uc  ibi  habicarec 
nomenejus ,  Deut.  15:  i&.  5.  QjiairamundiàPakha  ,  &reliquis  feftis  exclu- 
dtbamur.  Num.c).  Qui  caraen  cenebancur  fervare  Sabbacum,  6.  Qiia  Fefta  ad 
comrnemorationem  peculiarisbenerìcii)&  peculiaremmyfteriiadumbrationem  ia- 
ftituca  eranc  ^  non  autem  Sabbatum  ,  quodadcultum  Dei  in  genere  celebraodum  > 
goccili fp«cificàrelacionc>  craciuftiucura.    7*  Quiacqpfcquencer  peculiari  cul- 

Pp  3  tui 


3io  EcclefiacnonlicetF^inftitucre.  Lib.  I] 

tiri  &  facrificiis  erant  alligata ,  &  vice  verfa.  Num.  28  &  29.  Sabbatuin  autem  noi 
crac  i  Cedin  eo  tantum  eracduplicatiofacrificii  quotidiani  Num.  28.  8.  Quia  fab 
batùm  non  poterat  prorogali ,  aut  transferri  in  aliumdiem.  Fetta  vero  poteranr, 
2  Parai.  30: 2, 3 , 13.  Cum  Num.  9;  ioi  11.  Aliam  additdifFerentiam  David  Cai. 
dermood  in  aitar»  Damafc.  Pag.  667.  nempe  >  quòddie  Fello  fas  non  fuerit  jeju. 
nare,  cum  feftitivitate  enim  dieifcftinonconvenit  jejunium&  luftus  Neb.S:  1 
Siede  Pafchate  dicitur  E*o^:  12:  14.  D/Vw  «//«  jeftivitate  celebmbìtit  DfUf» 
JPììfitf.  SicN«>».  29: 15 ♦  JJf"!  &gnificatcircumegit,faltavit,tripudiavitf  &/n, 
depermetonymiam,  /è/?«wi  *//>/»  <?g/7.  Diebusfeftis  Prascipiebatur  Iaeritia  Dm 
16:  ver/.  14,  i5.&nunquamvocaturSabbatura  J]"|.  Ac  vero  licebat  die  Sabbai 
jejunare. 

Sic  diftinguuntur  dies  Feftik  die  Dominico ,  qui  Sabbato  fuccedit  :  Proceder  ta- 
menargumentumnoftrum  conerà  poteftatem  Ecclefiae  Sabbat3  inftituendì:  Quia 
rainus  vìdetur,  diem  bonum,  hilarem  >aut  Feftum  inftituere  ,qu£m  Sabbatum  heb- 
domadale  >  in  quo  hilares  elTe  polTumus  ,  ut  &  jejunare  prò  re  nata. 

Feftum  ,  tefte  Voetio  ubi  fupra  Pag.  \Ziy.  fumitur  vel  1  latiffìmè ,  prò  omni  tem-: 
porisfolenni&publicàobfervationefivein  V.  fiveinN.T.  live  ordinaria  five  ex- 
traordinaria $  fivefacrà&ecclefiaftica;  live  profana  &  politica;  Uve  ab  nomina 
bus,  fìve  ab ipfo  Deo  immediate inftituta.  Quo  fenfu  Feftum  expiationis  dici. 
tur  Feftum.  Etextraordinariiquicunque  diesexpraefenti  aliquà  occailone  fubico 
indicai  ad  jejunium,  auc  ad  gratiarum  a&ionem  ,  prò  fingulari  aliquo  beneficio» 
ut&diesfabbatiadquietemordinariam  fanttirìcatus ,  Fetta  dici  polTunt.  Et  eo 
nomineetiamgaudentdiesanniverfariiabhominibus  inttituti;  imo  Se  civilis  die- 
rumobfervatio,  ut  natales  Regum,  Parenturn  &c.  Hof.j:$.  Vel.  2.  late  prò 
Annorum  Se  Dierum  obfervatione  facra  >  eàque  ordinaria  Se  extraordinarìà  feu  inci* 
dente.  Vel.  3.  Stòtiùs  prò  temporibus  facrìs  ordinariis  Se  divinitùs  inftirutis  ; 
qualia  in  V.  T.  fuerunt  duo  fabbata  annorum ,  &  hebdomadalc  unum  ,  aeome- 
nise  ,  folennitates  annìverfariae  quinque.  Vel  4.  jlri&ifllmè ,  prò  proprie  Feftis ,  quai 
ftedefinit  ibid.  Pag.  1230.  Vir.celeber. 

Suntdies  (inquìt)  Solenne*  flato  tempore  recurrentes  •,  culmi  divino  ex  inftituto  Dei 
confecrati ,  ut  feri  andò,  feu  quiete,  gaudio  >  cultu  proprio  ,  &  commemoratone  pecu» 
li  ari s  benefica  divini  eosfanStificarent  ,  adjignificationem  &  prafigurationem  rerum  f pi. 
ritualium  in  Cbrijìo.  Cui  non  abGmilis  eft  dcfinitio  Pifcatoris  in  Gal.  4: 9,  io-  Ubi 
dicit  Feftum  effepubticam  &folennem  ceremoniam  a  Deo  mandatam  ,  ut  certo  anni  ttm-'- 
pore  cum  fingulari  latiti*  obeatur  >  ad  gratias  agendum  Deo  prò  fingulari  aliquo  beneficio^ 
inpopulumfuum  c'oliato* 

Qjasftiononeft,  num  tales  dies  Fefti  mine  obfervandi  fùit  ;  fed,  num  liceat  Ec- 
cleliaeejufmodi inftituere:  Et,  fi  non  liceat  Ecclefise  ejufmodi  inftituere,  meritò 
dubitari  poteft ,  num  eos  obfervare  liceat.  Et  certum  eft ,  non  pofife  nunc  Eccle- 
fiam dies aliquos inftituere, adfignificationem  Se  prsefigurationem  rerum  fpiritua- 
lium  m  Chrifto*  Cùm  locum  nullum  nunc  habere  pclfint  typi.  Et  fupponitur ,  ta- 
les dies ,  de  quibus  nunc  inftituitur  quaeftio ,  non  e(Te  à  Deo  inftitutos  :  Nani 
fi  hocconcederetur ,  fruftra  qusereretur ,  num  Ecclefiae  liceret  eos  inftituere. 

Sed  quaeritur ,  num  Ecclefise  liceac  tales  dies  inftituere ,  qui  quotaunis  ftato  tem- 
pore recurrunt,  (eòque  diftinguuntur  ab  extraordinariis  &  incidentibus  folennita- 

tibus  ) 


iCap.  XIII.         EccIefisnonlicetF^infiituere.  311 

cibus)  &  culeui  divino  confecrati  funt,feriatione  feu  quiete  tr:nfigendi ,  gaudio  quo- 
que &  excernis  Ggnis ,  geftibus  &  actiombus ,  lignificato;  &  commemoratone 
)eculiarisalicujus  benefìcii  à  Deocoliati  :  Nana  bare  voltine  effe  dementa  Fefìum 
:onfti:ueucia  ,qmbusaddunt  quidam fignificationem  &  repiarfer.tationem  myfterio- 
jm  ,  qaae  ilio  die  perafta  fune  ;  &Sin£litacemilÌiusdicipraealiis ,  eo  quòd  pirs 
it  divini cuhus,  Se  ceiebrari  debear  ratione  myfterii.  Verum  eft,  Hierarchicos 
(uoftfam  3  imprimis  Durellum  ,  in  Vindiciis  Ecclefi*  Anglicana  Cap.  1 3 .  Pag.  105. 
}iftinguere  inter  dies  à  Pontificiis  obfcrvacos  ,  Se  dies  in  Eccidi*  Anghcanàcele- 
ratos  ;  ac  dicere  Fefta  celebrare  Eccldiam  B^omanam  ex  opinione  cultOs ,  necef. 
Lcatìs  &  menti  :  Anglicanam  vero  libere  ,  ordinis  tan:  ùm  decorique ,  atque  ma joris 
idificarionis  gratià:  ratetu  -  tamen  eodeni capite ,  dies  illos  ìwefantìos  dici  Se  debere  . 
ici,  bolydayes;  Se  hoc  rieri  propterfancta  pietatis  eteiciua,  quibus  dtftinantur, 
tiaejue  in  eis  peragi  curat  :  Et  notum  fatis  ,  quod  Se  fatentur  ,  mandarieis  diebus 
:riationem  feu  ceflationem  ab  operibus  fervilibus.  Et  praxi  vulgari  fatis  conftat , 
os  dies  diei  dominico  aequari,  imo  ab  aliquibus  praeferri,  Et  ex  fcriptis  aliorurn 
[ierarchicorumiiquetfacis,  inftitucos  effe  hos  dies,  longè  alia  de  caufa ,  quiai 
ropt.  r  ordmem  ac  deco:  ura >  quicquid  Ule  dicat ,  &  nos  id  poftea  probabimus  ex 
ndoclavio. 

Porrò,  non quseritur ,  an  Ecclefia?  competac  poteftas  definiendi  ac  determi- 
indi  certa  Tempora  conventibus  agendis  &  publicis  axercitus ,  quovis  die  fepti- 
an* ,  prout  poftulat  aedificatio  &  commoditas  :   Nam  haec  mera  eft  circumftan  - 
atemporis,  cujus  determinalo  relicìa  eft  prudenti»  Anteceflbrum  Ecclefiafti- 
orum ,  qui  Ecclefiae  aedificationem  promovere  tenentur ,  &  operarti  dare ,  ut 
iiniartan :  ordine ,  decenter  Se  ad éedificationem.  Poftulat  Deus,  ut  tempeftivè  &  in- 
mpeftivc  verbum  Euangclii  annuncient  verbi  divini  difpeniatores  ;  Requiritur 
gò,  ut  tìxafiancac  determinata  tempora  ,  inquibus  conveniant  Ecclefiae  mero- 
a,  ad  verbum  audiendum,  &2dfacramentapart:cipandum  ,alioquin  nemo  feier. 
jando  conveniendum  eflèt  \  Se  ut  fìnguli  ,  quibus  animus  eft  iis  intereflè  concioni- 
f!is ,  fepra-parent,  5:  ab  aliis  curis  mundanis  Iiberent,  eaique  tamdiu  feponant, 
Miscft,  ut  hantilla  tempora  Rata,  Sccommodè  determinata;  &  non  femper  in- 
■  rta.    At tempora  irta,  authoras  illas,  nemo  dicet  fancìas  efle  ;  aut  quòd  eo 
Impore,  ad  feriationem  teneaturpopuius  :  Nec  dicet  quis  ,ifta&  non  alia  deter- 
minata die  tempora,  obullamaliamcaufam  ,  quàm  proptermeram  comraodita- 
Hm  ;  nullo  autem  modo  proprer  ullam  figmficationem  aut  repradentationem ,  auc 
JiTimemorationem  myfterii  alicujus.  Et,  poftulante  eàdem  commoditate  ,  fa- 
ll è  murari  poteft  Tempus  illud  conftitutum  ,  &  aliud  magè  commodum  detcrrai- 
^ri ,  idque  fingulis  fere  feptimanis. 

•  Nec  quaeritur ,  Anpenes  Ecclefiam  aliquam  particularem  fit ,  jejuniidiesex- 
liordharios,  aut  die?  Eucharilìicos ,   prò  re  nata,  inftituere.     Nam  non  fune 

!sc  tempora  extraordinaria  continuò  ftatis  temporibus  recurrentia  ,  fed  prò  re 
:a  inftttuta  &  ftatim  deGtura  ;  mandavit  Deus  in  genere,  ut  tales  ìnftituintur  dies, 
^  verbo  Tuo  determinavit,  durationem  talium  temporum  fingulis  vicibus  •  &  por- 
Iprovidcntià  fuà, operibus  fuis  extraordinariis,  five  judiciiac  irae,fivc  mifericordiar, 
edarattempeftarem  idoneam  tales  ceJebrandi  dies;  Se  providentia  ac  difpcnla- 
loc  fui*  quali  mandai  >  ut  hoc  auc  ilio  tempore  inftùuacur  dies  jcjunii  Se  pic- 

cum, 


322,  Ecclefi^nonlicetF^inftituere.  Lib.  I] 

cuni ,  vel  gratiarum  acìlonis ,     De  diebus  autem  aliis  Feftis  nihil  tale  oftcm 
poteft, 

Neque  hic  proprie  quseritur  ,  An  liceat  dies  folennes  anniverfarios  politici 
inftituere,  qualss  erant  dies  purim,  ut  videbimus:  Nam  hujus  quaeftionis  di 
cu(fio  nihil  facict  ad  propofitum  noftrum,  cùm  de  ejufmodi  diebus  non  nui 
loquamur . 

Ncc  queeritur  bici  An  liceat  ,  dies  dicare  Sanétisveris  ,  aut  fuppolìtis  »  ai 
Angelis  >  uà  fìt  inPapatu:  Nam  hoc  abunde  refutacur  à  Noftris ,  illud  in  Ponti 
ficiis  condemnantibus  :  Et  hic  tantum  loquimur  de  conftitutione  dici,  non  do 
dedicacione  aut  confecratione  tali,  quae  longè  majus  eft  malum .  Non  efterJ 
gd  quòd  utamur  argu mentis  hic  fpecialibus  ,  adverfus  quofdam  dies  Feftosj 
\  creaturis  dicatos ,  quum,  (I  probaverimus ,  non  licere  dies  anniverfarios  coniti^ 
tuere  ,  abundè  etiam  probabimus,  dies  illos  Angelis  &  Sancì is  dica toscondero-J 
nandos  effe. 

Quseritur  ergo .  An  liceat  Ecclefia:,  five  generali,  five  particulari ,  infti- 
tuere dies  Feftos ,  fingulis  annis  flato  tempore  recurrentes ,  id  eft  dies  ,  qui  hifcc 
elementis  conftituuntur  ,  nempe  ,  commemorationeparticularis  beneficu  ,  aut 
myfterii  religionis  ,  Ceflatione  ab  operibus  &  occupationibus  feculanbu* 
feu  profanis,  &  Feftivitate  &  Maritate,  Nos  hoc  negamus  propter  has  ra- 
tiones . 

Prima  Ratio.  SiEccIefi*  cuicunque  licettalem  diem  inftituere,  fingulis  annis 
femel  celebrandum ,  poteft  &  talcm  diem  inftituere  fingulis  menfibus  celebrandum; 
&  fi  fingulis  menfibus,  quidni  &  fingulis  feptimanis?  Et  fi  fingulis  feptimanis 
unum  ,  quidni  &  duos ,  tres  aut  quatuor  ?  Non  eft  quàd  dicat  quis  ,  tali  onere 
nonaedificatum  iriEcclefiam;  &  teneri  Ecclefia:  Re&ores ,  omnia  ad  asdifìcacio- 
nera  faeere  :  Nam  quxram ,  Unde  fit ,  quòd  talis  conftitutio  non  fa  ceree  ad 
sedifìcationem  <  An  quia  fieret  fine  fundamento  t  Sed  fupponamus  dari  talia  be* 
neficiaSc  myfteria ,  ommbusiftis  diebus  commemoranda ,  (  quod  non  eft  impotì^ 
bile,  modòconcedaturfacultasfingendi,  quàmhaftenusexercuiffeEcclefiam  Pa 
paiem&  Hierarchicos,  probatu  non  eft  difficile)  quid  tum  refponderi  poteri» 
An  quia  inftitutio  tot  dierum  eflèc  oneri  t  At ,  Unde  hoc  probabitur ,  nifi  ex  li. 
bertatis  Ecclefia:  concede  regulàaliqua?  Verùm  hanc  libertatem  tollitconftitu'j 
tioetiam  dierum  anniverfariorum  :  Etideononminuscondemnanda  cric  hxci  quii 
majus  &  minus  non  variane  fpeciem. 

Stamda Ratio.  Hsecpoteftas,  quam  Ecclefia:  competere  volunt,  talesFefll 
inftituendi ,  vel  eft  limitata ,  vel  illimitata  &  abfolura .  Si  hoc  die  atur.  Tu  m  pè 
teft  Ecclefia  quoc  vult  inftituere  dies ,  &  confirmabitur  prius  noftrum  argumentui 
Et  erit  Ecclefia  temporis  dominus  abfolutus.  Ut  vult  ficjubere  poteft  ,  ftal 
voluntas  prò  ratione.  At  fauus  &  orthodoxus  nemo  Thcologus  talem  Ecclew 
aferibet  poteftatem  ,  quam  vix  papiciilx  omnes  fuo  Ecclefia:  fitto  capici  aferibej 
aufifunt.  Si/TMdicatur  :  Tum  procedere  debet  Ecclefia  fecundum  regulara  ali 
quam  ,  in  Dei  verbo  prseferiptam  ;  nam  alia  nulli  regulà  limitari  pocett  potetti 
Ecclefiaftica.  Rogamus  ergo,  ut  oftendant  nobis  qusnam  fit  h*c  regula ,  pc 
quam  facienda  eft  ejufmodi  Feftorum  determinata  &  fecundum  quam  judicar 
.  poffumus  de  inftitutione  fatta  ?    An  prascepto  ullo  ,  aut  exempio  imitando ,  d< 


ap.  XIII.         Ecclefiae non licet Ve/la inftituere.         ju 

lelineari regulara  affirmabunt  *  Praeceptum  nullum  allegari poteft.  Et  nequeuoo 
illacum  ratione,  aflerere  Dei  exemplum  tales  inftituentis  dies  Sub  V.T.  prò 
egulà  fumendum  efle ,  curri  ab  ìnftiturione  divina  ad  inftitutionemhumaoam,  nul- 
o  fequatur  modo .  Et  nemo  fanus  dicec ,  Ecclefiam  pofle  tale  quid  lacere ,  quia 
Ùeusitaolimfecerat. 

Tenia  ratio.  Id  non  poteft  nunc  dierura  ulli  competere  Ecclefiae ,  quod  non  com- 
>etebatolim  EccleGa^Apoftolica?.  Atpoteftas  tales  dies  Feftos  mftituendi  non 
ompetebat  ohm  Ecclefiae  Apoitolicse.  Ergo  &c.  Major  negari  nequit ,  quia  ma- 
orem  nulli  conceflèrat  Ecclefiae  po:eftatem  Dominus  nofter,  quàm  Ecclefia:  ìfti 
►rimitivae  ,  feu  Refloribus  illis ,  qui  immediate  ab  ipfo  miilì  ,  &  poceltate 
>lenà  ac  iufficienti  ,  ad  Ecclefiam  inftituendam  ,  colligendam  &  regendam,  mitrucìì 
rant.  Quod  ad  w/Hom»  attinet ,  e/us  veritas  hinc  cenftat;  quòd  non  appareat, 
:am  Ecclefiam  feu  Apoftolos  ejufmodi  inftituifle  dies.  Et  nemo  dicet,  eos, 
>oteftatem  à  Chnfto  concetta m  in  acìum  non  redegifle,  autfidos  non  fuifle  difpen» 
àtores.  Si  Rjplicet  quis ,  nullam  tum  extitiiTe  occafionem  tales  inftituendi  dies. 
Rjfponcìeo.  i.  Atfaltem  aliquid  fcripto  tradere  voluerunt.,  quo  infinuarent  ta. 
em  fibi  competere  poteftatem  ;  Ettalem  pofle  Ecclefiam  ,  datàoccalione  ,  exer- 
;erepoteftatem.  Quod  tamenfa&um  non  videmus.  2.  Occafio  quorundam  fal- 
cai fettoni  m  ,  quos  jam  inftitutos  effe  novimus  ,  qui ,  pura  ,  Chnltum  ipfum  ref- 
>iciunt ,  &  Angelos,etiam  tunclocum  habuit  ;  nontameneos,  quos  nunc,  eàde 
:aufi ,  inftitutoshabemus ,  dies  inftituerunt.  3.  Quum  base  occafio  non  minus 
»ecefiaria  adverfariis  videatur  ,  ac  eft  ea,  ratione  cujus  inftituti  funtalii,  cer- 
um  eft  j  non  competere  Ecclefiae  nunc  dierum  poteftatem,  illioccafione  ,  tales  in- 
tituendi  dies ,  uti  nec  propter  occaliones  fimiles ,  alios  inftituendi  >  quum  Ecclefia 
Apoftolica  nihil  tale  fcceric. 

Quarta  ratio.   Vel  inftituerunt  Apoftoli  tales  dies ,  velnon.     Si  non  \  quo  jure 

oteft  Ecclefia  hodicrna  tales  infticuere  i  Unde  habet  ìlla  poteftatem  ?     Ad  quic- 

guam  tale  in  mandatis  accepit  à  Chnfto  *     Tum  rei  inftitutio  talium  dierum  non 

sft  Ecclefia?  neceflaria  ;  vel  non  erant  Apoftoli  poteftateadneceiTariainftituenda 

.  inftru&i  j  vel  in  officio  fungendo  fìdelcs  fé  non  proeftiteruut.     Dici  nequit,  eos  fi- 

delcs  non  fuifle,  vel  poteftate  ("ufficienti  nonfuifl'e  inftrucìos  :     Namhocidem 

J  riTetac  dicere  ,  dirittura  non  fuifle  in  domofuàinftruendà  tidelem.  Ergo  fequitur> 

f tales  dies  minime  necetfarios  fuifle.  Et  fi  tum  neceflàrii  non  fuerint  »  unde  eli  quod 

Pam  neceflàrii  dici  polline  **     Si  ratio  ordinis&  decori  nunc  poftulct,  ut  ir.ftitu.m- 

Itur  ejufmodi  dies,  quidni  Se  idempoftularet  eadem  ratio  tempore  Apoftolorum  J 

\  Si  tales  inftituerunt  dies  Apoftoli ,  tum  vel  eofdem  inftituerunt,  qui  nunc  obfervau- 

'ur  ;  vel  alios  fimiles.  Si  eofdem,  air  non  hoc  ottenditur ,  acinvicìisrationibus 

Jdcmonftratur ,  uc,bonàcum  confeientii  ,  eosob'ervarepoifimtis?   Si  alios  fimi» 

Nes,  doceant  quinam  illifint;  Se  fimul  nobis  indicent,  quaenam  fit  ratio  cui  ho- 

Idie  non  obferventur  j  doceant  etiam ,  quaauthoritate  pollìt  Ecclefia  faci  uro  A- 

Ipoftolorum  conigere  ,   corura  inftituta  abiogarc  ,   &  nova  cudtreac  alus  ob- 

K.r  idere  /* 

r  giifor*  ratio.  Non  licet  quicquam  legibus  Dei  adderò,  autnova  dare  puveep- 

tade  cultu  Dei  Dwf.4:  vtrf.i.  Se  12:  32.  Prov.  36:  xcrf.6.  Nihil  invtrlhijlh 

■(toquit)  Cthin.  injlituf.    Ltb.  4.    Cip.  io:  [te.  ty.  involtami  mbHobf<u 

Q^q  hih'd 


}X4  EcclefiaenonUcetF^inftituere.  Lib.  I] 

nibil  anèiguum  :  Quibusaddere  verbo  Dei  aut  detrabere'quicquam  vetalur  Ecchfia  uni 
ver  fi,  quum  de  Domini  cultuO' falutaribus  prceceptts  agìtu?.  At  objicunt  od  ver* 
farii,  id  de  lege  fo'adittum  futile  >  quam  fubfequutse  fune  Prophetise,  Se  cor» 
Eu3n"elivadminiftratio.  Ad  hoc  refpondet  Calvinus  ibidem,  Fateor  certe -(iti* 
quit  )  grfimidaddo,  qncelegis  complementa  funt  potius  quàm  addii  amenta  vel  de  feci 
tiones.  Quo  ìfi  vero  Dominus  minifterio  MoCis  plurimis  in  volturi s  ,  ut  itadicam ,  obml 
/curo  ,  nibil  tamen  addi  nec  detrahi  fuflinet  ,  dome  per  fenosfuos  Prophetas ,  ac  tan- 
dem pcrdiUHum  fUiumiclariorem  DoBrinam  adminijìret  :  Curnon  multò  nobis  feveriM 
vetitumarbitremur^nequidlegi,  Propbetis,  Pfalmis ,  Fuangdioaddamus  ?  Non  à  fe+ 
metipfo  degenerava  Dominus,  qui  nulla  re  tantopere  fé  offendi  jam  pr>d.m  deci  ar avi  t* 
quam,  dum  bumanis  inventionibus  colitur  ,  <$c.  Hoc  itidem  abundè  confirmarun^ 
Noftri  contra  Pontrficios  ,  de  do^maticis  eorum  traditionibus  difputantts.  At  tale* 
inftituere  ac  praeferibere  dies  ,  eft  inftitutis  ac  prsecepris  Dei  addere ,  quod  aperte 
illicitum  eft.  Quòd  aucem  tales  infthuere  d:es  (it  inftitutis  Di  addire,  mani- 
feftumeft:  Quia  >  vel  inftituit  Deus  tales  dies  fub  N.T.  velrjfoa.  SiinftituitSi 
nonhoseofdcm  ,  quis  non  videe ,  inftituta  inftitutis  ,  &  prascepta  praeceptis  Dei 
addi.  Si  non  inftituit,  tum  vel  quia  non  Potutt  >  vel  quia  non  Voluit:  prius  dici  nequir; 
Et(ìpo/?eW«;dicatur,  conftateumnorui(Te>  utinftituerénturejufinodi  dies  in  N* 
T.  E  rgò  adduntur  prsecepta  &  inftiruca  hutnana  divinis  j  Se  plura  imponuntur  cer« 
vicibus  difcipulorum  iuftituta ,  quàm  imponi  voluit  Deus:  Imo  ea  imponuntiur 
quae  imponinoluit  :  Nam  quae  non  voluit  imponi ,  ea  noluic  imponi»  Fruftradicenry 
tantum  prohiberi  additiones corrumpentes  ,  non  perficientes}  quales  funt  ej'ufmodi  in- 
ftituta. Nam  ur  bene  Noftri  refpondent  pontificiis  ;  blafphemum  eft  dicere ,  im* 
perfetta  effe  inftituta  Dei?  Se  ab  hominibus  perficienda  :*  Et  omnes  add.tiones  ejuf* 
modi  perficientes  ,  uti vocantur ,  e(Fe  reap fé  corrumpentes;  quia  cpicquid  perfetto- 
additurid  corrumpit ,  &imperfecìum  reddit. 

Sextamio.    Quamvis  Apoftolus  aliquoties  de  obfervatione  dierum  loquum$. 
eft,  8c  abrogatosene  dies  jydaicos  teftatur  ac  dare  afferit,  nufquam  tamen  de  ob*' 
fervationealiorum  dierum, prasterquam  diei  Dominici,  Joquirur;autquicqu3m  di* 
eie,  unde  ,  lillà  cum  probabilitate ,  inferri  poteft  ,  voluifleEum,  utaliiinftitue. 
rentur  dies ,  loco  abrogatorumj:  Nufquam  dicit  hos  vel  illosdiesobférvandos  ,noi 
autemiftos,  ceremoniales&legales.N^p^y^/^^  (inquie)  Di doclav.  Aitar.  Dai 
Pag .  70 1 .  )  de  ullo  die  myftico  .  aut  etiam  moralis  ufus ,  prater  primtm  S abbati  >  qu.r, 
JoanneS  vocat  diem  Dominicam  ,  idefl,  diem  Cbrifli.     Necjaiis  difìintìè  di/tgnafft 
diem ,   quo  raptus  in  Spirìtu ,  fifuiffent  alti  tum  dies  Cbriflo  dicati ,  dixiffet  enìm  raptu 
fui  in  die  pafjionis ,  nativitatis ,  vel  r  e  fune  Elioni  s  Cbrifli ,  non  antera  raptus  fui  in  fpt ri 
tu  die  Cbrifli ,  vel  die  Dominico  >  quod  idem ,  fi  plures  Juiffent  dies  Cbrifli ,  aut  alii 
die  Dominico.  Miami  fané  quòd  nihil  unquam  dixerit ,  de  inftitutìone  aut  obferva 
rione  aliorum  dierum  ,  quum  toties  oblata  fuerit  occafio  eade  realiquiddicendi 
Jam  autem  fi  quis  dicet,  EccleG*  competere  poceftatem,  dies  tales  inftituendi 
annon  Apoftolum  negletti  officii arguent i  Annon dicent,  eum  ,  omnefque  alio 
Anoft-los,  imò&Dominum  noftrum  Jefum  ,  imperfettos  fuiiTe  Ecclefix  Doc*. 
toren,  Se  omnem  Dei  voluntatem  minime  nobis  revelaflTe?     Si  infìetquiiy  hoc 
ar»u  'letiruTi  tantundem  facere  contra  inftitucionem  Temnoris  cujufvi«; ,  ad  coeruS' 
Eccleiufticos  cekbrandos  ?  Si  adconciones  iubeodas ,  eo  quòd  Apoftoli  tales  non 

inftuuc 


Cap;  XIII.        EccIefi3tionlicetF^4Ìn(lituere.         315 

jnftituerinr.  fy/pond:*,  difparemlongèeflerationemhorarum  quarundam  ;  fin- 
gulis  hebdomadibus  mutabilium  ?  ad  concioncs  habendas  prsefixarum  >  inqnibus 
nihil  aliud  fpe&atur ,  praster  commoditatem  ,  quae à  variis  ac  mutabilibus  circum- 
|ftantiispendet;  fcdierum  feftorum>in  alium longè diftinftum fìncm inftitutorutru 
"Porrò  quando jufTcrunt  Apoftoli,  ut  verbum  Dei  annunciaretur ,  poteftatem  ha- 
bere  Ecclefiam  dare  fatisoftenderunt,  Tempus  &  Locum,  in  quibuscommodc 
&  ad  sedificacìonem  hoc  fieri  poflet  >  defignandi ;  &  ipfifuoexemplohoc  confir- 
ìmarunt:    Imo  natura  ipfa  hoc  poftulat.     Scd  Anoftendi  poteft  >   Apoftolos  auc 
dies  talcs  obfervafte ,  aut  in  genere  dixifle  >  Dies  celebrate  ,  Fejìos  dies  injìitue- 
te.    Siquidem  tale  quid  dixiffent  >  tum  neceiTariò  fequi  concederemùs  ,  pofle 
Ecclefiam  ejufmodi  dies  inftituere.    Quandoquidem  aucem  hoc  demonftran  ne- 
queat  ,   conftat ,  Eccleiiam  neque  poflè  dies  feftos  in  genere  inftituere ,  neque 
hos  aut  aliosin  fpecie,     Allegant  quidam  (  puta  Scbookjus  ex  Pareo  in  com.  Epifi.  ad 
I{pm.  Dub.  4.  Cap.  14.  )  illudprseceptum  Apoftoli,  Omtiixdecoiter  C*r  ordine  fi. 
*nt  in  Ecclefi*.  Et>  Deus  non  esl  author  conjufionis ,  fed  pacis.  1  Cor.  1 4: 40 .  &  3  3 .  & 
Gaudco  videns ordinem  vefirum  Coi.  2.5.  Rjfp.   Quòd  ordo  &  decorum  Ecclefise 
Gp  neceflariura,  lubens  concedo.  At  quòd  abfque  diebus  feftis  ,-nec  ordo  nec  deco- 
rum  conftare  poiììt  EccJefiae  ,ied  meraconfuCo  inconventibus  EccleGafticis,  con- 
'ftanter  nego.     Imo  falfiilìmum  id  effe  hoc  unicum  evincit  ,  quòd  inEcclefià 
>  Apoftolica  ,  fatentibus  ipGs  Adverfariis  ,  non  fuerint  ejufmodi  feftainftituta,  in 
•quiviguitnihilominus  ordo  &  decorum  ;  Quis  nobis  monftrabk,  inititutos  fuiflc 
ty'ufmodi  dies  feftos  in  EccIefiàColoflenfi,  quorum  refpecìuilluddixerit  Apofto- 
'us  Cap  t.  verf,  5  ?  Ex  locisallegatis  liquet  fatls,  ardenter  cupivifle  Apoftolum,  ut 
omnia fiercnt  ordine  &  decenter,  cur  non  ergò,ad  confufionem  vitandam?dies  feftos 
ioftituic  /»  Porrò.    Cur  magis  potlulat  ordo  aut  decorum  utquinqueinftituanrur  , 
quàm  ut  quinquiginta  ;  Imo  fi  ordo  &  decorum  ejufmodi  poftularet  dìts,  quo 
fplures  inftituerentur ,  major  eflfet ordo >  ma; ufque  decorum.     Cur  magis  p: 
!at decorum, ut hifpecÌ3tim qui  jaminftitutifuntinftituanrur, quàm  ut  alii fimilcs'f 
'  ^  Settima  ratio.  Imo  Apoftolusnon  modo  non  inftituit  tales  dies  obfei  vandos  $  Ve- 
rum  etiam  earum  obfeivarionem  condemnat  Gal. 4.  Col»  2.    Obfenmur  autem 
'dies  (  inquìt  Caldertvood  ubi  fu pra  Pag,  702.  )  non  folàm  cum  inflituuntur  in  me 
inoriam  myflerii  alicujus  ,  aut  in /ignificationem  ;  fed  etiam  cum  aliti  diebus  fantìio» 
res  aut  facratiores  <ejìimantur  •  vd  ratione  alicujus  veteris  confuetudinis  jam  abro- 
gata ,  lei  ratione  myfterii  eodie  feraBi.    Quando  dicuot  Adver farli  quidam  ,    ta- 
les dics  non  nunc  obfervari  ,  quali  facri  efTent  ,  fanfti ,  &  myftici;  fed  ratione 
wdinis  Se  politise.     Quaerìt  Didoclavius-  feu  David  Caldertvood  ubi  fupra  ,  cur 
non  una  (ìt  ratio  celcbritatis  omnium  ?     Cur  noneademlibertaspermifTa  die  fe- 
llo ,  quae  diebus  feptimana?  profeftis  ,  quando  habentur  conciones  ?  Cur  dies 
duos  aut  tres  anniverfarios  nativitati  aut  refurra^ioni  commemorando  dedicanr 
quidam  Ecclefia? ,  aliae  plures  celebrant ,  omnestamenpauciores,  quàm  di'. 
rcligionis  myfteriaaut  Articuli  poftulant  <  Cur  fequuntur  lunam  in  Palchate  obfer- 
vando,&  diem  menfisin  Natalia  Et  cur  non  etiam  Natale  die  Dominico  obfcrvant, 
ficut  Palcha  ?    Cur  die  Dominico annum  civilcm  ,  in  Pafchate  &  Pentecofte  an« 
nufli  facrum  ,  &  primum  anni  facri  mettfem  fequuntur  *  Hoc  etiam  contirmat 
Marminus ipfc  de  cultu  Santi.  Cap.  io.  Qrtum  est  (  inquit  )  hòs  dUs^  ntmpe  N 

Q  Q  Z  Ih, 


$26  EcclefixnonlicetF^inftituere.  Lib.  II, 

Vis  ,  Ventecofies ,  Pafionis ,  fyfumttionis  ,  ^Afcenjionis  ,  nonfcrvari  ratione  ordini* 
Or  politi*  ,  fed  ratiom  ftgnificationis  •  Narri  imprimi  s  fifolàm  rattone  ordinis  ftrvaren* 
tur  t  ternari  conflitti  fui  jfent.  Qjis  enhn  ejì  ifie  ordo  ,  ut  hiter  dum  Paljìonis  (sf  Kefir- 
r.ttionis  non  fit  umts  dies  medius  5  mtey  Afcenfìonis  (f  Pentecofles  fint  decemì  Inter 
Pmtecojìen  ,  £T  Natale  fmt  plus  quam  fex  menfes  H  Deinde  fi  folum  ratione  ordinis  ce- 
lebranturfefì.i ,  curfequimur  lunam  infeftii  mobili  bus  inveniendis  ?  ìtem  cur  babent  ifla 
nomina  Pafcbaì  Afcenfio  ,  O1  e. /inibii  facrum  fignijicant.  Hinc  abund^liquet»  tales 
dies  non  inftitui  ordinis  caufà  >  quicqjid  dicac  Durellus  in  Vindiciis  fui*. 

Ottava  ratio.  Paul.is  Infìrmiores  eos  nominant ,  qui  ejufmodidies  praealiis  obli 
fervabanc  Rom.  14..  Sic  aflimabant  (  inquit  DidocU  ubifupra  Pag.  y ci)  diempr* 
die,  q:à  diesolim  k  Deo  insJitutos ,  etiamfi antiquatos tamen  adhuc  obfervandos,  eum» 
qie  honorem  eis  deferendumpr*  aliìs  exijìimabant ,  quam  aftimationem  e$r  dierum  difere' 
tionem  ad  tempus  tolerarunt  lApoftoli ,  quia  cum  bonore  fepel'unia  erat  Synagoga.  Alia 
m)do  ceflimant  diem  prò?  die  y  (f  obfrvandos  femiunt ,  zel  cum  fìfttvirat'e  ,  vel  cum  Je* 
yanio,  quia  eo  die  facrum  aliquod  myflerium  perattumefì.  Qjìs  autem  nunedicet,  pe. 
nes  Ecclefiam  effe ,  tales  dies  inftituere  >  atque  ita  non  modo  docere  ,  ftd  &  m  °e. 
re,  cftimandos  efle'diesquofdam  praealiis,  cùmjam  fuflìcienter promuIgatumTuT 
Evangelium  ,  &  prorfusabolitos  effe  omnes  dies  à  Deo  ipfoapud  Judaeos  inftitu. 
tos,  in confetto  in ?  Neceft  quoJquifquam  dicat  >  hoc  Argumentum  aequè  fa- 
cere  contra  Sabbatum,  accontradies  feftos:  Nam  poftea  Tuo  loco  ofeendemus,' 
hunc  textum  de  Sabbato  hebdomadali,  feu  de  die  Dominico,minimè  efleintclligen- 
dum  ,  Imo  nec  poffe  intelligi»  Diem  dominicum  (  inquit  nominatus  auchor 
ubifupra  Pag. 705.  706.)  pr&  aliis  dtebus  aftimamus ,  non  ratione  m /ferii  ulliuseo 
die  per atti  >  aut  (igni ficationis  rei  futura*  fed  tantum  ratione  inftitutionis ,  quia  divina 
autb  ori  tate^  politi*  ac  ordinis  caujA,pofit'$va  determinatione  Cbrifi  aut  Apoflolorum? 
fegregatus  fuit  ab  aliis  fé  pi  iman*  diebus  ,  ut  fuppleret  vices  Sabbati  veteris ,  id  eft ,  ad 
confervandum  Dei  Cultum  extemum  ,  tum  publicum  >  ne  inordinatd  congregatio  populi 
fidem  minueret  in  Cbrijìo  ;  tumprivatum  ,  ut  obligarentur  omnes  ad  vacandum  meditam 
tionibus ,  &  pus  e  xeni  tiis ,  fiato  quodam  die:  (finbunefinem  >  ne  vel  in  vili  a  man* 
cipiapoteftatem  baberent  domini,  ut  abfìrabant  à  cultu  Dei  tum  publico  tum  privato  >  ntì 
dum  u  :  ip/tprofanandt  libertatemfibi  arrogarent. 

Nona  ratio.  Libertate  Chriftiani ,  quam  nobis  partus  eft  Chriftus ,  non  eft  Ec- 
clefiam penes  nos  fpoliare.  Chriftus  autem  nos  redemit  à  pedagogia  Mofaica  ,  ab 
elementisiftis  infirmis  &  egenis ,  quseerant  tantum  umbra futurorum.  At  fi  Ecl 
clefiae  competeret  poteftas ,  tales  dies  inftituendi  »  polTet  nos  noftra  fpoliare  liberi 
tare.  Quodnon  eft  concedendum.  Fruftra  replicant  Adverfarii,  Apoftolum  ibi 
tantum  condemnare  Feftos  Judaicos ,  non  autem  Chdftianos»  Nam  licet  direni 
ac  immediate  loquatur  de  Feftis  judaicis ,  confcquenter  tamen  condemnac  omne$ 
eos  dies,  quorum  ob  fervanone  &inftitutione  auferetur  libertas  noftra  Chriftian*. 
Apoftoliargumenta  non  minusfirmiterconcludunt contra  dies  Feftos  ab  hominij 
bus  exeogitatos,  quàm  contra  Judaicos»  quos  Deus  ipfe  inftituerat,  imo,  ex 
parte ,  majis  :  Etenim  dies  Mi  oneri  funt,  &  eo  magis  quddab  hominibus  tantua 
inftituti  :  Nam  Iongc  majus  eft  &gravius  onus,  premi  inftitutionibus  mere  huma 
nis,  quim  inftitutionibus  divinis.  Dies  illi  partemfaciebant  pedagogia?  judaicar 
k  infirraorum  elcmencorum  ;  Pugnai;  ergo  cum  ftacu  noftra  liberwcis ,  fimilia  con 

fucuerr; 


ap.  XIII.        Ecclefiaenon  Jicetfry?*  inftituere.  327 

taere elementi  >  &  Chnftianis  praefcribere  obfervanda  :  Nam  illis  velut  rudi- 
rk'nns ,  D"us  Lcclefiam  fuam  vererem  crudivit  ;  poftea  pieno  co: nueffudit  fpiii- 
umS.  tempore  Euangelii,  vidi  Se^m  in  Gal.  4:  3.  Imo  Apoftolus  Col.  2:  20» 
.2-  NoityuIc  nos  onerari  ritihus.  Et  quid  quaefo  aliud  dici  poflunt  diesili:  Fedi  ? 
vice  vale  nos  fubjici  praeferiptis  ex  pisecepcis  &  do&rinis  horcunum.  Porrò  con- 
tat  fasis,  etiam  nunc  dierum  obfervan  ,  materialiterfaltem  >quofdam  ex  illis  die- 
ms  J uJaicìs  3  Pufcba  nempe  o:  Pentecoften.  At dicent  forfan  ?  le  nec  hos  nec  quof- 
'isahos  obfcrvare  more  Judarorum.  Et  talem  obfervationern  folùm  condemnare 
^.poftolum.  ì\efp.  Apoftolus  non  modo  condemnatjudiicorum  dierum  obferva- 
ionem  >  &  judaicam  eorundem  obfervationern  ,  fed  &  quoumvis  dierum  judai- 
am  ,  aut quali  judaicam  obferva:ionem5  inquit  Didod:  ubi  fupra  pag.  686-  nara 
lon  obfervabant  Galatei  dies  eodem  modo  quo  Judsei ,  alioqui  negaftent  Chnft  arn 
cniiTe  in  carne,  aur  immolarum  prò  nobis  fuifle  :  Nec  fimpliciter  damnat  eos 
ipoftolus ,  q  10  J  oblervinnr  eos  dies  eodem  fpirnu  &  eàdem  1  atione  >  qua  eos  ob- 
ervabant  Judaci  -,  necquòiaitricìos  feexiftimarentvi  legis  Mofaicae  ,  fed  fimpli- 
iter  ;  quo J dies?  -menfes&c.  obfervarint. 

Dicimaxiùo.  Non  licebat  Ecclefìarveteri dies  Feftos  inftituere,  ergo  nec  licet 
Lcciefia:  N.  T.  Confequenna  hinc  patet,  quòd  co.ìftitutio  talium  dierum  magis 
:onveniretcum  ftitu  Ecclefia:  V.T.  quàm  cum  ftacu  N.  T.  quare  fi  ulli  Eccidi* 
lane  conceflerit  poteftatem  Deus ,  EccieGa?  Judaicae  eam  concederet.  Duo  obji- 
:iu  i:ur  contra  Antecedere.  Nempe  primo.  Quod  licebat  Judaùs  olim  inftituere 
Dies  Vurim.  Adquam  obje&ionem  vane  refpondit  docìifl*.  Qaldenvood  ubi  fupra 
>ag  68r&c.  Nimirum.  1.  Quod  dies  P«r/'wnunquamdicantur  infcriptuvà  Fef- 
um  p.mm  -,  neque  ed  nomenclatura  appellentur ,  qua  dies  Fefti  à  Deo  inftituti. 
si  Micnimdiciturcondiétum  tempus  eorum  ,  rnogned:  Etiamfi  mogned  quandoque 
atiuspateat ,  &  fi^mficct  non  folennitates  Feftorum  ,  fed  etiam  quodvis  condic- 
um  tempus;  fed  T^emin  ,  tempus  decerminatum  vel  condiétum.  Nec  etiam  di- 
:untu  Sabbata.  Replicat  Sehookjjs  Exercit,  9.  feu  1 1  fecundae  editionis.  Di- 
:ens  dies  eos  eodem  modo  noni /lari  quo  dies  brimitiarumsHum.  28:  26.  ubi  in  textu  he-. 
*r*o  idem  occurrit  vocabulum.  ì\efp.  Non  legitur  TQ]  in  tèxtu  citato.  Et  Merce» 
«/invoc:  affirmit  vocem  nane  tantum  legi  in  libnscaptivitatis.E^  ,  Nebemi* 
5ft)cr<e;  &  fcmel  in  Ecclef:  vide  loca  ab  ipfo  citata ,  &  concordanti as  Buxtorfiii.  i\e- 
ììicat  porro Scbool^Jus:  idem  verbum  (inquit)  qu>d  Efther9:  zi.  Ufurpaturdecele» 
>r.:tione  dierum  purim,  Ezra  6.  l<->,ufur(>.iturdeFcfìo  Pafchatis,  Certo  argumento  >  bac- 
:tnus  ratione  kabità  prima  injìitutionis  ,  hoc  Fejìum  fuijfe  adaquatwn  fejìo  pa- 
•  Kefp'  Quodnam  (ìtillud  verbum  quod  in  utrifque  illis  locis  ufurpatur  con 
.ndicat  :  N-*que  in  textu  apparec  aliui  verbum  .  q  ùm  generale  illud  ni^Jf 
ecitì  undenihil  concludi  poteft:  verùm  fi  Feftum  Purim  adzquatum  fuerit  Fello 
Pafcbatisy  eranttum  dies  il  1  i  Fefti ,  celebrandis  Dei  beneficia,  adipfius  gloriam 
oromovendam  &  declarandam,  infei  vientes  &.  deftmati;  adeoque  à  Judaets  religiofè 
k  perpetuò  obfervandi  :  Nam  tale  Feftum  dicet  proculdubio  fui(T-  Feftum  Pafcha^ 
is.  Attum,  tefte  ipfo  Scbookjo ,  aiolo  Deo,  quieft  unicus  Legifla^or,  odirque 
[funt  vcrbaipfius  Schookji  §  1.  fecunda: editionis)  non  folùm  ,  fed  execraturquarque 
nandata  hominum  Mat .  15:9.  tanquam  i$t\o$tir>fi*ii  >  feu  fponte  fufeeptum  cui- 
^mCo/»a;zo>23.inIlituidcbuerunc  &  iriflituci lune illi dies j  &noni  MordechM, 

Qjl  3  quen» 


328  EcclefiaenonlicetF^inftituere.  Lib.  Il 

quem  non  vult  prophetam  fuiflfe ,  fed  virum  tantum  primari»  dignitatis  ;  nec  qui 
quam  hìc  ferirle  ex  inftinft»  Spiritus ,  fed  poteftate  tantum  politica  fretum.  M 
ergo  arguit ,  dum  ex  hoc  fefto  >  Pafchatis  Fefto  adequato ,  probare conatur , 
clefiam  pofle ,  in  memoriam  certorum  Dei  beneficìorum  ,  dies  aliquos ,  quali  o_ 
meraoratorios ,  deftinare  conventibus  &  exercitiis  facris  ,  libere ,  ordinifque  gì. 
tià  fut  loquitur)  tantifper  obfervandos ,  &c.  Nam,  non  magis  ex  hoc  fefto ,  tal 
quid  probari  poteft ,  quàm  ex  Fefto  Pafchatis,  &reliquisà  Deoipfoinftitutis ,  fi., 
ratìonehabitàprimxinftitutionis,  hoc  Feftum  adxquatum  fuerit  Fefto  Pafchatis 
Hoc  porrò  confirmatur ,  ex  focundàeditioucubiadillud  ReyneJJìi  ;  fuitergò  ut  pari 
cultus  divini  perpetuò  obfervandum ,  fic  refpondet*  Certe  quamdiu  ccmphmcmum 
non  contulit  Chrifius ,  qui  hujus  Fefti  obfervatorfuit ,  pariter  in  veneratone  effe  debuim 
linde  liquet,  potuiflè  homines>  Fefcos  inftituere,  quorum  complementum  erat 
Chriftus  :  Nam  addit  atque  haBenus  ad*quatum  Pafcbati  ratione  finis ,  non  vere 
(N  B)  inslitutionis  ,  fiquidem  ab  ipfo  Deonon  eft  inftitutum\  quibus  edam  fuperio* 
ribuscontradicit. 

Pergit  Didoclavius ,  Sed  diees  ,  quievijfe  tamen  1 4  &  1  ?  die.    Quieverunt  ,  verùm  \ 
ab  inimici s  fui  s,    Qui  erant  Sufis ,  quieverunt  die  1  j  ;  jgui  in  reliquis  provinciis,  qui  e  va 
rum  abinimicis  fuis  die  14:  Namqui  babitabant  Suiìs ,  erant ■  pauciores  numero  ,  nel 
poterant  hojìesfuos  conficere  uno  die.     Ideo  elfi  interfccerant  viros  quingentos  die  \  3  non* 
dum  tamen  quiefcebant  ab  inimici s  fui s  ,  &  proinde  die  14  interfecerant  3  00  viros ,  tum 
quieverunt  ab  inimici 's  fuis  ,  die  15,  quia  jam  nulli  fupererant.   Et  contextus  verborum 
haneinterpretationemnobisprabet:  O'difertis  verbi  s  dici  tur  Efth.  9: 16.  ut  refiften. 
tes  prò  vita  fui  quiefcerent  abinimicis  fuis  (?  verfu  zi.  prò  ratione  dierum  quibus 
quieverunt  ab  inimicis  fuis»  ìnftituit  Mordecai  ut  quotannis  celebrarent  eos  diu  conviva 
&  latiti  a ,  prò  ratione  dierum ,  quibus  quieverunt  abinimicis  fuis.    Vides  quomodo  ipfi 
JVIordecai interpretatur illorum  quie fcere, primis  illis  diebus  Purità,  riempe  t  quiefcenefì 
ab  inimicis  fuis*  De  quiete in  poftertm  obfervandd  ,  nihil  inftituitur.  Non  igiturulli  sfidi. 
culis  extorqueri  poteft,  eos  ceffaffeab  omni  opere  fervili ,  etiam  in  ipjo  initio ,  vel  inpofìe* 
rum  ceffationem  imperatamfuifie.    Prateria  mi  tur  hic  Spiritus  S.  alia,  voce  ad  exprimen. 
dum  ihud  quiefcere,  quàm  f\2tià  *  ?"*  Vox  e&  ufiiata  ad fignificandam  vacationem  Jii 
ceffationem  ab  opere  die  Feslo  :   Nam  Ine  alia  voce ,  nempe,  )ft  J  quieverunt  utitur  -3  cu. 
jusradix  eft  J-^.Replicat  Schookjus.  ni}&  t\2\£f  ^Unc  fynonyma  ,  &  quamvi; 
ab  hàc  radice  defeendat  Sabbathiw , altera  qaoque  cum  omnibus  fuis  derivatis  tranf 
fertur ad fignandam  quameunque requiem,  atque fpeciatim,  ratione  quietis,  fab« 
bathi, liquet ,  fi  loca Exod*  20: 1 1.  &  Gen.  z:  $.  inter  fé  conferantur.  Refp.  1.  Nor 
funthxcufquequaqueSynonyma:  nampjU  futhabet  Edwardus Leigh.  ineritici: 
facr.)  fignificat  quietem  ejus ,  qui  nihil  prorfus  agit  :  j"D$  vero  ceflfationem  a| 
opere  quo  prius  exercebatur  quis.  Dein  vis  argumenti  Didoclavii  in  eo  eft  polita 
quód  hic  non  omnino  utatur  Spiritus.  S.  voce  eà ,  qua  uficatc  fignificat  vacationem 
feu  ceflationem.ab  opere  die  Fefto  ;  fed  alia ,  qu«  perraro  talem  cefTationem  defig 
nat:  Licei  ergo  niJ  habeatur  Exod.  20:  verfi  11.  ubilegitur  etiam  alia  vox  Fefti 
propria,  norfdebilitatur argumentum virido&irfimi;  ineopofitum,  quòdnull 
alia  voce  utatur  Spiritus  S.  cum  de  diebus  Purim  loquitur ,  quàm  communioreilla 
$  nunquarn  fpecialiori  ifta^  «ti  alibi  facit,  quando  de  Feftis  proprie  dicìisfì 

fernro 


p.  XI  IL  EcclefisenonlicctF^inflituerc.  329 

srmo.  Rccìè  ergo  concludit  Didcclavius  .  Non  Frujìra  abfihure  Spiritum  S.  à  voci- 
:is  Fefiorum folennibus ,  ut  doceat  non  ine  infiitui  diern  Fefium  proprie  dictum  ,  id  eff , 
veruni  >  & cum  cejjatione  ab  omni  opere,  aut  cuhu  peculiari  in  Ttmplo,  dui  Syna- 
ogis  ,  et  fi  flatutum  erat  fervandum  ,  etiam  pofiquarn  r  educe  s  futuri  efinì  in  patri am> 

Persie  celeberrima  Ca'denvcod ,  Nibil  igitur  (  inquit  )  ftatuitur ,  nifi  ut  cele- 
rarent  die*  Vioslatnià  ac convivio  >  acbilariis  ?  tummiffu povtìonum  alterili*  ad  alte- 
un  >  tum  doni*  erga  egente* ,  Ver.  19,21.  Sic  capite.  9.  dicìtur  ■>  quòd  ìnunaqui- 
jue  provincia  &  in  uuàquaque  rivirare  ,  in  quemeunque  locum  ediétum  regis , 
le  jus  ìllius  perveniebac ,  lacuna  &  gaudiurri  ftieric  Ju Jazis  ,  convivium  &  hilaria; 
Anpropterea  die*  fanBu*  ,  rf«f  Fefium  proprie  dicium ,  */*  quo  precipue  yim  agi  tur  con- 
roverfia  ?  Ne  Vii  eriam  fimpliccm  ex  hoc  loco  evincere  poffunt  adverfarit ,  nedum  diern 
7efìum>  tribù*  Mi*  elementi *  ,  de quibu*  dicium  futura  ,  confiitutum.  Non  igitur  temtrè 
cripft  Hofpim'anus  ,  cum  dixit  In  Fcfto  phurtm  onerari  proli ibitum  non  e  IV  Libe» 
;rm  enim  Mi*  erat  operari ,  quantum  conviviate  k  il  ari  a  agitando  non\impediebantnr  ; 
rocantur  die*  convivi!  &  latiti*  ,  &  Jebudai  pagani  dicuntur  celebrale  diern  1 4  m-;n- 
ì*  Adms  latiti* ,  convivio  <$  hdariis  ,  Heb.  Die  bono  te/ jucuiido.  Elias  Levita^ 
jermanu*  Thesbite  (  ut  habit  Drufius  in  ^Annot.  in  Libzrum  E\xber  )  diern  bonum  ab* 
eìiant fiata*  feria*  &  Fefiafolennia  ,  qua  Regalim  dicuntur  ,  dicuntur  dies  boni  commu- 

ittr  ■»  quia  die*  lati  &  jucundi ,  ut  dies  nuptiales  videmus  itaque  die*?  mirti 

iijfe  tantum  dia  civili $  feu  politico*  latiti  a  &  conviiii ,  documenta  jejunicrum  (Rela- 
tori* fui  ?  ut  dicitur  Efth.  9:  ver.  5  1.  vel  ut  dicitur  Ver.  22.  qua  maror  eorum  in 
tt  i  tram,  &  luclusin  hiliria  converfa  funt,  À  cade  civiumparantium  dt/ìjìentes,  e  pulì*  & 
ilari t  ai  ibus  fé  fé  dederunt  lati ,  propter  infoerai  am  converfionem  ixtremipericuli  hi  fum* 
utm  tranquiUitatem  .  Regerir  Scbookjus  .  Diern  hunc  ut  Fefium  quot anni sceleb raffi 
udaofypatcti  Machab.  15:  ver.  37.  ubivocaturi  Motfyp'**  *u'&'  Refi.  Vo- 
atur  quidem  ille  dices  ab  Authore  ilio  Apocrypho  j  dicsFefius:  Sedqu*  fides 
uicAuihori,  fine  omni  Scripturse  teftimonio  approbante,  habendaeftf  Non 
icit  textus  Apocryphus  hunc  diern  celebrato  judaeos,  ut  Feftura  proprie  di&um  • 
i/erùmeft ,  ut  aie  Didoclaviu*,  Judaeos  inSynagogis ,  lirurgiam  peculiarem  dic- 

fiiusilhshabuifle.     Scd  nihil  tale  inflitutum  a  Mordo:h*o  legimus.     Et  ut  habec 

Jcm  Didoclav.  ridiculiritus  liturgiasdierum  illorum,  nonàfobriis,  fed  abebriis 

•otius  inftitutan)  oftendunt .    Et  tette  Schhidlero  in  voce  Pbur,  quoties  mentio  tìc 

■>   pugnis  &  mallcis  pulfant  fcamna  in  Synagogis ,  ac  fi  caput  Hamanì 

.rrir^nt:  RepJicat  porrtS  Scbookju*  >  Quanquam  non  videtur  Judaì*  probibitum 
*ijfet  ut  boedie  ab  operibu*  fui*  cejfarent  ;  Tbalmudifia*  tamen  cenfuiffe  fatiu*  effe 
*  abftincre,  tejìi*  eft  Buxrorfius  ,  Cap.  24.  S-nag.  Jud>  Refp.  Quid  dixeTMÈ 
rbalmudifìa  parum  refert  :  Scripta  corum  pluris  faccre  quàm  facras  literas ,  non 
enemur.  Nec  omnino  dicunt  etiam  Thalmudìfi*  >  ceflationem  ab  opere  fervili  à 
Aordechao  imperatam  fuiflc  ;  tantum  fatius  putabanc ,  ut  abftinerent.  Et  novi- 
lus  Judaeos  poftmodum  fupcrftitionibus  fuis ,  ftaruta  etiam  Dei  non  pauca  per- 
cniuc  Replic:t  denique Scbookjus  y  Silocus  retlè  mfiiciatur ,  Efth  9.  v  -i}22. 
^ewr»»«)//ayifr/quietisabinimicisi  veluticaufa,  qua  movere  debeat  Judaos ,  ut 
uiefeant ,  velutinFeftodie.  Refp.  Fitquidem  mentio quietis  ab  ini"  icis,  ut  cau- 
*»  qua:  Judasos  movere debuerat,  ad  dies  illos  lactitiàac  convivio  ,  hilariis,  cum 
QiiGoncporcionumaltaiusad  alterura,  celcbrandos  ^  non  autem  ut  caufx ,  qua:  mo- 
vere 


3  30  Ecclefiae non licct  Vefla inftituere.  Lib.  1* 

vereeosdebuerat,  utquiefcerentab  omni  opero,  vel  ut  in  Fello  die:  Gratis  erg 
hoc  die/tur;  &nihilhincevincicur. 

Pluraaddit  Didoclavius , Sed detur  (iwquìt  )  cejìaffe  etiamab  opere  omni,  non  \ 
lùm  primis  tllis  latiti  a  diebus  (  quod  non  negamus  pofie  fieri ,  die  extraordinario  gratìa. 
rum  aélionis  )  fid  etiam  poflea ,  &r  dies  illos  piis  religioni!  excrcitiis  fanHificatos  ;  ta 
men  abauthoritate  Mordecai  >  nonfequiturEpifcopos  ordinaria  fua  poteftate  idempof] 
facere:  Nam  Propheta  habetur  &  author  libri  Efcherae  ■»  fuit  praterea  Morde 
chasus unus  è  ilo.  qui  injìituerunt Synagogam  magnami  inter  quos  erant  Propheta 
Zacharias,  Daniel,  Ezra,  Malachias  ,  &c.  ■     Qu^aliscunqueigiturnatui 

dierum  parimi    vigebant  adbuc  in  Ecclefìà,   JudaicÀ  dona,  extraorainaria  Spir'ii 
S.  quibus  inftruEli  multa  inftituere poterant  y  qua  non  furit  in  imitationem  trahenda. 

Conerà  hasc  rurfus  replicar  Schookjus  fic,i.  Gratis  dieitur  Mardochaumfuijje  PropB 
tam ,  utque  hoc  credami  }non  fufficit  nobis  authoritas  unius  S'txti  Senenfis.  Refp.Sixtus  S 
nenfis  dicit  Lib.  i.  pag.  lo.Plerofque  Latinorum  tradere}Z'olumenillud  aMirdochaj  l 
braicè  conferì ptum  fui fie.   Non  nitìtur  ergo  hoc  diótum  (olà  Stxti  Senenfis authoritaflH 
ufi  prò  mendace  eum  habeamus.     Et  fi  Amanuenfis  fuerit  Dei  in  ilio  libro  coflfl 
xribendo ,  homo  erat  extraordinarius ,  &  fanftus  Dciì  à  Spiritu  Deiaftus  tefwl 
Petro ,  2  Pet- 1  :  ver.  21.  Addit  porrò  Sixtus ,  Quibus  etiamf avere  zidentur  irerba  MÌ 
noni  Capiti s ,  20,2$.  <3>cunBageftay  quaEpiftoU,  idefty  libri  bttjus  volumine  cesi 
tinentur.     Scripfitautem  Mlidochxas  omnia  qtu  habentur  J  principio  libri  y  ufqueMÌ 
ea  verba  ,  qua  in  principio  decimi  Capiti s  ponuntur .     Kepi.  2.  Mardochaus  nuìlibiX 
commendatury  ut  Propheta  7   fedduntaxaty  ut  vir  primaria  dignitatis  ,  qui  reverfus 
quoque  fuit  ex  captivitate  Babilonica  ,  Efdr.  l:  2.  Neh.  J:j.   &  quicquid  htefecit  "Side* 
tur  fectfte  fretus  potè  fiate  polìtica .    P^fp.  Licet  nullibi  commendetur  exprelìnn  ut 
Propheta  jhoc  fufficit,  quòd  homo  fuerit  extraordinarius ,   &  Dei  Amanuenfis, 
qualis  fuit  E^ra  ,  &  alii ,  qui  noocommendantur  ut  Prophetae.     2.  Nonapparet, 
quicquid  illi  videtur  ,  quòd  quicquid  hìc  feccrit,  poteftate  ullà  politica  fretus  id  fc. 
Cent.     Repl.  $.  Nunquamficdeliravit  Drufas }  ut  ftatueret  omnes  illos  >  qui pertim 
bant  ad  magnam  Synagogam  pari  ter  fui fieProphetas ,  quamquam  quidam  ex  Prophetisjm 
tuerint  tllius membra  effe.     l(efp.  Ncque  dixit  D.Calderwoody  hoc  affirmaOe  Dm 
fium  ;    Sic  enim  erat  ìoquutus ,  Fuit  praterea  Mardocbam  unus  è  no.  qui  conjìitut 
runt  Synagogam  magnam,   inter  quos  erant  Prophetéty  Zacharias,   Daniel  ,  Eznj 
Malachias,    are.    hi  canonem  conftitueuwt,    ut  communis  opiuio  eft ,  ìn(jr 
Drufius  ,    &  ditti  funt  Senes  pofterioresy  quorum  ultimus   Simeon  juftus,   ci 
Aliud  hìc  ergo  nihil  dixit,  quàmquod  fuerit  unus  ex  ilio  caetu,  &membrumi™ 
concilii ,  de  cujus  authoritate  voluìt  nos  videre  Buxtorfiii  Commentarium  Mafoir 
ticum,  Cap.io,  in  Hiftorico.Et  hinc  abundè  liqu?t,quòd  non  fuerit  homo  ordinai 
conditionis  Sed  plus  quàm  humanae  dignitatis  vir. 

Objiciunt  prseterea  FesJum  dedicationis,  quod  infeitutum  eràt  kjuda  Macchi 
bao  i  À44c.4.idtamenpr3efentiàfuà  honoravit  Dominus  nofter  Joan-  io.  eò(jj[ 
factum  probavit*  t\efp  Sunt  qui  volunt  fefeum  illud  licite  inftitutum  fuifle  à  Pro 
phetaquodam,  revelacione  exeraordinarià  &  fingulari  monito  ;  coque  hoc  ex 
emplum  nihil  ad  rem  facere.  Ita  J unius  Se  Sutclivius  contra  Bellarmìnum.  A  lii  M 
men  probabilità  judicant,  feftum  iftud  nonfuilTelegitiroè  inftitutum  ,  eo  quo 
poft  primam  dedicationem  Templi  fub  Salomom ,  i,  t\eg.  8.  &fecundam  poft  ap 

Civita  tem 


Cap.  XIII.        Ecclefis  non  licer  F/^inftitucre;        531 

rivitatem  >  nulla fueric  vel  unius  diei  memoria  cura  folennicacc  fcfti  ;  Quls  ergo 
diccc  >  cclcbrationcm  hujus  tei  ti  ohm  (blenni  tate  ocìo  dierum  inftitutura  fuifle  ,  eo- 
iera  fpintu  auftore ,  qui  Salomomm  Se  reduces  captivos  dirigebac.  £t  quod  ìUi 
lem  più  m  asdificantes  Se  omnia  utenGlia  fuppcditantes  anmvcrCariam  memoriam 
non  inftituerinc ,  cum  ille  tantum  propter  altare,  Se  alia  quadam  inftaurata  annuam 
memoriam  Se  celebricatem  feftì  8  dierum  introdux^ric.  Et  quod  nec  Ezechia*  pofe 
rempluuì  ab  Acbaq>  prophanatum  ;  nec  Jofias  poft  Manafris  &  Amonis  pollutio- 
nem  ,  nec  Zgrobabel ,  E\ra,  Nehemia  poft  rcxdificarum ,  anniverfanam  celebrità- 
rem  Encaemorum  inftituerint.  Porrò  ,  conftat  ifto  feculo  roultas  irrepfiflè  corrup- 
sélas  ;  Se  praevaluifle  fuperftitionem.  Non  mirum  ergo  quód  Pharifasi ,  qui  vo- 
[ebanrhaberi  fapientes  Ifraelis  »  Se  communiter  fiedicebaneur,  uc  notat  Drufius'm 
Marc,  z  ig.&  il.  io.  tale  inftituerint  feftum,  ^lòJ&ulterius  patetexipfa 
taufi  hujus  ini  titutionis  ,  quam  hanc  fuifle  referunt ,  Cum ingrefli  font  in  templum,& 
tminvtntrunt  oleum  mundumin  Santuario ,  exgepta  lenticuU  qudiam,inquÀnonflus 
'rat  ola',  a  iam  quod  [ufficerà  ad  lucerna*  templi  accendendo  uno  tantum  die  .  Ex  quo 
tiro  accendtrunt  ordini  lucernai  ,  qutdurarunt  oBodies  ,  donec  contudijfmt  olhas ,  (S 
nundum  oleum  cxpre/Jijpnt.  Et  hanc  oh  caufam  fìatuerunt  fafientes  iUius  f eculi,  ut 
'ecurrentibus annis >  0B0  Oli dies, quorum princioium  efiùz^  Kifleu  ejj'ent  dies  tortiti* ,  & 
Uudum  ,  accender entquc  in  eis  lucernai  vefpere  in  porti s  domorumjinguli  fingulis  noBibus 
turante  ilio  oBiduo  ,  ad  hujus  miraculi  dcclarationem.  Qjììm  ridiculafoerint  (  addit 
Didoclav:  Pa»  685  )  Teff  a  *  Sapientibus  Ifraclis  inflituta  j  cum  ex  Uvifjtmaqujque  oc- 
rafione  ea  injìituerint  >  ut  cum  ritum  aliquem  aut  conjuetudinem  veterem  >  feti  minìflerium 
n  Tempio  aut  SynagogJ  ,  coronarmi  celebritate  Fejìi.  Ex  more  ilio  Ugna  ajfcrendi  in 
iomumDei ,  temporibus  condiBis  ,  de  anno  in  annum  ,  ad  accendetidum  foper  altare. 
Neh.  io:  H-  injiituerunt FefìumdiBcem  Xylophoiia.  Habibant  0 alias  obfervationes 
QataSfUt  Tckuphoth—  Videmus  igitur  à  quibus  introdurla  anniverfària  enceeniorum  ce» 
'ebnt.ts,  &  quibus  temporibus,  nempe  feculo  corrupti ore ,  quo  tr  adii  iones  tj  mandata 
hominum  invale fc ebant ,  &  confo  fio  erat  regimi /às  EccUJìajìici  &  politici.  Quod  ad 
Juan.  io.  attinet,  nihil  ibi  apparet ,  unde  probari  poilìr ,  Chnftum  Feftum  if- 
tudapprobaflè.  Noraturquidem  ibi circumftanna loci &temporis  ,  ubi&quan- 
.  dòmorafucrar  Sila  quaeftio  de  Me(fi$ ,  ad  quam  refpondit  Chriftus ,  Tcil:  quando 
iàd.1  fune  Enfisema  Hierofolymis ,  Se  hyemserat  ,  Se  ambulabat  Chriftus  in  tem- 
pio ,  inpotticuS/lomonis.  Anquifquam  dicecobfervafle  Apoftolum  dies  azvmo* 
rum  Pbitiopis  ,  aut  jejunium  judaicum  indieexpiationis ,  eò  quóddicatur  AB.  lo: 
verf.  6.  cum  comitibus  Pbilippij  enavigafle  poft  dies  azymomm.  Et  AB.  27: 
verf,  9,  admonuiiìè  eos  qui  cum  ipfo  crant  ,  quurn  jamjam  praeteriuTct  jeju- 
nium &  perlculofa  e(Tet  navigatio?  An  demonftnri  potei!  >  Chnftum  ,  dedita 
^pera  ac  de  induftni  ,  ìiluc  vernile  ,  ad  Feituni  illud  dedicationis  cclcbran- 
dam  * 

Undecima  ratio  ;  dicunt  Adverfjrii  Àntifabbatarii ,  pr  aeceptum  Decalogi  quar- 
'um ,  de  celeb.  andò  uno  die  in  cyclojeptima.iae ,  fuifle  cercmoniale,  &  nos  non  ma- 
^is  nunc  obiigare ,  qua m  prjecepta alia  ,  dediebusanniveifarns;  c^que  negare ne- 
queunt.dies  omnes  ar.nivca'aiiosad  pxdag;ogiam  illam  judaicam  fpecìare  .  Undc 
ìnfero)  Nemini  nunc  licei  e ,  tales  dies  infticuere ,  &  aliam  leeem  ceremonialem  no 
jìs  praeferibere  ,  cjufmodi  feti,  dies  inftituendo.     Notum  fatis ,  abrogatam  cfle  le* 

R  r  gem 


33a  EcclefiaenonlicetF^inftitucrc.  Lib.  IL 

gemceremonìalemex  toto  &  ex  parte;  Qui  cenftabitergq  >  Ecclcfiae  cuiqua._ 
competere  poteftatem ,  1  egisccrem  ornali  sali  qua  msfpeciem  Chnftianis  obtruderi 
aut  praeferibere  i     An  hoc  convenir  ftatui  Euangelico?     Diftinguitne  Apoftc 
lusinter  ftatum  Vcteris  Ecclefias,  &  ftatum  novse  Ecclefias  Chriftianse  ?    Dicic 
dies  illos  anniverfarios  dementa  effe  mundi  egena  ?     Dicitne  clarè  fatis,  ege . 
ifta dementa ftatui  Ecclefia;  Euangelic* repugnare?     Quid  eft  ergo  quòd  veJu. 
homines  ftatum  infantilem  &  aboheum  reintroJucere  ac  reftabilirc  ì    Non  eft  qu  6 
dicant  ,  Ecclefiam  mine  alio  aedi  verfo  fine  >  diverfàqueintentione,  tales  dies  in. 
ftituere  poflc ,  ac  olim  inftituti  erant  :  Nam  ad  minimum  erit  calium  dferum  o'bfèr, 
vatiomixta?  partimformalis>  partirci  materialis-- hoc  eft  obfervabuntur  ex  inten* 
tionecultftsin genere:  &  proptereadamnamusufum  cìrcumciiionisapud .&tbtopest 
quia  liceteà  non  utantur ,  tanquam  ceremonia  Chriftum  venturum  indicante  ;  ufui 
pant  tamen  eam  tanquam  quid  religio/um  >  &  cum  inientione  cultus  in  j>ener< 
Quando  Cajetanus  hunc  ufum  extenuat  >  dicens ,  hunc  ritum  eos  non  fcrvare  /piriti 
legali ,  fed  folùm  ex  quidam  intenrione  imitandi  Chriftum  ;  ^efpondent  ahi  in  bum 
modum.     Quicircumciditur  ob  Chrifti  imitationem,  vel  refpicic  Chriftum  ul 
fufcipiencem  circumeifionem ,  tanquam  facramentum  quoddam  à  Deo  infl icurum, 
&ficinciditinfuperftitionem  Judaicam;  vel  refpicit  Chriftum  folùm,  ut  aflFec- 
tumtali  vulnerefeu  cicatrice,  quodnon  eft  vcrHìmile»  &eflècetiam  vana  fuper*| 
ftitio;  vel  denique  refpicic  conformi tatem  in  paifione  illius  doloris,  quod  etizmt 
non  eft  probabile ,  quia  in  infanti»  non  eft  fenfus  talis  conformitatis ,  nec  adultis  Ji- 
cet  manus  aut  pedes  perforare  *  ut  in  ilio  dolore  &  pallìone  Chrifto  conformentur, 
&  eflèt  etiam  vana  fuperftitio.   Quare  >  admiffl  hic  diftin&ione  ceu  panpharmaco  » 
facile  reduci  poilìt  total  ex  Mofaica  >  omoefque  ritus  >omniaquefacramenta&  ob- 
fervanti*,  ajqucac  dies  ejufmodi  inftitui.    SedEcclefiam  Chriftianam  non  vulc 
Deus  nunc  doceri ,  per  ejufmodi  dementa  egena  ac  infirma ,  qua:  ufui  erant  Ecclej 
Ras >  quamdiu  eratin  ftatu fervili ,  fub  Tutoribas.    UtFefta  ìlla  anniverfaria ,  quas^ 
inftituit  Deus  >  erant  dementa 8cradimenta>  quibusdocebatpopulum  judaicum^j 
fic  ,  fi  alios  dies  ineundem  ufum  inftituifict ,  fuiffentetiam  dementa  &  rudimentali 
&  quid  aliuderunt  dies  ejufmodi  ab  hominibus  inftituti  ?     An  autem  convenit  Ec-? 
clefir  Chriftianae  ita  doceri  ?    Fruftra  eft  Tilenus  ,  quando  in  paranefi  dicit.  Ne* 
que  in  adulta  N.  T,  EccUJìà  tam  firma.  &  robufta  effe  omnia  ejus  membra ,  ut  non  fem- 
perlongc  maxima  pars  ex  laBentibus  adhuc  conftant ,  paulatim  de  bis  myfteriis  fic  emì 
dienda,  <yc»     Quia  utut  verum  (it,  eflè  etiamnum  plurimos  agnos,  infantes  ac 
laftentes;  comparattamen  ftatum  Veteris  Ecclefias  Apoftolus,  cum  ftatu  nov» 
Ecclefi»,  &  corpus  Eccidi*  Veteris  cum  corpore  Ecclefi*  novx.    Et  hoc  cer*i 
tum  ,  velie  nunc  Deum,  ut  rudes  alicer  inftruantur  ,  quàm  per  ejufmodi  elementi 
egena. 

Duodecima  ratio  j  verba  ili  a  Quarti  prsecepti  ,fex  dies  oper  oberi s  tee,  nobis  aliui 
fuppeditantargumentum.  Nam  fihasc  verba  contineanc  prxceptum,  quod  noi 
difplicet  Ranchi o  in  quartum  pr**tept.  "Non  difplicet  (inquiens)  mibifententi a  eorum 
quifentiunt  bis  verbis  >  fex  diebus  operaberis  >  contineri  praceptum  de  otiofo  otto  vitando* 
ut qui  [que  prò  fufìentands  vita  >tum  fu*  ,  tum  froximi  Jui  9  operetur  aliquid  manibus 
fuìs'jtaque  videtur  hic  Deus  potuto  fuo  inflituifìe  vitam  aBivam  &  contemplati  vam ,  quam 
'votant*  TwpujqHSMHmilliprtfcripftgtUHtru^^  Certuni  eft  Ec. 


Capi  XIII.        Ecclefa non WcnVeflà infti tuetv.         335 

ck*fìx  non  competere  potefhtem,  ccflationem  ab  omni  opere  fervili,  perdies  ali* 
quo  e  integro* ,  imperare.  Veruni  fi  concineant  haec  verba  tantum  per raiftìonem. 
Ut  voluntalii;  Qaisdicet,  penes  Ecclefiam  cflcullos  hac  libertate  a  Deo  con- 
cena .fpoliare  i  Qjis  fan&ificare  audet  diem ,  quera  Deus  non  fancìificavit]?  Quum 
ergo  unum  à  fex  reliquis  diftinxerit  diem  ,  &  ita  fancìifìcaric  >  ut  eflèt  ab  aliis  ad 
facros  ufus  fegregatus ,  eèque  permiferit  hominibus,  aliis  uti  ad  vira-  negotia  pera- 
genda  ;  liqu.ee ,  EccleGam  minime  penes  effe ,  dies  a  Deo  non  faR&ificacos  facris 
ufibus  ita  deftVnare  ,  ut  non  liceret  in  eis  operari.  Nec  minus  evidenter  ex  his  ver- 
bisfequiturargi:mentumnoftrum,  fi  ficea  interpretemur ,  fex  dies  cibi  concerti 
fimt,  ut  in  eis  omnia  facies  tua  opera,  acque  ita  abfque  impedimento  fabbatum  , 
fepcimo  quoque  die,  fanétificare  poiììs  *  Quia  qui  alios  inftituunt  dies ,  ponunt  illud 
impedimentum  >  quod  Deus  fublatum  voluie  ;  atqueita  in  tantum  impediunt  Sab- 
bati fanctificationem. 

Contra  hoc  argumentummulraobjiciunt  Adverfarii,quibus  facile  eli  refpondere. 
Ac  1  oh).  Permrferat  Deus hominibus  dominium  in  volucres  cali ,  in  pifees  maris 
&beftiasagri;  licer  tamen  Principibusaucupii,  pifeationis  &  venationis  liberta, 
tem  aliis  indulgere  ,  ahisadimere.  Rjfp-  Homn;ibus  quidem  in  genere  conceditur 
hoc  dominium.  AcSingulis  non  concettimi  eft  dominium  in  omnes  volucres  5  pif- 
ees &  beftias ,  quia  tum  toilerecur  omnis  proprieras ,  &  poflTellio  propria.  Omni- 
busautem&  fingulfs  hominibus  concefla  eli  haec  libertas  fex  diebus  operandi» 
Ideoquehocfimilenon  militar  contra  argumentum. 

Obj.  2.  Eaomnia  quaeàDeopermittuntur  ,&innoftra  funt  libertate  >  pofiti- 
vis  hominum  determinationibus  &  mandatis  fubfunt.  F^fp.  Multa,  qux  quoad 
fpeciem  permuTa  funt  à  De6 >  non  potTun:  ab  hominibus  prohiberi:  ex:  gr:  non  pof- 
Tunt  homines  prohibere  ne  hic  aut  ille uxorem  ducat.  Eft  tamen  in  hominis  potef- 
:atc  uxorem  ducere  vel  non  ducere.  Omnis  determinatio  humana ,  in  rebus  a  Deo 
permiffis,  debet  Ieri  fecundumregulasfcripturxgenerales.  Siautem  determina- 
le Ecclefia,  utduoauttria  haberemus  fingulis  ieptimanis  Sabbata  j  an  effet  hxc 
(determinano  fecundum  regulas  illas  gencrales  1  Et  quid  fi  feriationem  injiingerenc 
j  fingulis  diebus  ?  An  licita  e(Tet  hxc  determinatio  ?  Si  non ,  conftat?  non  poiTe  homi* 
nes  ea  femper  prohibere ,  qux  Deus  permifit. 

Obj.  3.  Poteft Princeps mandare ceiTationem ab operibusceconomicis,6V armi» 
luftra  Se  fimilia  injungere.  Rjfp.  Opera  illa  publica ,  qux  fpecìant  bonum  com- 
munitatisj  funt  inter  opera  ea  numeranda,  qux  fex  illis  diebus  peragcnda  funt  : 
Quando  ergo  imperatur  ceflatioab  opere  privato,  propter  publica  regni  ncgo:ia  > 
ficcivitatrs commoda communia,  non  imperantur  ferix,  nedum  dies  Fefti  ;  nec 
tollitur  fimpliciterpcrmilììodata.  Licer  polfit  Magiftratus  imperare  ctfeionerti 
lab aliquo opere  privato  (quod  tamen abfolutc, &  fine  refpecìu ad  bonutn  comi 
i  fieri  nequit;)  non  tamen  hinc  fequitur,poflc  eum  imperare  celfationem  aborrii, 
re*  Et  etiamfi  hoc  darctur,  non  ftqueretur,  pofle  eum  imperare  diem  Fcftum  >  aut 
ccflationem  religiofam. 

Ofy.4.  Hic  rationecondemnabunturftata  tempora concionum  diebus  profeftis. 
JV/p.  Nullo  modo,  quia  difparlongè  eft  ratio:  hora  una  auc  altera  no: 
dies:  Et  non  ita  injunguntur  (tata  ifta  tempora,  ac  fi  nunquam  In  rari: 

Nec  coguntur  pocnis  ac  minis  ab  opere  co  cemporccciTarci  fed  hona«di&  n-.o- 

Rr  z  r.  fi 


134  EccIcfixnonlicctF^jinftituerc.  Lib-  11. 

neodi  font  omnes  >  qui  commodè  pofTunt  Se  quando  poiTunt ,  ut  concionibus  intero  t 
fine*  Non  deftinatur  illud  tempus  ad  exercitia  Reiigionis, ita  ut  non liceret  co  t era*  » 
pore  negotia  fecularia  peragere  :  Nam  hoc  efiet  revera  tempus  illud  relative  fanc  i\ 
tumefficere,  quodhominesfacerepofJèpernegamus.  Et  quando  mandat  Dem  I 
ut  tempeftivc  &  intempeftivè  habeautur  concioncs ,  mandat  ut  in  cum  rmera  con,  1 1 
ftituantur  tempora  aliqua^  '    e; 

Obj.  5.  Condemnabuntur  etiam  hoc  Àrgumento  repentina  feri*  jejunii  Se  giti  » 
tiarum  aftionis  extraordinari*  Bjfp.  Vera  efièt  obje&io  >  fi  lex  naturae  Se  verbunfl  ni 
Dei  non  juiiìffèt  nos  precibus Se  jejunio  deprecari  veniam  deli&orurn ,  &  implora  è 
re  Dei  gratiam  Se  favorem ,  quando  imminentacingruunt  mala  aliqua:  Et  gradai  1  k» 
Dìo  agere  propter  beneficium  aliquod  ,  aut  liberationem  aiiquam  à  Deodatam  ,  » 
Vide  JoeU  j  :  1 4. .  gr.  2: 1  ; .  -  T^ch.  8: 1 9  &  7:  $ ♦  At  de  inftituendo  fefto  ordinar»  1 1 
&  anniverfario  >  nihil  mandacum  habemus:  mandatur  quidemut  beneficiorua  i 
Dei  ,  in  nos  collatorum  »  memore*  (ìmus  ;  utque  memoriam  eorum  recolamus  f» 
pius  >  Se  Euangelium  annunciemus.  Sed  nufquam  maadatur  ,  ut  (tato  die  anni  \  v 
yerfario  hoc  fiat  ;  aut  ut  eum  in  finenu  diem  peculiarem  fingulis  annis  recurrenten  i 
inftituamus* 

Obj.  6.  Poteft  privatus  fé  obligare  voto  ad  fan&ificaadum  diem,  aut  adobfervani     t 
duna  tempus  feftivum  ,     non  obftante  hàc  permiifione.  Ergo  poteft  etiam  Eccle-  ■  ir 
tìa  aliis  diei  fan&ificationem  injungere,  l\efp.  Non  valet  confequentiat     Nan»  1 
quodeunque  eft  materia  voti,  non  eft  materia  fegis.  Ec  ratio  eft,quia  poteft  quis  Dco 
promittereacìus  internos,de  quibusnullam  poflùnt  condire  legem  nomines.  Porro, 
Ne  voto  (inquit  Didocl.Pag.  675.)  obligare fi  fot eft  ad  diem  fanBificandum  aut  feftum. 
tbfervandum.     Quianonlicet  diem  ullumfanBificare  etiam  privatim  :     Nam  [aerare 
,  diem  »  eft  fegr  egare  ab  omnibus  exercitiis  prophanii  ad  religiosa  exercitia  j  aut frateria 
in  fpscie  ai  commemorationem  alicujus  bene  fidi ^utmjfft  erti  ;  aut  etiam  facram  fignifi-} 
tationemimponere»   1    ■  ■       Nam  deftinare tempus  ad  exercitia  reiigionis ,  adeo-ut  nottj 
ticeat  eo  tempore  exercere  negotia  facularia >  eHJanBum  elicere ,  non  natura  (  Na m  hoc 
nonprofitenturipfi  Pontificii  :  NecnaturafanBioreft  dtes  à  Deo ipfofantjìficatus  5  alio: 
nuin  Sabbatum  non  pptuiffet  mutar]  in  diem  Dominicum)  fedufu,  quod  non  potè ftvek 
Ecclefiat  velprivatus  qullibet ,  ubi  nonmunhitauthoritatefuaDominusfan&ificath- 
nemt  ut  in  jejunio  ty  gratiarumaBione  extraordinari Jè.     Nam  aliud  eft  >  cum  priva-* 
tus  qui s  fiat  uit  horam  >  aut  etiam  diem,  privato  exercitio  cultns  divini ,  cum  hdc  li  ber  tate! 
ut  avocante  legttitMéivGcationisfuAexercenda*  occafione  »  poijit  exercitìum  illud  in  aliam 
horam  aut  etiam  diem  di ff erre  ;  a  ut  dum  bora  illà  aut  die  dat  operam  privato  cult  ut,  ftm 
titfenonadftriBum,  quinyillaborjpratermijja»  aut  Àie,  aliam  eligere  potuij] 'et  :   a 
liud  itaftatuere_ì  <$t  cultui divino  vacare ,  ut  nonliccat  illi  eà  bora  aut  die  quidquid  age*. 
yt)  quod  non  fanBum  <&  religiofum.    Hoc  tnim  effet  fanBificare ,  feufanBum  ufu  effice* 
re.     Prius  illud  privato  manet  Uberum  »  <st  ut 1 tur  tempore  tanquamnon  utens  ;  cum  ve» 
rè  Poteftasfupertorilliimponitobfervationem  >  tolliturlibertas  quamhabuh  >  fi  privato 
inftitmo  defignajfct  horam  aut  diem  illwn  ad  exercitia  reiigionis  privata.  Non  ergo  fequU 
turjprivatus  poteft  priore  modo  jejignare  1  ordini*  caujà,  horam  aut  diem  >  quem  fentitfibi 
tommodiffimum  ad  privata  exercitay   (7  femper.cum  liberiate ,  eapraìtermijfà,  aliam 
eligendi.     Ergo  fuperiorpoteftas  poteft  illi  imfonereUgem*  quamviolare  non  crit  HU  ti* 
hrunu  Vtl  quod  idem  »  ftmtrt  illi  bwm  <?  diem ,  CHmpuilids  ,  tumprivatis  eterei.. 


lap.  X 1 1 1.  Ecclefix  non  licet  Fe/la  inliituere.  335 

il ,  quem  frttzrmhtert  >  aliumquc  elìgere ,  Hit  liberum  non  erit,  lnfl*  Poteft  pri* 
rcus  iegregare  ex  bonis  fuis ,  & dicarc  Ecclefia-  :  Ergo  edam  &  ex  diebus ,  quos 
i  perno ifit  Deus  >  adoperandumomneopus  fuuro.  f{efp.  Tempus  (uc  Dido* 
av.Pag.67j.  )  non  eft  incer  privata  bona  numerandum  ;  fed  eftcjus  generis  re- 
na, qux  naturali  jure  communes  funt,  cujufmodi  funt  aèr  ,  aqua  profluens , 
are  ?  liccora  maris ,  quorum  com  modicas  Se  ufus  xqualis  &  communi*  eft  omni- 
is*  Propterea  non  tam  liberum  eft  cedere  de  communi  ufu  tempons ,  quàm  do 
ivato  alicujus  rei  privar*  >  propter  mutua  interhomines  commercia.  Sienira 
iifque  proarbitrio  Tuo  dtearet  >  feu  abdicaret  ufum  temporis  »  nullus  poflet  fcrva- 
ordo  in  mutuis  commerciig.  Porro  refpondet  ille ibidem.  Detur  parem  effe 
.tionem  Temporis  8c  aliorum  bonorum  privatorum  ,  non  tamen  idem  eft  dicare 
iam  privata  bona ,  &  fanèìificare.  Erge  etiam  nec  diem  3  feu  particulam  diei  ;  nam 
notificare  feu  fanftum  efficere  >  efteximererem  aliquam  ab  omni  ufu  prophano  > 
ieout  nonliceateàrcuti ,  infinem  aliquem  etiam  honeftiilìmum  ,  extra  cultum 
ivinum.  Sic  nullara  rem  fancìifi care  poteft.  Verbi  gratia»  nullus locus  ita  de- 
catur  nec  aedificium  culmi  divino  ,  quin  extra  tempus  publicicultus ,  potile  ap- 
icari  ad  ufum  aliquem  honettum  civiiem  ,  feu  opus  civile  in  eo  peragi.  ■ 

ipraeterea,  poteft  liberò,  etiamii  dedicatum  (k,  omittiomneexercitiumculrfis 
vini  in  co  loco.  ■  Nonenimexiftimandumcft,  quicquid  agit  Ecclefia  ad 

romovendum  fultum  Dei,  effe  facrum  Scfancìum.  Sed  quia  confiftit  Ecclefia 
x  hominibus ,  hoc  commune  eft  illicumaliishominumconventibus  politicis  , 
jòdeifdem  egeat  adminiculis  &  inftrurnentis >  adaftiones  fuas  publicas ,  quibus 
iiconventus  politici.  Ufu  >  proinde  Templi  aut  lori  eft  tantum  politicus  &  civi- 
li ,  non  obftante  dedicatione.  Nam  dedicatio  communis  eft  etiam  aliis  locis  :  pò  - 
ft  enira  quis  fegregarc  ex  fundo  fuo  locum ,  &  dicare  ufui  publico  totius  civitatis , 
?1  aedificare  prxconum  &  donare  commumtaticivium.  Inft.  At  hre  dedicata  u 
ijusfacris  »  (aera  dicuntur  :  Hinc  facra  domus ,  facra  patina  ,  facracalix.  Ref- 
ender Idem.  P*g.  679.  ifta  non  effe  facra ,  etti  in  hunc  ufum  dedicentur  :  Nam 
«eft  menfa  eadem  adhiberi  ad  agapas  &  ad  convivia  communia  ,  ouxad  facram 
xnim.  Et  fi  quis  diceret  >  hìc  eft  facra  patina ,  ibi  face:  calix ,  illic  fancìa  mcn- 
,  dicerem  illum  mente  jam  verfari  in  tempio  Hierofolyraitano,  aut  idoleio  quo* 
-im  Ethnicoaut  Papiftico  >  &  fecundum  illorum  ufum ,  verba  ufurpare.  Praete- 
a,aliud  eft  deputare ,  alluci  dedicare,  almi  fanfiificare  :  dedicare  eft  Dominiurn 
icujus  rei  abdicare  &  refignarc.  Sic  privatus  dedicat  EccleGx  fundum  ,  sediti- 
um,  &c.  id  eft>  abdicat  Dominiurn  rei  privar* ,  &  transfert  in  Ecclefiam  ejus  pro- 
ietatem  ,  8c  poffelfionem.  Ecclefia  accipit  ,  Sl  ea  utitur libere»  nempevel 
dem  re ,  ve  1  ejus  vice  a!i5,  quam  defignare  libet ,  &  poteft  eà  re  dedicata  nunquam 
i.  t  Nam  ratio quaeraovet  Ecclefiam  frequentare  locum  Ecclefiae  dicaturr, 

>n  eft  dedicatio  fedeommoditas.   ■  -  Tempus  inter  privati  alicnjus  bona 

limerare  ft  quis  vcllet,  inter  bona  mobilia  non  immobilia  ,  numerandum  effet 
ìgatquisinter  bona  immobilia  collocari  poiTe  ,  carneo  fola  immobthtasnon  tol- 
t  ìirurimdeputationis,  feufimplicisdefignationis.  Si  vero  ipfa  Ecclefia  rem 
:i  dicaum  •  vel  aliam  communem  dedicare  vellet ,  verbi  gratili  seiiricium  ali- 
lodDeo,  td  eft ,  abdicare  vel  refignarc  Dominiurn  ili  ;  us  loci  vel  aedificii  Dco, 
:l  nulli  ufui  id  iaccret  »  vel  ut  cultui  divino  duntaxat  infcj  vut.  Sifrius,  cftet  ridica- 

Rr  3  la 


3  ì  6  Eeclefis  non  Iicet  ft/lé  inftituer t.         tib.  1 1 

la  dcdfcatio  :  Nam  quid  opus  Deo  aedifici is  <  Si  ad  culcum  divinum ,  non  poffèi 
j ara  Ecclefia  exercere  in  ilio  loco  opus aliquod  prof anum  eciam  honeftilììmum ,  qui; 
Deus  eft  Dominus  iliius  aedi  fidi  ;  imo  ncclicebit  negligere  cultum  divinum  in  lo, 
co  ilio  »  quod  quid  aliud  eft ,  quam  fé  loco  adfcringere  ut  fervam  ;  &  fanftifican 
quod  folus  Deus  fan&ificare  poteft.  De  Ecclefiae  usenfilibus,  eadem  efc rado 
dico  igitur  aliud  effe libere  defignare  auc  deputare  diem  aut  particulam  diei ,  aliw 
dedicare  ,  aliud  fan&ificare.  Dcputat  Ecclefia  vel  defignat  diem  profeftum  ejufa 
particulam  ad  conciones  hebdomadarias ,  oon  tamen  dedicar.  Poteft  enim  ciipfl 
temporis  parricida ,  ut  prophanà,  ficuti  eft,  uti ,  eamve  negligere,  &  aliam  eligere, 
&  defignare  prò  arbitrio.  Inft.  Ejufmodi  tantummodo  funt  dies  fefti.  Reipod 
dct  idem  ibidem.  Si  hoc  dixerint,optaremilIis  frontem  verecundum.  Nonne 
aperte  profitenrurdedicationemdierum  i  Nonne  eofdem  dies  dedicatos  fan&ifi. 
candos  dicunt  fan&is  convocatiombus  ,  &  extra  convocationum  publica  exercitìj* 
coguntferiariabomni  opere honeftoj  neprofanetur  tempus  illud  Deo  confccn 
cum,  nam  fi  non  in  hunc  finem  >  in  quem  alium  quafo  1 

Decima  terna  ratio  ,  Nec  Ecclefia»  nec  ulli  creatura:  conceffit  Deus  poteftateró.l 
cultum  divinum,  autcultus  divini  partem  inftituendi.  Ergo  necdicsfefros.    Cortei 
fequentia  hinc  patet ,  quod  Fcfta  fint  cultus  divini  pars ,  fune  a&us  &  partes  réligiqf 
nis ,  continentin  fé  &promovent  pietatem  ac  devotionem  ,  ex  fenfu  fcripturas 
cxhypothefibusadverfariorum  j  &  ex  communi  populi  opinione  &  praxi.  Potè 
quidem  Ecclefia  circumftantiam  aliquam  divini  cultus  determinare ,  ut  omnia  riami 
ordine  ac  dicenter  :  At  partem  aliquam  cultùs  fubftantialem  inftituere  non  poteft. I 
Circumftancia:  infinita;  flint  &  va:  iantur  ,  funtque  communesacìionibus  omnibus! 
externis,  five  facra*  fint ,  five  feculares  •  omnes  enim  aòìiones  ejufmodi  decoruml 
poftulant  &  ordinem ,  àccut  autem  &  ordoeandem  in  omnibus  attionibus  vim  ob-l 
tinent*     Et  quod  ad  has  circumftantiasattinet ,  non  potuerunt  in  fcripturis  man.| 
dari,  utpote infinite,  (utIoquuntur)&fempermutabiles.     Quòd  autem  Fefta  at 
tinet ,  nemo  dicet,  eanon  potuìMefpeciatim  Scpartìculariflìmè  determinari  &  de 
fignari  in  Dei  verbo.  Non  eft  quod  dicant  Adverfarii ,  fé  non  aeftimare  dies  iftoJ 
prò  parte  cui tùs.nam  contrarium  aperte  profitentur  Pontificih&Hierarchici  tantunderi 
aflerunt,  utivifumeft;  &  modus  celebrationis quem  obfervat  vulgus  idetiam  tef 
tatur ,  cùmfcrupulofiùstales  obfervent  dies,  quàm  ipfum  diem  Dominicum.  Ne 
juvat  diccre ,  pofTe  Ecclefiam  diem  Feftum  in  alium  mutare  :  Nam  ,  durante  dedi 
catione  faéta ,  fancìus  eft  ille  dies ,  quemadmodum  erat  dies  hebdomadis  feptiaiu|j 
durante  inftitutione. 

Decima-quarta  ratio.  Soli  Deo  competit  poteftas  diem  confecrare ,&  fanti  ificafl 
Eftenimproprium  Dei,  (utiloquitur  %arichiu$ÌTi$pr*cebtum  pag.  (mihi)  8j£ 
aliquem  vel aliquìd  ex  aliarum  rerum  profanarum  numero  ubi  eligere ,  (ibi  conA 
crare,  eòque  fibi  fancìificare  ;ficut  etiam  Dei  folius  eft  juftificare.  Similia  docent  f 
thodoxi  omnes  contra  Pontificios.  VidcSynop/in  Leiden/,  Dtfput.  21.  Thef.  7. 
UnSyntag. Lib-  6.  Cap.  j  1.  Fenner.  Theolog.Lib.  6.  Cap.  $♦  Perkjnf.  in  Gal.  4.  « 
Ut  in  Synopfi.  A  noftris  abundè  demonftratum  eft ,  nihil  in  cultu  divino  inftituen- 1 
dum ,  nihil  fan&ificandum ,  abfque  Dei  verbo  :  Ille  folus  rem  five  perfonam  confe- 1 
crare  poteft,  hoc  eft,  deftinare&  applicate  ad  peculiarem  ufum  facrum  ,  ita  tic  I 
piane  muuturejus  flatus,  &imponawrillifàn&ica$  relativa,  ut  non  nifi  in  culù  j 

"  Dal 


Cap.  XIII.  Ecclefiaenonlicetfykinftituere.  J>/ 

Dei  &  ad  culcum  Dei  fpiritua!em,ei  uri  liceat.     Deo  ergo  foli  competit  poteftas 
Dicmconfecrare,  feparare  &  fancìificare  ,  &  aliis  fancìiorem  rcddcre:  foli  ergo 
Deo  competi:  poteftas  Feftos  dies  inftituendi,  qui  aliis  fan&iores  habentur,  licec  non 
linfe,  relative  tamen,  &quoadufum. 

Decima  -  quinta  rau'o ,  ett  ea  quam  deducit  celeberr:  Voetius  de  Sabbatho  <f  Ftft- 
hit  pag.  1303.  ex  noxiis  dfeftis.  Quia  (injuit)  plus  fuperftitionis  >  quam  devo- 
Itionis  fecura  trahunt,  fyncrerifmum  cum  Uentilibus  &  Judaeis  fapiunt,  faitcm 
tfpeciem  mali  habent  ,  onerane  Ecclefiara  inutilibus  perplexitatibus ,  fcrupulis  >  dif- 
^Gdiis  j  &contentionibusj  quibusexercitia  &  profecìusfpiritualisdevotionisimpe- 
[•ditur:&,utillepoftea4rg«^.  7.  NoYa&poftenora,  &quo  fccula  fequioraatqueà 
[primo  ilio  Apoftolicomagisrecedentia,  eo  majori  Feftorum  copia inundata  funt. 
[Ut videre  aft  apud  Hofpinianum  de  Fefiis  j  &  ChemnU'mm  in  cxamine  ConciL  Trtdent. 
ipm.q.deFejìis.  Et,  ut  porro  illeibid.  arg.  %.  Prima  eorum  origo ,  panim  ib 
ignorante  &  v^|^AÌ«plebis ,  parrim  (uc  mollifllmè  loqaamur)  à  privato  Zelo 
quorundam  paftorum  :  Non  vero  à  primis  Conciliis  3  five  uni verialibus  five  parti- 
(Cularibus  ,  aut  ex  communi  Tentenna  praeftantium  aliquot  Ecclcfiarum.  Hoc  enim 
fi  fuiflet ,  origo  eorum  tam  «A*©-  aut  incerta  non  eflec.  Caufa  procarar&ica  ori- 
ginis  fuerunt  fella  Gentilium  ,  quonominedeberent  maxime  fufpecìa  effe.  Nani 
icum  fingerentimprudentesillislefugere  abomni  fpecìejudaifmi,  tamen  volentes 
fpeciem  Gentilifmi ,  fiveeandem  fivcinterpolatam  mutuati  aut  imitati  funt  — 
iquod  pontificii  pallina  fatentur.     De  particularibus  Feftis  hoc  oftendit  Hofpinia- 

Decima-fexta  ratio.  Ecclefias  poteftas  non  eft  concetta ,  calia  praeferibendi  manda- 
la &  injungendi ,  qualia  funt  mandata  Decalogi.  At  fi  Ecclefiae  competeret  potef- 
tas Feftum  inftituendi  >  poflct  etiam  jufla  dare ,  Prarceptis  Decalogi  firailia.  Quis 
hutem  hoedicet  i  Fundamentum  hujusargumentiin  hoc  pofitum  eft ,  quòdvelint 
lAdverfarii  noftri,praeceptum  Decalogi  quartum  ceremoniale  effe  &  mutabile.  Et  cer- 
'fameft)  quòd  mandatum  illudprascipiat,  diemaliquem  Deoacfacris  dicandum 
ri&  impendendura.  Quandoquidem  ergo  tale  quid  praeceptum  fuerit  in  Decalo- 
go, immodeftiam&arrogantiamfaperevidetur ,  dicere,  Ecclefiam  pofle  fimilia 
dare  mandata  $  nam  fi  fic ,  quidni  vice  Decem  mandatorum  ,  habemus  Viginti 
aut  Centum?  Et  fi  Ecclefix  competat  poteftas  dies Feftos inftituendi,  Annon 
(ei  compecct  poteftas ,  mandata  Decalogica ,  aut  iis  aequalia  nobis  dandi  &  injun- 
gendi i 

Dicima- fcptìma  ratio.  Qux celeberr i mo  Voctio eft  arg,  5.  Haeceft.  Quia  Fefta 
ideo  dicuntur  inftituta  Se  ponifimum  obfervanda ,  ut  non  communi  ratione  una  cura 
aliis  quibufeunque  diebus ,  fed  peculiari  quidam  »  grata  fieret  in  iis  commemorano, 
*x:gr:  myfteriiincarnationis  feu  conceptionis  Chrifti,  Epiphaniac,  feu  baptifmi 
Chrifti,  &  ad  ventùsmagorum  ,  moitis&fcpulturx,  circumeifionis Chrifti,  &c. 
tanquam  operisdieiiftiusindiefuo.  Immo  quia  ex  Pontificiorum  fenfu  ea  infti- 
tuta  funt  ad  lignifica  tionem  &  repraefentationem  myfteriorum ,  &  ut  fine  partes  cui  - 
tus  divini.  Acqui  dies  tum  beneficiorum  ac  mvfteriorum  Chrifti;  tura  concep- 
tionis, purificationis  &c.  Mari* ;tum  martyrii  fancìorum  &c.  pleriquc  ignoti  &  in 
ttrtifunt  ;  atque  hoc  refpe&u  mendacia  funt  Fefta  Se  doftores  raendaciij  non  minus 
Jcpipifticcimagines.    Cui  hoc  adderc  pofliimus.    Quòd  fi  volmflcc  Deus,  uc 

varia 


338  EcclcfixnonlicctF^iinftituefe#  Lib.  IL* 

varia  Chriftian*  religionis  myfte ria  >  variis  &  diverfis  anniverfariis  Feftis  celebra 
rentur ,  non  celafiec  diem  Nacivitatis,Circumciiìonis  &c.  uc  opus  diei  in  die  Tuo  ce. 
lebrarecur.  Si  opera  diei  (uc  fomnianc  Ad  ver  farn  )  ipfos  dies  ad  majorem  pr  se  aliis 
dignicacem  evexi'flTent  >  &  confecraffènc  ;  dies  ìllos  cercos ,  ac  non  alios  falfos  ac  pu. 
utitios ,  confecraftent.  Si  autem  voluiffet  Deus ,  uc  opus  diei  in  die  Tuo  celebrare. 
mus ,  nocos  nobis  feciflèt  falcem  dies  anni  »  quando  &  in  quibus ,  calia  peraeìa  fune 
opera*  Quando  autem  hoc  indicare  noluic  »  in  aperto  eli  >  ooluiffe  j  uc  dies  ejuf- 
modi  in  ulem  finem  obfervarcntur.  Etquàm  ìncercum  (ìc,  quo  anni  tempore! 
nedum  quo  die,  natus  fueric  Chriftus ,  facisfuperqueoftendic  celeber.  Voetius,  in  dif. 
pucac.  e£  de  re  infticucà:  de  hoc  ergo  Fefto ,  ut  &  de  aliis  om  nibus  qu&  ab  ejus  cai. 
culatione  pendenc ,  incerti  fumus  ;  uc  nihil  dicam  de  aliis  non  paucis*  Neque  dir. 
tum hoc cnervzt Schookjus rogando,  ucexfcripcuràaut  ex  anciquitace  Ecelefiaftica 
probemus  hanc  majorem  propofnionem  »  B^eordathnem  devotam  Jingularium  Dei 
hneficiorum  ,  exaBè  co  die ,  quo  acciderint ,  debere  celebrati  •  Quiahaec  eli  comrau- 
nis  dottrina  omnium  >  qui  e;ufmodi  obfervant  dies ,  &  fundamencum  quo  nitunrur 
ili i, qui  cales  dies  cali  tempore  «bfer  vandos  infticuunc  :  fupponunt  enim  opus  diei  rieri 
&  celebrar  i  debere  in  die  Aio,  alias  non  elTetcalium  dierum  obfervatio  ullo  modo 
racionabilis.  Hinc in  obiervacione  civilium  dierum  >  ab  hominibus  ìnltit utorurn, 
fcmperhabeturrefpecìasad  benefìcium  aliquod  >  quodeo  die  accidie ,  Se  rie  com« 
memo  ratio  feu  recordacio  ìllius  beneficii  ilio  prxciic  diedaci.  Hoc  apparer  in  die 
butPurim  &  in  Encatiieis,  imo  &  in  Pafchate ,  alitfque  aliquibus  Feftis  à  Deo  olim 
mftitutis  9  &  in  Natalitiis  ab  hominibus  infticutis.  Alioquin  dicendum ,  quòd  di- 
verse Ecclefiae polline  eundem  diem  Feft.um,  diftincìis  longè  temporibus,  cele- 
brare :  hoceft,  naciviiatcm  Criniti  pocerit  haec  Ecclefià  roenie decembri  ,aliamenfe. 
Maio,  certiamenfe  Marcio,  Ac,  celebrare.  Et  hxc  Ecclcfia  potcric  natalera 
Chrifti  celebrare  9  eodem  die ,  quo  alia  celebrai  ejus  mortem  ,  &  quo  alia  ejus  re* 
furrettionem  ,  &c.  Licct  Scbookius  non  videat  >  cur  tempus ,  uc  derìnitum  quod 
placuicpluribusEcclefiis,  confenfu  doftrinae  coagulatis,  debeat,  prò  arbitrio  fin- 
gularis  alicujus  Eccidi*,  indubium  vocari ,  actamen  fi  libera  fic  ejufmodi  dierum 
mfticucio,  determinano  unius  Ecclefias  uon  debet  omnes  obligare,  aut  earum  li- 
bertati  prae/udicio  eflè  :  Eòque  ì  diftincìis  particularibusEccldìis  poteri  idem  Fef- 
tum  ,puta,  nati vitatis  Chrifti  ,fiugulis  diebus  totius  anni  celebrar*  :  Quod  quis  non 
judicabit  abfurdum. 

Decima^oiiava  ratio  efl  Voetii  argum-  4.  Quorum  finis  nulhis  eft,  illa  etii 
nulla funt.  Sed  Feftorum  novi  Teftam.  (quae  pratendunt)  finis  nullus  eli.  Èrgi 
Majoris  confequenti*  valec ,  quia  in  talibus  relationibus  finis  dac  effe  rei ,  &  eftqu. 
Forma.  JW/Wprobatur.  Quia  finis  effetmyfticatalis  aut  tahs  beneficii  divinili; 
nificatio  ac  repr*feocatio  »  &  cum  peculiari  gaudio  ac  gratiarum  aaione ,  comme- 
moratio  ;  idque  perpeculiaremculcùs  &  orficii  divini  morfum  illi  folennitati  alF- 
fixum.  Vide  fequencia.  Tria  opponic  huic argumento  Scbookjus §  20 •  ex  D.  Ranchi»  1 
quorum  primum  fic  le  habet.  Si  ìgitur  propter  commemorationem  ifiorum  beneficio» 
rumfacimdam  ,  ìnfiituta  erant  Fefta  apud  Judceos  :  Otr  non  etiam  re8è  Eccltfia  Ckrijìr, 
Fejìa ,  qu*  commemor avimus ,  inììituit ,  ut  tllis  diebus  folennis  celebraretur  memori* 
beneficiorurn  ,  quétà  Chrifto  accepimus  ,  operumjueilluflrium  ,  qiu  prò  nobispr*fitit  % 
&  de  auibHS  certas  habemus  in  Euangdi^aram  Iwris  hijorias  >  &C     Refp*  Racio  non 


Caj>.  XIII.        EcclefixnonlicetF^infiituerc.  33^ 

cft eadem,  quia  Dco  vifum  fuit  ifhm  V.  T. Ecclefiam  per  ejufrnodi excerna  docere» 
guae  ad  Chriftum  venturum  dirigerenc  :  Ab  omoi  autem  ifto  ceremoniarum  jugoj 
foluit  liberarti  efle  Ecclefiam  fub  N.  T.    2.  Memoria  iftorum  beneficiorum  aliter 
Confervaripoteft>  quàmperFefcoruracclcbrationem,  alioquin  Fefta  etiam  nobis 
inrcituiflet  Deus.     3.  Inftituit  Deus  diem  Dominicum  ,  in  quo  hxc  omnia  bene- 
ficia furficienter  commemorari  poflunt  ;  &  cùm  alium  nullum  mftitutum  habeamas 
:  diem  in  hunc  finem ,  conftat  judicafle  Deum  ,  inftitutìonem  aliorum  dierum  pror- 
;  fus  efle  inutilem  :  &  nos  minime  deaet  Deo  fapientiores  efle.    Altera  ratio  efe , 
\  Quoniamfihonejìwni  (ut  Cicero  de  fini  t)  illudefi,  quod  licet  aBu  non  laudetur ,  laude 
tamen  dignum  efì  :  Sequitur  honeflum  effe  ilio,  Fejla  celebrare ,  qua  &  ictus  Ecclefia. 
I  Quoniam  laudabile  efifequi  antiquitatem  in  rebus  non  per  fé  malis ,  fed  adiapboris  :  ariti- 
iquitas  enimnon/tnecaufàeaegiffe  judicandaejì ,  qua  egit,  prtfertim  in  diebus  Fefìif 
{cor.ftituendis.     Refp.  Magis laudabile judicamus,  fequi3ntiquiorem  antiquitatem, 
i.  e.  Ecclefiam  A pofcolicam»  quae  etiam  non  fine  caufà  meliori  >  omnia  fecerac 
quxfecit,  praeferttm  in feftis  non inftituendis.     2.  Negamusinftituticnem  fefto- 
ruaaeflequ.dadiaphorum.     a.  Pari  modo arguunc  Pontificii  prò  fuis  corruptelis. 
4.  Nonconftatcauramillarabonam  fuifie,  propter  quam  fefta  inftituerit  Eccle- 
1  fu  illa  antiqua.  Tertia  ab  utili  ducitur.     Dici  nonpoteft ,  quàm  utile  fit plebi  tales  ce  - 
I  librare  diesfefìos ,  inquibus  btfìoria,  de  rebus  à  Cbrijìogejìis  profalute  nojlrj  recitati- 
I  turO'explicantur.     Quot  enimfunt  >  qui  nihilunquamaut  per  fé  legu?it  j  aut  alias  ati- 
diunt  fafras  litcras  explicantes  ,  nifi  cum  ad  templun  accedunt  ?      xAccedit  alia  utili- 
tà* >  quòd  infirmiores  in  fide  non  ita  offmduntur  à  nobis  ,  quàm  fi  omnino  tales  dtes  pror- 
fus  contemnamus ,  qu.ifi  non  curemusqiu  Cbrijlus  prò  nobis  gefjìt ,  Bjfp-    I.  Hiftoriae 
HIae  de  rebus  à  Chrifto  geftis  prò  falute  noitra>  recitari  poflunt&explicari,  aliis 
temporibus ,  quàm  fixis  diebus  anniverfariis  >  &  fxpiàs  multò  &  recitari  Se  cele- 
brar! debentj  quàm  femel  quotannis.    2.  Opushabenrilli  ,  quinihilunquamauc 
pcrfelegunt,  aut  alias  audiuntfacrasliteras  explicantes  >  nifi  cum  ad  tcmplum  ac- 
cedunt? ut farpiusquàm femel fingulisannisiftaaudiantexplicata.    3.  Infirmi  quì- 
dem  fatisfuntj  qui  putabuntparùm  curare  eosquxChnftus  prò  nobis  geflìt,  qui 
tales dies  non  obfervant;  fed  aliter  curandaeft  illa  infirmitas  >  quàm  quod  non  in- 
;  differens  eft ,  fed  malum  potius  praeftando. 

1  Decima-nona  ratioeft.  Quód  Reformatores  optirr.se  notae  voluerint  Se  optàrint , 
ut  eflentomnes  ejufrnodi  dicsfeftì  aboliti  :  &  aliictkberrimiTheologi  inutiles& 
ooxioseosjudicant.  Lutherw,  io  libro  ad  Nobilitateli!  Germanicam  ,  dixit,  coi- 
fultuw  epe ,  ut  omnia  fefla  aboleantur  yfolo  Dominico  die  mento.  Et  in  libro  de  bonis  ope- 
-  utinam  (inquit  )  apud  Chrijìianos  ,  nullum  effet  feflum ,  r.ifì  dies  Dominicus. 
Calvinus in  Epiftola  ad Menfonem  Pop pium  ,  A.  D.  1  f 59-  optandum quidem eli  (in- 
quit )  ut  prceter  D  omini  cumpauci  retine  antur  dies  fé  fi  :  N.ttw  ;//  tollantur  è  medio  fu* 
perfiithrium  reliquia  »  Jemper  ad  hoc-jitium  plus  <eqno  propenji  erunthomìnes>  Hodic 
*utem  major  pars  ferii s  papatum  f  avere  appctit.  Et  m  EpirtoU  id  Halerum  A.  D. 
1 5  ji .  Qéeierum  (  inquit  )  cumfejìi  dies  bic  abrog.n i  -  offerì- 

derint.     Et  paullo  polli priufquamurbemunquamingrederer  ,  nulla òrorfuitr, 
ri*>  frater  diem  Dominicum  ,£>ua apudvos  celebrantur ,  eodem fUbijcito accedi a  Junt> 
'■)&  Fare  11  us  fuimus  expulfi  ,  idque  improborum  violenti*  extoytuftmagis    uit  , 
[HÌim  legitimo  ordine  decrttum.  Et  in  Epiftolàad  Miniftium  Bnrenfemt  ani  equam  (in . 

S  s  quit  ) 


340  Ecclefiasnonlicct/^inftitucrc.  Lib.  1I# 

qait  )  urhembanc  primi  advcntu  ingrejjus  effem  i  abrogati  erant  dia  fefti  omnes:  prof 
t:r  dnmmcuv.  Fardlo  C  Virerò /;oc  utile  vi fum  fuerat.     Ego  rcceptaconfuctudini  ac~ 
ouievi*     Eandem  quoque  rationem  nova  h*c  Bcnutium  provincia  fecut a  initio  fuerat** 
Suri-exit  N.   nec  minus  tumultuo/è  prò  diebus  feftis  ,  quàmolim  Viòtor  ^pmanus  pr&*> 
fuopafcbate  ,  pugnavit.  Objiciunttamenadverfarii.     Quòd  in  Epiftola  ad  Hderum- 
Col   i  ;6.  hasc  habeit?  Hit  tamen  teftatwn  effe  volo  >  fimihi  delata  optio  fuifict ,  quoi\ 
n  ine conftitutu  n  eft ,  non  futffepro  feritemi J  dJclurum.     Et  quód  in  Epittbla  ad  mi- 
niftrum  Burrenfem  lìcloquacur.    Cam  plebi feito  audivi  abrogato*  efie  die*  illos  ,   adeo 
rererat  inexpefiata,  ut  propemodum  obftupuerim.    Qertl  fi  f enteriti  amrogatus  efjcmni-- 
bri  ah'ud  dico ,  nifi  quò{  vix  aufus  effem  itaflatuere.     Veratri  facilis  eft  refponiio, 
Qjóineoipeficloquucusfaerit,  non  quia  dtebusillis  faveret  ;  aut  abolicos  fuifle* 
a^rè  terree  \  fed  q  iìa  tanta  erat  adverfanoi-um  oppofitio  ,  qui  acriter  prò  iis  conten- 
debant,  ut  non  vUerer ,  fé  quidquam  effjdVjrum  ;  ideoque  ad  pacem  &  concor- « 
dtam  ,  quantum  erat  poìI7bìIe>  fovendam  ,  inclinatum  fé  fuùTe  teitatur  :  &  in  hunc* 
finem  fententiam ,  fi  ro^atus  fuififet  >  daturum ,  nsimpedireturcurfus  Evangelii. 
Hmcautem  »  non  illam  ,  veram  fuiffccaufam  ,  haec  verba  3  quae  in  ìifdem  Epif. 
tolishibentur  >  fatisteltantur ,  in  Epiftolà  ad  Hallerum.  Cxterum  cum  fefti dies  hic ■ 
abrogati  gravi  ter  ex  ve  flris  quofdam  offenierint ,  ifthic  quoque  multo*  fpargi  odio  fot  fer* 
mine*  credibile  eft.  *Atque  ita  fìxtuo  me  totìus  rei  auBoren ,  non  à  maUvolis  tantum  fed 
ab  imperiti*  quojue  ad fcribi.     Jam  ,  ut  hoc,  quodfìbi  unicè  nmpaftumfore  cxpzc- 
tabat  ,  tura  ab  imperitis?   tum  à  malevoli?  ,  arooliretur,  fequentia  addir ,  Eg€ 
autemut  fantlè  teftari  poftum ,   meinfeio,  acne  optante  quidem,  banc  rem  faiftetranf. 
atlam,     H'mc  autem  male  colligkur,  ipfo  invito ,  abolitos  fuiile.     Prciàtetur  qui- 
ócm,  fé inffio ,  rem  totam  tranfa&am  rìniTe  ;    eòquefe  auftorem  non  fuiile.    Imo' 
me  optante ,  rebus  fic  ftantibus  ;  quod  fequentia  abundèexplicam.    Prhfquam  (  in. 
qui  e)  urblm  unqu.ui  ingrederer  >  nuli <e  prorfus  erant  ferite,  pneìer  dì em  Dominicuni 
£>u&  apud  vos  celebrante  eodem  plebi fetto  accepttfunt  >  quo  Ego  &  Eardlus  fuimus  ex» 
pulfi ,  idque  improborum  violentia  tumultuo  fé  extortum  magis  fuit  >  quam  legitimo  ord'u 
ne  decretum*     Simpliciter  ergo  loqusndo  extra  dubium  eft ,  noluiiTe  Calvinu.n ,  ut 
reciperentur ,  grconflanter  retinerentur  ferix  illae ,  tumultuo/e  poft  liminiorevo- 
catse.     Sedcurergonolueritfefeefficaciùs  opponere»  quarresforfiri?     Audi  fe- 
quentia.     Ex  quo  fum  revocatut  >  hoc  temperamentum  qunfivi ,  ut  Cbrifti  natalis  cele- 
brareturveftromore,  &c.  Quia  tanto  fervebant  omnia  seftu,  paci  Itudebac.     Vc- 
ram erant interea  (utloquitur)  pt<tfra&i quidam ,  qui  prapofteraquàìam  malttiaì 
communi  more  dijjìderent.   Et  varietas  cum  in  EccUJìà  ritè  compofita  tolerabilis  nonforety 
*atque  etiamapud  exterosfufpicionem  gigneret ,  non  bene  civibus  inter  fé  convenire  ,  Se- 
natum  bortatm  fum  »  ut  commodo  remedio  in  pofterum  hoc  dijfìdium  tolleretur*     Undc 
perfpicuum  eft ,  quxnam  eflet  caufahujus  moderationis  ,  ftudium  ,  nempe  ,  pt*i 
cis  inter  cives  fovendae  :  fpergit  aliquanco  poft>  tanquam  novus  ahquis  hofpes  ,  de  ,  i 
abrogatione  audivi.  Atque  utinam  ì^iolim  minus  ambitiofe  egìftet.     Nam  inbactota  |  j 
provincia  aboliti  fuerant  dies  fefti.     Quatuor  iftt  ut  poftliminio  redìrent ,  ille  non  mimiti 
pertinaciter  contendi t  adverfus  omnes  Gallica  Vngua  Paftores ,  quàm  fi  de  Ecclefia  f&U 
Iute ageretur ,   Dixiffes  Vicìorem adverfum Orientale* profuo Pafcbate dimicare.  Ufl«  ti 
deliquec ,  ex  inopinato  audivifle  eum  ,  randem  de  omnium  abrogatione;  Eum  |l 
que  ante  hanc  mutationemquievifTe,  & quiefeere  ftatui(Te ,  quandpquidem  quoti 

/nodi 


Cap^  XIII.        Uccie  fix  non  licetFéfta'mftituczc.         341 

«odo malo  mederi poterat  non  videbat.  Sed  an  moiette  culerit ,  qudd  aboliti fue« 
rinc,  fequentia  docente  Mi  hi  (inquic)  fatis  fuit  breviter  indicale ,  undch<ectam 
repentina  apudnes  mutai  io.  Ego  >  tametfi  nequejuafor  ,  ncque  imput far  fui  ?  Jìc  tamen 
accidiffe  (  N.B.)  non  molefic fero  \zc  tandem  Epiftolamfic  fini  e,  Nec  tamen  efl,  cur 
bominesadeo  exajptrentur ,  filibertate  noftrAi  ut  Ecclefia  <edificatio  pofìulat  >uti. 
miir  :  Qucmadmodum  nec  vicifim  prapidicio  ejfe  morem  nojìrum  >  aquum  ejì.  Ubi 
fa;ìum  ciarc  fatis  £um  defendere  videraus.  Hoc  totum  abundè  conrìrmant ,  qux 
habetinEpiitolàad  Miniftrum  Burenfem.  Ex  quo  autem  (inquic )  fuimus expulfi t 
qxatuorfeftidies,  cumaliis  quictufdamritibus  infìitutifunt.  Rjverfus.  piaci, 

de  qui  evi,  nifi  quod  di/Jìmul are  non  poter am  >  prapoftere  celebrar  i  Chrifiicircumcif*-, 
preterito  mortis  die.  ■   Sic  tamen  miki  temperavi ,  ut  compefecrem  ex  ad* 

verfoqm dies illos prorfus  tollendos  clamitabant.  Namquì  inter  principia  nomen  Eudit* 
•gelio  dederant  >  adeoétgrh  tulerant  novationem  poflea  indutlam,  ut  miki  interdum  non 
ftpercerinr  ,  quùd  nhnislepidus videbar.  Quinetiam  fld  gladios  femd  ventumefl,  Cum 
utrimque  immodkus  contentionum  fervor  prevalerti  >  media  ratio  nobis  placuerdt  >  ut 
"mane  claufis  tabernis  >  feri  a  étgerentur ,    à  prandio  conferrent  fé  ad  operas  ordinarìas.  ld 
antt  annos  novemfiatntum  fuit,  neque tamen  hoc  modo  [edata  fuerunt  art amina  ,  va» 
Jm  in  claufts  vel  aperti  s  tubernis  turpe  difidium  prodebat.    Cum  me  finis  nec  me» 
nveniretur,  ^Anno  proximè  elapfo  veni  in  curiam,  rogavi  Senatum  ut  modum  ali- 
qaempro  fu*  prudenti^  exeogitaret  ,  quo  populus  in  malore  confenfu  ret 'mere tur,  de 
abrogatane  nominatim  loquutus  non  fum.    Nihil  ergo  nifi  merum  pacis  ac  concordia?  • 
ftuJium,  eximium  hunc  Dei  fervum  movit  ad  quiefeendum  3ica  uc  vixauderec 
I  fuadere  ut  abrogati  eflènedies  illiomnes.     Veruni  anfactam  abolitionem  condem- 
mc  ?  An  Bt  obferventur  illi  dies  rurfusfuadec?  Nihil  minus  :     Namficeandem 
jf  finii  Epift ola m.     Vides  (inquit)  in  toto  Hi fiori*  contextu  3  nihil  fuijfe  recens  in- 
¥  dtclnm:  Sed  Ecdefi*  confuetudinem  ,  qiu   (N.B.)  maloexemplo  tverfdfuerat  >  re- 
/;  :  (J  tamen  id  fr*ttr  opinione}/*  ineam  accidife.    Nec  vero  h&cfoU  flit  Ecclefia, 
'  qu<e  nulhs  prxterquam  dici  feptimn  ferias  retinuerit.  Argencoraci  enim  idem  olim  in» 
ftitutumerat.  Ego  adventens  ordinem  beni  compofitum  turbare  non  debui .     Quod  nunc 
ctiam  quafi  poflliminio  revocatus  eft  ,   miki  non  videtur  effe  tanta  ojfenfionis  caufa, 
Ha?cfuiìusrepetere&  vmdicarevolui,  uc  Durello  os  obthuretur. 

Bucerus  item  in  M.:ttb.  12.  Pag.  1 18.  optai  ferias  omnes ,  prceter  Dominicum, 
abrogatas ,  liquiderai  Apoftolorumexemplumfequivelimus.  Namhxcfunc  ejus 
verba, ferias  alias  five  Deipara  virginis  5  five  Cbrijìi ,  f<vefant~lorum  nomine  commen- 
dattfìnt  >  optarem  abrogatas  univerfas.  Frim/ìm  enim  conjìat ,  nullo  Dti  verbo  n 
tasi  ubi  enim  in  Apoftolicis  fcriftis  dtquid  de  natali  Chrifìi ,  de  Epiphania  er  fimilibus  ì 
jacilecrediderim  ,  %elo  Dei  .;../,   quoftr/as  Ethnicirumjeuclaiu>n 

davo  pdUnnt\  fedquis  dicct ,  huncX^'um  \\cuv.dum  feientiam ,  qui  ornai  adco  verbo 
<2  exim^lo  fcripturaaruit ,  ■  umanavi  juutus  tjk  t     Et  à  1 

Yanis  objecìumerac  Rcfornutorib^  ,  quòd  X^u^^iani  nonnulli  folenncs  feftivita- 
ces  fultulerinc ,  iòlum  diem  Dominicuiii  obici vanus.  ^'lde  ^Altivg.  in  exegcf  con- 
ftfauguft.  Jrt.if.  Vag.91. 

6imiliter  Daneus  Lthicé  Chrift.  Lib.Z.  Cap.  IO.  Ndis  (inquic  )  hodic  tofdem 
iies  obfervare nihil neajfc  ejh  — — -~-  Uaqia  ìaqued'us  Mot  colere ,  aut  ob/ervarene- 
ceffeejl,  aufttiamaptrepnùum,  ,  tt,mm  <ylf>paret  quanta  fuptr fin ti<  fifìfdhtdlàC' 

Ss  Z  M 


B4  *  EcclefiaenonlicetF^inftitucre  Lib.  U; 

tajìt  »  (fmitltitudoiftorum  dierum  feflorum<,  ut  o>nnim  tolti  fatiusfit.  Et  Ludovtcw 


non  inutili  e onfuetudine ,  enata  eft  pjflmodunfuptr jlitio&  idololatria  >  qua  tot am  Éc- 
ch f i  ammonti  fi' iam)\m  a  multis  fcculis  occupai  <J  pervafit ,  À  fao  fermento  non  fan's 
feri  è  futa  i(J.  viientur.  àccie  fi  a  iti  a  >  ^//4  primi  tivum  iftum  dierum  al iquot  fejhrum  ufum 
ritinH'runt ,  utpr&terea  ali  a  »  ne  quid  contig'onis  ex  iLaconfuet<4d'ne  contraberent ,  ma- 
luerunt  in  reformatione  fuà  ,  ufum  illumpeniìus  abolere ,  non  quod  ftmpUcher  illum  damm 
nent  ut  mdun  ,  fed  ut  pmeuian  ex  eo  caveant.  In  religione  emrn  >  quando  vel  tant  illum 
à  Di  prafcr'pto  difeeditut ,  <$  hominet  aliquidfibi licere  voUnt ,  aut  pu-ant  »  omnia 
tu  atime,tda  funt  ,  fiquidemexperientia  cWirobatum  cft  >  à  quànex>g.i>s  <2>  imper* 
ceptibilibus i  Jtiis y  mi r us fatì us  Cit  ini  dohl  atri  am  &  horrendam  fuperjìitionem in  Ecclc~ 
fià  pontificia  progreffis.  ,    Ut  fati  ài  efle  videatur,  bono  aliquo  utili  fed  minus  ne. 

e  affario  carere  ,  qiàn  ex  idius  ufu  incutere  in  grave  grandis  alicujus  mali  peri* 
culum. 

Primitiva  reformataeEccleGa?Belgii  (tefte  Voetio  ubi fuprapag.  1508)  ab  ipfo 
nomine Fefti abftuiuermt,  cumverbacat-cheftus  Palatina  ]u:eft.  105.  tun  praà* 

puì  Feftis  dìebus ,  ita  verterent.  ginfomiecljept  op  Den  «Sab&atfftaalj  &e#  i§ce* 

teli.  Prafertim  die  Sabbato  Dommi.  In  coaliicucionibus  Dordraci.  Aimo.  1578, 
hasc  habentur,  optandum  efjet  libertatem  (ex  diebus  operandi  à  Deoconceffamsn  Ecclefiis 
Tetineri ,  &  folum  diem  Dominicumi'eriatum  effe. 

RJvetusin  Decalogiqcurtumpraeceptum  ,  ubi  excufans  dierum  Apoftolicorum 
obfemtionem  in  Ecclefia  Anglicana»  fubdit>  Et  fi '  cupiamus  id  etiam  a?  id  eos  cor» 
rigiy  propter  periculumidololalria  >  ita  ut  qaemadmodamin  aliis  obfervationibus  ;ac» 
tum  efl  >  exemplo  Ezechiae ,  ferpentem  aneu  n ,  propter  nonnuttorum abufimy  abolentif, 
fic  ettam  profligent  Fe$a  il  la  ,  qua  tot  fuperftitionibus  <3>  idololatriis  ,  etiamnum  in  reg- 
no Pontificio ,  polluuntur* 

Maltisaliisidém  confirmari  poteft  teftimoniis  :  Sedhascfufficiant. 

Vtceftmarzùo.  Infirmis pititur contraria  fencentia  rationibus.  Longum  efltf 
hic  omnes  Adverfarioramobje&ionesad  examen  vocare;  paucas  tamen  confide* 
rabimus» 

O^f.i  Cor.^7,8,    Refp.  1.  Quomodo  hinc  probabitur    Àpoftolum  I04 
qiidepafchate,  aut  de  ullo  Fefto  anniverfario  *  Alludic  qutdem  ad  illui  Feftjcn 
anniverfarium ,  fed  non  ad  unam  vefperam  »  quàimmolabitur  agnuji  ;  fed  ai  totoi 
illos  feptem  dies  >  in  quibus  azymis  vefcebantu;-     Et  (lene .  mi&ato  ilio  agno>» 
non  licebat  Judaeìs  fermentum  domi  hibere  ,  aut  eo  vefei ,  fed  ab  eo  abftinere  tene; 
bintur,  torosillosfepcemdics  -,  uavoluit  Ghnftianos,  Chrìfti  in  cruce  immolaci 
particines  fattos ,  totam  vitam  in  puntate  ac  (ìnceritate  tranfigere ,  &  Ecclefiam  à 
fermento  nequitix  8c  malitix  atque  à  fcandalis  &  fcandalofis  puram  fcrvare.     IpìoB 
VomificiosBellarminum  Cól.  &  GretferumpuAet ,  hunc  locum  prò  pafehare  anni  ver-  ' 
fario  allegare.     Senfus  e  fi ,  (inqmt  Cornei,  slap)  Cbriftuspro  nobis  quafìphaf  ìmmt* 
latin  nos  redemit ,  nobifqu  initiavit  fdennhatem  a%  imarum.     Itaque  poft  hoc  Pafcha  j  t 
poi Cbrifìi imndationem & redemptionem »  agimus  Fejìum  hoc  a^morum  fpirituale*  >J 
M firmarmi  <& puri ,  accQnfcquentervtJcamurafymJs,  id eji ,  {rumar puntate  vita  r\ 

-  -  ptV 


Cap.  XIII.         Ecclefix  non  \icet  Ft/ta indi tuere.  345 

per  feplimanamnoftr£-/it<e%  id  ejl ,  pertotume-u;  decurrum  [feptemenimdiebu;  rrso- 
iu.h  o/im  mjtrU'/i  tempii;  decurrit ,  uudt  feptenarius  u  liverjh.iti;  ejì  Svmbolivn)  tòqaC 
memori  am  rcdemptimi;  Cbrtjti  aghi  PafcbaJn  noflri  ,  pur  r&dtgnrs  morbus  ,  facria» 
cin^S  laui'6u:ceUbremu;.  Viaeiiuur  corwiu-nratores  omojoxi  in  locum.  i>e- 
niqu-j  naecinftinctanon  probit,  etiamfì  loqperetur  de  Pafctàce  aruii/crfario,  E:- 
cl -fjas  competere  poteftacem  F~ftos  d*es  prò  hbitu  inlìituendi. 

Ob).  2.  Pf  l.  118:  «4-  P^fp-  Hinc  magis  probabirur,  diem  Dominicum'fin- 
guhs  feptinanis  recurremerh  ,  obfervandum  effe,  quia  eo  die  tum  refurrexit 
Chiftus  >  tu  neciamafceniir,eoquvCoron.rus&  inaugurai  fuir ,  &  hunc  diem 
obfervaiunt  Apoftoli ,  &  Apoftolicà"  Eccidi*.  Atdeoblervatione  Pafthaus  an- 
ftiverfii  u  dubitarur  ,  Qji  quarto  decimo  die  rr.enfis  Pafcha  ceiebrant  ,  dicunt  qui- 
demeum  moreni  obfervandi  kjoamie  Apoltolo  ipfis  iraditum  tuilTe-,  qui  autem 
JUprnarn  incolline  >  &  alias  partes  occidentales,  Petrum  ac  Pwìum  prò  auchonbus  < 
ail-ganc.  Sei  neutri  quidquam  de  hiz  re  (cripti*  proditum  in  medium  prorerunt. 
Et  hinc  co\U%\tHrbital{erus  de  Scripurà  q;i*:}.6.  Cap.  9.  Consuetudine  potius  in 
fir.gulislocis,  quàm  ex  ullà  alia  cauli  captano  fuilTe  piichatis  anniverfani  obferva- 
tionem.  Et quidem  Socrate;,  bijlor.  Lib,  5.  Cap.  zi.  Hoc  confirmat  :  Narn  fic 
de  hoc  die  loquitur.  Ncque  Servator ,  neque  ^Apoftoli  ijìud  obfervand.im  iege  aliquÀ 
treeeeperunt  — «  mibt  quidem  vidxtur  >  ficut  re;  altèe  multa  in  locis  quibufque  ex  more 
[  quodam  introducile  fuerunt »  ita  Feftum  P afehat is  ex  qiU  iam  consuetudine  apud  fvigulos 
j  popuìos  obfervationcmprivatamhabuiffe  ,  propterea  qaò.i  verno  ex  Ap\\olis  legem  de  eo 
tdidit.  Hinc  ,  ecfi  concederemus  quod  velint  hinc  probari  Adverfarri ,  non  ta- 
mcn  Hquerur  ,  Ecclclìae  competere  poecftatera  Feftos  dies  prò  Jibitu  inih- 
tuendi. 

Obj.  y  Ut  plebi excudo  > quo ea  plerunque  torpet >  veterno ,  beneficiorum  Doi 
fenfus  ,  ipfaqueadeo  ni itona  efficaci ùs  inculcaretur  altiufque  intìgeretur,  inftrtui 
debent dies  Felli.     Qjotidieiftudeflefaaendum,  Og^eres;  Siceftquidem.  Inte- 
rim camen  fidi  paftons  eft  ,  cogitare  non  raodò  quid  rieri  debeat ,  verum  etiam  quid 
fieri  pollìt ,  q  jid  humani  ingenii ,  praefertim  in  rudi  i>lebeculi ,  capiat  fcratqur  im- 
becillitatas.     Et  praecerea  rerumi  Gonfio  m  terris  Tnxmvmtiir*  geftarum  canta 
.  magnitudo  acdt^nitas,  ut  omnia  fìmul  8c  Temei ,  uno-odemquedie  vel  conventu, 
tradì  &  ex  Sicari  non  polli. ìt.     Rcfp.  Licet  hoec  omnia  tradì  &  explicari  ncqueanc 
fimul&femel,  quid  prohibetquommus  explicari  polline  &tradi  per  partes,  die- 
:  bus  Oominicis  *  Quid  eft  quod  dies  peculiare  hnic  aut  itti  peculiari  beneficio  reco- 
!  lendo.idqucfinguhs  annis  fé  nel  tamii  n  recurrens,  deftinetur  ac  confecretur?  Quid 
dtquòi  Feftorum  memoruliumobfervatio  in  honorem  myftcnorum  imperetur? 
:  An  hoc  latuit  Chriftu  n  &  Apoftolos  t     Cur  ergo  illi  nihil  tale mandi'-unt ,  aut  m« 
iftitueruit''     Qjìmfolicitifunt  (mq\i\t  D;docl:  Pag.  698)    de  memora  beneficiorum 
,  Chrtfìi ,   q  ti  Ecchfìan  tamen  Chrirli  fponfam  opprimant  ,  fidof  paftorts  p:rct  iunt ,   & 

•  greges  dif}ì?ant.      Rjcoìenda  ejì  memoria  non  m  td-i  eorwn  beneficiorum  •>    quorum  il  li  me- 

•  moriam  ceiebrant ,  diebus  Fé  fìis  ,  ver  jw  et  iam  omnium  .  [ed  non  per  Fé  ff  a  memori  dia. 
£*  rties  pnedicatur  Euangdiwn  ,  mi>ù  irantu -  f.uramenta ,  legimus  facram  fcripturam > 
orami  ,  meditamtr  j  recolimus  m^Rena  religioni;  ,  <&  beneficia  nobisper  Chriftun  par- 
ta.  N-dlla  a).ia(ima  aut  infìr  tment  1  memoriaiia  ms  'ìeriorum  religioni;  dtdit  nobi;  Do- 
mtms  ,  qu4m  vtrium  <?  facramenta.  &  poitea  pag.  6  99.    HicpnetextHi  ( tnquit  )  re- 

S    a  colendi 


344  Ecclefi*nonlicet/^inftituere.  Lib. 

colendi  memori am  mvfleriorum  redemptionis ,  aut  beneficiorum  Chrijìi  aditum  patefecit 
fuperftitioni  &  idololatria.  Rine  crucis  imago  <$  fignum  aliarne  tmagines,  Judxo. 
rumpopulo  ,  qui  eratfub  legis  pedagogia  ,  tradidit  Deusfigna  &  typos  ,  ad  erudirne 
dum  intelleBmm ,  inflramenta  mujica  ad  affeBus  commovendos ,  <?  alia  ad  memoriam 
juvandam  \  fed  nos  non  literalem  per  figna  externa  ,  fed  Jpiritualern  legis  memoriam  in 
mente  retinere  debemus,ait  Hieron:  ad.  Colanthiam.  lnft.  Utile,  imo  neceflarium  cft, 
beneficiaillapopuloquotannisfemel  proponi.  Refp.  Hocnonfemel,  fcà  faepius 
fieri  debet.  Ideoquenondebent  prsefcnbi  fpeciales  dies  ad  commemorationem 
hujus  &  illius  benetìcii  faciendam  ",  fingulis  tantum  annis  Temei.  Sed  quid  facit  hoc 
ad  dierum  quorundam  confecrationem,lècundum  talem  folisaut  lunse  curfum  &  re- 
volutionemC  &  quae ratio ,  qi'òd  hoc prsecifè  tempore  &  non  alio,  hsec  praeci- 
puè  recolenda  fine  beueficia,  &  non  alia  i  Inft.  opera  (inquiunt)  Dei  miranda  dies,* 
inquibus  fa&a  funt,  fupraaliosevexerunt.  B^fp.  Sic quidem  Bellarmino,  Chrifim 
(inquit)  nafeens  confecravit  locum ,  ideft>  pr<efepey  mori  ens  confecravit  crucem ,  re- 
furgtns  confecravit  tumulttm  unde  exivit,  air  non  etiam  confecravit  tempus  ^  id  efit 
dies ,  quibus  natus ,  velpaffus,  vel  redditus  nobis  fttit  deviBd  morte  ?  Qur  pra  cateris 
locus  fanBus  ille  vocatur ,  ubi  Dominus  refurrexit ,  &  pracateris  fantìanonerit  dia 
Illa  in  qua  refurrexit  ?  Sed  cur  magis  haec ,  quàm  labia  proditoris ,  manus  impio. 
rum  latronum  >  phlegmata  nebulonum  ;  locus  in  quo  edit,  ambulavit,  dormi. 
vit  ;  tempus  in  quo  furrexit  fingulis  diebus  &c  ?  Verùm  non  opus ,  auc  acìio,  locum 
aut  tempus  confecrat ,  fed  divina  inftitutio. 

Obj.  4,  Poteft  privacus  ad  privata  exercitia  unam  horam  prse  alia  eligere ,  ratio 
nealicujusmyfteriieàhoràperacìi.  Ergo  poteft  Ecclefia  tale  tempus  obfervan. 
dum praeferibere.  I{efp.  Licet confequentia non fit  ufquequaque  bona,  antecedere 
negatur.  Poteft  quidem  privatus  ,  utfupra  dicìum  ,  horam  ordinis  caufa  defig. 
nare,  ad  privata  pietatis  exercitia  ;  non  tamen  poteft  horam  aliquam  ita  dedicare 
confecrare ,  aut  fan&am  reddere ,  nec  unam  prae  alia  ratione  my  fterii  aeftimai e ,  uti 
hfcafleritur. 

Obj.  5.  Competit  Ecdefiae  poteftas  adiaphora  determinandi.  ì\efp.  At  quo- 
modo  probabitur ,  dies  Feftos  inter  res  adiaphoras  numerari  debere  ?  Non  omnu 
(inquit Voetius de Fejìis pag.  13 32.)  qua pr&ttxuntur adiaphora,  femper  funt£3  ma. 
nentpurè  adiaphora'  E*gr.  ìmagtnes  ,  alt  ari  a,  cerei  in  templi* ,  ubi  tolli  debent  O"  pof. 
funt  ;  adh&c  cruces  in  baptifmo ,  gcnufietlio  ad  menfam  coen*  &c.  qua ,  vigente  adìm 
papali  idololatria,non fine fpecie  S/mboli^ationis  <?  fcandalo  ,  alicubi  retenta  (2  obtruf 
fuerunt. 

Obj.  6,  Videntur  in  naturali  jure&  lamine  fondata  effe.  Deusenim  in  tempore 
operatur,  non  quidem  aequaliter ,  fed  uno  die  plura  &  majora,  quàm  altero ,  prc 
fuo beneplacito,  ut  operibusfuis  tempora,  inquibus  fiunt,  magis  fignet  velutì, 
atque  inlìgniat ,  fancìirìcet  atque  illuftria  reddac ,  haudaliteraclocaquaedam.  I{efp 
Tumejufmodi  dierum  inftitutio  non  fpecìabatolim  ad  legem  ceremonialem  ,  fcc 
ad  legem  naturalem  &  moralem  :  ad  hoc  Hookeri  argumentum  i  le  impetrare  noe 
potuit  vir  clarùT;  D.  Voetius  utferió  refponderet ,  tantum  repofuit  verba  Capelli  ad 
idem  argumentum.  Eft  quidem  (inquit)  viri  illius  raziocinano  fubtilis  &  arguta 
fed  Unge  peti ta  t  parumquefolida  ,  ne  dìcamfutilemW  evanidam  >  qu^ue  humanam  ma- 
gis fapimiam  {?  argutias  philofophicas  redolct ,  quàm  Chrifianam  ex  fcripturis  dhinh 

prudenùaì\ 


3ap.  XIII.  Ecclefiac  non  licet  fc(l&  inftitnere.  34  5 

u;a<n.  Hoc  tantum  ad  Jam.  Si  jw  naturile pof*uIcr3utdies  omr.es  i:a  cele- 
[>remus,  inq  libus  Deus  plm;a  &•  ma  jora  operata  s  eft  -,  tum  omnes  fere  d.es  anni 
j:elebrabirnuc,:  $:  aiverfus  nane  leg:m naturarpu^naòiìn:  illa  Qjarci  prsecep  ti  vcrba} 
mex d'rcs  operabcr's  ,  & e 

[  Obj.j.  In  Feàis  Juiiicìsfuiraliquid  morale  &  nàtùValc,  &  cum  caereris  Gen- 
(ibuscommune,  quòJ  proprcr  publicum  Dei  cuhum  ?  &  foUn.iem  gratirujinis 
tua»  ceflificacionem  ob  beneficia  accepea  ,  habuerinr.  aKquid  terftporis  lepofitum. 
\tfp.  Hoc  argumemo  defendere  pofiu-ac  Pon:itìcti  omnia  fu  a  fere  inftituta ,  non 
nodo  die»  omaes  Feftos ,  fed  &  horas  ca'noni.as,  ac  d.dica:ionem  ac  confecra«- 
ionem  iocorum  j  utenfilfum  &c.  2-  Tum  mjnfit  fuòfhntia  Feftorum  judarco- 
um  >  circumftan:;à:cm;>ons  definiti  tancummoio  mutata.  Ac  cur  nen  fecerac 
!  pie  Deus  nane  mutationem?  Cur  non  tale  qaid ,  five  verbo  five  praxi ,  infi- 
ìuarunt  Apoftoli  ?     Quid  fiet  tum  de  morali  ilio  »  Sex  diebus  oprabzris  *. 

Obj,  8.  OiTicium  gratitudinis  poftulat ,  ut  pubhca  beneficia  publicè  agnofcanrur, 
k  public*  gratiarum  acìione  referantur;  qiaod  commodè  fieri  non  poreft,   nifi 
>rae(cribantur  ftitun  dies ,  quibus  convenìacur.     Refi.  Tum  omnibus  diebus  fc- 
riandum  eri:  ;  nam  qui?  enumerare  poteft  omnia  Dei  beneficia  :  &  quorum  non  eft 
▼rata commemorano  facienda  ?  Atcjuomodo  inde  concludi  poteft  inftitutio  die- 
:um  anniverfariorum  ?    Poteftne  fieri  grata  beneficiorum  Dei  commemorano  & 
^catituJinis  noftra:  teftificacio  ,  diebus  in  eum  finem  extraordinari  è  inftitutis> 
quemadmodum  alicubi fieri  folebac?     Inft.  Efficacior  fic  memoria  praetcritorum 
benefieioru/n ,  fi  recolantur  ilio ipfo  tempore  >  quo  primùm  collata  fuerunt:  re- 
cjirfus enim  ejufdem diei excicat  mentem ad attentiorem  benefica  confiderauonem. 
l\*fp.  Experientia  hoc  minime  confirmat  \   imo  potius  oftendit,  hanc  beneficii 
co  nmemorarionem  tandem  io  meram  forrnam  evanefeere.     Et  fùc  ratione  feque- 
tur  o-nnibus  fere  diebus  feriandum  c(Tc.     Humana  authoritas  {inqxit  D.  Hoornbee- 
kius  Theol.  prait.  Lib.9    Cap  2 1 .  p.  $7$  )  quidem  poteft  prò  re  nata  ,  aliquodtem» 
erari  divino  ciiltuì ,  ut  dicmjejwiii ,  velgratiarum  atlionis ,  nam  hoc  ti  Deus 
h  :     Sed  data  occafione  aliquos  ;  non  autem  fiato*  &  perpetuos  atque  univerfales 
■  .<■  fempcr  hebdomadas  obfervandos  :  Quia  uti  cultum  ,  ita  modnm 
':rpctu:t?j  ,  &  tempus  prtfigercfibi  fervavit  Deus,  prteepto  decalogi  fecundo  4 
•to:   Ncqi::omìi!bu:i,ipcrpetuumadimiUbcrtas poteft  à  Deo  ipfis  conce ffa  labo- 
er [ex d'us  & operandi  fua :  Ncque  abfque  gravi  injufthi* ,  tantum  j abiura  & 
rebus  borni num  ì  aliqiundopauperiorum,  inferreliceret ,  acjamfitt9trus  diei  per 
pagulas  hebdomadas  neajfarijjeriatione  ,  nifi  ex  divina jufliont.    Durum  profeti ù  min- 
io babeatur  ,    tantum  t empori s  hominiòus perpetuo  ediBo  eripere  »  quoipfùnefas  fit  la* 
Uri  incumbere  5  fub  gravi  etiam  ptena  ,  qui  ex  labore  vivere ,   £5  jibi  fuifque  viclum  pa- 
tate manibus  debent ,  &  tanto  miuus  habent  rei  familiari s  ,  quo  minus  laborant  >  nifi 
Deus  hoc  jtòeat ,  cér  vdit  in  fui  cultum  ita  feriari ,  iftaqm  Dei  voluntate  nitantur  ttun 
Magislratuumleges  ,  lummonitaEcclefia. 


CAP. 


3  4&  Deus  folus  Tempus  Solenne  determinar.        Lib.  1 1 

C  A  P.      XIV. 

Deo  foli  competit  poteftas ,  Tempus  hoc  Solenne  Necef* 
farium  &Svjficiens  determinandi. 

QUód  Deo  foli  competat  hasc  poteftas ,  Tempus  Pracipuum  Soltnne  Nevffa.  ■ 
rium  8t  ordinarie  Sufficiens  determinandi,  ex  di&is  tribus  prioribus  capitibus 
abrade liquec  :  Quia,  fi  non competa:  hasc  poteftas  Singulis ,  hoc  Tempus  prò 
feipfis  determinandi  \  nec  Magiftratui  live  Ethnico  live  Chriftiano  ;  Neque  Ecv 
clefix  Re&oribus  prò  aliis  ;  tum  oportet ,  ut  foli  Deo  h*c  competat  poteftas, 
Nam  ao  tea  probavimus  neceflarium  effe,  ut  hoc  determinetur  Tempus-  &  fingi f 
non  poteft  alius  a  jaoi  nominatis  diftin&us  >  a  quo  determinari  polfit.  Hoc  taraen 
aliis  rationibus  ex  abundanticonfirraabimus. 

Primo  ,  Iili  foli  competit  poteftas,  Tempus  hocce  PrAcipuum-Solemie  determfià 
naadi>  qui  dejure  poteft  Tempus  illud  Religioni  Necejfarium  facere ,  quod  antea- 
non  fuie  neceflarium.  At  Deus  folus  de  jure  hoc  poteft  facere.  Ergò&c.  Ma- 
)orem  non  eft  quod  probemus ,  quum  ex  ante  dici is  conftet  fatis  >  Tempus  hoc  Pra:- 
cipuum  Solenne  effe  Religioni  neceflarium.  Et  ii  non  fit  neceflarium  antecedenter 
ad  determinationem  divinam,  oportet  ut  per  eam  determinationem  fiat  neceflà- 
rium.  Quòd  autem  non  (ìt  neceflarium  ante  determinationem  divinam,  liquido 
hincconftac  ,  quòdà  Deo  folopendeat  naie  neceifitas;  Illcenimunicus  eft&  Reli- 
gionis&  Temporis  author;  ut&  connexionis  hujus  neceffàriap ,  tale  Tempus  inter 
&Religionem.  Minor  non  eget  probatione  ,  quum  illifolide  jure  competat  po- 
teftas hanc  Temporis  relationem  ad  cultum  facicndi,  &prolibitumutandi.  Ille- 
ólim  Tempus  Neceflarium  reddidit  ♦  Ille  folus imperium  habet  in  confeientias ,  Se 
cas  ad  Tempus  tale  obfeivandum  obftringere  poteft. 

Secundo  ,  UH  foli  competit  hasc  poteftas,  qui  dejure  poteft  Tempus  illud  Reli- 
gioni Sufficiens  facere ,  quod  prius  non  erat  Sufficiens.  A  t  Deus  folus  de  jure  hoc 
poteft.  Ergo,  &c.  Major  hxc  non  minus  certa  eft,  aeprior:  Nam  Tempus  hoc 
Solenne  ,  de  cujus  determinatione  jam  loquimur  ,  eft  Religioni  ordinarie  Su  ffì- 
ciens.  At  nullum  tempus  ordinarie fufficicns  Religioni  dici  poteft  ,  infe,  feuante» 
cedenter  addivinamomnem  dercrminarionem.  Minor  hinc evinci  poteft ,  i.-JQjòì 
Deo  foli  competat  poteftas,  quodnam  Tempus  fuse  gloria:  fu  fficiens  ficdeclarandi"^ 
2.  Quod  ille  folus  Tempus  illud  conftituere  pollìt;  $.  QuòdipGusfoliusaccep. 
cationis  reipeftu  fuféciens^dicimereatur.  4.  Qjòdillefolus  Tempus,  adbonur* 
anima:  noftrae  arternum  promovendum  neceflarium,  inftituere  polfit  ;  6.  Qjì 
iìle  folus  infallibiliter  ac  fine  .errore  Tempus  hoc  Sufficiens  determinare  pollic 
6>  Qjòd  ille  folus,  de  hac  fufficientià  Temporis  determinati,  confeientii 
tenens  fatisfacere  polfit. 

Tentò,  Mi  foli  competit  ha;c  poteftas ,  qui  poteft  Tempus,  &ad  exercitia  do- 
meftica&adfolitariaperagenda  inftituere.  A t  folus  Deu>  hoc  poteft  Tempus  in- 
ftituere. Ergo  ,  &c.  Majoris  reritas  hincconftat ,  quòd  Tempus  hocce,  utfu- 
pra  dcmonftratucn  eft ,  tam  longum  quoad  continuationem  effe  debeat ,  ut  ineo> 

non 


li; 

\ 


Cap.  XIV.       Deus  {olusTtmput  Solenne  determina.       347 

1  non  modo  exercitia  cuhus publicì ,  fedSc  cuhùsdomefticiScfolitarii ,  peragipof- 
i  fine.  Minor  certa  eft  ,  quia  i.  Deus  folus  poteft  edam  praecepta  pofitiva  dare  fa- 
[  miliis  ac  privatis ,  ut  &  perfonis  privatis,  quoad  officia  folitana.    2.  Me  folus 
pdteft  intima  cordis  fecreta  fcrutari ,  &  intimos  anima? recefilis  ad  examen  voca- 
le >  cum  fit  cordis  fcrutator  ;  Se  illefolus confeientias  Dominus  eft  >  &  iis  immediate 
dare  juffa  poteft ,   &  ad  obedientiam  obftringere. 

Quarto  ,  ili i  foli  competit  hasc  poteftas ,  qui  poteft  Omnes  authoritativò  ob- 
ftringere, ad  Tempus  ìllud  decerminacumcultui  divino  ,  Uve  publico  »  Ove  pri- 
vato ,  dicandum  &  pie  tranfigendum.  At  hoc  poteft  folus  Deus  facere.  Er- 
go>  Sec.  Majoris  veritas  hinc  patet,  quòd  in  hunc  tinem  determinetur  hoc  Tem- 
pus Religioni  NecelTarium  ,  ut  fai.  obftringantur  li  ,quibuspraefcribitur  hoc  Tem- 
pus,  adidpièj  &  divinis  exercitiis ,  tranfigendum:  Alias  fruftra  fi-ree  omnis  de- 
terminano. Minor  hinc  contìrmatur,  quòd  ille  folus  poilìt,  omnes  omnino  no- 
mine* live  fervos ,  live  heros ,  live  parentes ,  fiveliberos?  ad  hoc  Tempus  fan&è 
ac  ftrictè  obfervandum  ,  obligare. 

Quinta  ,  Illi  foli  competit  hxc  poteftas ,  hoc  fcil.  Tempus  Pràcipuum- Solerne  de  - 
terminandi ,  qui  poteft  detcrmi;;a:ioo£m  hanc  perpetuarci  reddere.  At  hoc  facere 
poteft  folus  Deus.  Ergo,&c.  Majpris  vericas  hincconftat,  quòi  Tempus  Prx- 
cipuum-Solenne  ,  fu  &  NecelTanum  &  Suffìctens ,  eòque  tale ,  ut  nec  fit  abundans 
nec  dcfecìivum  ,  aut  quod  nec  poftulet  aliquid  addi ,  cùm  furrìciens  (ìc ,  nec  detra- 
ili» cùn  necefTarium  fit;  acque  ita  immutabiliter  tale  &  perpetuò  obligans  tic  Mi- 
nor non  eget  probatione  ,  quum  ab  omnibus  ,  orthodoxis  laltem ,  concedatur  >  fo- 
la Dei  prascepta  perpetua  efle  &  immutabilia  \  &nihilab  hominibus  decretum 
pofle  au:  deberc  perpetuò  Se  immutabilittr  obligare. 

Sextò,  illt  foli  competit  potefta: ,  hoc  Tempus  Solenne  Ne-cejjarium  Se  Suflìcient 
determinando  qjifapienterfatis  determinationem  facere  poteft  j  tum  quoad  Tem- 
poris  Continuationcm  ,  tum  quoad  Frequentiamo  Atde  iolo  Deo  hoc  dici  poteft» 
E-go,&c.  Major  certa  eft  ,  quia  non  dicendumeft,  quenquam  habercpotefta- 
temad  id  praeftandum  ,  adquod  faciendum  noncftfapientià  inftructus.  Minor  li- 
quet  abundè  ^xantedicìis  :  fupraenim  probavimus ,  nullum  hominem  j  aut  ho- 
minumgenus,  ad  determinationem  hanc  Tempori*  Precipui  Solenni:  Neceffarii  ac 
Sufficienti*  ,  faciendam  ,  fapientia  rtquifità  inftrucìum  effe. 

Septi't.o  ì  Illi  Ioli  competit  poteftas  hoc  Tempus  Solenne  Neceffarium  Se  Suffrciens 
•  determinandi ,  quipoteftate&  authoritate  pollet ,  omnes  omnium  feculorum  ho- 
mines,  ad  determinationem  fa&am  fanelè  obfervandam  obligare.  At  folus 
Deus  pollet  hàcpoteftate  Se  authoritate.  Ergo,&c.  M.ijor  hinc  corftat ,  quòd 
,  hoc  Tempus  Solenne  cùm  fit  Nectjfarium  acque  zcSuffxiem  >  obfervatu  ncceiTa- 
rium  fit  ab  omnibus,  in  omnitcculo  j  &  idem  effe  debeat,  tum  quoad  Duratiorem^ 
tum  quoad  Frequentiam  ;  &,  quantum  fieri  poteft,  etiam  quoad  ipfam  Tempejìa» 
tem  feu  Quando  .  Minor  ccitaeft  ,  cùm  nullum  hominem  penes  Ut  omnibus  aliis 
totius  mundi  incolis  pi a^cepta  dare  ,  multò  minus  omnibus  per  omnia  fecula  im- 
perare ,  uti  couftat.  Et  quòd  hsec  competac  Deo  poteftas  >  lauus  nemo  nc« 
gabit. 

Oftay ò  ,  illi  foli  competit  poteftas  Tempus  hoc  Pnecipuum  Solermi  >  Neceffaritn; 
ac  fuffcicw  conftuucndi  ac  determinandi,  ad  quem  folum  fpecìac  ori&inal.ccr  omnc 

T  e  Tcm« 


34-S  Deus  (oìusTempns  Solenne  determinar.  Lib   II. 

Tempus»  Atveió  ad  Deum  iolurafpe&at  oiiginaliter  omne  tempus  ,  ita  ut  nul. 
lum  >  mii  ex  ipfius  indulgentia  ,  noffcum  dici  poiììt ,  &  ad  negotianoftra  terreftria 
applicaudum  fit.  Ergo?&c.  M/Vjo/certaeft  :  quia  ille  folus  Temporis  eft creator, 
dominus  abfolutus ,  ac  difpenfator  umeus  ;  &  id  dare  ve]  auferre  prò  hbitu  poteft, 
utomnisagaofcetchriftianus.  Majoris  veritas  hinc  patet5  quòdjllefofu's  ,  cSì 
jus  eft  oinne  tempus  5  poteft,  prouchbet,  Tempus  huic,  &  Tempus  ìlii  nego- 
tio  applicare.  Atque  ita  pottft  tantam  &  non  majorem  temporis  quantitarern 
hominibus,  adnegotia  terrena  adminiftranda,  indulgere  \  edque  rtfiduum  culcui 
divino  refervare.  Qjare  qui  folus  poteft  Tempus  hominibus  indulg-re  ,  ìs  lolus 
poteft  Tempus  diviuo  cultui  feu  Religioni  determinare.  Ec  quòi  homo  non  fit 
Dorninus  lui  temporis  abfolurus  ^  fed  quòd ,  quicquid  habetterrenis  iraptndeói 
dum  ,  ex  Dei  mera  indulgenza  habeac ,  fupra  demonlèratum  eli 

Nono  ,  uh  foli  competit  poteftas  Tempus  hoc  ?r<eiipuHm  -  Solenne,  Necejfarium 
&  Suffickns  determinandi  ,  quem  paies  eli,  Tempus illud  fic  determinatum  & 
divinis  applicatum  ,  benedizione  fuà,  Surficiensredderead  falutem  nolìram  xur. 
nampromovendam.  Atpenes  Deum  folum  eft>Tempus  fui  benedizione  ad  falu- 
tem noftram  aeternam  promovendam ,  fufficiens  reddere.  Ergo»  &c.  Major cer 
taeft,  quia,  Tempus  illud  alioquin  Sufficiens  dici  nequit,  ad  bonum  noftrum 
seternum  promovendum.  Hmc  eft  qu«d  dìcatur  Deus  benedixifle  Septimo  dici,  turr 
Gra.2.tum  Exod.  20.  Et  hasc  exprefTa  determinano  fecum  fert  benedi&ionem 
fpecialem  ,  tumexercitiispietatis,  eo  tempore  pera&isf;  turn  &  operibusmun- 
danis ,  circa  quaeoccupamur  per  reliquum  tempu?.  Minor  non  eget  probatione  I 
ehm  nemo  negare  polÉt,  Deum  unicum  effe  omnis  benedicìionis  aucorem  ;  feti 
Eum  folum  benedicere  poflc ,  cui  homini ,  aut  rei  ipfe  vult. 

Decimò}  UH  foli  competit  poteftas  Tempus  ?r*cipwAm- Solenne  determinandi  I 
cui  competit  poteftas  5  ipfamTempeftatem  determinandi.  Quia?  ut  fupra  demoni 
ftratum  5  magis  multò  Religioni  necefTarium  eft  Temporis  rì  Qyamdiu  Se  Quotiti  1 
feu  Temporis  Continuati*  &  Frequenta ,  quameft  7» Quando  feuOpportur.iMs  :  E] 
quem  folum  penes  eft  illud  >  quod  minus  eft  ?  determinare  ,  is  ctiam  folus  poi 
teft  illud  ,  quod  majus  eft  ,  determinare.  At  Deum  folurn  penes  eft  ipfanj 
Temporis  Tempejìatem-  >  feu  inicium  ,  autdiem  particularem  ,  determinare.  £$l 
go ,  &c. 

Quòdautem  Deo  foli  competatdiem  particularem  determinandi  poteftas  ,  hml 
liquet.  i.Quddcasreroquin  nulla  exfpecìanda  effet  divina  benediclio  :  Hominefl 
enim  penes  non  eft,  divinam  fuis  annettere  inftitutis  benedicìionem  :  Nec  fokk 
Deus  inftitutis  humanis  ,  faltem  ad  tempus  aliquod  continuandis,  benedicere  I 
fed  folummodo  fuis  inftttutis.  Omnis  Dei  benedicìio  à  libero  fluit  Dei  beneplacito  l 
De  ea  ergo  certi  effe  non  poflumus,  nifi  hoc  fuum  quodammodo  nobis  revelet  bel 
neplacitum.  Nufquam  autem  promifit  fé  inftitutis  humanis  omnibus  benediciti I 
rum.  2'  Quód>  propter  fuum  in  omne  tempus  dominium,  folus  poilìc  quenl 
vult  diem  determinare .  Ejus  enim  eft,  non  folùm  Tcmporis^Froportioncm,  fot 
Se  Ordìnem  defignare .  Majus  proculdubio  in  nos  ac  tempus  omne  dominium  ha 
bec  Deus ,  quatti  Herus  quivis  in  fervos  fuos  j  aut  in  ipforum  tempus  :  Si  auteo I 
Herus  aliquis  fervo  indulgeat  aliquod  tempus  fingulis  diebus  ad  ejus  negotia  ritè  di:] 
ponenda,  fervo  oon  iicet ,  quam  Yult  horam ,  aut  quamlibccpartemdiei  fuis  imi 

pender 


.  Cap.  X I V.      Deus  folu$  TtMpus  Soum  determinar.      3 +9 

pendere  negotiis ,  fed  etiam  in  hoc  exfpecìare  debet  Domini  fui  expreftam  de:  ermi* 
nationem  ;  nifi  aliterexprefsè  declaraveric  ipfe  Herus.     Dominus  autem  nofter 
jfion  dedaravit  >  fé  nane  facultatem  hominibus  conceffifle  >  quem  volunc  inftituendi 
;  dicmj  incyclofeptimanae.     Eft  ergo  h«c  poteftas  ip.'um  diem  determinandi , 
I  ex  praerogativis  Domini  noftri  una .    Et ,  in  teftimonium  fubje&ÌGnis  noftrae  >  te- 
:  nemur  ejus ,  etiam  in  hoc?  determinationem  expe&are.     3,  Quòd  caeteroquin 
,  non  obfervaretur  unus  ac  idemdies  5  etiam  in  quantum  pofììbile  eft,  ab  omnibus 
<  terree  incolis .   Nampoffibile  non  eft3  ut  omnibus  innotefeat,  fine  divina  aliqid 
Ircvelatione  >  quifnam  aut  quotufnam  eflèt  is  dies»  qui  fuerit  determinatus.    Et 
Incn  minus  imponìbile  eft  ,    ut  omnes  unum  ac  eundem   diem  obfervent  >  ùc 
[ex  diftin&à  determinacione  diéi  Pafchatis  plus  fatis  conitat.     Quòd  autem  ob- 
j  "ervari  debeat  unus  ac  idem  dies ,  quantum  fieri  poflìt  >  ab  omnibus,  ex  ante 
i  Jiftis  liquet  ',   Se  praxis  omnium  ,   qui  eandem  prorìtentu:  Reiigionem  ,  tum 
"•)lim",  tum  etiam  hodie?  eundem  fempcr  diem obfervantium  ,  coniirmat  :  Om- 
;'ies  enira  Ghriftiani  diem  feptimana?  pr'mwm  >  Mahomeranidicra  Sèktm  obfer* 

1    Undecime ,  Si  Deo  foli  non  competeret  hcec  poteftas ,   Tempus  fcil  Praciputtm* 

,  Suffiàcm  &  Neceffarium  decerninandi  ,  nemini  vitio  daretur  ,  quòd 

llempusaliquodex  fuocerebrocomminifeeretur,  &  Religioni  feu  Dei  culcuiaf- 

i  ìgnaret.    At  hoc  falfum  eft.     Ergo  &  illud  ♦  Majoris  connexio  cerra  :  Nam  fi  pò- 

:eitashoc  Tempus  determinandi  hominibus  concedereturjj/.TÉ  poflènrilli,  quod  vo- 

unt  tempus  determinare.  Mirior  vel ex  eo  patet»  quòd  Jeroboamus  il^rg.  12:32. 

ronftituendoieftura  menfe  ottavo  ,  quinto  decimo  dieejus  menfis  ,  fimile  fefto 

juodcelebrabatuc  in  Jehudi,  graviter  peccirit ,  ut  liquet  exVerf.j}.  ubi  dici- 

ur,  Eum  illud commentum  fuifle  ex  corde  Tuo.     Quum  autem  graYiterhàc infti- 

utione  peccai  it,  conftat,  Eumlegem  Dei  viòlafle.     At  quasnam  qucefo  erat  ea 

,ex?     Nulla  particularis,  tale  quid  prohibens  j  exftat.    Violavit  ergo  legem  Dei 

ìiquam  moralem,  pi  ohibentem  ne  quis  Tempus  Solenne,  Suffìciens  ac  Neceffarium  de- 

crminaret,  quodcuuque  tandem  illud  fit,  fivequartum  fivefecundum:  undcli- 

juet ,  Deum  hoc  nulli  hontinum  conceflìfle  pnvilegium  >   fed  libi  illibatum  refer- 

Mfle. 

Dtodecimòy  Vitio  dant  Pontificiis  omnes  Orthodoxt  ,  quòd  dies  feftòs  infti- 
uant.  Eteorum  kftoscondemnant ,  non  tantum,  quiaidololatriccquofdam  dicent 
Angeli:  &  Sa?/clis,  aut  quia,  propter  multitudinem  ,  Ecclefìasoneiifunt  ;  fed 
tiaiuquiatalesfeftos  inft!tuendo>reifuntfuperftitionis,  Tempus ,  puta, Religioni 
^cefljrium  facicntes  »  quod  Deus  neceffarium  non  fecerat.  Ergo  Deo  foli?  non 
lominibuscompctit  poteftas  Tempus  Religioni  Neceffarium  &  Su tixiens  determi- 
undi.  lAntecedens  ex  Orthodoxorum  fcriptis  abundè  liquet.  Confequemi.t 
erta  eft,  nam  eis  crimini  darinon  poflet ,  quòJ  taliainftitucrcnt  tempora,  fi  Deo 
dIì  non  competeret  hxc  poteftas  •  multo  minus  poflet  cis  propterea  objici  crimen 
uperftìtionis  :   Quia  ubi  nulla  lex  ,  ibi  nulla  legis  ti  an^rellio. 

t  e  objicienc  Advcrfarii  noftri,  eulpandoseflè  Ponti tìcios  ,  talesdies  feftos 
iflituentcs,  propterea  quòd  omnes  dies  mine  fub  Euangelio  fine  sequièes  Rrfp, 
1.  Pjucì,  fiulli,  exOnhotfoxishocutUntUtargutHebiio;  2.  Iplì  Adverfarn  ta- 
cntur,  aliquod  Tempus  Sujfreiem  neceflariò  Religioni  dercrminandimi  effe»   Se 

Tt  2  hoc 


5 50  Deus folus Tempii* Solenne determinata         Lib.  11. 

hoc  volunt  e(Te  morale  naturale.  3.  Supra  probàvimus  Se  dernonftravimu*. 
necefììtatem  dcterminanonis  Temporis  Precipui- Solenni*  Necejfarii  ac  Suffici- 
enti*. 4.  Falfumeft,  ut  fuo  loco  parebit,  omnecem  pus  nunc  «quale  effe.  j.  tunv 
feqjeretur ,  Jeroboamumlegem  tantum aliquam  ceremonwlem  .  non  ctiam  mora- 
lem  ,  tranfgreflum  ruiffè  ,  quia  fi  etiam  moralem  tranfgrefl'us  fuerit,  manet  etiam. 
num  in  vigore  ealex,  quia  lex  moralis  immutabilis  eft,utdicunt  ipfi  Adverfarii: 
Si  tantum  ceremonialem  >  tum  morale  non  erit  hominis  officium  ,  ea  tantiLn  > 
tempora,  tanquam  Religioni  nece(farià,  obfer  vare,  quae  Deus  ipfe  inftituit  :ar- 
guo  nunc  ad  hominem.  Praeterea  ,  textus  aliud  longè  infinuat ,  quando  cuipam 
ex  hoc  exaggerat,  quód  diem  ìllumcommentus  effet  animo  fuo  ,  aut  ex  corde 
fuo  Rcxilleirapius. 

Decimo-tertiò ,  Si  a  Deo  non  eflèt  hoc  Tempus  Solenne 8c  Neceffarium  determi- 
natum  ,  nullo  pa&o  de  Temporis  determinati  Sufficientia  &  Necellìtate  certi 
àperuiafìeflèpoflentChriftiani  :  Nam  authoritas  humana,  in  re  tanti  momenti, 
confcientus  fatisfacere  nequit  >  fola  authoricace  divina niti poteft  confeientia ,  &  in 
eà  fola  acqui  e  feere. 

Decimo  quarto  ,  Adverfarii  ipfi  hoc  f ateri  coguntur ,  quando  dicunt,  hominem 
determinare  non  polle  »  quodnam  Tempus  fit  divino  culcui  debitum  Scnecefiari» 
alfignandum.  Nam  fi  homo  non  polfit  hoc  Tempus  determinare,  Et  fineceffura 
fitutdeterminetur  ,  ut  fupra  evi&um  eft ,  ultrofequitur,  à  Deo  determinandum, 
effe. 

Decimo-quinto.  Hoc>  vel  ipfis  Ethnicis  teftibus ,  affirmandum  eft ,  pura,  Deo 
foli  competere  poteftatem ,  Tempus  Pracipusm  Solenne  ,cultui  divino  Necejjarium^ 
&  ordinarie  $^/j6c/e«j  determinando  Namillorum  Sacerdotes ,  utialia  religio- 
nisinftiruta  à  l3its,  vel  per  oracula  ,  vel  per  vifiones ,  vel  per  fomnia ,  determi- 
nata fuifle  finxerunt  ;  ita  &  determinationem  Temporis  cuhus  Solenni*  Diis  accep- 
«m  retulerunt  :  Plato  enim  fic  loquitur ,  de  Leg*  z.  Dii  miferati  Uboriofum  à  natur* 
genus  bumanum reminone* laborum  ipfi  conftituerum.  Satis  ergo  incelligebant ,  ho- 
minumanimis  naturaliter  ingenitum  eue  duplex  hoc  principium ,  fenicet  pxi ma j 
Deu  n  cultu  tantummodo  à  feipfo  prsfcripro  adorandu  11  effe  :  defn  ,  id  Tempus 
Dei  cultui  dandum  effe,  tanquam  Neceflarium  &  Solenne  ,quod  ipfe  huic  negotio 
determinar.  Hoc  argomento  eò  magis  urgentur  Adverfarii  noftri ,  quia  communi- 
*er  ex  eorum  praxi  concludunt ,  quid  morale  -  naturale  eft  x  quid  non. 

I .  Objicitur  t  Qjód  videatur  non  magis  neceflar/um  effe  ,ur.determinetur  à  Dee 
Tempus  hoc  Solenne  Necejfarhm  &  Suffìaens ,  quàm  ut  determinetur  tempus  cui  cui 
pubi/co  fu  tficiens,  acimpendendum.  Uffp.t.  Determinato  fé  mei  Tempore  So- 
lenni ,  non  eft  necefle,  ut  fiat  ulterior  determinalo  portionis  illfus  Temporis  Solen- 
ni* cultui  publico  appheandas ,  nifi  in  quantum  necellìtas  communis  omnium  meni- 
brorum  concurfùs  ,  ad  Deum  folennitercolendum  ,  tdpoftulat:  Huicautem  ne- 
celììtaci fatisfacere  poteft  determinati©  Reftorum  Ecclefiae,  qui  fatìs  intelligen 
poffunt,  hancdeterminationemfaceread  aediticationem  ;  &àdmitri  poteft  vari?. 
tio,  fine  ulloReligionis  detrimento,  Hoc autem  dici  nequit,  de  Tempore  So. 
Jenni ,  quod ,  nempe ,  notabilisaliqua  in  eo  mutatio  »  five  quoad  Dumionem ,  fivc 
quoad  Frequentiamo  non  effet  ipfis  Religionis  exercitiis  detrimenco,  At  vero, 
quando  inceger  dies  fscris  dicacur  exercicjis  >  cuoi  privatisi»  cum  publicis,  ex  nor 

decer 


Cap.  XIV.       Deusfoltfs.7V*7/w/ Solenne  detetminat.       351 

!  determinatone  durationispublici  culrus ,  nihil  decidi:  Religioni  j  nam  il  forte  ali- 
I  cubi  Breviuslu  Tempus,   aut  minus  Frequens ,  quod  publico  determinaci  cultui» 
quàm  alibi,  ubi  magis  opportune  publicus  inftirut  poiììc  culcus,  rum  oiutiùs  fi- 
I  inul  ,  rum  frequentiùs ,  die  determinato  .   Rtligioinruto  clt  ;  quia  quod  puoluo 
I  cultui  non  impenditu;  tempus ,  id  privati^  &  domefticis  pietatis  exercui.-s  tiandgi 
oollìc.   Dei»  ,fub  V.  T-ubideterminarum  fuent  Tempus  $o/fww*j non  erat detcrmi- 
nata illa  Temporis  Soknnis  portio  ,  quaspublico  culcus  exercitio  impendebacur  - 
fed  variariporuitprod;veifàcireumftant!arumconftirutione.  Denique,  ex  eo  ,quói 
non  determinane  Deus  cempus  cultui  publico  prascifè  appficandum,  magìs  firmi- 
ter  concludi  poceft,  eum  determinane  Tempus  Solenne  ac  Neceffarium  ,  in  quo  peragi 

Solfine  ac  debeant  officia,  non  modo  cultus  pubhci  ;  fed  &  privaci  ac  folitarn. 
4amiìnèhàcdecerminat:one,  in  penculo  erTec  fummo  ipfa  Religio  ,  &  corti mu- 

nio  noftra  cum  Deo  ,  ut  fupra  explicatum  eft.     Et  hàc  ratione  fuppletur ,  quod 

perrkereactranfigere  nequit  cultus  publrcus,  {ìve  per  longius,  fuve  per  brevius 
tempus  a  iminiftrettir. 
2.  Ohjicitur.  Qjòd  non  magii  necefliria  videatur  hujus  Tempori*  Solenni* determi- 

natio;quàTi  determmatioTemporis  cultui  domeftico  &  folitario  Suffidentis,fingulis 
diebus.tyj^. Ut  fupra.  i  JmòraagisneceiTariaefìTfTw/Jow  Solermi s  dztcrminàuo>eo 
quòdnondeterminarumlK  Tempus  ,  privatis  ìllisexercitiislìngulisdiebusimpen 
dendum,  quia  hic  ratione  fuppletur  quod  in  iftis  privatis  defkiebat  exercitiis ,  & 
magis  deleturca  nalis  illa  imprdfio,  quam  forte  feceranccurasmundanae,  quam- 
que  obliterare  non  potuerunt  breviufcula ,  modica,  acparva  quotidiana  tempora  & 
exercieia.  2.  Noluit ,  utvidetuf,  hoc  Témpus  determinare  ,  partim  ,  ut  peri- 
culum  facerec  hominuro  Zdi ,  Sapienti» ,  Chnftianae  Prudentiae  &c.  &  quanta  pol- 
lerentfagacitare  ad  cempus  redtm.ndum  ;  partim  quia  adeo ,  ut  diftum?  necef- 
farium  non  hierat.     3.  Ex  determinatione  Tempori*  Solenni* ,  &  non  hujus  tem- 

|  poris  privati,  detegitur  prava  profanorum  iniquicas ,  qui  non  modo  cultum  ìllum 
negligunt ,  ad  qaem  nullum  eli  cempus  pra»cifè  determinatum  ;  fed  Se  illuni  ipfum 
drém,  quem  pratile  determinava  Deus,  defpe&ui  habent.  Et  qui  diem  jam  determi- 
natum non obfervant,  necobfervarent  tempus  cultui  privato  quotidie  impenden- 
dum,  etiamfìdererminacum  fuiiTet:  Nam  qui  hanc  unam  determinationem  prò 
onere  tubane  non  ferendo,  plures  fané  determinitiones  onus  lon^è  maximum,  & 
jure  rcjiciendum  ducerent.  4.  Deo  vifum  fuit  Sabbatum  hebdomadale  Judsis 
determinare;  quibustamen  nondeterminavit  tempus  ,  ad  caltum  domefticum  & 
folitanu  11  fìngulis  dfebus  peragendu  n.  Eiergo  ma^è  neceflarium  videbatur/7W , 
qui.nhoc  Tempus  determinare,  5.  Simihter  Deo  olim  vifum  fuic ,  Decimam 
bonorum  portionem  (ibi  Levit.  23 .  ac  polìea  Levitis  &  Sacerdoribus  clandam  deter-' 
minare-,  non  aurem  ei  vifum  fuit ,  etiam  detcrminate  ,  quanta  Wonorum  porno  ef- 
fet  danda  pauperibus  &  aliis  piis  ufibus.  6  Nulla  ergo  tft  hxc  conlequentia 
quia  non  omnia  in  eo  genere  determinava  \  aut ,  non  hoc  aut  illud  in  parciculan. 
Èrgo  niUtl  in  eo  genere  determinava  j  aur ,  ergo  Ulu.l  non  determinavit  quod  maxi- 
me n^celTarium  eli  t  praecii/uum  5c  maximum  in  co  genere. 


Tt  3  CAP, 


3jrx      TmpothSoleunis  obfervatfó  eft  pars  cultuSf      Lib.  IL 

C  A  P.      XV. 

Temporis  Pucipui-  Solenni*  obfervatio  eft  pars 
cultùs. 

UT  Towjw  hoc  Solenne  Necejfarium  &  Suffxiens  magis  explicetur,  libet  in- 
quirere»  an(ìt  prò  parte  culcùshabenda  ejusobfervatio? 

iSon  modo  Adverfarii  noftri  hoc  negant ,  verùm  etiam  alii >  quòd  fpeftat  prin- 
cipale ni  noftram  quaeftionem  orthodoxi .  Non  inutile  ergo  erit  inquirere ,  quid 
hic  dicendum  (it>  non  modo  ad  Tempus  hoc  Solenne ,  quod  nunc  tracìamus ,  fu- 
fiììs  explicandum  •  fed  ad  viam  ,  ad  fàncìam  &diligentem  Temporis  Solenn/s 
determinati  obfervationem  >  fternendam  ;  Per  confcientiam  enim  magis  urgebun- 
tur  ac  prementur  homines  non  aperte  profani ,  ad  hoc  Tempus  diviniths  determina- 
timi pie  tranfigendum,  cùmaudiant,  nontantùmexercitia  illapia,  cùm  publica,- 
tum  privata,  quoe  tunc peragenda  fune?  effe  partes  cultiìs  divini  -3  fed  &  ipfain 
Dieiaut  Temporis  determinati  obfervationem  ,  effe  cultùs  etiam  partem. 

Ut  autem  clarum  faciamus  ,  Tempus  hoc  Pnecipuum-Soienm  ,  Necefiarium  ac 
Sufficiens  ,  à  Deo  determinacum ,  una  cum  ipfo  Die  ,  feu  temporis  inaio  ,  à  Deo 
itidem  determinato ,  effe  partem  cultùs  >  in  memoriam  revocanda  funt  quidam 
fupra  hoc  eodem  librò,  Cap.  primo,  de  CuUù  Dei ,  dieta ,  ut  melius  innotefeat ,  quid 
fit  pars ,  &  quid  fit  merum  adjun&um  cultùs. 

Deum  colere  in  genere ,  eli  ,  ut  diximus  >  ei  honorem  immediatum  txhìhn ,  feu 
bomagium  noflrum  ac  [ubjeBionem  declarare  ,  ac  tejìari. 

Pars  ergo  cultùs  illud  eft  ,  quod  Deo,  infignum  &  teftimonium  homagii  nof- 
tii,  exhibetur,  tanquam  honor  immediatus  ;  feu  illud  (live  fit  res,  dvcatlio 
aliqua)  quo  Deum  immediate  honoramus,  dominium  abfolucum  ,  aliafqueipfius 
virtutes  celebramus  ac  declaramus, 

Adjuncìum  autem  cultùs ,  eft  mera  tantum  circumftantia ,  quse  ,  naturaliter  aut 
occafionaliter ,  ili!  rei  vel  acìioni ,  qux  eft  pars  cultùs ,  anneaùur  \  &  non  exhi- 
betur, necexhiberidebecDeo  ,  tanquam  honor aliquìs fpecialis  &  immediarus; 
fed  rem  illam  aut  a&ioncm ,  qua  Deo  honorem  exhibemus ,  circumftat ,  &  ei  quo- 
dammodo  infervit. 

Licet  Pars  &  Adjuncìum feu, Circumftantia  cultùs,  differant  formalibus  fuis 
conceptibus,  ita  ut  Pars  cultùs,  quatalis,  non  fu  mera  Circumftantia  ;  necrnera. 
Circumftantia,  qua  talis ,  fit  Pars  cultùs,:  Hoctamennonobftantceadem  res,  qux 
unorefpecìueft  Pars  cultùs,  poterit  effe  alio  refpe&u  mera  cultùs  Circumftantia: 
Et  vice  vertè,  ìdquod,  hic  &  nunc,  eftmera  tantum  Circumftantia  cultùs ,  alio 
refpe&u  poterìt  effe  cultùs  Pars  \  Se  Deo ,  cum  fpeciali  intentione  eum  gloiificatidi   1 
ejufque  honorem  celebrandi ,  immediate  ofTerripoteft.  Ex;  gr:injunicibus ,  ovi- 
bus,  agnis  &c.  dudum  fublege  Deo  offerendis,  i£tas,  Colora  «Se  S-xus  mera 
erantfajpiusaccidentia&adjuncìa  ,  &nullius  conffderationis;  ita  ut  perinde  effet 
qua  astate,  quo  colore,  aut  quo  fexu  fuiffent  ;  Nonnunquamtamen  etiam  h^Cir-' 
Giimftanti^induebantrationem  cultùs  I-  ut  quando  fpecialiùs  injuncìum  fucrat,  ut 
-     -  -       ■-    ■  '  i  fcil. 


Cap.  X  V.     Tem^ris  Solenni*  obfervatio  eft  parsculr^s.      3  5  3 

fcil-  ad  minimum,  effet  bos>  agnus  ,auc  capra  ofTerenda  feptem  d:es  fub  mitre  fui 
Levit.  11:17. auc  ,  uc  effeejie  ocìavo  pr3ecifè  Deooblatiiìbosaut  p^cus ,  necan- 

.   te  o&avum  diem,  necpoftea  :  Exod.  zz:  30.  Sic  quoad  colorerà ,  quando  conrìcien» 
daerar  aqua  ab  immunditie  purgans.  Nitm.  19:2.  junix  luia  debueut  effe:    Ita 

I  etiam  quoad  [exwn,  pecus, prò  Pafchate ofTerenda,  debucrat  effe  mafcula   Exod^ 

I  12:  v*$.  Vide  etiam  Levit»  ir  j.,10.  ^4:23.  VII;  19.  Aliquandooblatio  de. 
bucrat  elle  capra  foe mina  L*i>/>.  4:28. 

Adculrun  legitnnum  requnitur,  non  tantum  cultoris  intentfo  (qua:  in  omnì 
cultu  nectflanò  requnitur,  live  legitimo  five  illegirimo;  nam  fine  ea  aftio  prò 
cultu  haberi  nequit)  fed  &  Dei  mandatum  :  Nam  ,  quod  illeinjun^it  libt  «  fFeren- 
dum  ,  in  honorem  pecuharem ,  dve  Cu  Subftantia,  five  Accidens ,  five  Acìio  > 
CveCircumftantia,induit  rationem  cuhus ,  honoris,  aut  homagii  ei  ex.Tibendi  ; 
&quotieseiexhibctur,  cumintentioneeum  glorincandiexhiberi  debet  :  Et  quo- 
ties  ita  exhibetur  ,  culcus  eft  Deo  gratus  &  acceptus ,  &  hxc  Dei  acaptatio  a  cul- 
tore pio  exfpeclandebec. 

Hoc  autem  Dei  mandatum,  vel  eR  [pedale  vel  generate  :  Speciale,  quodinjun- 
git  rem  ipfam  oflferendam  ;  ut  mandatimi  de  facririciis  &  oblationibus  quotidiani^ 
GfWfr^/fquodpraecipitafFeftusiìgnificatos  peroblationem  rerum  ,  in  fpecie  qui- 
dem  mandatarum  ,  fed  quoad  numerum  non  determinatarum  ,  fed  libero  cultoris 
arbitrio  relicYirum  ,  qualia  erant  munera  voluntaiia,  ut  &  vota  ?  prò  occalìonc 
fingulari  ,  aucìa  &  multipiicata. 

Vo'U'iratemfuam  Deus  3  de  re  vel  acìione  in  honorem  fuum  immediate  o  fi*,  ren- 
da) rcvelat  vel  per  Legem  Natura  ,  quxr.obisindicat  cultum  Naturalem  ;  vel  per 
po/ìtìvam  aliquam  infiniti iomm  :  quomodo  ufus  aquse  in  baptilmo,  &  panis  ac 
vini  iti  Euchanftfà  >  ntpars  cuhus. 

Exhisliquet,  quifnam  fitquaelìionis  noftras  fenfus,  quando  qua:rifur,  utrum 
;  Prtecipuum  -  Solenne  Necejfarium  ac  Sufficitìis  -,  (cu  Tempus  determina- 
tum  ,  tum  quoad  Quamdiu,  tum  quoad  Quotits,  tutu  etiam  quoad  Quando %  fit  cul- 
tuspars,  an  vero  merum  cultusadjuncìum  ,  feu  pura  circumftantia.  Hicnem- 
pe.  Utrum  quando  iilud  Tempus ,  ita  determinatum  à  Deo  ,  obfervatur  .ì  no- 
bis,  honorem  immediacum  Deo  exhibeamus ,  &  ea  obfervatione  noftram  tefte- 
murfubjfcìionem  ,  &  homagium  Deo  prarftemus  -,  &  pollini  us  autdtrbeamus ,  in 

'hunefinem,  Tempus  illaditaolfervare,  tar.quam  quid  à  Deo  mandatum  ,  coque 
ri  gratum  &  acceptum,  ipfius  benedidionem  &  acceptarionem  exfpecìantes  (11 
ChriftoacperChnftum?  Nos  aflìrmamus,  alii  negant.  Affirmativum  autem  fic 
contìrmaripoteft. 

Primo  ,  Quòd  (ìt  Tempus  illud  ,  quod  Deus  libi  ,  tar.quam  quid  peculiare  ac 
propnum  ,  vendicat  ,utfupra  nos  abundècontinravimus.  Hinc  m  ipfo  Quarto 
decalogi  praecepto  ,  dicitur  Sabbatum  domini  &  E/ai.  58:  \%.  dics  [màus  Dà  (tu 
Dei  (anciitaris ,  del/cìs  faneltwique  JeboVét.  Et  in  N.  T.  dics  Dominicus  :  Quibus 
phrafibus  abundè  dcclaratur  ,  Deum  ,  qui  eft  omnis  Temporis  fupremus  Se 
abfclutus  Dominus  ,  hoc  temporis  fpatium  fibi  foli  refervafie  ,  ut  in  fuum 
honorem  immediate  impendarur.  Quod  autem  id  fìt  veiò  Pars  cuhus  di- 
vini ,  quod  Deus  tanquam  (ibi  propnum  ita  vendicat  ,  &  ofTerri  man- 
dat  ,  ut  argumentum   honoris  immediati  ;  &  acceptare  promittic  ,    ctiamli 

alùs 


3^4-        Tempàris  Solennh  obfervatio  ed  pars  cultùS,     Lib.  I  b 

alias  potile  effe  mera  aóìionis  religiofac  circumftantia ,  Iiquet  faris  ex  fimilibus  inftan 
tiis.  Putà.    i.  Ex  Decimi* ,  quas  Deus  fibi  vendicava  Levit.  Zj:  30,  32.  eòque 
eas  ritè  offerre  era:  pars  cultus  religiofi  ;    &  homagium  Deo  ,  ctu omnium  Do 
mino  ,  praeftare ,  &  honorem  immediacum  exhibere.     Nec  eft  quod  quifdam  di 
cat ,  inftitutas  fuiflfe,  ad  Levitai  &  Sacerdotes  alcndos  :  Nam  nondum  huic  ufui  ap 
plicarsceranr,  utvidereeft  N«w.  18.  ubi  alìquot  poftannos  tandem  huic  ufui  ap. 
plicatas  videmus:   Unde  eft  qiiòj  Deus  farpiusdicatur  Portio  Levi ,  quia  nempel 
Levi  prò  poffciììone  habiturus  erac  eam  bonorum  portionem  >  quam  Deus  (Ibi  re- 
fervà  ac.  Quare,  licethaecdecimarumperfolucio,  quatenus  Ltvitis  fìebat  imme- 
diate >  ac  Dqo  canràna  mediancibus  iis ,  tanquarn  Dei  miniftris ,  non  fuerit  pars 
cultus;  quatenus  tamen  Deus  eam  bonorum  JfiacIiCaiumporuonem  fibi  vendica 
vie ,  &  fuam  vocavit ,  prò  parte  cultus  habenda  Erac  :  unde ,  Deum  ìpfum  fpolian 
diiSti  fune,  quando  ws  non  perfolverunt ,  Mal.  y.  9.  Erat  ergo  procuìdubio  Pan 
cultus.     x,  £xporcioneillapr«dae,quam  habuerunt  Ifraelitce,  bello cum Miami 
nitis  gefto  Nwn.  31.  quas  dicitur  Oblatio  Jchova  Verf.tc),  41.  quafi  tributimi  jj 
quod  Deo  pendere  debueranr,     Et  ita  diciiur ,  antequàm  applicata  fuerat  cuiqium 
ufui  paniculari  •,  eòque ofTerenda  erat  hsec  portio  Deo,  tanquam  tributum,auc  pars 
homagii  debiti.     Atque  ita  erat  Pars  cultus.  3.  Idem  Iiquet  ex  alia  inftantià  >Tm* 
plimmiram,  quod  Dei  Templum  >  Dei  Domus  fepe  appeliatur,   quialocus  erat,. 
quem  Deus  fibi  ex  omnibus  tnbubus  fpeciaìitcr  félegerat ,  ut  ipfius  nomen  ibi 
peculiariter  celebraretur .     Pars  erat  ergo  fpecialis  cultus  divini  ,  ut  in  eo  lo- 
co facrirlcia  Deo  ofFerentur'>  qua  radone ,  immediatus  honor  ei  exhiberetur,  &  hunc  1 
cultùm  ita  acceptavir,ci\m  facrirlcia  alibi  oblaca,(excepto  cafu  aliquo  extraordinarioj 
qualis  erat  ille  1  Rjg,  18.  )  prorfusrejecerit.  Si  autem  (ìc  fé  res  habeat  in  Locoì 
&.  ejufmodi  rebus ,  quidni  Se  in  Tempore ,  cùm  ratio  ubique  fit  eadem  ?  nem  pe  ,  quòd 
Deus  hoc  fibi  tanquam  quid  peculiare  vendicet  ;  &  uc  fibi  offererur  in  iìgnum  ac 
fpeciale  honoris  immediati  teftimonium  poftulcc.  idque  antequàm  cuiquam  ufui 
parciculari ,  feu  exercirio  religiofo  fpeciali ,  applicecur.     Tempus  ergo  hocceJ 
Dei Tempus  eft,  edam  antequàm  aitu  in  religiofis  exercitiis  infpenditur:     Et| 
quia  ad  Deum  peculiariter  pertinet»  ideo  tranfigendum  eft  piis  exercitiis  ,  fi  ve  più  I 
ribus,  fiye  omnibus,  tum  privatis,  tum  publicisj  ut  ita  Deo,  ejufque  glorisi 
fpeciali  modo  aitu  impendatur:     Nam  licec,  fine  aliquo  pietatis  exercitio  ritti 
non  poffìc  in  Dei  honorem  impendi  &  collocari  ;  à  pietatis  tamen  exercitiis  di 
ftinguicur,  Se  diftincìèconfideratur ,  &  poftulac  divina  officia  in  ipfoperagi  :  Qui 
re, lice t  nonfeparetur  adu ab  omnibus  officiis religiofis,  prcut  tamen  ab lisdiltio 
guitur,  &  in  fé  confideratur,  eft  edam  Pars  cultus  divini,  feu  Pars  honoris im 
mediati  Deo  exhibendi.     Unde  eft  quòd  a&us  religiofi,  eo  tempore  pera^i,  du 
pliciter  fiant  attus  culrùs ,  &  Deo  grati  Se  accepti ,  tum  in  fé ,  tum  quia  Tempor 
fpecialiter  prseftituto  peraguntur,  le  iis  cranfigitur  totum  illud  Tempus  concilimi* 
quocies  recurrit ,  quod  Deus  fibijfpecialicer  refervavic. 

De'\n>  Quòd  hoc  Tempus  Prtcipuum.Solenne  ricè  obfervare,  fit  DeumcoIenB 
hinc  Iiquet  ,  quòd  fit  morem  gerere  prsecepto  morali  prima;  rabula  Decalo]»» 
Nam  ab  omnibus  conceditur ,  praccepta  primae  Decalogi  tabula? ,  immediacuij 
Dei  cultum  &  honorem  fpeclarc  ;  &  omnia  ibi  mandata ,  five  fint  acltiones ,  fiv 
x«  alia;  >  five  extern*,  five  intern*,  eflePaiccs  cultus  divini  ^  quia  Deum  in 

media 


Cap.  XV.     Temperi*  Solenni*  obfervatio  efl  pars  cultiis.      9  55 

mediate  refpiciunt ,  &  in  Dei  honorem  iramediatum  £unt;  /une  enim  Partesho- 
magii  requilici .  Quod  &  >  ex  abundanti ,  hinc  confirmarur ,  quòd  Pofitivum 
DeiPraeeeptum  cercmoniale  potile  rem  aut  a&ionem ,  pura  lignum  cedrirum  , 
hyflbpum ,  &  dibaphum  coccineum ,  lotionem  veftimentorum  >  fanguinis  afper- 
fionenij  &c  reddere  cultus  divini  parcem  .  Hoc  autem  multò  raagis  facere 
poteft  praeceptum  Dei  morale,  quale  eft  prseceptam  Decalogiquartum  ,  faten- 
tibus  etiam  iis,  qui  hìc  nobis  contradicunt  :  E:  notum  fatis ,  quòd  iftarum  & 
ejufmodi  praecepuonum  ceremomalium  nulla  dari  potile  caufa  aliqua  morahs  & 
racionahs  ,  praeter  hanc  unam  ,  Dei  fcil,  fupremi  beuepiacitum .  Hujus  au- 
tem deterrmnationis  temporis,  &  prseceptimoralis,  darà-  ac  diftincra  aiììgnari 
pottft  ratio  moraiis  ;  &  facile  oftendi  poteft,  ut  e*  antedicìis  liquec,  quan- 
tum conducat  ad  Dei  g!onam>  &  noftram  ipl"  rum  falutcm  aeterna. n  piomo- 
vendam . 

Tatiè  ,  Quòd  obfervatio  Dici  determinati  Cu  Pars  cultus ,  exeo  liquet,  quòd 
in  culiu  n  Dei  fpecialiter  mandetur  .  QjòJ  fpecialicer  àDeo  lìt  mandarusiple 
dies  ,fupra  explicatum  ,  &  fufius  poftea  ,  cùm  de  D$<  Dow/w/Vo difputandum  eric, 
probabuur  .  Hoc  videtur  certum  ,  &  à  quibufdam  nobis  hìc  adveifantibus  con- 
cedimi eft,  quòd  mroirum  ,  Praecepto  morali  mandiit  Deus ,  ut  unus  diesincir- 
culo  feptimanae  Deo  dicecur  ,  &  religiose  in  Dei  honorem  tranlìgatur  :  abolito 
autem  die  feptimo,  jure  fuccedit  dies  primus,  qui  eodemnititur  fundamento, 
quo  prior  dies  feptiwus&ulrmus.  Quum  er^ò  dies  feptimae primus  ncnminus 
nitatur  authorùate  divina,  quàmprius  nixus  fueratdies  praecisè  feptimus,  appa- 
ret,  hujus  diei  obfervaiionem  effe  cultus  divini  Paitem:  Qjia,  fine  piaecepto 
Deinihil,  utut  neceflarium  ,  effe  poteft  Pars  cultus  ;  &quicquid  die  mandat  libi 
offerri  in  fignum  honoris ,  utut  in  Fé  non  admodum  neceflarium  ,  fit,  propter  ejus 
mandatum,  qui  umeus  eft  cultus  author,  cultus  pars. 

h  Quarto  ,  Quòd  non  eft  mera  cultus  Circurnftancia ,  eft  cultus  pars  (  de  eà  re 
loquimur,  qua?  circa cultum  nectflar;òobfervandieft.  )  At  Twpiishoc  Prxcipuum 
Solenne,  non  eft  mera  circurnftancia.  Ergo,  &c.  Majorm^ncn  negatami  Ad- 
verfani,  qui  ideo  nolunt  hunediem  cffeParttm,  quiajudicant  effe  mcram  cultus 
Circumftantiam  .  Minor  ex  iis  omnibus  irgumencis  conftare  poteft,  quibuspo- 
ftei  Lib.  1 1  I.Jprobabimus,praeccptum  de  Sabb.uo,(eu  de  Tempere  Precipuo  Solenni 
obfcrvando  ,  morale  ette  ;  Et  ex  lisrationibus  ,  quitxis  manifeftum  faciemus, 
Lib.  IV.  praeceptum  quartum  de  Sabota  ,  feu  de  Ttmpor;  hoc  Sterni  landitìcando, 
ielle  morale^  Et  porrò  exeo  conftat,  quói  fu  hoc  Icmpus  fubftantia  prcecepti 
divini,  imòpraecepti  decalo^i  :  quod  autem  expreffe  ira  à  Deo  mandatur,  non 
tft  pura  pura  Circumftantia.  QjòJobreivatio  lempons  Solennis  (ìt  iubftantia  vel 
«flèntia  praecepti  Decalo^i  qiuici,  exdicendis  Lib.ì  r.impnmifC./p.XLIJ.mani- 
:teftumcric.  Lidcniquc,  fi  mera cflTct  circumftantia ,  facile  mucaripoflcc  j quod ca- 
rnai non  eft  admictetidum . 

1  Quinte  ,  Oblervatio  Sabbiti  ,  feu  Temporis  Solennis,  eft  Virrus.  Ergo  non 
eft  mera  C  rcumftantia  ,  lld  Pars  cultus.  Cwifiqumtiam  non  n  gabunt  Advtriaiù  , 
iqui  haec  oro  Synonymis  habent ,  ^Antectàevts  fic  confirmatur.  i .  Quod  eft  obe- 
dientia  Dei  praecepto  piatita,  eft  Virrus.  At  oblcrvatio  Sabbati  ,  feu  Tempo- 
R*  SolTunib  eli tìb.-dwntiaQjutop  x. epto  predirà.     Lrgó.  Ai/'/.tr  cxcocor.ftat, 

V  v  qudd 


3 J6       Tempori* Solenni*  obfervatio eft pars cultus.       Lib.  IL 

quòipraeceptum  decalogi  quartum  obfervationem  Temporis  Solenni*  injungat ,  ut 
poftea  probabinus.  Major  negari  nequit  ,  cuti  virtus  lìc  Deo  morem  gèrere. 
Audiatur  Nitbanael  Jmfonus  ,  qui  Pag. 87.  fic abundè  probat  obfervationem  Sab- 
biti ,  virtutem  effe  ?  ex  eò  quód  fi:  tale  cultus  adminiculum  ,  quod  impedimenta 
cultus  removet.Sic  ille.  1  .Q^od  eft  opus  bonum,  obedienti a  mandati  Dei,  illud  eft  vhtus\ 
funt  enim  Theologi sfere  hacfynonyma^  bonum ,  bonum  opus  (3>  virtus  ,  &>>  Sed  remove 
re  impedimenta  pietaiis  eft  opus  bomtm.y  &  obedientia  mandati  Dei  >  ut  abftinere  àciboii 
àie  fupplicattonis ,  <$c,  2.  Poftto  virtutis  objetìo formali  ,  poniter  nHus  virtutis  ,  ìà 
eft ,  mandato  [pedali ,  feu  exprejfo  inftituto  Djì  :  at  qukfcere  in  Sabbato  ,  prò  obje&Q 
formali  habetmandxxum  Dei ,  ££c.  Ergo  eft  aElus  virtutis.  3.  Qjodesl  effeEiumvir* 
tutisperje,  illud  e  fi  virtutis  aElus  ;  Sed  quiefeere  in  Sabbato  ,  abfì'mere  àctboindiefup. 
plicationis  >  eft  effeElus  virtutis ,  qui  fit  obedimdi  caufa.  Ergo.  4.  Cujus finis  inter* 
nus  3  proprius  ,  ad<equatus  ,  e  fi  virtus,  opus  bonum*  imo  omnis  generis  exercitia  pie] 
tatisy  illikeft  virtutis  opus  j  quia  poftto  fine  interno  >  proprio  ,  adaf.juato  ,  poni  tur  fii\  }: 
nitum.  Ergo.  5.  Cujus  oppofiturn  (Ex.  Gr.  non  ve/ci  de  arbore  fetenti  a  ante  lap  fuma  "' 
ep  erari  in  vocationis  laboribus  )  eft  vittum  feu  pecca'um  ,  tllud  eft  virtus ,  feu  pietas % 
Authoris  collega.  Pag.  74.  ubi  ceffatio  fanEìa  eft ,  opus  nonfanElum  declaratur.  Sed}  ($c. 
Ergo.  6*  ^Abftinere  amalo  eft  virtus  \  h*c  enim  eft  deferiptio  virtutis  t&ù*  ÙQxieto-K 
t5  fi*»i»s  j ut  ex  Ro'éthio  docent  logici  :  Virtutis  eft  vhiumfugere,  £Tc.  Videatur  Pful.  34 , 
Inft.  Ergo  virtus  eric  non  facere  ullum  opus.  J^//>ow^oexeodem  ilid >  Nifi  ver  - 
tus  e(Tet  non  facere  ullum  opus  dk  Sibbati ,  obfervatio  Sabbaci  fub.  V.  T.  non  fuifc 
fet  virtus,  neque  cultus  Dei,  neque  opus  bonum.  2.  Abftinere  ab  opere  malo  > 
eft  virtus  proculdubio.  At  operariin  Sabbato  eft  malura  propter  Deiinterdi&um. 
3.  Edam  ab  opere  licito  abftinere,  eft  opus  bonum  ,  quando  fit  in  talem  filiera  , 
riempe,  ad  morem  Deo  gerendum  ,  &ad  Religionis  exercitia  peragenda ,  acad 
Deum  folenniter  coiendum.     Inft.  2.  Virtus  proobjecìo,  quod  cavendum  eft, 


virtus  non  erat  in  Adamo  abftinere  abarbore  feientiae  boni  &  mali:  Neque  virtus 
fuifletin  Abrahamo  fuum  mattare  rilium  ,  mandale  Deo  Gen.  21* 

Sextò,  Modus  omnis  pecularis,  aut  medium  peculiare  colendi  Deum  ,   quod 
àDeo  inftitutum  eft  ,  eft  Pars  cukùs.     Hascenimfpe&antadprirnam  Decalogi 
tabularci  ,  quae  de  cultu  Dei  agit.     At  obfervatio  Sabbati ,  feu  Temporis  Prxcipì 
acSoIennis  ,  eft  modus  peculiaris ,  feu  medium  peculiare  colendi  Deum  >  ut  coB* 
ftat;  &eftà  Deoinftituta  ,  ut  poftea  probabitur ,  &  ex  diesis  Iiqucc.  Ergo  ,&c. 

Septtmò ,  Quum  ad  fan&ificationem  Sabbati ,  feu  hujus  Temporis  Solennis ,  tot 
exercitia  pietatis  requirantur,  cè.mpublica,  tum  privata  , ut  declarabimus,quuffl 
de  San&ificatione  diei  Dominici  ageraus  Lib.  Vi.  ipfa  illius  temporis  fan&ificaùo 
feu  obfervatio  ,  non  poterit  non  elle  pars  cui tu$  divini.  At  verum  prius»  Ergo,&C 
Confequentia  firma  eft. 

Ottava,  Ipfi  Adverfarii  tantundem  nonnupquam  fatenrur.  Dicunt  enim  aliquan 
do,  ld  quod  prseceptum  eft  effe  cultum  >  fi  propter  prseceptum  fiat  ♦  At  in 
fentnus  ,  obfervatio  Sabbati  feu  Temporis  Soknnis  eft  mandata,  idqueinpriro. 
j&calogi  tabula.  Ergd  eft  Pars  coleus?  fi  propter  pr*cer>tum  fiat.  Dein,  dicunc  Sab 

hat 


Cap.  X  V.     Tempori*  SoUnnh  obfervatio  eft  pars  cultàs.     $  5  7 

bau  violationem  eiTeimpiecacem&frofanieaccm.  Ergo  ejus  obferv3tio  &  fancìifi. 
Cat.oerit  pars  cultus. 

Plura  4!'guiTienc2   non  eft  qaod  addarti  ,  quum  AcutifT:  Natbanael  Jonfinus. 
Pag.  97:  98>99-  fufiùsac  mulcisargurnentis  hoc  evinca:.     Verba  non  gravabor 
od'c,  utillisfuccurram  quibusliberilleadmanusnoneft»     Hoc  ergo  pro- 
bjc  di*  argu  nencis.      i.  Quod  eft  opus  bonum  prima  tabula  >  obedientia  exprefji  (j 
Ufficiali*  mandati  Dei ,  imo  quod  obedientia  man dat or um  Ddappellatur  àSp.S.  illud  eft 
meuitus  Dei  :   Hacenim  aqui p  oli  ent  fere  Tbeologis  &  authori  etiam,  ut  alibi  probavimus, 
MMinor  con  fiat  ex  Neh.  9:  i$jI4*  &  Exod.  16.   Ubi  rcsfanEta,  fanti  us  di  ts  voca- 
tur  ,  fen  otfervatio  fanBa  òbjttlivè  &  fubjeBivè  Jcf.  56: 2»  5 ,7«    Sic  etiam  obedientia 
dici  tur  Jcl.  $6:  2.  <Sfc.  <2  mandai  orum  Dei  obfervatio  Exod    16:28.    Nec  abnuit  au- 
thoris colhg  :  p.  1 54    Sabbatum  ex  juffa  Deieratcefjatio  fantla,  i?  dies  proclamabatui 
fantìus.  Levit.  23.   in  quo  agendierant  cottm  *is  TntylvrtùiTtìi  *}*■*%$.   2.  Quod  eft 
peculiaris  modus  ($  medium  coli  ndi  Deum  fecundum  injiitutum  Dei  j  eft  cultus  Dei.   Sed 
obfervath  &  fantìificatio  Sabbati  eft  modus  &  medium  peculiare  colendi  Deum  9  fecun- 
dum  in  fi  tutufuij.fi  us  Dei,   tum  fib,  V.tum  fub  N.T.  ut  alibi  probavimus      Major 
conftat ,  quia  media  &  modi  colendi  Deum ,  funt  obedientia  prima  tabula.     3 .  Sanai - 
ficatio  rei  fantìaficundum  prima  tabula prxceptum,  eft  cultus  Dei ,  jìc  authoris  Collega 
de  Sabbatop.C)^:  quod  prteeptum  eft  »  eft  culi us  j  fi  propter  praceptum  fiat.     %Atqui 
fantìificatio  quieti s  [ub.  V,  &  fub  N.  T.  eftpracepta ,  ut  idem  agnofeit  p.  22-  de  fatb* 
Ergo,  probi  Quia  alias  &  jejunii  fantìificatio  <$  dia  euebariftici  celebralo ,  non  eftet  ti- 
tulocultùs  Dei digna  :  C  tamencefjarepr.pterpracepum  Dei  eft  cultus  De/,  ut  rur- 
fus  docuit  authoris  collega p.  1 25  •  &  94.    4.  Quod  eft  mày/ù  concurfus  <f  confluxin* 
compendium  tyfynopfis  omnium  exercitiorum  pietatis  ,  illudeft  cultus  Dei.     Sed  Jantli- 
ficatio  Sabbati  eft  concurfus  omnium  pietatis  exercitiorum,  Prob.quia  Sabbatum  in  deli* 
cias  Spiritus  convertendumesl.  Jef.  58:  i$.  Quid  autem  funt  deliei  a  piorum  ?  Nunquid 
univerfa pietatis praxis  Prov.  21:  15.   Pf.  1 19:  &  1:  2.  UJque ad lacrimas ,  dolorem 
de  peccai is  O1  jejunia  Jer.  8:18.  Zech.  8;  1 9,    Unde  cum  fantìificatio  S abbati  requi- 
rat  omìiis generis meditationes facras ,  precat'unes pubi/cai  & prh.it ai ,  verbi  divini  dif- 
\penfationem;  tffubV.  T.  duplicata  j acri fida  quotidiana  & e.   Confequitur,  quod  Sai* 
iati  farcii ficatiajìt  confiuxustj  e ompages  omnium  pietatis  exercitiorum  — -    5.  Quod 
Synecdocbicètotum  Deicultumdefignat ,  feti  totani  praxin  pietatis  >  illud  ipfum  eft  cul- 
tus Dii ,  feu  praxis  pietatis.     Sed  S abbati  obfervatio  Svnecdocbicè  defignat  omnem  cul- 
tu  n  Dei  jef  56:  2,4, 5, 6, 7.    [ef.66.-23[.  C°"/<>'''"tffRiveco^Spanhemio  , 
6.  Quod  fit  ex  fide  fecundum  prima  tabula  mandatum  ,  ad  Dei  glorìam  ,  illud  esl  cuU 
tus  Dei.  Sed  obfervatio  S abbati  abunoquoque  h~deli  fit  ex  fide ,  fecundum  mandatum  pri- 
ma tabuU  >    t'nftituto&fraxi  ^poftolorumjub  N.  T.  co\ifirmatum  (D'c.  Ergo.    7.  Quo 
Deus  cohtur  infiiritu  V  ventate  ,  fecundum  illud  Joh.  4:  24.  Illud  eft  cultus  Dei.  Sed 
ytr fanti tficationem  Sabbati  Deus  kfidelibus  colitur  infpiritu  O1  vo  itate  (idaue  aque  fub 
V.  ac  fub  N.  T.    __  )    Ergo.  8-  ^Acius  ,  cuius  ob;cclum  formale  eft  mandatimi 
yrima  tabula  legis  Morali s  .  ille  eft  cultus  Dà.  Sed  fantiificatkr.is  Saltati  quoéd  V(rc 
Hdeles  ,  objetlum  formai  e],  esl  mandatum  prima  tabula  ,ab  LApoftJis  fub  N.  T.  dottri- 
nata exemplo  conftrmatum.     Ergo.  Minor probatur  ex  Collega  dutbórij  ^.94.  quod 
praceptum  tsl ,  cultus  Dei  eft  ,  fi propter  praceftumjiat.     Addo  Pf.  I  19:  4,  9.    Quo- 
taodopurat Jervabit  vias  [uasjuvoiis  ?  Quaritpropbeta.    Si  dirigat  <as  fecundum  ver- 

Vv  2  bum 


358        Tempori s  Solenni/  obfervatio  eft  pars  cukuS.     Lib.  I  « 

bum  tuum,  refpondet  ipfefìbi.     9.  Cujus  media  <$  injlrumenta propria  feu  appropriata^  [ 
funt  exercitia  pietatis  }preces ,  meditationes  ,  lecl'o  verbi  Dei  &c.  illud  eft    cultus  Dei.  I 
Sed  media  <?  inflrumenta  Appropriata  ,  feu  requfóaneceffariè  ad  S abbati  janclijtcatio* 
nem  ,  funt  quavis  exerchia  pietatis  Jef.  58:13.  Pfal.92    Exod.  16: 2o.     io.  Cu- 
jus finis  internus  adajuatus  ejì  excrcitium  <2  incrementun  fidei> [pei  ,  charitatis  erga 
Deum& proximum.  Ergo.    Erga  tìiu ni >  tenemir  enim  Deitm  diligere  ex  tote  cord: , 
omnibus  viribus  ,  omni  coghatione.    Match.  2  2:  38.  &  ineum  finem  toto  die  precibus  ,  I 
meditationibus ,  (y  e.  vacare.   Ergi  proxinu  n,  quiatenemur  alti  alios  intueri  «$tjzc- 
£òivr(jc.h  rrji  kyonni',  Ebr.  io.  ut  fat et ur  Autborì 's  collega  \  V  Eleemofynas  in  paupe- 
res  conferre,  1 1 .  Omne  medium  prima  tabula  injun&um  ,  cujus  efft&us  proprius  eft  fa~  ^ 
luti s  prometto  Phtl.2:  1  2-  illud  ejì  cultus  Dei.  Sed  ejfeftus  praxeos  Sabbati  spirituali  s  eft  ■ 
falliti s  promotio  Jef.  5  5;  2  j  5?  6 .  Eadem  mens  ejì  cateebefeos.    I 2 .  Quod pertinet  adpr'u  j 
mamlegis  morali*  tabulam  ,  ut  pus  ,  ejì  cultus  Dà.     Sedfantlificatio  Sabbati  pertin  p± 
adprimamlegtsmoralistabida.n  »  utparsejis,  Ergo*  Con fequentia  certa  eft ,  qidaqwd 
dici  tur  de  toto  homo gemo,  eli am  de  parti  bus  dici  tur  ,    fecundumlogicos  ,  ut  fupra  dì  cium 
efl.     Minor  probatur  ubi  docuìmus ,  quartum  praceptum  quoad  fubftantiam  effe  jurisi 
perpetui)  (?c.  13.  Qua  praxis  eft  fignuminternum  flatus  gratta  feu  beatitudini s  unicuì-* 
quefe  infpirifu  &  versiate  exercenti  ,  ime  &  adoptionis  &tcrn& ,  illa  eft  cultus  Dei  :  pro-^ 
batur  Major  Miceli.  £.  4.  &c.  beati lugentes  , (fede  quacunque  praxi  Match,  f.pra- 
dicatur  beatitudo  ,  lilla  e  fi  cultus  Dei,  autbonumopus.  Mtnor  probatur  Jef.  56. 2, 
5>  7*      1 4.  C//.7X  rf#/Jx  objeelum  occupans  funt  omnis  generis  e  xercitiapie.tatts ,  illud  efl 
cultus  Dei.  Minor  conflat  ex  Arg.a^.      15.  ±Aut  bene  agit  Titiusaut  male  ,   farteli  fi. 
e  andò  Sabbatum  >  feu  diem  Dominicum,  per  omnis  generis  exercitiapietatis.    N  ce  enim 
daiur  medium ,  cum  omnis  aHus  bumanus  in  individuo  fìt  bonus  vel  maltts  :     Si  bene  ,  E. 
colitDeun'y  quia  confecrat  diem  Deo.  Rom.  14.    Simile.  E. peccai.     16.  Cujus 
oppofitu  n  efl  prof anitas  &  impietas  ,  ili  td  efl  cultus  Dei.     Sed  oppofltum  f aneli fkationì* 
Sabbati  ì  feu  violati  0  diei  Dominici  »  e  fi  prof  anitas tf  impietas ,  fecundum  auiboreim 
Pagrz2>  libelli  fui.    Ergo.     17,  lAbfurda  fequentur   I.  Prax'm  dici  Dominici  effe 
i)s\o^iirKeiìcit  <&  fuperfUtionem  :    Omnis  enim  cult us ,  vel  modus,  vel  medium  cultufi 
divini ,  qui  non  efl  à  Deo  inftitutus,  efl  i}i\>9 £*?*<* x  :     Nec  fohit  a.ttbor  boc  argumen- 
tu \n  in  libello  Pag.  54.  ubi  illud  Jibi  objicit.     2    Ergo  oppofitum  effe  tmpietatem  nulla- 
r  atione  probari  potè  fi  i     3,  Sì  qui  s  noli  t  Sabbatum  f aneli;  kart*  non  peccali  t  proprie  &. 
dircele  contraDewa.     4.  Nec  eft  quo  1  dote  ant  pii  (eofao  Propheta  Pfal.  yi.   modo,- 
conerà  ce  folum  peccavi  )  fi  quando  Sabbatum  non  obferjaverint ,  &  ruisconfe(Jtonìbus\ 
hocinferant.     5.  Nec  quod  implorent  auxiltu?i  gratta  divina  ,  ut  debito  modo  fancliji^ 
cent  Sabbatum ,  cumfitonus  f  ielle  &  leve ,  ex  Atthoris  jententià,     6.    Licebit  ergfc 
perconfeientiam  laborare  in  S abbaio  ,  ut  collega  authoris  in  Ebr.  4.  docuit ,  iterumqae 
in  libro  de  Sabbato.     Imo  naves:  contende  re??  currus ,  pifeari ,  vinari ,  Or  quid  non  <* 
y.En  Ira  laborari  in  Synodis  &  Clafibus paftores,  &  obtundere  Ordine: ,  ut  profanatio* 
nes  S abbati  removeantur  &  multlentur  ,  c-\m  S abbati profanationes  proprie  loquendo  nuW 
la  fìat,     8.  Periculun  effe  ne  adJHdaifmum  relabantur  Auittores  noflri ,  aut  in  peccato 
i)t^9^rKHxi  hareant ,  cum  quotannis  quartun praceptum in  catechetici s  conctonibus  & 
catecbi^ationibus  bublicè  &  privatim  espile amus ,  &  liberis  ab  infamia  inculcarmi**  Sic  j 
ille.  Acque  ita  abutidè  confir matur  vcritas. 

GAP* 


Cap.  XVJ.        Coitrarisrationes^.^/k/exam.        359 

C  A  P.      XVI. 

Expenduntur  contraria  Adverfantium  Rationesj 
lmprimis  1).  Wallal. 

TTUic  noftraejam  explicat^  &  conformata?  aiTertioni  opponunt  fefe  ,  non  modo 
JTX  Antifabbatarit  \  fed&"  ahi  quidam  ,  quibus  nobifcum  ,  quod  ad  principal  m 
quxitionsmaitinet:,  facis  convenir.  lmprimis  ClaruT.  D.  M'ali te.ts  >  in  Divertanone 
de  q  tarlo  Frxccpto  ,  Caj>t  IV.  Pag.  95.  &c. 

Probat  co  Opite  Vir  ClaniT.  unum  diem  feptimance  obfervandum  effe,  vi  quarti 

proscepti  ;  ac  tandem  venie  ad  eorumobj?cìionescxaminandas  ,  qui  non  hserendum 

eflf;  fentiunt  in  numero  dierum  feptena  io  .     Eirum  autem  objecìionum  prima  & 

precipua  haec  elt:     Quòi  ex  hàcdoftrinA  feq.ii  vuieatur,  non  omne  difcrimen 

dierum,  polì  adventu  n  Chrifti ,  effe  abohtum .     Nam  il  unus  è  feptemdiebus 

h^biomadisconfecranduseft  divino  culcui,  diesilleeritlongè  diferetus  abaliis  fex 

diebus  •  quum  tamen  Apoftolus  .  R^m.  14:  5.   Gal.  4:  io.  diferiminationem  il- 

Um  dierum  >    tanquam  cum  libcrcate  Chriftianà   pugnantem  >    aperte  videatur 

condemnare .     Ad  quam  objecìionem  non  diffìcile  eft  refpondere .     Et  ClanfT. 

WaU  ts  oprimc  obje&ionem  in  ipfos  Adverfarios  retorquet  :    Quia  illi  concedunt , 

ad  fubftantiam  Se  moralitatem  prrcepti  pertinere  ,  ut  certi  dies   divino  cultui 

deftinentur;  &negari  neqait  ,  certos  illos  dies  à  caeteris  diferiminari .     Quando 

autem  ad  rem  progreditur  Pag  9$.  Fatetitr  ex  iliis  loci 's  ft qui  ,  omne  difcrimen  quo* 

runvis  dieriw  ,  per  Cbrijìi adventum  effe  abolitum ,  quatenus  feti,  in  eis ali  quid  e  eremo» 

ni.de  aut  rdi^ojum proprieditlam  continebatur:     Nos  qtudem  lubenter  concedimus, 

fublatum  ed?  >  per  Chrifti  adventum  ,  difcrimen  omne  dierum  ceremoniale  :  Hoc 

eli,  nullum  nuncdiemalii  praeferendum  effe,  autabaliodifcriminanduro ,  prop- 

teraliqnid  ceremoniale:  SedquòJ  omnedifcrimen  quovumvisdierum  ,  quatenus 

1  fcil.eftiniis  aliquid  r^ligrofum  ,  per    Chrifti   adventum  fublatum  (ìt  ,    proptet 

dirti  Superiori  capite  ,  concedere  non  poffìi  nu«;.     Et  quomodo  ipfe  D.  Walem  hoc 

1  conc.dj  e  j  nedumaiXererepoffit,  qui  affcrit&  probat,  morale  effe  vi  quarti  pra?- 

cepti,  utunusdiesincirculofeptiman^eonftanterobfervetur  ;  &agnofcic,  diem 

f  Dominicum  effe apoftolicx  iiiftitucionis  >  Ego  quidem  non  video.    Erenim,  fi,  vi 

»  quarti  praecepti  >  unus  fit  m  heb  Jomade  obfervaidus  dies ,  Se  dies  nunc  Dominicu* 

ne  Apoftolicae  inftitutionis  ,  diferiminatur  proculdubioille  dies  abaliis  \  Se  hz- 

btt  in  fé  quid  religiofum  proprie  dicìum,cù  n  mandetur  in  primi  decalogi  tabula . 

Ju.leienim  (inquit  porrò  )  in  Va  :  Tel.  ad  obfcrvaiiomm  dia  Sabbathi  acnVquo- 

'■    rum  fc  fior  um  ,  tanquam  ad  partem  divini  cultus  ,  (3 facramentali.i  figna  t^jìr.e  regene 

rationis  ad/ìringebantur  ,  adeo  ut  non  tantum  dies  fropttr  eultum  y  (ed  ttiam  iffa  qui* 

u  &  celebrano  di  et  per  fé  effet  illis  relig'ofa.     i\ejp.  Si  Judx.  ad  oblervationem  diei 

Sabbati,  (  dealiisfeftis  nonhicloquimur)  tanquam  ad  partem  divini  cultììs,  vir- 

turequ  irti  praecepti  adltncìitutrint,  quidni  &  nos  1  Praxeprum  morale  eft  ,  Se 

perpetuò obligans,  ac  femper  ejufdem  efficacia?.    Er^ó  ,  nonniinus  nos  obligjrc 

«idetur  adhanc  obfcrvationem ,  tanquam  ad  partem  cultus,  quàm  Judxos.   Si 

Vv  3  dicaci? 


360  Contrariai  tationes  D.  WaBti  exam.'  Libi  IIé 

dicatur  >  eosobftritìos  fuiflead  Sabbathi  obfervationem ,  tanquam  ad  partem  cui. 
tus  ,  non  vi  legìs  moralis ,  fed  vi  legis  alicu/us  ceremonialis.  Bjfp.  Tum  manus  da. 
bic  D.WaU-isadveiforiis.  Ec,  quaelo ,  qiuenani  fuerat  illa  lex  ceremonialis?  Ec 
quas ratio  ,  cur  lex  ceremonialis  reddere  poiììc  aliquid,partem  cultus  divini,cùm  lex 
moralis  id  non  poilic  efficere?  An  efficaciòr  efl  lex  ceremonialis  moraltfSi  dicatur, ob- 
Urictos  fuifle  eos  ad  Sabbathi  obfervationem  ,  tanquam  ad  partem  divini  cukus 
ceremonialis  Rgfp,  Tum  icerum  vincent  Adverfarii,  &nihil  ad  eorum  objecìio- 
nem  refpondebicur.Quare ,  non  minusnobis  quàm  Judseìs  videtur  diei  celebratio  per 
feeffereligtofa. 

Oftendit  poftea.  Rine  non  confequi-,  aliquod  dicrum  diferimen  t  in  alias  f tilt s  non 
poffe  objervari ,  quemadmodum  aliquod  etborum  diferimen  etiam  fub  N.  T.  baheri  potefi, 
Nam  quemadmodum  intemperantia  in  cibo  £$  potu  nunquam  efi  licita  ,  ita  quoque  tempom 
reluBus  alio  cibi  ac  potus genere  ,  quàm  tempore  l<ttiti<£ & profperitatis  unndum  efl  , 
&  citatis  ad  haec  probanda  ,  Efai.  2Z-  12,  Dan.  10:3.  Lue.  10:35.  Exiislncis 
perfficuum  efi  (  inquit  )  et  fi  ciborum  diferimen  >  quodfub  V.  T.  propter  ceremoniam 
accurate  obfervandum  erat ,  poft  Chrijli  advinium  fublatumfuit  ;  non  tamen  omne  dif- 
erimen obeaufas  alias  morales  ,  etiam  religio fas  ,  inslitutum)  propterea  fuit  iliteiturn, 
Rffp-  Verumeft»  nontolli  omne  diferimen  neque  ciborum  neque  dierum;  im- 
prirais,  non  id  diferimen  ,  quodinlege  morali  fundacur ,  &  propterea  perpetuò 
manet:  Uri  temperantia  in  cibo  &  potu,  lege  morali  mandata,  fempereft  licita» 
&intemperantjafempenllicita.  Quare ,  diftin&io  uniusdieiin  circulo  feptimanae 
àczeeris,  femper  manet,  quia  fundatur  in  lege  morali  :  Mandaturenim  ejus  diei 
obfervatio  in  quarto  deca logi  praecepto  ,  utiipfe  probat.  Haec  ergo  prò  nobis  fa- 
ciunt;  &clarèevincunt,  nontolli, per Ghrilti adventum  ,  diferimen  dierum  Mo« 
rale  &  Religiofum  \  fed  tantum  ceremoniale. 

AdditPag.  9f.  xAtqueita.  etiam  dicimus  ,  etfi  ceremoniale  dierum  diferimen  pofi 
Chrifii  adventum  f ubi  atum  efi  ,  non  ideirco  omne  omninò  dierum  difertmen  ,  quod  prop- 
ter caufam  religioni  s  inftitui  tur ,  effe  abolitum.  B^fp.  Rette  ,  fi  verba  illa  propter 
caufam  t\eligionis defignent  finem  immediate  rcligioium  :  Nam  hinc  clarè  fequitur-: 
non  colli  per  Chrifti.  adventum  ,  Sabbati  à  reliquis  feptimanae  diebus  diferimen 
religiofum  ,  cùm  inftituatur  tanquam  pars  cultus  moralis  ,  vi  quarti  prsecepti. 
Verum, 

Hxc  ita  corrigere  videtur  in  fequentibus ,  dicendo.  Non  quod  ipfa  obfervatio  unim 
ex  feptem  diebus  ,  aut  typieafit ,  aut  per  [e  divini  cultus  pars  ,•  fed  quia  efi  divini  cultus 
non  minm  fub  novo ,  quam  fub  Veteri  Tefiam.  neceffaria  circumftantia  f  ut  potè  fine  qua 
cultus  publicus  a  DeoinEcclrfiJ  quoque  novi  Tefiam:  infiitutus  ,  exerceri  non  potefi, 
Bjfp.  Quod  obfervatio  unius  ex  feptem  diebus  non  fitrypica,  lubentes  agnofei- 
mus  ;  fed  quòd  non  fit  divini  cultus  Pars ,  dicere  non  poflumus.  2.  Quód  fit  di. 
vini  cultus  circumftantia  neceffaria  phyficè  fcil.  concedimus ,  kd  quod  pra^terea 
nihil  fit ,  quàm  mera  circumftantia  »  concedere  non  poflumus  :  nam  non  Ioquimur 
hiede  Temporeindeterminato ,  quod  naturaliter  &  phyficè  eftcircumfta.-jtia  huia 
ant  illi  cultus  exercitio  neceffaria  $  fed  de  Tempore  determinato  idque  à  Deo  ,  tum 
quoad ejus durationem &  Frequentiamo  tum  quoaddiem  particularem  ,  quod  neceL 
faria  efl  cultàs  in  genere  circumftantia  moraliter  &  theologicì  :  Dico  cultus  in  genere  ; 
quia  quasdara  cranc  exercicia  religionis  typica  j  qua:  fua  habuerunt  tempora  morali.  , 


(Cap  XVI.  Con 
ter  &  theologicè  neceflaria  ; 
aut  14  menfisfecundij  in  qua 


Contraria  rationes  1).  fVaUtitxam.       361 


utdiesocìavuscircumcifìoni;  dies  mcnOs  primi  14, 
quodàmcafu  ,  neceflanus  erat  P  alenati  ;  nulli  autem  acìui 
Rel:gionis  ica  necciTarium  cft  cempus  hoc  (bienne  determinatimi  :  Nam  omnia  of- 
ficia cultus ,  qua?  eo  die  peraguntur^exerceri  etiam  poiTuncalio  quovis  die  :  NectfTa- 
riim  tamen  elt  culmi  in  genere,wojv*//V«r/,fcil.5c  theologicè  ;  atque  adeo  pars  cultus. 

Videbatfarisreponipotu:(Te»  Quòd  hoc  idem  dici  polfir  de  Loco,  quòd  fcil.  fic 
ì  jieceflaria  circumftantia  ,  utpote  fine  qua  cultus  publicus  à  Dco  in  Ledeva  quoque 
NoviTeftam.inftKutus  »  exerceri  non  poteft>  ideopaullo  poft,  hxc  haber.  Lo. 
corum  veròfacrorum  alia  ejì  ratio  ,  quos  ideo  Deus  fui  Novo  Tefiam.  piane  liberos  rtli- 
qmt  j  quia  non potuit  per  toium  erbem  de  eodem  loco  certuni prticeptum  duri  ,  cumpro  Ec 
cltfia  amplitudine  aut  confiitutione  ?  is  vari  ari  debeat  *  atque  alia  cjus  fit  ratio  tempere 
crucis,  quà'K  tempore  libertatis.  Refp*  1.  Quòd  Locorum  alia  ut  ratio  quàm  Tem- 
pori* v  et  itfìmam  :  Acfi  Tempus  hocnihd  aliujfit,  quàm  mera  circumlìantia,  non 
video  inquoj  quantum  fpectatid  de  q  io  nunc  quxritur,  kloco  differat:  Nam  ut- 
rumqtieeft  meracircumltantia,  &circumftanua  neceflaria  ;  adeo  ut  fine  utroque 
exerceri  non  poteric  culrus  publicus  jam  fub  N.  T.  à  Deo  inftitutus.  Quare  fi  pra?- 
cepto  morali  prxcipiatur ,  ut  certuni  tempus  divino  cultui  deftinetur ,  eò  quòd  fine 
eoperaginequeanr  exe'rcitia  culcùs  publici  j  quidni  &  praecepto  morali  mandari 
debeat  locusaliquis;  cu  m  non  magis  lìnceo  exerceri  poffint  cultus  divini  officia  C 

2.  Licet  non  poruem  de  eodem  Loco  per  univerfum  terrarum  oibcm>  dari  Praz- 
ceptum  aiiqaod  >  uti  nec  daiipotcft.de eodem  Temporìs  puncìo  ;  dari  ramen  po- 
tuit  pra?cepcum  de  diverfis  locis  ,  quod  fatis  efièt  zd  diftinétionem  unius  loci  ab  alio. 

3.  Appa-et  ergo>  diftingui  Tempus.  à  Loco,  vel  exeo?  quòd  de  Ho  exftct  pra?- 
ceptum  aliquod  morale?  de  hoc  vero  nullum.  Omnis  autem  obedienna,  Dei 
mandato  morali  prima?  tabula?  praeftita,  eft  religiofa ,  feu  cultus  pars:  Ac  pro- 
inde ,  cum  ipfe  probet ,  unumdiem  e  feprem  ex  mandato  Dei  >  Quarto  ,  putì  > 
praeceoto ,  obfervari  debere  ,  Religiofa erit  illa  obfervatio,  (cu  acìus  cultus. 

Ad  hoc  fic  ille  Pag.  96.  Id^nos  non  magis  urget ,  quàm  eos  cum  quibus  hic  agimus  ; 
(  nam  fialiquis  dies  ex  vi pr&:epti  quarti fìt fovanduJ  ;  ille  eodem  quoque  modo  reìigiofus 
1  trit.  R?fp.  Ucrofquea?quèconftringerehuncnodum  ve:  è  putamus  :  ncc  videmus 
•  quid  vd  ab  x\iuifibbatjnis  vel  ab  ipfo  reponi  poi  l'i  e. 

Pergic tamen.  l^tligiofìtatem a<tttmhu)us dui dic'mus  effe  mttiendam  ex  intentione 
prétziyenùs  Dei.  Sienim  Deuf  pr<ecipit ,  ut  tanquam  cultus  publici  pars  5  aut  Sacra  - 
mentalis  typus  ,  dies  ali  qui  s  obfervetur  :  Tum  e  A  ipfJ  religione  ($  intentione ,  qui  fr*- 
cipitur,  ejì  obfervandus  ;  fi  vero  tantum  ut  culus  publici  neccffariaO'  determin  ita  cir- 
*  t  ia  ,  aut  poli  tu  in  Ecclefà  ad  popali  <t  li  fica:  ionem  nece  ([aria ,  ut  muli  i  ex  noftrìs 
loquuntury  tum  eo  fj um modo,  &  ea  intentione ,  id quoque [acicndum.  Rjfp.i.  Con- 
cedimus  Religiofitarem  hujus  diei  metiendam  effe  ex  intentione  praxipientis 
Dei.  AC  quomodo  probabitur  ,  Deum  htmc  diem  non  praccepifte,  tanquam 
eultus  partem  ?  Concedit  Deurn  praccepifiej  ut  hic  dies  à  Juda^s  obfcrvare- 
tur  tanquam  cultus  publici  Pars,  idque  in  quarto  dccalogiprrcepto.  At  vero 
idem  Decalogi  prasceptum  nobis  praxipic  ,  ipfo  tefte  ,  obtervationem  unius 
diei  è  circulo  feptimanar.  Er»ò  etiam  prxcipit  >  utdiem  obfervemus ,  tanquam 
pirtem  cultus  publici:  Nam  nulla  ratione  probari  porelt .  idem  prasceptum  mora- 
le 1  qucuidieraoblervandura  injungit  >  diem  illum  alkcr  à  nobis  obfervandum  tffè» 

quim 


J 

362  Contraria  rationes  H).  W*t Aizzami  Lib 

quatti  àjudaeisobfervacus  erat,  mandare.     Nullo  patto  oftendi  poteft,  tale,  ii 
ipfo  quarto decalogi  prsecepco  ,  diicrimen.     Quare  ,  fi  olim  obfervandus  erat uni     ^ 
in  cyclo  feptimanaedies,  ut  pars  cultus  >  racione  quarti  decalogi  prxcepti,  obfc 
vari  enarri  nunc  dcbet  ille  unus  è  feptem  >  qui  tnjungitur  eodem  prxcepto ,  tanquam 
parsculius.Et  fi  nunc  obfervandus  fit  unus  è  feptem  dies,  tantummodo  tanquam  cu 
cumftantia  neceffaùa  ,  non  alicer obfervandus  erac  &  olim  ;  Quia  piseceptum  mo 
rale  idem  tuie  cune ,  quod  nunc  eft.     2.  Quomodo  probabitur ,  Deum  prsecept; 
morali  mandare  primario  &  immediate  aliquid ,  quod  eli  mera  tantum  circumftat 
tia  cultus  publici,  auc  politia  tantum  in  EccIeliàC'     Aut  quomodo  probabitur 
Deum  cale  quid  mandare  preeeepto  decalogi  quarto»  quod  eft  prsceptum  primi 
tabulaci     3.    Supra  dicìum  eft  &  declaracum,  illud  effe  Partem  cukus ,  quo 
mandato  fuo  pofi-ilat  Deus  religiofè  obfervandum  ,  in  immediatum  fui  honorem 
&  iibiin  fìgnum  honoris  exhiben  :     Imo,  quod  mandato  morali  piim*  cabul 
obfervandum  injungit.Et  huic  argomenco  nondum  fatiffecit  Virdocìus.  4  Licet  dii 
unus  in  circulo  feptem  dierum ,  nunc  non  obfervecur ,  tanquam  facramencaìis  typui 
(Etandudum  itaobfervareturvi  quarti pia:cepti,egodubito)poteft  camen  obfervari 
tanquam  pars  cu!tus;Quia  inftttutum  erat  Sabbacunupfo  fatente,ab  initio  ,ante  la» 
fum,  quando  locum  nullumhabuictypus  facramencaìis;  &  tumetiam  tanquam  pars, 
cultus  obfervabacur.  Nemodicet,nihil  trTepolTs partem  cuhus divini,  nifi  quod  eft 
typus  facramentalis.  5. Erat  ne  Sabbatum  olim  circumftantiacultuineceffaria?  Hoc' 
quidem  ipfun  dicentem  nuper  audivimus.  Et  tamen  erat  pars  cultus.  Ergo  licec 
nunc  fitneceflaria  cultus  circumftantia  ,  poteftetiam  effe  Pars  cukus  ;  quia  à  Deo 
mandacur:  Quicquid enim  ille  mandat  libi  datidum  ,  inhonoris-immediati  fignurn, 
eoipi'o,  tic  Pars  cultus  ;  Imo  ckcumftantia  cultus  a  Deo  ipfo  mandata  rie  pars  cul- 
tus ,  ut  fupra  explicatum  eft.     6.  An  dicetunum  diem  in  cyclo  feptimanéeeflè 
necedariam  circumltantiam  cujufvis  acìus  religioni  ,  ita  ut  alio  die  aut  t.  mporeexer- 
ceri  nequeat  *     Aut ,  an  dicet  Eum  effe  cultus  publici  neceflànam  circumltantiam, 
Icautoecpoffkpublicusexercericnltus ,  aìioquovis  die;  nec  pie  tranfigipofììt  ille 
óies,  nifi  publicè  in  eo  coleretur  Deus  t  Tum  quidem  tempore  perfecutionis  non* 
poffet  Sabbatum  ullum  obfervari  :  quod  tamen  falfum  eft. 

Pergit;  Ncque  hoc  inferì  dierum  tale  diferimen  ,  quale  Paulus  vetat ,  acji cultus'» 
die  exhibitus  ,  fit  efficacior  propter  t empori s  obfervationem  ,  quàm  alio  quovis  die ,  ai 
qua//  majores  beneditìiones  adjun&as  habe.it ,  fiditi  typorum  aut  facramenterum  obfeì 
vatioadjunEtashabet.  Refi.  1.  Quód  Paulus  omnevetet  dierum  diicrirren  religu 
fii.u  >  nonconftat,  magisquàm  quòd  vetetomne  diferimen  religiofum  ciborufifj 
quare,  ficutnonobftanre  /W/docìrinà,  ufus  cibi  ac  porus  ineucuanft;à  eft  par 
cultus;  ita,  nonobftanteeàdem  Pauli  dottrina  ,  obfervatio  uniusdiei  in  circuii 
fepùmanaeent  pars  cultus,  propter  fcil  prasceptum  divinum.  2.  Quemadmodu 
ufus  panis&  vini  in  Euchanftii,  fit  adufusfpintuales ,  propter  Chafti  inftitutù 
nem ,  efficacior  ;  ita  &  cultus  eo  die  exhibitus ,  fit  efficacior  propter  temporis  ob- 
fervationem, quàm  aìioquovis  die;  fi  ullafit  in  prsecepto  divino  efficacia.  Et.  3. 
M3Joreshabetbenedi<aiones  adjuncìas,  ut  fupra  indicatimi  ;  Et  id  proculdubib 
experientiacomprobatum  viderec,  qui ,  pofthabitofabbato  ,  leu  uno  m  cyclo  fep- 
ti-nanz  die ,  Deum  publicè  coleret ,  alio  quovis  die  feptimanaj ,  aut  uno  die  in  cir- 
culo Zq, 40, aut  6d dierum.    4.  Quumhabeactypoxum  &  facramencorum  ,  quas 

per 


Cap.  XVI.        Contrariar  rationesTD.^/^iexam;       361 

per  przeepta  pofitiva  injunguntur ,  obfervatio  ?  adjun&as  benedi&iones ,  qoidnì 
aabebic  &  obfervatio  diei ,  praccepto  morali  inftituti  * 

Hoc  fic  explicat  >  Non  aliter  (  inquiens  )  quam  cibus  vilioraut  vejìis  vìltor tempo- 
re lucìus  ,  nulUm  in  fé  majorem  habet  fanBitatem  >  fjukm  alius  ,•  fed  infcrvit  tantum 
fultui  &  fanBitatij  quemadmodum  quoque dìes ,  alioquin cateris  omninopar  »  jejimii  tem- 
porepra'criptus  ,  in  fé  non  efl  fanBior ,  qukm  alim ,  fed  infervit  fantlitati ,  &  diem 
fanEtificat ,  id  eft,  ad  [aneto s  ujus  applicat.  Refp.  He  inftanrias  >  prout  hic  prò- 
ponuntur  »  appofita?  non  fune  :  quia  in  confeflb  nunc  eft ,  Deum  determinante  unum 
diemincyclofeptimanse)  cuhui  divino  perpetuò  dicandum  ;  &primumfeptima- 
pjcdietn  ptaecilè  inftituifìe  :  Non  autem  dicitur ,  Deummoral/  quovis  prsecepto 
imandaffe  cìbum  v-iliprem  aut  veftem  viliorem  ?  tempore  lucìus  \  ?ut  diem  illuni 
je junii,  quem  hìc  &  nunc  fotte  obfervant  homines  3  praecife  inftituifle.  Unde liquec 
quàm  difpar  fit  ratio  harum  inftantiarum  ,  &  diei  Sabbati ,  autTemporis  Sokn. 
nisj  dequoinftituiturdifputatio.  2  Quamdiu  in  vigore  fuitlexceremonialis,  no- 
tum  fatis>  etiamin  veftibus  &  cibis  quibufdam ,  fuiflequandamfancìitatemcere- 
monialcmj  &obedientiamiftisp,arceptisprxftitam ,  fuiffe  rcligiofam  \  &  obfer- 
vationem  jejuniiarjniveriariià  Deo  praeferipti >  partem  fuiflè  culttìs. 

Pcrgit  Pag.  97.  inquiens  porrò ,  Éxemplum  hujus  rei  evidens  habemusìn  horis  i3ts 
métutinis  &  vi f per  tini  s ,  qua  in  Veteri  Tejtam.  facrificiojugi  ac  precibus  erant  defìi- 
nat  a.  Ili  a  ex  divino  prétf cripto  >  ut  cultùs  divini  aliqua  circumftantia  ,  obfcrvabantur; 
&  tamen  ideo  reliquis  diei  horis  per  fé  fantliorcs  non  erant,  nifi  rcfpe&ii  ufns  ipfarttm» 
Uefp.  Si  hora  illas  maturino?  &  vefperrinx,  licet  divino  prarferipto  ,  facrificio 
jugi  ac  precibus  deftinatx  ,  tantum  fuerint  divini  cuhus  circumftantia  aliqua  ;  quid- 
ni  &  ipfum  fabbatum  &  dies  Fefìi?  Et  fi  Fefta  ac  Sabbatum  fuerint  pais  cuhus  5 
quidiji&horaeillac  matutinae  &  vefpertinae?  An  diftindìio  aliqua  ejufmodi  ex 
textu elici  potette  Anufquam  dicitferiptura  j  Deum  Sabbatum  aliaque  Fefta  in- 
ftituiiTe ,  ut  efònt  Pars  cuhus  ;  tempus  autem  matutinum  &  vcfpcrtinum ,  ut  ef- 
fer.t  mera  cuhus  circumftantia.  Hoc  ergo  gratis  dicitur.  Imouobis  ridettiti 
Tempus illud  Matutinum  &  Vefpertinum  praecife  piarfciiprum  fu  ifle»  ut  obfcr  rare  « 
turpraecifè,  non  quidem  cemporis  momenrum ,  fed  horam  falcctji  ;  ita  ut  non 
alia  hora  matutinae  vefpertinàliceret,  facrificia  illa  o  Mirre  >  quàm  ed  >  q  use  de- 
terminata erat:  Etejus  temporis  determinati  obfeivationem  fuifle  partem  cuhus  » 
partem  bomagii  politati ,  partem  honoris  Deo  immediate  exhibiti.  Et  licet  illa 
tempora  in  fé  non  fuei  int  c#:eris  diei  horis  fanctiora  ;  refpec~tu  tamen  Dei  pi  arcepti, 
ian&iora  habebantur ,  quippeà  Deofpeciatim  praeferipta  \  ita  ut  fi  5  iis  horÌJ 
jeftis ,  ficrificiurn  juJeaiiaojjtulifTent  horS,  rtifuiflèoc  violati  Dei  cuhus.  Et 
ex  Dei  prcecepto  ritc  obfervato,  exfpeótare  potuerunt  Dei  majorem  bencdiaio- 
nsm  \  &  certi  effe  ,  facriricia  tumobljtamagc  grata  D.o  1:  alia ,  alio 

,  tempore àfeiplìr  ex. ogitato  ,ob!ata.  WiAcPJal.  141:2. 

J/ltqueideo  (inquit  ;lle  porrò  )  m  Novo  Teftam.  nulla  tal  es  f>ron  -  ationi 

wi/ni  dui  è  feptem funt  adjttnfla,   qu.ilcs  erant  •  triTef- 

tw.  ftdfolispietatis  acculi us  publici  exerciliis  ac  ritibus.  !{.';■  |.  Ipfe  fateturf 
mftitiuum  in  il'eSabbirufiiabiditio  ;  Se  proculdubio  cjusob  crvatio  cratpars  ci:l- 
rus-.Nufquam  tamen  Jegimus  de  piomillìojiibus  particularibus  tjus  ©bfervationi  tum 
annexis.    2.  Promiiììonesill#  anncxxobfervationidiei  ieptima:,iion  crtljt aonex* 

Xx  ÌUÌ 


364  Contrari*  rationes  rT>.  Wall*l  examj  Lib. 

illi  diei  >  propterea  quod  prajfcriptus  fuerat  mandato  aliquo  ceremoniali  ;  fed  po- 
tius  quia  mandato  morali  injuncìus  erats  Atqueideo,  ratione  ejufdem  prxcepti 
moralis  ,  promilfionesillae  etiamnum  locuoi  habent  ;    Uci  promilììones  faftx  tri- 
bui  Levi ,  quarenus  erac  Deo  peculiariter  Sparata ,  ad  Mmimos  Novi  Teftam. 
fpecìant.     $.  Pari  modo  argucre  polTunt  Adverfani.     Quia  obfervatio  Sabbiti 
non  ita  injungiturfub  Novo  Teftam.  uci  injung-batur  fub  V.  I-  fed  tantìm  cultus 
publiciexercicia.     Ideoque  non  habet  fub  N.  T-  ullum  Iocum.     Qjid  aurem  rei» 
ponderetvirclariiììmus  ?  Annon  refpooderet ,  Prasceptaolim  data  de  Sabbato  ob- 
fervando  etiam  nunc  vim  fuam obtinere ?  Qjidni  &  idem  dici  poiiìt ,  depromitlìo-*^ 
mbus  ?    4.  Imprimisquumpromiiììonesiilae  non  facbs  fuerinc  obfervarioni  fcp.~- 
timi  diei  ?  guatali  3  fed  quatenus  erat  Sabbatum  ;  coque  &  omni  Sabbato,  puta  "  ^ 
noftro  ?  non  minus  quim  veteri.     5.  Obedientia  Dei  mandatis  pravità  fempcr  I 
habet  promiiCones  annexas  3  vel  expi  eflàs  vel  fubintellecìas.     Omnis  generis  prò --  1 
miifiooes  annexa:  funt  pietati.     Ergo  &  huic  pietatis  acìui  non  defunt  promiffionesS 
6*  PromiiEones  olim  faci*  Sabbaco.  Gen.  z.  Exod.  20.   Efa.  58.  &  alibi  qoL. 1 
crum  fpecìant  etiam  Sabbatum. 

Citac  dein  verba  Hieron:  com.  Lib.  2.  in  Gal.  4.  Quae  contincnt  binas  refpooiìo-- 
nes  ad  nane  obje&ionem»     Si  dìes  obfervare  non  licet,  &  menfes.  Se  tempora  a. 
&annos:  Nos  quoque  fienile  crimen  incurrimus,  quartam  Sabbati  obfervantes>*> 
&  parafceuen  ,  fcdiem  dominicum  &c  Quarum  prima  haeceft.  \Ad  quod  qui fimS 
pliciter  refpondebit  >  dice*,   non  eofdem  judaicxobfervationis  dies  effe  ,  quos  noftros  :■ 
blosenimnon  a^ymorum  Pafcha  celebrammo  {ed  refurretìionis  (<r  crucis  ;  nec  feptem 
juxtamorem  IfraelnumeramusbebdomadasJn  pentecofte ,  fed Sphitus S.  venerami  ad» 
Tantum*     Et  ne  inordinata  congregata  populi  fidem  minwret  in  Chriflo ,  propterea  dies. 
alimi conflit uti  funt ,  ut  in  unum  omnes  pariter  venir -emus  ;,  non  quo  celebriorfit  dies  illa, 
quaconvenimus  ',  fed  quo,  quocunque  die  cmveniendum  fit  »  ex  confpeBu  mutuo  U:  ititi 
major  oriatur.     In  qua  quidem  ,  ut  dici:  clariff!  vir ,  docet  Hieron  :  rìnem  obferva- 
tionis  diei  facere  ut  judaicurs  dierum  diferimen  à  nobis  non  'obfervetur;  veruni  quis 
non  videthaecdicìa  ipficlariil,  viroadverfari:  Namnou  aliamadmittit ,  ut  vide-  I 
tur,  dièj  Sabbaciinititudonem»  quàm  Pafchatis,  Pentecoftes  &  e.  hoc  ett  me;  è:  | 
numanam.     Agnofcit  tamen  ciarhT  virdiem  Dominicum  effe  Apoftolc*  infticu. 
tionis  :  Quare  diftinftio  hasc  tali  nixa  fundamento >  quod  ipiìus  clanff.  viri  afferdo- 
nemdeftruit,  nonprobat  inftitutum  viri  celeberrimi  ;  necquicquam  facit  conta 
nos,  qui  alio  longèniti  fundamento  dicimus  Sabbati  obfervadonem  ,  prxcepio, 
nempc,  divino }  morali  imo  prima  tabulse pr»cepto» 

Ejufdem  commatis  eft  refponfìo  fecunda  ,  quae  h«c  eih  gxi  vero  oppofit*  qua  - 
fìioni acrius  refpondere  conatur ,  ille  afftrmat  »  omnes  dies  afuales  effe  ,  nec  per  paraL 
ceven  tantum  Chriflum  cruci figi^  &  die  Dominici  re] urgere  \  fed  femper fan&um  re*, 
furrecìioniseffediem,  &  fempereum  carne  ve  fri  Dominicd,  jejuniaautem  Q*  cmgrev/t». 
tiones  ,  propter  eos  à  vtris  prudentibus  effe  confìitutas  ,  qui  magìs  feculo  vacante-. 
quàw  Deo ,  necpojfunt  imo  nolunt  toto  in  Ecclefid  vita  [ha  tempore  eongregari ,  <&  ante 
humanos  aftus  Deo  orationumfuarum  off  erre  [acri ficia.  Quotus  enim  quifque  e  fi,  qui 
faltemhtec pauca >  qua (latuta  funt ,  vel  orandi  tempora  >  jejunandi ,  femper  exerm 
ceat ?  ltaqueficut  nobis licet  vel  jej unire  femper  >  vel Jemper  orare,  &diem  Domini* . 
%am9  accepto  Domini  corpore  >  irtaejtwwr  cjUbrm  gaudentibus  j  nonhaWiudais 

m 


Capi  XVI.       Contrari»  rationejT).^/^/exam;       f6$ 

fdS  trai  omni  tempore  immolare  agnum  >  pentecojìen  agere,  tabi  macula  figere  ,  jejtma- 
requotidie.  Six:.  Hieronymus #  Audiamus  Verba  D.  Walai  annexa.  Ea  aiitem 
hzc  fune ,  (htibus  verbis  Hieronymus  hocet'um  diferimcninnuit  inter  noftr.im  &  ju. 
dxoru,n  obfervationem ,  quèd  Judai  ad  certa  tempora  tanquam  divini  cultus  partes  ,  ex 
di  lino  mandato  ,  alligar entur  \  nos  tantum  ordini s  feri- andi  caufa  ,bunc  diem  feptiman.-e 
vel  anni pr*  ilio fervamus ,  quum  élioquin  •mnibus  alUs  temporibus ,  Deumfic  colere  liceaty 
aucmadmodum  conjìituto  tempore  a,  nobis  ,  ad  negligent/tm  nojìram  acuendam  &  ordinem 
fervandum ,  jierifolet. 

R^fr.  i.  Hieronymus  nitirur  fondamento ,  ut  di&ura  ,  quodnon  approbir , 
fed  condemnat  clariilìrmis  Vir.  nempe  obfervationem  Sabbati  non  injungi  pr«- 
cepto  aliquo  divino  :  Clariff*.  autem  Walew  rìrrois  prebac  argumentis  ,  ratione  quar- 
ti dscalogi  praecepti  ,  nos  teneri  unum  in  cyclo  fepcimanaeobfervarediem;  Se 
Sabbatum  noftrum  effe  juris  divini:  Ratio  ergo  Rieronymi nihil facit contra  nos, 
1.  Non  poiTum  facis  mir;;ri ,  quòi  infinuec  Vir  do:ìus  ,  quóJ  tantum- ordmis 
fervandi  caufa,  obferveturhic  dies  feptimana-pne  ilio  -,  &  non  ex  mandato  divino  : 
Insti  hoc  eft  aperte fibimet  ipfi  contraJiceie.  3.  Sic  fibimet  ipli  comradick  , 
quando  infinaat,  eodem  niti  fundamento  obfervationem  dici  cujufvis  anniverfarii  ; 
Tsam  non  dicet,  requircre  pizeeptum  decalogiquartum  ,  ut  obfervemus  diem  ali- 
quem  anniverfarium ,  uti  ìequint,  ut  obfervemus  diem  in  cyclo  feptiman*  unum. 
4.  Quid  <  Anobnu!luma!ium  finemcolimus  Deum  die  Sabbati ,  quàmutnegh- 
gentiam  noftram  acuamus ,  «cordinem  feivemus?  Annonpropterauthoritatem 
Dei»  lege  fui  morali  hoc  mandantis? 

Exdictisjam  Iiquct,  non  polle  fé  defendere  Virum  huncceieberrimum  ,  nifi  à 
feprobata pri us  &  aflferta  non  modo labefa&et;  fed&evertat.  Etquidem,hoc 
omnes  fadìuros  credo,  nifi  me  fallit  animus  ,  qui  affirmantprzceptum  decalogi 
qumum  mandare  ,  ut  unus  è  feptem  Dei  culcui  dicetur  ;  &  diem  Dominicum  eife 
juris  divini;  &  tamtn  nolunt,  u:  obfervatio  hujusdieii  Deo  determinati ,  feu 
Temporis  Precipui-  So'ennis ,  Neceflarii  &  Sufficientis  ,  fìt  pars  cukus.  Kam  il 
hujus  Temporis  obfervatio  non  fu  pars  cultus ,  omnes  dies  fub.  N.  T.  erunt  «qua- 
les  ;  de  nullus  ,  vi  prarcepti  3c  inftjtutionis  divinac,  alio  (ancìior.  Etri  omnes 
dies funt ita arquales,  nullusdtes  nuneprs  alio  ent obfervandus  ,  viprcecepti  di- 
vini: &  confequenter ,  prasceptum  decalogiquartum  nos  nunc  non  obligabit,ad 
unumincirculofeptimauae,  praeaho,  obici  vandurn .  Necerit  dies  Dominicus 
inflitutionisdivinae- 

Eftqui  objicit ,  Tempusfub  V.  T.  erat  Pars  cultus  non  moralis ,  fed  ceremo- 
tiialis.  Abolito  ergo  ilio  cultu,  non  eritTempusampliusp3rscultùs  Rjfp.Li- 
cet  dies  ahi  felli,  quoscelebrabant  Judsei  »  adcultum  ceremonialem  ipectabant: 
hoc  tamen  dici nequit de  Sabbato, cujus  obfervrtio mandabatur  in lege  morali;  mul- 
tò minus  dici  poteri  de  TempoiePraecipuo  Solenni  NecclTario  ac  Sufàciente3quod 
ad  Judseos  folos  non  fpefrat  ,  fed  omnibus  obfeivandum  injungitur ,  ad  finem 
«fque  mundi:  ideft»  de  uno  integro  die  in  circulofeptimanar.  De  hoc  Tempore 
ioquimur  ,  nondealiisdiebus  lcllis  ,  qui  jam  abrogati  funt.  Illud  omne  prò  cul- 
tus parte  habemus  j  quodà  Dtomandatum  tu,  ut  (ibi,  in  honoiis  immediati  indi- 
cium,  offeretur;  feu  ,  quod  eftpars  homagii  Deo  pra-Randi  :  Et,  fi  hoc  iv,m\- 
4etur  mandato  aliquo  ©orali ,  pars  cric  cultus  morahs;  ilpraxepto  ccremouiali , 

Xx£  P«5 


^65  Contraria  rationes  T).  jr*#*/exam.  Lib.  II; 

Pars  erit  cultus  cersmonialìs.   Nunquam  ergo  probabitur ,  hoc  Tempus  e.Tc  par-  I 
teai  cultus  ccremonialis  ,  doiicc  probstur ,  hoc  tempus  non  mandati  in  lege  morali, 
fedin  lege  tantum  ceremoniali  :  id  eft  ,  donec  probetur  ,   praeceptum  decalcgi 
q:!artumerTctantummodoceremoniale,&  non  morale,  quod  fiec  ad  Kalendas  Grx-  j 
cas  ,  ut  ex  dicendis  Li!?.  III.  &  IV,  manifeftum  erit. 

Objicitalius,  Sabbatum  effe  tantum  rei  circumftaatiam,  feu  cultus  adminicu.l 
lum  -3  nonvirtutem  ,  non  cultus  partem  B^fp.  Haneobjecìionem  fufiùs  confuta- jj 
vit  NitbanaelJon[onus.  Pag.  85?  87.  inquiens  Intereahac  nonpugnant ,  necoppo. . 
fitafunt^.  quia  utrumque  de  eodem  tento predicar! poteft.      1.  Orcum fi antias cultus 
Dei  dijìinguit  Amejìus  non  in  fimi  nomini  s  Theologus  theoreticus  &  pra&icus  L.l.med. 
C  14.  {uhi modam  colendi  Deum in  circunflantiis  collocat  )  ininternas  & extemas  ; 
Et  internai  fubdividit  in  Antecedmtes  ,  Concomitante*  ,  &  Conferente* ,  quale s  funt  * 
excì tatto  animi  ;  pr&paratio  ,  reverenti  a ,  dcvjtio  :     ^At  tdes  circwnflantia  de  natura.  ( 
cultus  (*ftu  virtutis  )  panicipant,  ut  Amejìus  ait  Tb.  2.  Ih.  Ime  funt  (?  ipf<e  quoque 
cultus  W  virtutes  fpeciales ,  quimvis  refpeHu  quarundam  folenniwn  exercitionum  ,  non 
inerte  circamjìantia  vocentur  ,  cum  nec  iflorumquicquam/tnt  effettuale  conflitutivum  ,  I 
O*  tamia  ai  eorum  praxin  concitrrant ,  antecedente?  ,  concomitantcr,  confequenter ,  I 
quatta  apud  Rjjetores  fere  nomini  c'ire  impianti. ir  uw  veniunt,     2.  Nec  Philojofbisboc  1 
infrequens  ,  faltem  Etbtcis ,  cum  circumflintias  appellant ,  quis  ,  quid ,  uhi ,  quibus 
auxitiis  »  cur,  quomodo^  quando:     ^Atqueadejcaufasimpulfivas ,  midi  a  <st  modum 
atìionum  humanarum ,  circunfiantiarum  ambì  tu  compleBantur  :   At  in  exerc'niis  pietà  • 
tis  *  caufoc  impulfiva ,  media  (?  modus  cultus  dtvinh  rationzm  virtutis  babent,.    3 ,   !>»• 
frimis  valet  hoc  quoad  quartum  praiceptum ,  ubi  circumftantia  temporis  ,  ut  feti,  unus  ex 
numero  fef  tenario  dies  cultui  divino  confecrctur ,  eflde  t ffenti *  pr*:epti  <($.  cultus  ijVus9 
quoti  fio  prateepto  pr^Jcribitur  circumflantt'a  effentialis.  At  vero  quod  de  effcnlicLpr&cepti 
feu  cult  us  injtmcli  eft ,  qui  sillud  virtutis  non  me  non  dignaretur?  1.  Sed  (f  facile '■ , 

probari  potesl  :   Illulenim  quid  (peci aliter  hoc  pr^ceptocantinetur  ,  &  quo  hoc  prteep- 
tum  ab  aliis  diflingaitur, eflde  effentiJL,  vel effentiabujus pr&cept'u     Sed  detcrminati*- 
temporis,  feu tempus determinati* n>  definitum  fignatè  ad  onnem  Dei cultump abile um  I 
<St  pr'ivatum ptragendum ,  efl  id  quei  fpecialiter  hoc  pr adepto  consinetur ,  <2  quo  ab  aliis 
ittfttnguiiur.     Ergo,  ,1  Nec  minori  j  tre  aiminicul  a  cultus  Dcìtitulum  v'irmi* 

Jfbi  vendicane ,  adminiedum  enim  cultus  vel  remrjens  impedimentum ,  ut  abflinere  à  cibo 
in  die  fupplictiionis  ,  quiefeere  à  laboribus  in$ibbato  :  Velnotat  instrumentum ,  medium. 
caufas  internas ,  coopcrantes  in  folcnni  exercitio  fietatis  ;  fed  ejufmodi  media  feu  in» 
ftrumenta  virtutum  ,  O*  ipf<*  virtutes  in  fé  <&  per  fé  funt  \  fic  enimaclus  refipif- 
centìa  ,   fi  dei ,   (fc.  inftrviunt  ut  media  precationi  >    meditati  oni ,  ■    Sed 

nec  adminicuU  ,  qu*  Lnpedìnenta  cultus  remivmt  ,  umverfaliter  ex  virtutumea- 
tegon'J  exturhanìa  funt .  Argumsnta quibus  hoc  probat  fupfa  citata  fuut  Qap.  imme- 
diate precedente»  adconfirmationem  Arg. f .  Nocanda  porrò. funt quae habet ful> 
finem  Pag.  87.  Qù  negat  (  iiquic^)  adninicula  cultus  Dei ,  effe  Dei  cultun  ,  i$ 
veraì  Dietatis  praxin  evertit.  Sed  author  negat  hoc,  ut  dicium  efl,  Probatur  Major* 
Qataficobfervatio  S abbati  feu  diet  Dominici,  ufus  S.  Can^feuSacramentorumingenerefi; 
celebratio  dici  E  tcbarijìici ,  ut  &  jupplicationis  (7  jejunii*  difpenfatb  verbi  divini ,  Ice  • 
th  S.  fcriptur* ,  quitcrw  matutfno  (?  vefpertino  tempore  adbibitur ,  ut  preparatori uw 
%dj>r<ces  <?  m'Àitqtioncs facyas  adminic4\\m.%  #  Pfalmodia  1  qHoniam  efl  medium,  1  fu* 

cuttfi 


Cap.  XVII*       OmneTempus  non  ed  nunc acquale.        367 

ruhus  fpiritualis  &  internus  promovetur ,  eST  quid  non  ex  categoria  cuhus  Dei  ertali  ex 
ìerminand.i.     U nde /equi tur  praxeos  pittati s  everjìo ,  non  minus  quàm  fubrutis  colum- 


nis  edifici!  ruma. 


CAP      XVII. 

Non  funt  omnes  dies  nunc  sequales  quoad 
fanftitatem. 

Licet  orcafio  magis  opportuna  nobis  diretti:  poftea,hanc  tramandi  materiam^ 
ai  quaeftionts  cas>  quse  fpecialiùs  dicm  dominicum  fpeiìant  »  difeuciendas  vsntum 
elfec:  Hictamen  prorlus  omittenda  non  eft  hujus  quxftionis  difquifitio,  co  quód 
miximopcrc  faciac  ad  confirmanda  jam  dieta  de  Tempore  Solenni.  Etenim  fi  verum 
fit,  qaòi  faepius inculcane  ad veifarii,  aequales,  puc3,  nunc  effe  omnes  dies-,  & 
nuUumaliofan&iorem>  fruftra  erune  omnia  quae  hacìenus  di<fta  fune  de  Tempore 
Precipuo- Solenni ,  Nsceffario  (st  ordinarie  Sufficiente»  Quum  ergo  hasc  videacur  effe 
objedio  gravilfima  ,  non  eft  hic  praecereunda ,  fed  accuratiùs  examinanda.  ut 
Untò  firmius  recipiantur  ,  qux  ha&enus  ditta  fune ,  Se  fecuriùs  procedere  pof- 
fimus, 
Ucautem  verìtas  afcrtionis  noftraj  pateat  ;  notandum 

I.  Tempus  ac  D/^duplicicer  conlìderari ,  vc\  Materialiter  >  in  fé ,  &  in  fenfu  di* 
vifo  >  ac  pbyficì  ;   Vct  Morali  ter  &  Thcologicc ,  in  fenfu  comporto ,  &  refpecìu  deter- 
minathnis  divina.   Nullus  dies ,   priore  modo confideratus ,  eft  alio  fan&ior  ,  ex- 
ce!lentior>  autcultui  divino  magis  neceffarius  ;  fed  omnes  funt  yquales:   Diesau- 
tem  pofteriorc  modo  fumptus  >  poteft  alio  effe  fan&ior ,  ut  potè  à  Deo  determim- 
tus,  &  divino  ufui  deftinatus ,  acab  aliis  feparatus  &  fegregatus  ;  Qjomodo  plu- 
I  rimi  eranc  dies  aliis  fanftiores,  fiiblege,  quia  ab  aliis  divina  authontarefeparan, 
i  &iaufu,{acrosfpecialt-sd.ftinati.     Quemadmodum  &  alia:  res  plurimo:  olirn  OA 
mandato  feparar*  ad  ufum  facrum  in  Tibernaculo  ac  Tempio  >  licet  facras  non  t'ur- 
rint,  infe,  aut  mareriiliter  confiderà;*;  facri  tamen  ulùs  refpeitu  >  adquem  à 
Deodeftirtabantur,  facraehabuaeerant.     Idem  nunc  dicendum  eli  de  Sab 
.  quod  >  refpe&u  divina;  determinationjs  ac  (eparationis  >  faccr  eft  dies  >  &  «lus  om- 
nibus hoc  refpe&u  prasferendus.  Porrò  notandum 

,  t.  Nos  non  dicere ,  hunc  dtem  effe  rr.oraliter  facrum ,  quali  inftrumentum  eff:t 
I  à  Deoiuftitutum  ,  per  quod  graciamfpiritualern  acfupernaturalem  conferrct  Deus; 
uticonf.rre  folci  pet  f.icra.nenta:  Sed  effe  tantum  Tempus  facrum  acà  Deofanfti- 
ficatum  ,  in  q  io  ,  folet ,  quando  ipfi  vifum  eft  ,  fé  manifcftarc  >  ac  benedicere 
;  populofuo;  &  in  quo,  ritè  obfervato  »  Dei  bjnediction;m  exfpecìare  ordì 
poflu.nus ,  inagis  quàm alio communiorc tempore,  aut  i  nobis  ipfìs  exeogitato. 
Denique  noiandum 

3.  Hicquxri,  An  fub  N-T.ulla  fint  Tempora  determinata  tanquam  religioni 
iicccffariai  Icuafacra»  utjurcmutarinon  polline  ab  homùubus,  autains  1 

Xx  3  dell. 


$68  Onine  Tempus non eftnunc «quale.         Lib.  Iti 

deftinari,  aut  negligi  ^  fcdquasobfervari ,  tanquamab  aliis  diftin&a  &  fcparata, 
&facrisu(ìbus  applicanda>dsbent#  Negane  Adverfarii  >  nos  affirmamus ,  his  rìixt 
ratìonibus. 

Primamio.  Ipfa  natura  di&at,  non  effe  omnia  Tempora  asqualia:  quia. 

i.  Natura di&at  aliquod  fpatium  temporis  longius,  idque  faspius  recurrens," 
Deo  dicandum  effe  ac  divinìs  exercitiis.  Quod  hinc  patec ,  quòd ,  natura  doceat 
peccatum  fore  >  fi  in  toto  vita?  noftrae  currìculo  >  non  ultra  borse  quadrantem  idque 
femcl  divinìs  impenieremus  exercitiis.  Si  ergo  peccatum  effet ,  nullum  tempus? 
autlongè  breviifirnum  tempus  fine  ullà  revolutione ,  Deo  dicare  5  datur  aliquod 
Tempus  hoc  refpeftu  alio  fan&ius:  Hoc  eft  ,  quod  neceffaria  divinis  exercitiis» 
in  Dei  gloriam  &  noftram  ipforum  falutem  ,  tranfigendum  eft.  Quìa  peccatum 
prasfupponit  legeni  ,  cujus  eft  tranfgreiììo  :  &  lex  dicic  determinationem 
aliquam  ;  &  d^terminatio  diete  inaequalitatem .  Ergo  natura  docet  dari  inacqua* 
litatem  ;  &  confequenter  omnia  Tempora  non  effe  «qualia, 

2.  Natura  docet,  Deo  dicandum  effe  unum  >  ad  minimum»  inregrum  diem, 
in  vitae  noftras  currìculo  \  alioquinnon  peccaret  >  qui  ne  unum  diem  »  toto  vita: 
Tuie  tempore  >  facris  impenderet.  Verum  »  càm  hoc  dici  nequeat  >  conftat ,  om- 
ne  Tempus  acquale  non  effe  \  quia  fi  lex  naturse  doceat ,  unum  faltem  diem  Deò 
dicandum  ,  ìlie  unus  dics  erit  perlegem  naturx  determinatus  \  eoque  aliis  fan&ior , 
quoad  hunc  ufum. 

Secunda,  Supra  evicimus  ,  neceffum  effe  ut  Tempus  aliquod  determinetur 
tum  quoad  Durationem,  tum  quoad  Frequentami  feu,  quoad  QuamdmSc  Quoties, 
Et  hinc  concludere  licet  5  omne  Tempus  non  effe  aquale:  Nam  Tempus  ìllud  à 
quocunque  determinetur  \  &  fi  ve  fit  ejus  proportio  magna ,  aut  parva,  Religioni 
JsleccJJariaeil,  &  ab  hominibus  mutan  nequit ,  &  fieri  brevior  aut  infrequen- 
tior;  Neclongiorautfrequentior,  quia  Suffìciens  eft.  Diftinguiturergó  hoc  Tem- 
pus fiedeterminatum  »  ab  aliis  omnibus  i  &eft  aliis  fanttius» 

Tenia ,  Mulcis  rationìbus  evicimus ,  Dee  foli  competere  poteftatem ,  Tempu; 
Solenne,  hoc  eft,  Tcmperis  Durationem  &  Frequemiam\  deteiminandi.  Et  cune 
determinati!  neceffarium  effe  etiam  demonftraverimus ,  conftat ,  Deum  hoc  Tem- 
pus determinafièj  idque  in  quarto  decalogi  prgecepto  :  Quia  quod  determinatu  neccf 
iariumeft,  &à  Deo  folo  determinai  poteft,  hoc  à  Deo  determinatum  effe  fup. 
ponendum  eft.  Et  cùm  in  quarto  decalogi  praecepto  fiat  àDco,  Temporis . 
tum  quoad  Continuationem  5  tum  quoad  J^evolutionem  ,  determinatìo  >  id  eft; 
uniusdiei,  in  curriculo  feptimanx  \  fequitur  omnia  Tempora  non  effe  sequalia; 
fed  dari  unum  diem  in  cyclo  feptimanae  ,  Religioni  Neceffarium  &  ordinine 
Suffìcientem ,  aliis  ufibus  non  tranfterendum ,  eeque  aliis  omnibus  prasferendum  j 
Scfan&iorem. 

Quarta,  Neceffum  effe demonftravimus ,  ut  determinetur  Temporis  iniriura: 
ieu  Quando  :  &  Deo  etiam  foli  hoc  determinandi  poteftatem  competere ,  ex  diclis 
clarum  eft.  Unde  liquet  ,  hoc  Temporis  initium  ,  feu  hunc  diem  in  parti* 
culari  ,  f:Ve  primus  fit ,  fivc  ukimus  feptimanae  ,  aliis  omnibus  pr*ferendua 
^ffe. 

8pn$a  7  Ipfi  Adverfarii  concedane ,  aliquod  Tempus  Su®cìens  Deo  ac  Dei  cul: 


:Jap.  XVII.       Omne  Tempus  non  eft  nunc  acquale.      369 

jì  dandum  effe  :  Ergo  omne  Tempus  non  eft  acquale  ;  Ced  datur  aliquod  alio  fanc- 
[ius,  quia  neceflàriò  Deiculruiirapendendum. 

P  $ext* ,  Si  omne  Tempus  (ìt  arquale  ,  &  nullum  aliud  quoad  fan&itatem  fnpe  rans» 
lim  Deus  dominio  fuo  in  Tempus  fefe  totaliter  abdicavit  ;  &  nullam  onsnino  por- 
rionem  libi  ipfe  refcrvavit  ;  aut  vel  ab  hominibus  iterum  reddi  voluir.  Ac  hoc  non 
jftdicendum,  utinconfeiìoeritapud  omne>  Chriftianos.  Confequenria  majoris 
[incconftat,  quòd ,  fi  aut  Deusfibialjquam  Temporis  portionem  refervirir,  auc 
(t  hcmines  ipfi  redderent  volueric ,  ei  it  neceflàriò  ìlla  porcio  aliis  omnibus  tempo  - 
jis  portionibus  anteponenda  &fan&ior  :  Ec  hinc  ultrò  fequetur,  omne  Tempus 
lune  non  effe  «quale. 

[  Septima)  Si  quartum  Decalagi  prseceprum  quicquam  manda  de  Tempore  Deo 
rican  do  ,  Gve  quoad  Durationem  ,  fi  ve  quoad  Yrcci  nti.tm  ,  fi  ve  quo:d  Tembcfir.tevh 
bportet  ,  ut  illud  tempus  facrum  habeatur  ,  &  alio  omni  fanch'us  Ut  ,  fivc 
Thuoad  dtirationem  fit  hora  tantum  ,  vel  dies  integer  ;  &  qaoad  Frequentiam  fìc 
lora  vel  dies  in  cyclo  feptem ,  vel  plurium  vel  pauciorum  dierum  ;  &  five  fit  prima 
f-cl  ultima  ejus  cycli  hora  vel  dies ,  quodnuncnondeterminamus  .  Etiam  qui  ne- 
[11K  quartum  Decalogi  praeceptum  mandare,  ut  oble-vemus  unum  è  ilpcem 
liebus,  negare  tamen  non  audenc,  nos  etiam  vi  illiuspiaeccpu  obftrictos  teneri , 
J  aliquod  tempus  Deo  dicandum  ,  &  facro  ufui  impendendum  .  Illud  ergo 
[rempus ,  quodnameunque  Se  qualenamcunque  tandem  fit  ,  praecepto  morali  injun- 
.'tun  ,  noneric  aliiomni  a?quaie  ,  aut  alio  non  fancìius  .  Et ,  cum  vel  praectpta 
eremonialia  generalem.  aliquam  morahtacem  habeant,  atquum  videtur ,  utpr*cc- 
•tumhoc  quartum  alqnm  etiam  rubeat  moralitatem  ;  &  ratione  hujusmoralita- 
is>  aliquod  prjceipiat  Tempus  divina  exercitiis  impendendum  ,  live  breve  ,  live 
ongum  ,  (ìveraro>  Gve  faepius  recurrens .  Et  hoc  Tempus  fan&um  cric  ,  quippc 
Religioni  neceftarium  &-Deo  dicatum, . 

Ottava,  Dicerc,  omne  Tempus  nunc effe  oeqaale,  8c  nullum  alio  »  refpectu 
riandati  divini,  (ancìius  >  eftcniartum  prxccptun  ex  albo  moralium  prorfusex. 
Mingere  ;  &  dicere  id  totum  effe  ceremoniale:  Eòque  jamdari  tantum  novem 
xaecepta  moralia,  &  D  calogum  effe  ennealogum  .  Sed  haóìenus  Adverfarios 
Softros  hoc  ore  rotando  erTutire  puduic:  Nam  ut  hoc  crimine  feiptbs  liberenr, 
mukis  ufi  funt ,  &  et  iamnum  utuntur ,  mcruftacionibus  ac  variis  gioflematis  ,  ut  au  - 
Jiemus  Tuo  loco. 

1  Nona,  Deus  ab  initio  aiiquod  Tempus ,  ab  aliis  omnibus  diftinctum  acfcpara- 
tum,creavit  ,&  m  fìnemufque  mundi  duiaturum  inftituit .  Ergo  datur  ahquod 
tempus  fpecialiter  facrum ,  ac  divinisapplicandum.  Confluenti.:  certa  eli  ,  nam 
hemo  poteft  Dei  inftituta  antiquare  aut  abolerc.  Si  ergo  initituerit  Deus ,  ut  fìat 
Sabbatum  aliquod  (ibi  dicatum  intìnemufque  mundi /datur  etiam  nunc  fubEu. 
angclio  aliquod  Tempus  facrum  ab  alus  diftm&um  .  Qjod  ad  anteccdens  atti» 
ncti  poftea  Tuo  loco  probabimus,  inftitutu  n  ruiflè  Sabbatum  ab  initio.  Ec 
quod  ab  initio  fuic  inftrtutum  ,  cum  Iege  ceremoniali  nonabolctur  ;  fedfirmurn 
manet ,  tefte  Chrifto  ipfo ,  qui  ita  arguit  Matth,  19;  v.  4.  Marc,  io:  p.  6.  Utruna 
Sabbatum  illud  Gt  nunc  dies  feptimanae  prlmus  ,  vel  ultimus  ,  hìc  nondifputa- 
mus  ,  poftea  de  hoc  agemus.  Hlc  tantum  furTìcit  dicere  ,  dari  debere  aliquod 
Sabbatum ,  ratione  prim*  induuciorns  :  Nam  hoc  evi&o  ?  icquetur  orane  Tem- 
pus 


370  OmneTempus  non  eft  nunt  squale.  Lib.  II* 

pus  non  effe  acquale;  fedillud  Tempus,  quod  Sabbatum  dicendura  eft  >  alio  fai 
aius  effe . 

Dccima9  Ipfì  Ethnici  praxi  fui  teftantur,  omnia  Tempora  non  effe  sequalia 
ÌNamilli,  apud  quosulhviget  Religio,  fuo*  rubent  DiesFeftos&  Sacros,  qu 
caeceris  omnibus  prseferunt  :  Et  quod  natura  docet  Ethnicos ,  volunt  Adverfa 
eflfc  morale  ,  quia  naturale.  Ergòciim  natura  pugnar,  dicere  omneTempus  e 
seq naie  nunc  fub  Euangelio.  Et nemo dicet  Euangehum nacuram  deftiuere ,  & m 
potius  eam  perficere  ♦ 

"  Undecima  ,  Prophetià  illa  EfaitCap.  56.  dicit  futurum  Sabbatum  fub  N.  T. 
quia  ibi  bona  multa  promittit  Euangelica  Jehovaeis,  qui  Sabbata  obfervabui 
Ver/.  2, 4-,  6.     Qjoi  autem  refpiciat  hasc  Prophecia  etiam  Tempora  Milfia  hinc  1 
quec,  quòjloquicurde  Tempore  quando  alienigena,  qui  fub  V.  T.  diferetus  erj 
&feparacusà  populo  Dei,  receptus erit ,  &particeps  faftus  promiflìonum  grati; 
non  minus  qu.ìm  Ju  jasus ,   Ver/.  7.   Vide  ^A&.  io:  verf  34,  35.    Rom.  1:  io?  1 
&  Cap.  3:  n.29,30.  Cap.  io:-v.  12.  1  Cor.  iz:v.  13.  Gal.  3:  1.7,28.  Co/.  3:11. 
Hìcaucemtffowg^  "DJH  fànominatur,  proprerea  quòd  (  utautumat  Author 
xAnnot.  cAngl.  )   vi  legis  Mofaicar ,  Deut.  23  :  verf.  },  7,  8.  fucrint  quidam,  quo- 
rum pofteri  per  aliquot  generationes  non  erant  recipiendi  :  adeoque  id  indignai' 
tempus.     X  Sub  Meffia  nempe  )  inquo  antiquata  effet  futura  illa  lex,  fepto~~     "'" 
intergerini  foluto>    Ephefn  verfi$,  14,15.     Et  quando  de  Eunuchi; 
loquitur  ,  ac  promittit  eis  locum  in  domo  Dei  >  dare  faris  indicat ,  fé  loqui 
poribus  Me(Ji<e>  quandojfcil,  nullus  talis  defe&us  impedimento  effe  pollìt ,  quo 
mmus  participes  fiant  fpiritualis  Sacerdotii  ac  privilegii  membrorum  Ecclefiac^ 
contra  quam  fé  res  habuerat  fub  pcedagogià  Mojìs  Levit,  in  verf.  2o-  23.  Deut.  2 
verf  1.    Porrò  tempora  illahic  intelliguntur ,  quando  fcil.  Domus  Dei  critD> 
mus  orationis  omnibus  populis,  id  eft  Gentibus,  non  minus  quam  Judseis,  Bgm.  1 
verf.  1, 15.   Quód  &  fequentia  verba  eonfirmant,  Amplius  aggregaturus  fum  eh 
aggregato*  e)us,  hoc  eft,  aliosplures  ex  populis  fum  eiaggregatums,  &  ad  Ecclefiai 
adducturus .     Promiilìones  prseterea  illa:  omnes  fpirituiles  funt  &  Euangelica 
ìicet  propofitoe  terminis  quibufdam  legalibus.    Nomen  enim  illud  perpetuum ,  meli 
qua  infili  or  am  1  aut  filiarum>  optimè  quadrar  c-um  ftatu  Euangelico  ,  confulat  Lecìo 
Annoi.  Bclgic  in  VerE  3,7. 

At  dicet  forfan  quis ,  Prophetam  hìc  loqui  tantum  modo  de  Sabbato  Vete 
Teftamenti  >    quia  holocauftorum  &   facrificiorum   mentionem    facit,  Verf. 
ì\efp.  Solenne  eft  Prophetis  de  cultu  Euangelico  ilio  modo  loqui ,  &  ad  eum  e: 
plicandum  terminis  cultus  legalis  uci,  ut  faciliùs  intelligerentur .     Hifce  err 
vocibus  detignat  Propheta  facnflciafpiritualiaprccumacgratiarumacìionum, 
fimi.lia,  quazejufmodivocibusfarpiusexplicancur,  I{pm.  12:  verf  18.  Phd.  4:  1 
Pfal.  141:2.  &  50. 23-  Hebr.i$:i5*  VidzAnnot.Belg.  in  loc«Et  quemadmodum  :T 
voces  dicant  futurum  publicum  Dd  culttim  fub  N.  T.  ita&  Sabbata  dicunt 
fura  fub  N.  T.  tempora  quasdam  folennia ,  ab  aliis  diftin&a  &  feparaca ,  ac  Deo 
fecrata. 

Duodecima,  Idem  liquet  ex  alu>  capite  eiufdem  Prophctia:  ,   \iz.  Cab, 
wr.  13:14.  ubi  proponuntur  officia  San&ificatoris ,  &  pii  Obfervatoris  Sabbi 
Qua:  omnia  nemo  dicet  nunc  effe  prorfus  antiquata  ,  &  nullius  apud  uos  ufù! 


Cap.  XVII.     Omne Tempus  non  eft  nunc aquale.        3 7 1 

à.t  fi  aliquem  habeant  tifum,  &aliquomodo  adnos  fpe&ent,  &quid  à  nobis  po« 
Rulet  Deus  «xplicent  ,  Tempus  aliquod  ctiam  fub  Euangelio  defignant  ira 
randìiftcandam  &  obfervandum  ;  quodfi  concedatur,  habernus  quod  hie  volu- 
mus.  Si  aucem  nullum  habeant  hsec  praecepta  nunc  ufum  ,  rnagis  quam  alia  piar. 
Ccpta  de  oblationibus  leviticis  ftncìc  confiderai ,  facile  erit  hoc  modo  Vetiis 
Teftamentum  inane  nobis  prorfus  reddere ,  in  quantum  praxin  noftram  fpecìat  ;  Si 
iftcdtquis,  poffèhasc  officia  applican  diei  cuivis  ab  nomine  inftituto,  nunc  fub 
Euangelio  :  Facile  erit  refendere ,  nullum  diem  ab  hominibus  inftitutum  dici  polTc, 
ranBum  Dei  diem,  fan&um  Jchov*  honoratum.  Erquisdicet,  teneri  nos  deleciari 
jutah  die  abhomineinfatuto,  &  eum  honorare  t 

Si  dicat  quis  porrò  ,  per  Sabbatum  hìc intclligi ,  jejunium  anniverfarium  ,  feu  dient 
sxpiatients,  quifabbatum  dicitur  Lcvit.2$*  Re/ponderi pottft,  nullàiolidaratio- 
jc  hoc  evinci  poffe  :  Nam  licer  de  tali  jejunio  loquatur  Propheta  in  priore  parte 
:apitis,  non  iequitur,eumpropterea  de  eodem  jejunio  in  fine  capitis  loqui  ;  im- 
jnmiscùm  tituli  hi  multo  magisconveniant  Sabbato  hebdomadali,  quàm  jejunio 
fti  anniYcr(ario,rcmel  tantum  quotannis  recurrentijSc  alia  inferantur  à  verfu  8  ad  1 3 . 
»ide  AnriQt  Beigrc  Et  licet  daremus  haec  applicari  poffe  diei  ifti  anniverfario:an  prop- 
erca excludetur prorfus  fabbatum  hebdomadale  K  Denique  ,  licet  nihii  aliud  hic 
ntelligerccur  j  praeter  jejunium ìllud anniverfarium  ;  generalem  tamen  proculdu- 
>io  moralitatem  concinere  haec  verba ,  nemo  fanus  negabit.  At  quomodo  appli- 
:abiturhaec  moralitas,  nifi  concedatur  Tempus  aliquod  Solenne  fub  N.  T?  Et 
Tempus  illud  Solenne  ab  aliis  temporibus  difiin&um  efTe  ,  Se  iis  longè  prrferen- 
lum  effe,  ultrò  tura  fcquetur  :  Nam  ifti  Tempori,  quodeunque  tandem  fìt, 
pecialiùs  applicanda  erunt  Epitheta  hxc  &  alia  annexa ,  quàm  ulh  alii  Tcm» 
ori. 

Decima  -tenia  >  Ex  eAdem  prophetiaì  idem  evinci  poteft  :  nimi:umex  O/».  ultimo 
,JtJ.  Eritque  ■  de  Sabbato  in  Sabbatum  alt erum  ?   ut  vthiat  omnis  Céro  ad  incur- 

undum  fé coram  me ,  ah  Jehovak.     Ubi  aperte  loquicur  de  temporibus  N.  T.  nam 
,icit  omnis  e  aro ,  quod  non  de  Judaisfolàm  ,  fed&deGentibus  intclligen  'uraeft, 
»  tliquetexvfr/«2o.  &  verba  praecedentisvcrl'usiddemonftrant:  nam  cor//' ili inovi, 
'* terra  nova,  quam  facìurus  erat  Jehova,  Tempus  MeJJìa  indigitant,  ut  liquet 

1:40.65:17.  Qjiatum  aboliturus  erat  Deus  arwiquas  omnes  ceiemonias,  &  !pi» 
itualem  cultum  inftituturus  Job.  1:  i6>  17.  &  4:  21,24.    -<4#.2: 17,  JJ<   iCor. 
I:  16,  18,     Undehquet,  quòd  prsdixerat  propheta  futili  um  Sabbatum etiam 
ub  N.  T.  At  dices  forlan ,  hoc  non  magis  fequi ,  quàm  futura  novilunia .  qu»a  ho- 
«IttCtiammentionem  facit.     Uefp.  De  Sabbato  hcbdomadalunfpeciehic  non  lo- 
f  Juor.  Ipfa  Novilunia  hic  memorata  ,  id  fatis  probant ,  quod  ego  nunc  volo  ;  nem- 
>e>  dari  Tempus  aliquod  folenne  fub  N.T.adeoqueomneTrnpui  non  tfiTe  acqua. 
;.   Porrò  non  magis  faciet  hic  textus  prò  noviluniis  ,  quàm  yiojaceràoiibus  Se  Ityi* 
quorum  fìc  mentio.  V.  21.     Si  ergo  per  facerdotcs  illos  c\  prophetas  ìntelli- 
;untur  paftores&  docìores ,  feu  Eccleliae  AntcceflTorcsfub  N.  T.quidni  ctiam  per 
toviluniaintclligemus  Tempus  Solenne  à  Chrifto  inftitutmu  ,  quum  folenne  fit 
'rophetis,  ut  jamdiftum,uti  dialetto  VeterisTcftamcnti,  quando  de  Tempori- 
ius  Mefjix  loquuntur.     Hoc  abundè  prò  nobis  facit ,  quòd  prae Jicat  hìc  Propheta , 
or^TcoiPOU  aliqua  Solennia  (ub  N.T,  quemadmodnm  przdicit  foce  Paftores 

Yy  aliofquc 


}?%  ©mne  Tempus  non  eft  nunc  «quale,         Lib.  II 

aliofqucEcclcfixChriftigubcrnatores:  Mam  tempora  illa  >  qualiacunqne  fint ,  Ut, 
craerunt ,  Se  aiiis anteponenda  :  Ita  ut  ialfum  fatis  appareat  dicere»  omnia  tem- 
pora  nunc  effe  aequalia.  Et  conftat»  dari  diftinaionem  dicrum  fub  Euangelio  I 
«cmanfuram  hanc  diftin&ionem »  quamdiu  durabunc  cali  illi  novi»  Se  terra  illa 
nova. 

Decima  quarte*  Idem  evinci  poteft  ex  prophetià  Eychielis  Cap.46:  1»  j>4»  u, 
ubi  mentio  fit  Sabbatorum ,  &  aliorum  Temporum  Solenniuro  :  Quòd  autem  refc- 
piciat  hic  propheta  tempora  Mefli*,  agnofeunt  Commentatores»  Et  folentex  hic 
prophetià,  utu;  obfcuri ,  argumcnta  fumi  prò  minifterio  Euangelico  »  prò  poteftatc 
Antecefforum  Ecclefiafticorum ,  prò  cultu  Ecclefiaftico ,  Sec.  Quidni  etiara  pra 
Tempore  Solenni  ?  Non  eft  quòd  dicat  quis ,  non  magis  hinc  probari  Sabbatum, 
locumfub  N.  T.  rubiturum ,  quam  Kalendasfc  Novilunia:  Nam  conftat  fatis  abo- 
lita  effe  luce ,  de  Sabbaco  autem  dubitatur.  Et  negari  nequit ,  per  haec  Sabbata  * 
te  Novilunia  Secindigitari  aliquod  Tempus  Solenne  fub  N.  T.  quod  fatis  eft  ad 
noftrum  Propofitum  :  Nam  fi  detur  fub  N-  T*  Tempus  aliquod  Solenne  ab  alia 
omni  diftineìum,  Se  Oeo  dicatum»ac  piis exercitiis  peculiariter  tranfigendum » 
habemus  quod  volumus  ,  omnia  nempe  tempora  non  effe  fub  Novo  Teftam. 
«qualia. 

Decima-quinta ,  Illud  PfalmL  1 18:  24.  hoc  etiam  evincere  poteft.  Etenim  con- 
texcus  oftendit ,  h*cdeChriftotanquamantitypointeIligenda  effe.  Nam  ille  eft 
verum  caput  anguli.  Mat.  21: 42.  Marc.  Il:  io.  Lue. lo:  17.  AB.^nu  1  Per, 
2:  4.  Et  quando  per  refurreftionem  declaratus  fuerat  Dei  filius ,  opus  erat  illud 
admiratione  dignum.  Ille  dies  >  puta  refurreftionis  ;  quando  fpeciali  modo  de* 
claratus  erat  anguli  caput»  hic  intelligitur.  S  truftores  eum  fpreverunt  »  quando  cru- 
ci affixerunt  :  Quando  autem  à  morte  refurrexic  ,  declaratus  erat  filius  Dei  potentet 
fym.  1: 4.  &  caput  anguli*  Et  hic  dies  emphaticc  hic  notatur  Q^H  f*1?  bit 
Me  dies ,  inquofcil.  quieverat  Chriftus  a  paffionis  opere  $  &quemfecit  Jeho^ 
va,  feu  fpeciali  modo  honora  vie,  &  infignem  reddidit.  Vide  Annot.  Belgic .  Se  hi 
quo  exfultare  Se  lartari  debent omnes.  Ùnde  liquet ,  defignari  hk  àiem  fpecialicei 
Dcofeparatum,  &  laudibus  Ecclefiar  folennibus  tranfigendum,  etiam  fub  N.  T.  E& 
que  omnia  tempora  non  effe  aequalia»  conftat. 

Decima  fexta ,  Eft  Tempus  aliquod  fub  N.  T.  quod  dickur  dies  Dominkus  Apoe%\ 
lì  to.     Etnie  dies,  Gvefitunus  e  feptem  >  five  dies  anniverfarius ,  five  fic  die! 
Chrifti  nativitatis ,  five  mortis ,  five  refurrecìionis ,  (quod  nunc  non  determii 
mus,  quiapoftea  Lib.  V.  fufiùs  hic  de  re  difputabitur ,  )  ab  alìis  omnibus  dift 
guitur ,  Se  fpeciali  ratione  hoctitulo  ornatur ,  eòque  facer  declaratur.     Quare  orti-' 
nia  Tempora  nonfunt  nunc  «qualia  :  Quia  hic  titulus ,  qui  quid  peculiare  denoti 
non  convenir  omnibiHomninodiebus.  Quumhujustituliauthor  fic  Spiritus  fai 
tus,  nonapplicaturfruftra,  fedpropter  graves  rationes ,  Se  in  finera  fpecialei 
eòque  proculdubio  defignat  diem  Domino  dicatum,&  piis  exercitiis  deftinatum 
memoriam  refurreBhnis  Chrifli  (inquit  \\avanella  in  yoc.  dies )  diSius  eft  dies  domimi 
■Apoc.  1;  io.  (nam bic  ifèiyn  KveA***ifynifkare)\iàicium  domini  >  quidam perperam 
conferiti  aefi  \ywftw  e*  rtsv/is^  e*  rj  iftifet  Kv&esK*i  idem  cjfet,  atque  raptus  fui  in  jpi*  1 
ritu  ,  4^contemplandum  judicium  domini  »  feu  ad  judicium  divinura  »  quod  m*m 
nifi aèfurdèftatuipote»)Et ajfumptus  eft  pn>  priori*  feculi /Maio;  1.  quia cum  Domini  è 

refumWi 


Cap.  XVII.      Omne  Tempus  non  eft  nunc  «quale.     373 

Jurre&ofit  alterius  Jpiritualis  mundi  velut  altera  creatio  (ut  loquuntur  prophetx  Efa. 
65: 17» & 66: 12.  Apoc.  21:  j  &c.^  Spiritui S* proculdubio  dittante,  placuit  Aptf- 
iolis,  prò  priori*  fcculifabbato,  affumere  noti  ifiius  mundi primumdiem,  in  quo  non  UU 
tortora!  is  &  corruptibilis prima  veterù  mundi  die  creata,  fed  cceltftts  Ma  (st  a  tinta  lux  iU 
htxit.  2.  Ut  dies  ifie,  quem  Dominicum  «  refurreBhne  Domini  vocamus ,  revocaret 
hi  mtmmam  dominici  refurretìionts  myfierìum  &  beneficium  <?c.  Eadem  habct  &  Bez 
luinlocum. 

Decima-feptima  t  Hicidem  tituius  dicitdicm  hunc  Domini  effe,  Domino  ap- 

propriatumacfequeftratumcfle:  Nani  %v&*w  idem  eli  >  quod  pertinens  ad  Do- 

minum.  Non  fune  ergo  omnes  dies  nunc  luu  Euangelio  acquile s  :  Longè  enim  aliud 

fonat  dies  dominicusy  quàm  dies  domini ,   quemadmodum  J#Tioe»  kv^w  *  Cor, 

11:20*  Ccenamaliquamfpecialemdefignat,  omnibus  notam;5c  ab  omnibus  aliis 

Ccnis  ,  quarumpiiciceps  erat  Dominus,  diftindtam.     Loco  Fefìorum  judaicorum 

l  (inquic  R^av  amila  in  V  oc.  Feflum)  jam  abrogatorum  »  unus  diesFefitté  celebrandus  nobi 

[  bodie  jub  Evangelio  ,  &  public®  ac  folenni  culi  ut  Dei  dicandus  >  ex  vi  quarti  mandati  /*• 

*gis  ,nempe,  priams  hebdom^dii  dics  ,  qui  dies  Cbrijìimis  in  fcripturà  commendami 

eft  1  tum  exemplo  Chrijìi  ipfius  ,  qui  cwn  hoc  die  à  morì  un  refurrexijjet  ,  atque  ita  opus 

rtdemptt ortis  noftr<tJ<  compievi jf e  tejìatumfecijjet     .  atque  ex  bis  conflat  obferjdm 

tionem  diei  dominici  uhdutam  e]]e  infcripturs. 

Decima- oHava ,  Po;ròhiccuu!usdicit,  diemhuncàChriftoipfo  Domino  nof- 

troinftuu'um  fuuTe  :  Hoc  enim  denocat  ipfa  phraù's  kv&mkh  info ,  quemadmodum 

ìmwff  Kv&Kyn     Et  haec  vox  «v£««»i<  alibi  nufquam  in  N.  T.  ufurpatur.  Quando» 

quioem  ergo  certum  li  e ,  hanc  vocem  denotare  quid  àChriftoinftitutum  iCor.  u; 

lo.  Ubi  facramenco  ccer x  applicar ur ,  quìdni  5c  hic  >  ubi  huic  diei  applicacur  * 

I  Nulla  eft  textùs  circumftantia,  quas  nos cogere  pollìt  alicer  in  hoc,  quàm  in  ilio  loco, 

.hanc vocem fumere.  Liquec  ergo  per  hunc  diem>  denocari  Tempus  aliquod  (Se 

Iquodoam  il  ludfit»  poftea  («o  loco  videbitur)  à  Chrifto  ipfo  feparatum  ,  Se  infti- 

tutum  ;  eóque neceuariò  facrura ,  Se  divinis  exerciciis  impendendum  ;  nec  à  quo- 

quam  aliis  ufibus  applicandum.    Quarc ,  perfpicuum  eft ,  omnia  Tempora  non  effe 

«uucaequaliafubN.T. 

Decima-nona  ;  Quando  dixit  Chriftus.  Man  li:  27.  Sabbatum  proùtcr  hominem 
UHumeflix  clarè  indicabat,  hominem  fem per  opus  habereSabbato;  «  duraturum 
Sabbatum,  quamdiu exifteret homo ,  incujus  bonura  infticucum  fuenc.  Dacur 
ergo  etiam  nunc  fub  Euangelio  diftm&io  dierum  :  &  Sabbatum  aliquod  ad 
bonum  hominis  fpiricualeproraovendum.  Non  fune  ergo  omnia  Tempora  nunc 
«qualia. 

Vicefimé ,  Abfonum  fatis  videtur  dicere,  nullum  ounc  dari  Tempus  ad  Deum  co» 
lendum  >  &  noftram  falutem  piomovendum ,  determinatimi  Se  Solenne  :  cùm  tale 
Tempus  (ìngulis  (eptimanis  recurrens  habuerint  Judaei.  Majorem  ac  uberiorera 
fratiaecopiam  Deo  vinato  eft  nunc  temporis  effondere  ,  quàm  olim  effudit.  Quid  , 
in  propterea  mious  eft  a  nobisagnofcendus  Se  glorificandus  Deus  i  An  propterea  i 
graciaiuai  acìione  maeis  liberarrur  *  Aut  andicendum  »  Deum  minoris  nunc  arfti- 
mare  fuae  laudis  celebiaciont  tu  *  Quid ,  an  libertas ,  feu  potiu*  licemia  ,  major 
«obis  conceflaeft  »  noftra qurrendi ,  &  quar  vitam  hanc  terrporalcm  fptaant ,  Dei 
itfoiiae  pr*fercndiC  Quum auicnarcpu^nent hxc «on modo  lcnptuiat 9  fed  Bc ree- 

Yy  2  taeRa- 


f 


37*  Omne  Tempus  non  eft  nunc  «quale.  Lib.  IH 

xx  Rationi ,  qui  cura  probabilitatearfirmabimus  >  Deum  nullum  omnino  Tempus 
decerminafle  nunc  fub  Euangelio ,  in  quo  nomen  fuum  laHdari  velie,  &  virtutes 
fuas  celebran  ,  se  bonitatem  fuam  agnofei ,  &c  ? 

Vice/ima  prima ,  Ipfì  Apoftoli  &  Apoftolica  Ecclefia  diem  pra;  die  jefìimaruntf 
&  aliquod tempus  Deo  ejufque  cukui  dedicatum  obiervarunt.ut  videre  cft>  Atì.  2ow 
verf.7.  Job.  io:  19,26.  1  Cor.  16.  i.  Ergo  omne  Tempus  non  eft  sequale  fui* 
N.  T.  Quid  adverfum  hasc  teftimonia  objicerefoleant  Adverfarii?  fuolocovidéj 
bimus,  Lib.  V. 

Vice/ima -fecunda*  Ecelefta  Chrifti  univerfalis  >  ab  ipfrs  Apoftolorum  tempo- 
ribus, in  huncufque  diem  ,  Tempus  aliquod  Solenne  obfervarunt ,  &  diem  prae 
die^ftimarunc,  nempe,  diem  Dominicum  :  Qyod  negari  non  poreft  >&  fuo  loco 
fufius  demonltrabitur.  Omne  Tempus  ergo  non  eft  nunc  sequale  >  quoad  ufus  fa- 
eros. 

Vici/ima -tetti  A)  Veteres  fuo  hoc  confi  rmant  fuflPragio  ;  quod  paucis  inftantiis 
oftendi  poteft.     ^Athanafius  homi!,  defemente  >  haec  habec ,  Olim  certe  prifeis  illfc 
hominibus  ,  in  fummo  pretio  Sabbatumfuit  ,  quam  quidemjolennitatem  Dominus  in  diem 
dominicum  tranftulit      Neque  nos  tamen  noftra  aut  bori  tate  Sabbatum  vilipendimi  \fed 
Propheta  eft  ,  qui  illud  rejicit  &  dicit  j  noviluni  a  veftra  (st  Sabbata  veftra  odit  anima 
me*.     QuoadufqHC  enim  ea  agebantur  >  qua  digna  erant  legis  inflitutione  y  vel  pottus 
quando  nondwn  venerat  Magìfter ,  res  Pedagogica  vi  tnfuam  authoritatemque  obtinebaty 
Caterum,  cumjamadeffet  magifter  ,  irritus  ociofufquefaBus  eft  Padagogus ,  ut  exer- 
to fole  candela  ce  Jfat.     Tertulliano  Apoltg,  Gap*   16.  dicit,  Chriftianos  diem  foli s 
lutiti*  indulgere ,  dia  Ungi  rati one,  quam  religione  folis ,  ubi  Se  teftatur  fa&um  ,  & 
à  calumniis  adverfariorum  vindicat,    Sedulius  oper.  pafeb.  Lib.  ? .  Cap.  21.  de  hoc 
dieloquens,  haec habec,  Tantum  confequutus  eft dignitatts ,  ut primus meruerit in* 
tueri  mundi  naf centi  s  originem  &  refurgentis  Chrifti vtrtutem.  Auguft,ferm.  154.  dt 
Temp.  Venerabilis  eft  bic dies, qu't  domìnkus dies ,  ac dies primus, atque perfe&us  eft ,  & 
dies  clìtYus  ,  in  quo  vifa  eft  prima  lux  ,  in  quo  tranfgreffi  funt  filli  Ifrael  mare  rubrumficm 
vis  pedibuìy  (7  in  quo  pluit  manna  filiis  Ifrael  in  deferto  >  &quo  Dominus  Bapti^atus  eft 
in  Jordane  ?  quo  vinum  de  aqua  in  Cani  Galilea  faSum  eft ,  quo  benedixit  Dominus 
*  quinque  panes ,  quibus  fatiavit  quinque  milita  bominum.     Jnquo  refurrexit  dominus  à 
morte:  quointravit  dominus  in  domos  claufas  ■>  ubi  erant  di fcipuli  congregati  pYoptft 
metum  Judaorum  :     In  quo  Spiritus  S-  defeendit  in  xApoftolos  >    &  in  quo  fperamw 
dominum  noftrum  J  e  fura  Chrijlum  ad  judteium  venturum.  In  quo  die  omnis  creatura  rt\ 
formabitur inmelius,     Licet  multa  hiedicantur  ,  cui  calculum  apponere  nequei 
aut  de  quibus  incertus  ambigo  >  hinc  tamen  liquet ,  quanti  aeftimarit  xAugufth 
hanc  folennitatem  chriftianorum  :   &  quod  non  habueric  omnia  Tempora  seq< 
Ha.    Et Setm.z$it dicit  Apoftolos ordinarle, ut  hunc  diem  dominicum  fanftifii 
mus  facris  exercitiis.     Et  de  Civit  Dei  Lib.  %lt  Cap.  ult.  dicit  diem  dominici 
effe  quali  fempiternum  diem  o&avum.  Et  Serm.  15.  de  verbis  Cimili  dicit  refufei 
tionem  Chrifti  nobis  *ternum  diem promififJe->&  confecraffe  nobis diem  Dominicum* 
Cbryfoft.  Hom.  io.  in  Genef.  dicit,  Deum  hoc  nos  ab  imtio  docuiflè  >  quod  op 
teat  ut ,  in  cyclo  feptimanse  unus  integer  dies  feparandus  fit ,  &  operi  fpiritualii 
pendendus.  ^  Vide  «Se  Epipban.  Hdtref  5 1-  Ignatius  ad  Magnef.  Sed  unìfquifque  1 
Jtrum  Sabbati  <f  farituali  meditatione  legis  gaudens»  non  wporis  refocillatione  &i 

mitili 


Gap.  XVII*       OmneTempus  non  ed  nunc acquale.       375 

imiffioMopificium  Dei  admirans  —  '^  ■"  Qmnis  Chrif.iamator  celebretdkm  Domini- 
xam  refurreclioni  confecratam ,  nginam  &  principe?»  omnium  dierum.  ALftimavit  ergo 
.diem  prse  die,  &non  omnia  tempora  squilla  habuit  \  &qusenamfueritEccle- 
fiae  praxis  fimul  oftendic.  Diomfius  Corintbiacus  m  Epift.ad  B^manos-,  A  pud  Eufebium 
Hift.Lib.  4.  Cap.  ZI.  Santìam  (inquit)  bodie  Dominicam  diem  pcregimus.  Simi- 
Iibus  titulis  eum  diem  ornai unt  Veteres  :  Nam  Eufebius  vocac  eum  Pracipuum  ac 
Prim-imdiem.Cbryfoft.  diem  Rjgium.Gregr.  Na%ian%. fuperiorem  fupremo,  admirabiliter 
sdmirabilem.fupra  omnes  s.lios  dies.  Juflin  Marty.  Apol.  2.  Soìis  atttem  (inquic) 
die  commini ter omnes  conventum  agimus  ,  quandoquidem  is  primus  diesefl  ,  quo  Dense 
tenebri  s  (f  materia  ,  quam  prius  creaverat ,  ver  fa ,  mundum  effecit  j  &  Jefus  Chriftm 
fervator  nofler  eo  ipfo  die  à  mortuis  refurrextt.  Hieron.  in  Epift.  ad  Euflocb  Dominici 
(  inquic  )  diebits  orazioni  tantum  CT  UHionibus  vacant.  Non  erac  ergo  lis  omne  Tem- 
pus  acquale. 

Vìcefima- quarta,  Contraria  fentencia  eft  ipfilfirna  Familislarum  Antinomorumy  Ana- 
taptiftarum,  Lutheranorumi?  Soc'miamrum fententia  ;  ide óqueeò  tnagis  eft  rejicien- 
da.  Scblicbtingius  conerà  Meifnerum  fic  loquitur,  Patet  eum  pittare  ipr<eceptum  hoc  de 
èbfervando  Sabbato  ad  hit:  vigere  3  quod  tamen  antiquatum  effe  >  res  ipfadocet ,  eum 
ttemo  Cbriftianorum  Sabbatum  obfervet.  Namjì  dicas  CbrijìiAnospro  Sabbato  fequmtem 
obfervare  diem.  Ego  victftm  dico ,  bine  patere prxceptum  hoc  abrogatum  effe ,  quomodo 
tnim prò  Sabbato  ali umobfervare diem  licer et*.  ■   Sed  &  Paulus  aperte  docet  > 

in  Qbrifìiana  religione ,  uteiborum  ,fìc  dierum  di  femmina  cfle  fublata.  Rom.  14.  Gal,  4. 
C,o\.l>quod&ipfa  Cbrifìian*  religioni s  natura  docet,  inquAnibilceremonialevalet , 
]  fed  tantum  fides  perebaritatem  effeax ,  aut  nova  creatura. 

Quidfentianc  Anabaptijìa  ex  Cloppenburgii  Gangrand  anabaptijìicd  Colleg.  3. 
Difp>  1  o.  difeere  poffumus  -,  8c  ex  Calvini  libello  contra  Anabaptiflas.  Quid  Luthe* 
rani  id  docet  JVcndclinus,  Exsrcic.  CXXXVI II.  quae  eft  de  moralitate  Sabbati. 

Diftinguunc  Ancinomi  inter  Sabbatum  Scdtem  Sabbaticum,  illud  volunc divina? 
eflfcinftieutionis,  hunc  humanx  tantum  conftitucionis .  Ita  Henricus  Den  .  Et 
Saltmarfliius  in  libello»  cui  ticulus,  Sparlale*  ofglory  Pag.  265.  Vult  gremium  pa- 
1  trìschriftianum  effe  Sabbatum  ,feptimo  creationis  dietanquam  typo  adumbratum. 
i  Etfexdiesoperarios,  Vult  typum  e(Te  adminiftrationum  Chrifìi  in  carne,  quibus 
|  legem  impleverac ,  ut&Chriftiani,  dumeftfubadminiitrationibustum  legis,tum 
fi  Eu3ngelii  ',  quales  funt  fornice  omnes cuitùs,  officia Chrittiana ,  gratiae  .preces, 
■  inftitutaChrifti,  &c- 

Quandoquidem  er^ò  condemnetur  hxc  fententia  in  iis^omnibus ,  ab  orthodoxis? 
:  quidiii  condemnari  debeat ,  in  aliis  quibufeunque  1 

i _ . 


Yy3 


C  A  P. 


l?é  Examinantur  RationesAdverfar.  Lifa.  II. 

C  A  P.    XVIII* 
Examinantur  Rationes  Advcrfariorum  Contrari*. 

LIcec  poftea  »  quando  argumenta  Adverfariorum  ,  quibus  Sabbici  moralitatem* 
autdiera  Domintcu m  impugnare  adnicuntur ,  ad  examen  vocabunrur  ,  fu6a» 
adeaetiam,  qua:  conerà  jatn  diìrta  capite  fuperiore  militant ,  rcfpondendi  occafi* 
perquam  opportuna  datum  fuent ,  nonabsre  erit  tamen  >  quxdam  ,  quae  maxi, 
me  contra  fuperiora  urgentur  ,  breviierfalcemhicattingere- 

Objicitur  ergo  1.  DifiinBio  dierum  e ft  quid  legale,  quod  locum  nullum  bob  et  fui 
Euangelio,  quod  ex  adverfo  pugnat  eum  lege..  ì\efp.  Aliquid  dici  poceft  Legale  irei 
refpeeìu  legis  Morali*  ;  vel  refpedìu  legis  Ceremonialù.  Quod  legale  dicuur  ref- 
pc&u  legis  moralis,  idhabere poceft  locum) ub  Euangelio;  quia  ipialex  Morali» 
vim  obtinet  >  etiam  tempore  Euangelii  >  Quod  Legale  dicuur  re  pect u  legis  Cere- 
monialis,  id  quidem  non  obtinet  fub  Euangelio  >  quiaomnis  lex  Ceremonialr 
jam  abrogata  cft&  antiquata.  Atnunquam  ptobabitur,  omnem  diftmcìionem  dii 
rum  >e(Te  quid  ceremonialiter  legale;  non  magi»  quim  probaiiporelt ,  omoei 
diitinctionem  ciborum  effe  quid  purumputum  Ceremoniale,  aut  Cerernonìalit 
Legale.  Hoc  autem  probari  ncqui t ,  quia  Chnftus  inftituendo  Sacramenta  ,  dittine 
tionem  ciborum  coniti tuie:  Panisemm  &  vinum,  in  celebra t ione  can*  Domini 
ca?>  diftinguuntur  ab  alio  pane  &  vino  communi;  ut&aquain  baptifmate  diferi* 
minatur  ab  alia"  aqui>  ad  ufus  communes  applicata,  Prsterea ,  Diftin&ionem  dierum 
ìnftitutam  fuifle  ab  inirio,  longè  ante  conditam  legem  Ceremonialem ,  nos  fequcn; 
ti  libro  demonftrabimus.  Etexdi&ishoc  eodem  libro  ,  conftat,  quàm  neceiTa- 
ria  fit  diftincìio  Temporum  ;  &  precedenti  capite,  oftendimus,  ipfam  naturata 
corruptam ,  temporum  diftin&ionem  neceiTariam  effe  Judicare,  de  omnia  tempori 
non  effe  cqualia  determinare.  Eòque  Morale-Naturale  erit  difcrimen  aliquod 
Temporum  fc  Dierum.  Denfque  >  Quomodo  infticucio  Sabbati  ad  legem  moralcm 
fpe&et,  poftea  planum  faciemus  Lik.  III. 

Objicttur  2.  Nulla  datur  fub  Euangelio  diftinBio  xAnnorum  %  tur  ergo  magts  dori 
debeat diftinBio  Dierum*  ì\efp.  Quod  Annus Sabbaticus fuerit cereraonialis ,  coni 
cedimus.  Quòd  ideo  Sabbatum  hebdomadale  fuerit  itidem  ceremoniale  >  nonfe- 
quitur ,  quia  longè  dirTerunt  ha?c  duo.  Natura  nihll  docet  de  diftinft  ione  tali  an- 
sorum  ;  docet  tamen  aliquid  de  diftinftione  dierum.  Nullus  Annus  Sabbatici^ 
ab  initio  inftitutus  fuerat  ;  inftitiita  tamen  ab  inìtio  erat  difìinftio  dierum  9  ut  iùù 
loco  apparebit.  Annus  Sabbaticus  peculiarem  habuic  refpccìum  ad  tcrram  Ca* 
naan  ;  Peculiarem  autem  talem  refpeeìura  non  habuic  omnis  diftin&io  dierum. 
Nihil  de  obfervatione  Sabbatici  anni  approbatl ,  legimus  in  Novo  Tettarne» 
to  :  de  obfervatione  tamen  diei  cujufdam  approbati  legimus .  Nullus  an 
nus  Domi nicus  dicebarur  ;  Die»  tamen  aliquis  fic  nuncupabatur .  ^Afoc»m 
verf.  te. 

Ohjicitur  j.  Nulla  datur  fub  Euangelio  difiin&io  Loeorwn.  Ergo  non  magts  eoe* 
venit cum  fiatu  Euangelko  difinBio  dierum.  %efp.  Licct  qua?  fupra  diaa  funt  1  de 
«tcrrninauone  Tempori*  »  tuga  ad  Dei  gloriarti  »  cum  ad  noftram  falucem  promo- 

vendami 


Cap.  XVIII.        Examinantur Rationes Ad?crfar.       377 

rendam  ,  fatis  demonftrenc  >  quàm  neceffàrium  fie ,  ut  fiat  Tempori s  determini» 
rio  ;    Ec  quamvis  cuivis  manifcftum  effe  poilìt ,  nihil  tale  de  Loco  dici  pof- 
I  fé ,  ica  ut  vis  omnis  hujus  ob jeft ionis  Tua  fponte  evanefeat  j  poftea  camen  >  quàm 
ingens  fit  diferimen  Tempus  incer  &  Locum ,  dilucidò  oftendemus, 

Objicitur  ^.lllud  Apoftolì 'ad Romanos  Cap.  14..  Verfu.  17.  Nonenimtft  reg- 
num Dei  efea  5c  potus,  fed  Jultitia  &  pax,  &c.  i\efp.  Verumeft ,  ufum  ifta- 
frum rerum mediarUm externarum ,  non  mulcum  conducere»  ad  regnum grati» in 
nobispromovendum,  nec  ad  nos  adducendos  ad  regnum  gloriar.  Quia  efeanon 
^tommendat  nos  Deo\  ncque  enim  fi  vefcamur  abundintions  fumus  >  nequefinonvefea- 
mur  J> aupcriort s  reddimur  1  Cor.  8:  verf  8.  Eatenus  tamen  in  iftorum  mediorum  ufu 
conuftic  Dei  regnum  >  ut  cavendum  fic,  nequomodofacultasillanoftrafiatcaufa 
infirmis  impingendi ,  1  Cor.  8: 9»  &  ne  noftrà  cognitione  pereat  frater  infirmus, 

Kopter  quem  Chriftuseftraortuus  Verf.  12.  Hpm.  14:15.  Et  neeibicautéde- 
uamus  opus  Dei  >  Hpm.  14:  verf.  lo.  1.  Quid  hinc  fequetur?  Anfequirur, 
toon  confifterc  Regnum  Dei  in acìionibus mandatisi  aut  in  obfervatione  Tempe- 
rami quorum  vis  Solennium  *  Quomodo  probabitur  haec  confequentia  ì  ì  rebus  in- 
pdifrerentibus  (  de  quibus  difputac  Apoftolus  )  ad  res  expreffè  mandatas  >  non  fe- 
quitur.  ;,  An  quia  confiftit  Regnum  Dei  in  juftitia  Sic.  fcquitur  >  rejiciendas 
[trTe  omnes  externas  obfervantias  *  Tum  rejicienda  erunt  externa  omnia  media ,  ex  • 
[terni  omnes  acìus cult us  >  &externumomneoffcium  ;  &hacratione  non  modo 
eliminabuntur  Sabbata ,  (ed  Se  omnis  Euangelii  annunciano  >  Sacramentorum  ad- 
mimftratio  ,  preces  public»  ,  profetilo  ,  ac  nominis  Chi  itti  confeiiìo  »  atque  ita 
omnis  cultus  externus.  Et  quidni  edam  omnis  relatio  ?  atque  ita  inrroducetur, 
cum  promifeuo  dierum  ufu  »  etiam  promifcuus  uxorum  ufus  >  &  quid  non.  Et 
quidemhuc  tendunt  principia  »  quae  ponunt  quidam  ,  ad  diftinftionemomnem  die- 
rum tollendam. 

Objicitur     5.    Sabbatum  Chriftianum  perpetuum  ac  conflati*  dòet  effe  ,  fteun- 
ìum  prétdiBionem  Efaia;  Cap.  66:  verf.  2$.  J  Novilunio  ad  Novilunium  4  Setta- 
to ad  Sabbatum  ;  id  ejì  >  conftantcr  ac  perpetui  fine  intermifiione  .    B^ff»  !•  Conftant 
Mac  perpetuus  ufus  phrafe^s  hic  ufurpacae Se  (imilium  contrarium  evincit  ,hunc  nem- 
pe  non  effe  fenfum  loci  -,     Sed  fenfum  hunc  effe ,  quali  dice;  et ,  fingulis  Kalendis  , 
[fingulis  Sabbaris.  Vide  1  Sam.  7;  16.  2.  Parai.  24:  v.  5.  T^ach.  14:  v.16.  Neh.  io: 
[  verf.  i^,  1^.  Efth.i.  verf.  y,     Vide  Annot.  anglic.  in  locum.     2.  Etiamfihiceflet 
fenfus  loci ,  nihil  facerec  contra  diferimen  dierum  :     Nam  datur  Sabbatum  inter- 
num ,  quod  confiftit  in  indefinentc  abftinentià  à  peccato.  Hoc  autem  non  obftante, 
admittipoteft  Sabbatum  externum  &  Solennefub  N.  T.  non  minus  acfub  V.  T. 
quia  etiam  tum  ;  quando  initituta  erant  plurima  Tempora  Solennia,  tenebantur  om- 
omnes  Sabbatum  hoc  internum  obfcrvare.  Ihb.  4:  1, 2.   Et  experientià  compro- 
1  batum  eft  ,  obfervationem  Sabbati  externi  non  impedire  Ccd  promovere  potius  ob- 
fcrvationem  Sabbati  hujus  interni.    3.  Exhoc  fondamento  arquè bene  fequetur  ; 
non  dari nunc  fub  N.  T.diemullumoccalìonaliterinftitutum  Se  obfervandum.  Et 
fi  Oc,  nuntium  omnibus  Chrifti  infìitutis  mittcrepoffutnus,  quia  nuilura  dabitur 
Tempus  conftitutum  >  ad  ea  adminiftranda. 

Objicitur  6.  Cultus  Dajfiritualis  effe  debet  \  iòque  internus  a  fpiritu  fluente  Non  ex- 
fermo*.     Etquicquid  facitfideUs  ,  debet  tffepari  cultus ,  quia  jruBus  amori s  ac  fida. 


373 


ExaminanturRationes  Adverfar.  Lib.  II. 


Et  per  totum  vita  fu<z  dccurfum  tenctur  Deo  obedire ,  eumque  celere  fpirttualiter  t  tot* 
animo,  ac  toto  fpiritu.  i\efp*  Hifcc  Se  dmiìibus familifiieis  cuniculis  fubvertere 
Sabbatmn  omne  itudet  Joannes  de  Labady ,  ut  in  manuferipto  quodam  ab  eo  exara. 
to  vrdi-  Sed  quo  hxc  tendant  >  quis  non  videe  •»  Non  diitinguit  inter  cultum  Me- 
diarumSc  Immediatum  \  fed  fupponic  nòs  sequè  Deum  colere,  quando  vicìum 
quaerimus  &  ami&um  ,  &  alia  officia  ,  in  fecunda  decalogi  tabula prseferipta ,  ptdsCm 
Camus ,  ac  quando  folenniter  Deurn  precamur ,  aut  immediate  colimus.  Acque  ita 
omnem  deftruit  cultum  folennem  ,  &  valedicic  folenni  precacioni»  verbi  Se  facra- 
menrorum  adminiftrationi ,  &  relt'quis  Chrifti  inftitutis.  Hoc  eft  ,  Antinomus  Se 
Familifta  èft.  Qjid  ,  annon  tenebatur  Dei  populus  olim  Deum  fpiritualiter  co- 
lere ,  Se  ex  fide  &  amore  omnia  facere  ,  Se  Deo  in  omnibus  obedire  f  An  autera 
propterea  non  tenebatur  Tempora  Solennia  obfervare  ?  Aut,  an  praeferiptio  folen- 
nicacumhuic  cultui  interno  adverfabaturquoquam  modo5  &nonpotiuseum.pro- 
movebac?  Tenemur  ne ,  etiam  corpore  noftro  Deo  (ervire  *  Hxc  ratiocinatio  (pei 
ciem  habet  piecatis,  fed  revera  portam  panditomniimpietati:  Nanchine  non  magis 
fequetur  ;  non  obfervanda  effe  nunc  Sabbata ,  aut  diftinctionem  ullam  dierum ,  quàm 
non  teneri  Ecclefiam ,  quovis  tempore ,  Deum  folenniter  colere  j  precari ,  laudare  > 
nec  conventus  celebrare  ad  verbum  &  facramentaadminiftranda;  Nec  debere  inftitiù 
cultum  domt fticum  :  I  mó  hinc  fequetur,non  teneri  chriftianos  vel  in  conclavi  Deum 
colere»  quia  hoc  fiet  corpore  s  Sccultus  Dei  debec  effe  fpiricuaJis,  in  fpiritu  Se  in 
anima.  Et  hinefequetur,  nonminus  coli  Deum  per  opera  quotidiana,  quàm 
per  preces ,  immediate  in  (ìnum  Dei  per  Dominum  noftrum  Jefum  Chriftum  effu- 
fas,  Sed  Se  obfervanda  eft  palpabilis  contradicìio  ,  cùm  velie  omnes.  acìiones 
Chriftiariorumexternasefleparcemculcùs;  &  tamen  aflerat ,  cultum  omnem  de- 
bere effe  fpiritualem  &  inrernum ,  qui  conveniac  naturae  Dei  >  qui  fpiricus  eft;  Se 
non  externum  &  corporalem. 

Objicitur  7.  Semperpoftulat  Deus  ,  ut  in  omnibus  noflris  aBionibus  ;um  colamus , 
quàm  puri  firn  e  &  fpiritualiter.  Et  major  ibi  eft  religio  ,  ubi  major  eftfpiritns  copia ,  fi» 
des pur'ior ,  amorardent'tor.  Et quando majorem  fpiritus  menfuram ejfundit in nos , e ircat 
res  mundanas  9CCupatos  ,  quàm  quando  in  aliis  exercitiis  5  qua  magis  folennia  (sr  facrd 
apparente  ver\amury  illa  hispraf erenda  funt.  Et  Deo  li be rum  e si ,  fua  dona  ,  quando1 
Ó1  ubi  vult ,  dare  ;  quia  nulli  loco  aut  tempori  aftritlus  eft.  Et  nonnunquam  propius  ad 
fé  corda  noftratrahit  per  mundana,  quam per  alia ,  qua  externe  spirituali ''a  funt>  ut  dù% 
ceat  nos  ab  ipfo  iotos  dependere ,  &  non  À  mediis  ilìis.  i\efp.  Sic  pergit  D.  de  Labady 
in-manufcriptoillo.  Verùm  merarfunr  hx  phaleise,  qua:eum,quifpiritualiafapitj' 
deciperenequeunt:  Etenim  ,  licer  requiratur  habicualis  difpofitio  bona  &  fpirituaj 
lis  ,  ut  Dei  gloriam  in  omnibus  intendamus  :  Non  tamen  poftulat  Deus ,  ut  adi» 
licer tam  intentum in eum habeamus  animum  , aut  fixas cogirationes noftras ,quandor 
negatia  terrena ,  qua:  corpus  noftrum  fpecìant ,  in  quibus  etiam  requirit  Deus  dihV 
gentiam ,  utfupraoftendimus ,  quàm ,  quando  Deum  immediate  colimus,  venera-' 
mur,  adoramus,  precamur,  autalloquimur;  z.  Quòd  major  fit  Religio  inter* 
na ,  ac  Reverentia  &  Devotio ,  ubi  fides  purior  ac  amor  ardentior ,  quis  negat  *  At 
quid  facit  hoc  contra  media  cultus  externa ,  ab  ipfo  Deo  inftituta  ?  3  ♦  Licec  Deó 
nonmjnquam  vifum  fit ,  majorem  fpiritus  fui  menfuram  in  fuos  effundere ,  quando  in 
$rivatis  funt  exercitiis -,  quàm  quando  in  publicis;  &  quando  in  negotiis  cerrenis  ver» 

fan  tur, 


Cap.  X  V 1 1 1.      EKaminantur  Rationcs  Adycrfar.        $  j$ 

famur  >  quàm  quando  immediate  Deum  colunt  ;  non  tamen  nos  ócctt  ,  media' 
externa  ab  ipfoinftitutacontemptui  habere  ,  aut  negotiis  terrenis  poftponere  ;  kà 
co  magii  Deum  ibi  prxftolari,  propter  promiirìones  fuas  annexas:  &  memores 
effe  debemus  iftius dicìi  Solomonis  Prov.  2$:  9.  Qui  axmit  aurem  fuam  ab  audiendi 
\  tege,  etiam  orario  tjus  abominatimi  e B.     4.  Haec  argumentatio  non  magis  convellit 
;  Sabbatum»  quàm  omnia  alia  inftituta  Chrifti.    Quorfumenimprecarcmur,  fcrip- 
turaslegeremus?  verbura  annunciatum  audiremus ,  &c.  quum  raajorem  fpiritns 
\  fanfti  menfuram  effondere  in  nos  poterit  Deus,  quando  res  terrenas  quaerimus  5 
i  quàm  quando  Deum  ipfum  immediate  qurrimus.     Haec  farò  viam  fternunc  ad  prò- 
|  ianitatetn  ?  &  ad  omniscultùs  divini  neglecìum.     j.  Nihil  hìc  dickur  contra  fo« 
[  lennitates  Chriftianorum ,  quodnonetiam  impugnar,  folennitates  judaicas  :  olirn 
enim  poftulavic  Dei  lex  ,  ut  in  omnibus  eorum  a&ionibus  punifiir.c  ac  fpiritualiter 
Deum  colerent  ',  &  major  ibi  crat  religio  >  ubi  major  fpiritùs  copia  ,  fides  purìor 
&c.    Et  Deo  nonnunquam  vifum  fuerac ,  magis  privatis ,  quàm  publicis  benc- 
dicere  exercitiis  >  ut  experientia  Sponfae  Cant.  Gap.  3:4.  docet.     6.  Experientri 
quotidiana docet?  majori profequieos amore publtcacultùs  exercitia,  qui  in  pri- 
vatis Dominum  inveniunt:  &  qui  eum  in  operibus  privatse  funcìionis  inventine? 
luris  animane  ejusinftitucapublica,  quicquid  fomnient  quidam. 
Objicitur.  8«  Rjquiritur  utfidelcs  firn  aquè  &  *qualiterfan8i  in  omnibus  fui s  operi  - 
: ,  tum  mundanis  >  tum  rdigiofis  ;  <?  ut  intendane  Deigloriam  fummo  celo  ,  in  om- 
riws  ;  adeoque  non  requirit  D^us ,  ut  fahHioresfins  uno  quàm  alio  die  ;  aut  in  uno  quam 
'n aììo  opere.  Sic  Labady  ubi  fupra.  Rjfp.  Hxc  non  magis  militane  contra  Sabba- 
:um  ì  auc  diftinctionem  dierum  ;  quàm  contra  cfcftin&ionem  a&ionum  ,  &  diftinc- 
ionemillam  cultùs  in  immcdiatum  &  mediitum.    Ethac  ratione  >  non  minus  de£ 
ruet  D.  de  Labady  omnem  cultum  iramediatum ,  omnem  cultura  folenncm  publi- 
bum ,  velprivatum;  quàm  Sabbatum  :  Nam  pariter  poterit  Familiflay  auc  qui 
^hrilli  infticutis  adverfacur ,  arguere  ac  dicere ,     Quid  elt  quod  precer  ,  publicè  in 
:onventuEccIefiattico,  autpnvatim  dorai ,  9c  in  conclavi,  cùmfemperfimxqi'è 
t  acqualiter  frnétus ,  &  Dei  gloriam  quxrara  &  intendam ,  cùm  munere  meo 
tirili  fungor  ,   non  minus  quàm  cum  precor  ;     Et   hoc  à  me  poftulet  Deus  ? 
juorfum  eigo  extcrna  illa  omnia  ?     Quorfumadminiftratio  Verbi  &  Sacramen- 
forum  i 

ObjeB'109.  Quum  umanturChrif\ianihocpa&*>  Dei  gloriam  in  omnibus  intendere, 
ìtustquè  glorificata  per  eorum  opera  qualiacunque ,  <&  eis  nequeunt  ullum  profanare 
^tm*  Rffp-  Huc  tendunt  omnia  ,  utprobetur,  acque  Deum  glonrìcjrei pliusfe- 
juaces  >  caligas  ne&endo  &  ejufmodi  faciendo  ,  quàm  precando  ac  Deuro  co- 
odo»  diedominico.  Sed  quis  carnalem  hanc  fpiritualitatem  >  fuu  fpiritualern 
rofanitatem  (utitadicam)  nonabhorreret?  Quid,  an  p«icat  bonara  noftram  in. 
•ntionera,  a&ionem  malam  bonam  efficere  pofie?  Annon  hoc  pretendere  etiam 
otu-runtpiiolim  ,  eòque  negligere  omnia  Dei  inftituta,  nunquam  adire  Hitrofo- 
'VHé  1  nulla orTcrrefacntìcia,  nullamobfervarefolennitatem  ?  Spiritusautemali- 
:r  eos  olim  docuit,  &  aliterfuos  etiam  hodie docce ,  omnia  fcilicet  Dei  prxcepta 
iligere.     Sed  his  millìs  ad  alias  pergamus  objecliones  folvendas. 

Objt&h,  I*.  Ex  EptjloUpìuUad  Romaoos  Cap.  14.  verf.  5.  arguunt  ad-serfarii 
iHK/  dits  nune  efftfub  Éuangelio  *qualt$  >  quia  illosftrmioru  vuit  tfftiApojìolus  j  <jut 

Z  Z  nuUitrr, 


3*6 


Examinantur  Rationes  Adverfar.  tib.  1 1; 


nuilum  dgnoverunt  dierum  difcrimen ,  fei  omnes  <equc  aflimatunt  ;  &  non  magis  dttm 
Tfcminicum  >  qukm  dium  quemcunque;  qucmadmodum  nullumfeoerant  ciborum  difcrimm* 
utifecerant  infirmieres  >  qui  nendum  perfette  edoBi  fuerunt  >  abrogaUm  effe  omnem  ta- 
lem  dijìincìioncm.     Refp.  Quia  alibi  fuflùs  de  hoc  &  fimilibus  locis  fumus  diottri  * 
iicis  cric  pauca  hìc  reipondcre  :  ac  i.  Conftat  ance  hoc  tempus  ob  fervanomi  f'uiflc 
diem  Dominictim  ,  uc  tcftatur  Paulus  io  priori  fuà  ad  Corinthios  EpiftoJa  ,  Se  Luca* 
iA8. 20:  k  praxis  Apoftolorum ,  anteafoenfionrm  Chrifti ,  Cnrifto  ipfoprsefente! 
&approbante:  Oportetergò.fi  verumfitquodobjicitur  ,  ut  Paulus  eos  prò  in- 
firmi* habuerk ,  qui  hunc  diem  obfcrvarunt  &  ab  aliis  diferiminarune  :  eòque  ta- 
cite condemnet ,  quod  alibi  non  modo  approbat ,  fed  &  mandat.    2.  Supp^nitur 
ab  Adverfariis  ,  quod  nunquam  probarc  potcrunt  ,  ortum  f uiflè ,  neinpe ,  inter 
Chriftianos  R$m*  ditfìdium  ,  de  obfervatione  dtei  Dominici >  ac  fi  quidam  fuiflènt, 
qui  quofdam  dics  obfcrvarunt  j  & ,  inter  alios ,  diem  Dominicum  ',  alti  autera ,  qui 
non  modo  Feda  &  Sabbata  judosorum  rejeceiunc*  fed  &  diem  etbm  Dominicum. 
Sedlibetab  Adverfariis  quserere ,  an  putent,  ante  hoc  tempus  obfcrvacum  fuifle 
diem  Dominicum  >  velnon?  Si  non,  tumdehujus  diei  obfervatione,  nihillo- 
quitur  Apoftolus ,  quia  de  dierum  obfervatione  ea  tantum  Ioquitur,  quae  tum  ob- 
tinuit;  &  ad  controverfia»n  tum  in  Ecdefii  Romana  agitatam ,  Ioquitur,  ut  in 
confetto  eli.    Sipr/#jdicatur  ,  tumvelhoc  facìum  erat  licite,  &  approbantibus 
Apoftolis,  velnon.    Si/7//^dicatur,  aticredcndumvoluifle  Apoftolum  eos  prò 
infirmis  habere  >  qui  diem ,  faltem  ab  Apoftolis  inftitutura  >  obfervarunt  ?  Si  hoc  di. 
catur,  an  probabile  eft ,  voluiile  Apoftolum  dicere ,  eosinfirmos  Domino  d iena 
«bfe  vare  ;  &*ìon coudemnari  debeae ,  in  eo quod  minus  licitum  fuerac?    3 .  Non' 
magis  hìc  condemnat  difcrimen  dierum  omge  ,  quàmomne  ciborum  diferimea, 
At  nemo  dicet  eum  co  ndemnarc  orane  ciborum  difcrimen  >  puta  difcrimen  inter  pan- 
nerà &vinum  in  Euchariftia*  &panem&  viuumeommune.     4.  Si  Paulus  &  all'i 
omnes  Apoftoli     (  nam  credo  diverfa  &  pugnantia  eos  non  dieìaflè)  omne  diferi. 
men  dierum  condemnarunt,  qui  fa&um  quod  Ecclefia  primitiva  &  primo-primi- 
civa  difcrimen  ullum  fecerit  dierum ,  &pra?  aliis  omnibus  diera  Dominicum  «fti- 
Warit^  Neceflariò  tam  dicendum ,  erraffeeam;  erraffe  etiàm  patres  omnes ,  qui 
magnificò  de  hoc  die  loquuw  fune;  erraffe  &  omnem  Ecclefiam  ex  eo  tempore» 
errarle  &  Magiftratus  omnes ,  feu  I mpcratores  ,  qui  fub  pcenis  civilibus  hujus  dici 
obfervationem  mandarunt  ;  ut  &  Concilia  Provincia! ia ,  quae  eandem  mandarunt 
obfervationem.     5.  Inde  fequetur ,  A pprobandos  Sociniinos  ,  Anabaptiftas  >  An. 
tìnomos , Tremulo*  )Fajnilijl4S &ejuf 'modi  Fanaticos »  imo  &  profanos  omnes  >  qui, 
nullura  faciunt  dierum  difcrimen ,  &  hos  omnes  prò  firmioribus  habendos  :  Chri-fcii 
tianos autem  omnes  pios  ac  probos ,  qui ,  ex  confeientià  mandati  divini ,  hunc  diem  : 
pras  aliis  settimane,  inter  infirmos  nominando?      6.  Quandoquidem  certum  eft 
cum  loqui de diferimine  ciborum  ceremoniali^  ita  liquidò  conftat,  eum  loqui  de 
difcrimine  dierum  ccremoniali  :  Nam  de  obfervatione  dierum  fub  pedagogia  Moi' 
faica  inftitutà ,  ut&.deuniverfalege  cerenaoniah,  orta  erae  in  Ecclefia  primitiva 
longè  maxima  cotìteneio,  titabundèteftaturfcriptura.    Et  hoc  ex  aliis  fcripturaT 
locis  jam  examinandis  clarè  conftat.  Sed  de  hae  re  plura  poftea. 

Objetìio,  1 1.  Ex  epiftola  Pauli  ad  Gdatas  4:  io,  ubi  tic  Apoftolus.  Diesobferva* 
ih ,  &  mtnfiSy  <s pYf$tyt*Mmp*rA  &  annu  t  arguttne  adverfarii  advcffus^fljne  die* 

"^'"  ni» 


Gap,  XVIII.        ExaminanturRationesAdverfar.       381 

!     rum  fub  Euaugelio  difcrimen.     Rjfp.  i,  Paulus  ipfeteftatur  i  Cor.  16:  ver/,  i. 
feEccleGis  in  Galati*  ordinato  >  tic  die  Dominicofeu  primo  hebdomadis,  col- 
|    Icftaoa  faccrent  ;  adeoque  ut  conventus  co  die  celebrarenc ,  Se  officia  quaedarn  itti 
1    rfiei  convenienza  prsftarcnt  :  Non  eft  ergo  probabile ,  EumvoluhTe,  propter 
1   obfervationem  hujus  dici,  eos hic condemnare ,  aut  faltem  fineomni  apologia, 
|   aut  explicacione  prioris  in  juncìionis  data?.    2.  Loquitur  de  iis  diebus  >  quorum 
obfervationem  urgebantPfeudodocìoresilli,  qui  ad  obfervatioiem  legis  Mofaica? 
eos  moverunt.    At  quis  dicet,  voluiflTe  Pfeudodocìores  illos  ,    diei  Dominici, 
nulli  lege  Mofaica  inftituti ,  obfervationem  tam  acritcr  urgere  ;  JUrproel,  uri 
proahisceremoniis  >  tara  animofe  contendere  *     3.  Sidiem  Dominicum  infti- 
tuerunt  Apoftolij  An  probabile  eft  ,  voluifleiftos  Pfeudodocìores  ejus  obferva- 
eionem  ,  unicum  aliis  ceremoniis  ì  Deoipfo  inftitutis,  argumentis  urgere  ',  Se 
Tantum  è  contri  eam  condemnare  ?     Si  ab  iftis  Pfeudodocìoribus  inftitutafutflet 
dici  Dominici  obfervatio,  an  non  probabile  eft  ,  voluifle  Apoftolum ,   longè  alio 
■ornine  eam  condemnare,  quàm  quo  dierum  ceremonialium  obfervationem con- 
demnavit  ì  Aniftashominucn  maleergaEcangeliumaffecìorum  inventiones ,  iif- 
dem  condemnaret  argumentis,  quibus  condemnavit  &  impugnava  ceremonias 
I  Mofaicas,  quasipfeDwUSinftituerat?  Probabilius  multò  eft  ,  Eam  aliud  ftigma 
iisinurerevoluiffe.    4.  ExipfotextuJiquet,  Eum  tales  dies  condemnare  ,   qui 
ceremoniales  eranc ,  qnorum  magnus  fucrac  numerus  ;  ideo  dies  pluraliter  nominar; 
&  eos  nominat  una  cum  menfibus  &  annis ,  quorum  obfervatio  proculdubio  erat  ce- 
remonialis.     Eos  dies  intclligit  ,  qui  erant  infirma  & egena  (Ummta  Verf.y.  Se 
quorum  obfervatio  inanemomnem  reddebat  religionem  Chriftianam  ,  Ver}.  1 1. 
[Quis  autem  hocdicctde  die  Dominico  ?    5.  Siomnes^i*  condemnaret ,  feu 
jopportunitatcs ,  nonnuncliceretEuangelium  anuunciare ,  aut  quidquam  òppor- 
Ituoiagere;  cujuscontrarium  doceripfe  Apoftolus  Timotheum  2T/W.4,  ver/,  z. 
&  Ecclefiam  Coloffenfem,  quando  jubet  eos  opportunitatem  redimer* ,  Co/. 4:  ver/.  5. 
Ergo  limitanda  eft  base  vox  ad  prxftituta  tempora  Judaiea.    6.  An  condanna  - 
bit  harc  fententia  Apoftoli  prasftituta  noftra  tempora  ad  fupplicandum  ,  aut  ad 
|  gratias  agendum  »  Si  non.     Non  condemnat  hic  Apoftolus  oranem  dierum  di- 
ftincìionem. 

i  Objtàio.  ii-SimiliterarguuntexEpiftolaPW/adCo/ojf^Mpi  Gap.  l.  verf,  16. 
ne  quis  igitur  "jos  dantnet  ob  ctium  vclpotum ,  aut  refpeBu  fejìi ,  aut  novilunii  t  aut  Sab~ 
\m%rum  t\eff.  i*  Non  aliter  hic  damnat  diftincìionem  dierum  ,  quam  diftincìionem 
:ibi  k  potAs.  At  hic  tantum  condemnat  diftincìionem  ceremonialem  cibi  Se  potùs . 
I,  Eos  dies  condemnat,  qui  erant  dementa  mundi  Verf.  8.  qui  partem  facitbant 
:hirographi  rituum  Vtrf.  14.  quierantumbra  rerum  futujarum  Vtrf,  17.  3.  An- 
non  aUoshabuerunt  dies  Judsei ,  qui  Sabbata  dicebanrur,  praeter  Sabbatum  hcb- 
Jomadale  ì  quomedo  ergo  conftabit ,  Apoftolum  omne  tale  Sabbatum  condtm- 
vUre/*  4.  Et  fi  concedatur  Sabbatum  hebdomadalc  Judaicumhìc  includi,  quo- 
nodo  probabitur,  diemnoftrum  Dominicum  ctiam  htc  includi  /*  5.  An  tara 
taroconftar,  urfifle  Pfeudodocìores  hujus  diei  obfervationem  ,  ac  ron^at  pug- 
saffè  eos  prò  obfervatione  omnium  dierum  ceremonialium  *  Verùm  de  hoc  Scnp 
uracteftiraonioaccrterisplurapofteafuo  Ioco>  harc  hic  dieìa  fufficient ,  ad  evin- 
tcndum  ,  Apoftolum  non  condemnare  omnem  dierum  diftw&ioncm  fub  Euan- 

Zz  1  gel  10. 


38 z  Generatiade  Ltco  proponuntur.  Lil>.  IL 

gelìo,  Hoc  tantum  hìc  adJemus.  Quòi  Glanflk  Hiornhef^contn  Sociniano*  dif- 
putans  Lib.ì.  Cap.  z.  Pag.  477.  ad  Uunc  locu  n  à  Cacechsf.  Racovienfi  allega- 
tun  fic  refpondeac»  Per  Sabbata  ibiintdligifefta  ceremonialta  !  fuia  h<zc  demum  fue~ 
rum  Umbra,  futuri ,  &  ai  Cbriftum  refcròaniur  >  itti  fuum  corpus  ;  non  ha  Szbbatum 
bebiomaiale  decalogi ,  ab  initio  munii  inftttutum  :  ^A>tt  ttuatenus fimplirinr  dicit  poft  ;. 
fex  laborun  dia  ,  unum  D:o  fanftificandum  ,  &  proinde  feriandum  efte.  XJnde  con- 1 
junguntur  Sabbata  cum  Noviluni!*  >  cum  deleéìu  ciborum  ,  q##  erant  w  *o9ir*  x*ì  »r»vk 
r»<£w*>  a  quibus  per  Cbriftum  liberati  fumus  Gal.  4:  9*  jsfow  vero  id  de  diferi* 
mine  dui  magis  trabi  ponti  ad  dicm  dominicum  ,  quàvi  fuod  de  cibò  &  potu  dici  tur  ,  in 
pntjudicium  panis  ac  vini  in  S.  coenà  à  Cbrifto  inflitutorum,  nobifque  ex  eo  obfervand&m 
rum,  & ' refàEtu ijìius  tumpracepti ,  tumufÀs,  vulgari facratiorum. 


C  A  P.    XIX. 

Generalia  quxdam  de  Loco  in  ordine  ad  Religionem  propo- 
ìiuncur  >  ejufque  neceflìcas  &  utilitas  oftenditur. 

DEcantatum  cftapud  Adverfarios ,  Temput  ac  Loeum  cundem  rnbere  ,  in  ordi- 
ne ad  Religionem  ,  refpecìum  :  hoc  eft,  efleutrumque  meram  aftionis  rcli- 
giofa;  circumftantiam  ;  Et  hoc  faepius  ingeminant ,  in  omnibus  fuis  fcriptis ,  ac 
ìnculcant ,  ac  fi  eflet  cercum  quid  &  indubuatum.  Ar  licec  faepius  à  noftns  nege- 
tur  ,  &  affir manti  meumbat  onus  probandi  >  nunquam  camen  ad  hoc  probandum  fe 
acciigunt. 

Et  licet ,  hoc  confidenter  fatis  affèrtum  ,  fed  non  prekatum  ,  imo  ncc  probabile» 
fatis  fit  quòd  negemus  ;  ex  abundanti  tamen  oftendemus  j  quàm  varia  fit  inter  Tem» 
pus  Se  Locum;  refpeótn  Rcligionis ,  differentia,  ut  videat  lettor,  non  e(?è  om- 
nia, etiamqiwe  confidenter  facis  afferunt  adverfarii  >  fineexaminerecìpicnda.  Sed 
primàm  quxdam  de  Loco  generalia,  &  de  Loco  in  ordine  ad  Religionem,  praemil*  I 
temus. 

Locus  dupliciter  confideratur,  p^out eft  in  duplici  pradicamento  ,  Scilk» 
#el  prout  eli  in  prsedicamento  guarnitati*  ,  vel  prout  eli  in  prgedicameRtol/^'| 
primo  modo  vel  dicitur  longus  ,  vel  latusy  vel  profundns  ,  &  in  i'c  confiderai: 
pofteriori  modo  dicit  refpe&um  ad  locatum ,  feu  ad  id  quod  eft  in  tali  Loco  vel  ubi, 
Dein, 

Locus  dici  poteft  vel  Naturali* ,  Vel  Artificiali*  ,  vel  Accidentali*  :  Naturato 
eft  locus  à natura datus ,  ut  quando  quid  dicitur  effe  in  Terra,  A  qua,  vel  Aere.  sAf& 
fi  fidali*  eli  ,  quemfacit  artifex:  ut  quando  quis  dicitur  effe  in  Domo  ,  in  Pala»! 
tio  >  in  Area,  &c»  ^Accidentali*  dicitur  refpecìu  Locati,  at  quum  dicimus  ,  alf-l 
quem  in  eo  loco  eflè  ubi  tale  quid  geritur,  aut  ubi  tale  habetur  coofortium ,  &c*l 
Praeterea. 

I.91ZHÌ  Vd  eft  indtttrminaìHS  >  vel  Dtttrminatusilms  inMummam  ii  eft  >  in  qw  I 

forte! 


Cap.  X  I X,         Generalia  de  Locò  proponuntur.  183 

torte  fumus  quando  tale  quid  agimus ,  quemque  ea  de  caufa  nonfeligimus;  nec  nobis 
manda  tur  ut  m  tali  loco  ìd  aganus  ;  nec  forte  de  eo  cogitarous ,  quando  in  co  fu- 
mus: determinatasi* eft,  quemquisfibij  aut  luperior  inferiori  praefcribit ,  ut  in 
eò  tale  quid  agaiur,  EòqusinConfiderationcm  venir  non  minus  qiùm  ipfaacìio,& 
partem  facit  obedienriae ,  quando  à  fupenori  injunguur  >  utiilelocus  obiervecur , 
feu ,  ut  quid  in  eo  praeftetur.  Porr  ò , 

Locus  vel  CommuniseR.  vel  iVia/-: communi*  eft  in  quo  communiter  peraguntuc 
negotia  mundana,  &  dici  poteft  Locus  Prtfams ,  diftin&ionis  ergo  :  Saccr  is  eli 
in  quo  peraguntur  negotia  religiofa»  &  eft  Locus  Confccrdtw,  auc  Dicatus  &  ad 
Religiofaexercitiafequeftratus.  Idque  vel  toulher  &  perpetuò ,  aut  ex  parte  tan- 
tum ,  ad  Tempus  aliquod  :  Locus  perpetuò  confccratus  poteft  exclufivèconfecra- 
ri  duplicitcr  •  vel  tò  quòJ  non  liceac  in  eo  ullum  opus  mundanum  penge- 
re  ;  vel  co  quod  alibi  nufquam  liceat  officia  illa  fpiritualia  peragere  5  qua:  in 
eo  loco  peragenda  funt.  Utroque  hoc  modo  erat  Templum  hierofolymiranum  lo- 
cus exclutivè  confecratus  >  qtia ita  fuerat  divinis  dicatum  exercitiis ,  ut  licitum  non 
fueracid  in  aliosufus  convertere  ,  aut  negotia  ordinaria  ibi  peragere  :  Et  non  lice- 
bat  facntìcia  alibi  immolare  &  oflferre ,  aut  alia  officia  typicaift:  loco  aflìxa,  prae- 
ftare. 

Locus  five  Communis  Uve  Saar  refpecìum  dicere  poteft  >  veladCuItum  F*3//- 
tum  ,  vel  ad  Cultura  Domejìicum ,  vel  ad  Cultum  Solitarium. 

Quo  Jfpecìat  Necelììtatem  Loci ,  coufideratur  Phfcè8c  naturaiittr >  &  fic  qui- 

dem  eft  Religioni  necefTarius ,  feu  potiuscreatuiae,  qua?  quidquam  a^it  :     Nam 

omnes  creaturae ,  etiam  Angeli  incorporei  5  fuum  habent  Locum  &  ubi,  in  quo  fune 

8c  operanrur:  nam  ita  lune  in  iocoaliqooj  ut  non  fint  fimul  extra  ìllud.  Habent  eciam 

corpora  omnia  Locum  intemum ,  qui  ipfum  corpus  terminar ,  &  Externum  ,  in  acre, 

putaau:aqua,quemreplent ,  &  naturali  ac  phyfica*  necellìtate  requirunr.    Et  hic 

Locus  eft  ìpiicorpori  adacquare  proportionatus  ,  refpondens  locati  dimenfionibus 

omnibus  >  id  eft  >  ejus  longitudini ,  latitudini  &  alitudini ,  feu  profunditati  •  &  eft 

ìmmutabilis  3  idem  fempermanensquamdiu corpus  idem  manet,  etiam  licer  fuum 

I  mutet  ubi.     Locus  hoc  modo  confideratus  Tempori  quidem  aequalis  eft ,  live  ref- 

I  pe&u  Religioni*,  five  aliarumquarumvisacìionum ,  quia  uterque  phyficc  necefla- 

•  jius  eft  :     Nam  ,  five  velimus  five  noJimus ,  in  aliquo  Loco  &  Tempore  fumus  ;  fune 

f  enimhaccadjuncìaneceffiriaacinfeparabilia.     Veruni  hicrefpecìusium  Loci  cura 

\  Tempori s  >  meruseft  Phyficus»  nullo  ir  odo  Religiofus,  aut  Morali*  ;  nam  Te»;- 

I  ms  &  Locus  fic  confideratanullum  habent  ad  virtutem  aut  advicium  ,  refpecìum 

Ethicum  5  Moralera,  aut  Theologicum  ,  ut.liquer. 

Porrò>  naturai  iter  etiam  neceflarius  eft  Locus  humanis  omnibus  acì;onibus,  (Tre 

\  Ordinariis,  five  Religìofis»  hoc  refpectu  >  quòdrequiratur  talis  lociproportio  & 

fi  magnitudo  »  ut  in  eo  potile  quis  fpirarc»  &finevitjepericulo  &coramodc  fatis , 

^  aéìionem  ullam  peragere.    Eòqu»  majorem  poftulat  locum  multitudo ,  quàm  unus 

K  aliquis.    In  hac  etiam  coofideracione  ,  Locus  dici  poteft  Tempori  acquai  is  ;  quia  fi- 

cutnondebet  Tempus  Religioni  applicatum  ,  durationelongiore,  autnimù  fre- 

'  quentii,  vitae  noftrae  prjejudicio  e(Tc  ^(ìc  nec  Locus  ita ar&us  aut  aneuttusefledeber, 

ucooxius  potius  quàm  commodus  He.   Vciùm  hax confi  Jeiacio  eft  pura  put3  Na- 

Zi  $  uiralis^ 


384  Gcneralia  de  Locò  proponuntur.  Lib.  1 1. 1 

«aralis  )  Vicalis »  tut  Msdici nalis  ,  non  Moralis ,  aut  Theologica  ;  &  Corpus  prjgj 
cipuè  ref picit,  non  antera  Animam ,  nifi  indirete. 

Prseterea,  in  hoc  Nacuraliter  necefìfarius  elt  locus ,  ut  quando  plures  una  conve- 1 
ni'unc  ad  Oeum  colendum ,  Se  ad  conciones  audiendas  *  Locus  fu  capax  facis  ad  om- 
nes  commodè  recipiendos  ;  Se  aliis  modis  commodus  redditus ,  ut  Concionator 
facile  ab  omnibus  audiripoifit,  Scc.  Et  quoadhanc  etiam  confiderationem  con- 
cedi poteft  >  Locum  Se  Ttmpus  effe  aequalitcr  Neccffaria.  H*c  tamen  confideratio: 
(utiprior)  potiasNegativacfkzut Privativa?  quàm Po/rtha.  Ec  liect  propriùs  di- 
cat  ad  Religionem  refpe&um  quàm  praecedens  \  non  tamen  denotat  proprie  necef»  ■  t\ 
fitatem  Mordem  Se  Teologie  Am  %  fed  Animalem  potius  ;  quia  fit  tantù  n  refpecìu  t 
fenfuumj  ut  illimeliiis  officio  Tuo  fungantur.  Religio  autem  precipue  in  anima  Se 
in  corde  exe-rcetnr  ;  Se  nonnunquam  (  fol itane  fcil.  )  exeteeri  poteft,  fine  ullo 
ufu  organorum  excernorum.  Et  quando  publicè  exercetur ,  licer  fenfibus  locus  facis 
fic  accommodatus  5  poteft  tamen  anima  mulcis  modis  diftrahijeòqueinepca  ad 
Deum  colendum  reddi. 

Omnis  aurera  hsec  Loci  Neceflìtas  (  &  major  fingi  non  poreft  in  ordine  ad  Reli- 
gionem )  in  le  confiderai  >  nullo  modo  eft  Tempori*  Neceiììraciaequiparanda,  ut 
ex  antediftis  de  Tempore ,  cùm  hìc  diesis  de  Loco  collatis ,  cuivis  manifeitum  eflè  ; 
poilìt  *  Nam  nihil  certi  hic  apparet,  nihil  affirmativum  ,  fed  tota  harc  necelfi. 
tas  >  quanta  quanta  eft  1  negativa  eft  ,  aut  privativa  ,  refpecìu  Religionis  j  &  pro- 
pius  ateingit  homines  ipfos  >  circa  acìiones  externas  occupatos ,  quìmipfam  reli- 
gionem. 

Quód  ad  utilitatem  attinet:  Variisquidem  modi*  Locus  utilìs  dici  poteft  Refi, 
gioni,  fed  omnis  illa  utilità*  Aceracntàlis  eft  >  non  autem  Subftaniialis ,  utpate- 
bic. 

Primo  ergo ,  utilis  (  feu  potius  conveniens^  dici  poteft  effe  locus ,  quando  aptus 
eft  ad  injurias  folis  corli  &  aeris  propulfandas  >  &  ad  eosomnes,  qui  unì  convenire 
debent  ad  Deum  colendum  ,  recipiendos  magnus  fatis.  Sed  hxc  commoditas  pa. 
rum  facic  ad  Religionem  :  Nam  poffumus  nonnunquam  Deum  colere»  in  loco 
aperto  &  aprico  ,  etiam  quando  injuriis  aéris  exponimur ,  ut  videmus  fa&um 
%\r*.  io:  9, 13.  Huc etiam  referri  poteft  commoditasfcamnorum>fedium  Se  fimi- 
Iium  ,  ut  &  loci  fituatio ,  ut  fai.  longc  nimis  non  diftet  ab  zdibus  eorum  *  qui  una 
Deum  colere  debent.  H*c  autem  Utilitas  feu  Commoditas  mere  eft  acciden- 
talis  ,  quod  Religionem  fpeétat  \  Se  potius  impedimentum  aliquod  removet 
qoàm  Religionem  ipfam  promovet,cùm  locus  poflìteffecommodiftìroc  praeparatus: 
*  Religio  intèrea  omnis  perire.  Quare  nihil  inde  emolumenti  accrefeit  Religioni.  Ef 
in  hoc ,  Locus  poteft  Tempori  »  quod  accidentaliter  etiam  utile  eft  »  acquari  :  Nam 
Tempcftas,  ùr  fupra  vifum  >  non  eft  fubftantialiter  utilis  anioni,  led  tantum  acci- 
dentaliter. 

Sccundà,  Si  Locus  (it  admodum  adornatus .  fivequoadfitum,  fivequoad  for- 
mane fivequoad  alia  accidentia»  quibufdam  fbrfan  arridere  poteft  ;  fed3  utplu- 
rimum,  hoccommodum  (ficommodum  dicipolfit)  fic  mùltis  incommodum  « 
Se  ad  animum  avocandum  aptum  natum  >  eeque  ad  exereitium  Religì«nis  piqrii  im- 
pediendum  efficax facis,  ut cxperienti^ conliit  :  Namfxpius  in  Tcmplis  ,tapetis, 

pi&uris. 


Cap.  XIX.  Gcneralia  de  Loco  proponumur.  385 

♦i&uris  aliifque  ejufmodi  ornamentis  decoracis ,  qui  bus  nonnulli  forfan  dele&antur> 
ridere  eft ,  hifceobjecìis  oculos  mulcornm  occupari ,  &  tandem  animarci  evaga- 
i ,  &  à  preferiti  negotiototura  avocar i.  Et  hoc  refpe&u ,  nemo  fanus  dicet,  Lo- 
mmp  aequalcm  effe  Tempori ,  cum  nequeamus  ita  Tempore  abuti ,  &  id  Cultui  inimi- 
cai reddere ,  autimpedimentum  tffi.ax  facere. 

'<  Tenia ,  non  inutile  >  fed  convenicns  dicipoteft  ,  ut  Locus  decer*  dicetur  ac  re- 
lèrvetur  piis ufibus ,  feu  cultui  divino,  (confccrationem ,  qualem  adhibent  Ponti- 
ficii &  Hierarchici  ,  floccifacimus  ,  cùm  non  fundeturin  Dei  verbo)  quia  hic 
pparet  decor  civilis  ;  &  hoc  patto  »  teftantur  qui  ealia  condirne  aedirìcia  >  &  huic 
iifui  applicane ,  quodammodo,  quomodo  fint  erga  Religionem  &  Dei  cultum  af- 
ceti.  Qjarcdccorcivilibpoftulat ,  ut  ìlla  asdifìcia  aliis  ufibus,  fine  ncccifitatc, 
lon  appheentur.  Sed  hsec  coni moditas  parum  aut  nihil  facit  ad  Religionem  prò* 
novendam:  Potcftenimtam  pie  ac  devote  quis  Deum  colere,  in  aprico,  quarti 
n  tali  domo,  uti  fecerunt  Chnftiani  in  primitiva  Ecclcfià,  quiincryptis,  cocmi- 
eriis ,  aliifque  ejufmodi  locis ,  Deum  coluerunt.  Chnftus  etiam  Deum  coluie 
:xtradomurapublicum,  inmontibus,  in  littore,  ac  in  privatisasdibus.  Htcer- 
[0  noa  eft  Locus  «equiparando  Tempori ,  fed  longè  poftp onendus ,  ut  ex  anteditt is 
iquet ,  le  poftea  etiam  patebit. 

Qu4rtì,  Eft  Se  accidentalis  loci  Utilitas  in  hoc,  quòd  ufui  divino  feparetur  ,  ad 
nemoriam  fatti  cujufdam  infignis  Dei  firmam  fervandam.  In  hunc  inem  olim  in- 
titueratDeus  ,  ut  Templum  xdificeturin  monte  M>r/V:  in  hunc  etiam  finem  ,  ahi, 
pprobanteDeo,  ance  conditura  Templum  Hierofolymitanum ,  altaria  quwdam 
ondiderunt,  quarpoftea  fuperftitioni  occafionem  praebuerunt*  uti  &  convencus 
>rimitivorum  Chnftianorumjuxta monumenta Martyrum  celebrati,  ut  experien- 
ia  conftar.  Quoad  hoc  ,  quodammodo  acquali  a  fune  Locus  &  Tempus  ',  quia  Deus 
tiam  quidam  tempora  in  talem  finem  decerminavit ,  Tempus ,  nempc ,  Pafchatis 
ik  Gmilia  ,  quar  praeterea  quid  typicum  annexum  habueruric.  Homines  etiam 
■ttmiam  anfìivcrfariainftituerunt Tempora,  non  approbanda  ;  ut  liquet  in  diebus 
?eft^à  Pontificiisobfcivatis.  Quandoquidem  autem  Deusnullum  nunc  Locum 
nllituenc ,  quemadrnodum  olim  initituerat  Templum.  Et  fit  unus  aliquis  dics  , 
iies  Dominicus  dici  us ,  ad  m'ero*' ria  m  Chrifti  refurreftionis  ,  &  aliorum  redemp- 
lonisoperum  celebrandam ,  ut  communucr  dicitur,  hquet  Tempus  Loco  longi 
iraferendum  ,&  Religioni utilius  effe; 

Quinto  denique ,  cft&  alia  utilità*  L»c;  accidentalis,  nempe,  quando  locus  eft 
1  ypicus ,  à  Deo ,  nempe  ,  inftitutus  ad  ufum  ceremonialem  *  qualis  erat  elira  T4- 
>ernaculum%  &  Templum ,  qusChriftum  (cujushumana  natura  vcrum  erat  tem- 
plum, in  quo  habitabat  plenitudo  deitatis  corporaliter ,  ut  loquitur  Apoftolus  a* 
Zoloffcnfes)  adumbrabantj  fcdocebant,  ioChnfto,  acperChriftum  folum  ,  fa- 
:rificia  omnia  effe  acceptanda.  In  hoc  acqualis  poteft  effe  Locus  Tempori ,  quia  ty- 
3Ìca  etiam  tempora  olim  mftituerac  Deus,  qux  Chriftum  rcfpiciebant ,  uti  docce 
Apoftolus  Col,  2.  Et  hre  omnia  tura  TemforAy  cum  Loca,  |am  abolita  agnofei* 
nus. 

Ex  his  omnibus  liquet,  nihil  in  Loco  apparere,  in  ordine  ad  Religionetn,  flued 
lacere  poilìc  cura  iubltanciaUtcr  utile  m  e(Tc  Religioni ,  nifi  forte  accidentali  ter, 

tifcil. 


386  Ucus  &  Timpus  non  funt  sequalia.  lib.  1 1 

vi  fcil.  libcr*  Dei  inflitutionis ,  typura  facientis  ,  aut  ccremonialc  quid  anneaen- 
ti$*  In  Tempore  autem  >  tum  quoad  tota»  ejus  proportionem  >  tuoi  quòad  duratio* 
ntm  continua/11 ,  tum  quoad  nvolmkntm  frequentem  >  longè  alicer  fé  res  ha* 
ber  5  nam  quoad  hos  refpe&us  >  utexantediftisliquet,  apparet  Teraporis  utilitas* 
imo  &  necctfìtas  Etnica,  Moralis,  &  fubftantialis  >  Jtr.ò  &  Theologica,  ad 
Religioncm  promt>vendam.  Atque  ita  longè  Loco  anteponendum  eft.  Sed  hoc 
fpccialms  explicabitur  capite  fequenti.  Intcrea  qui  hic  di&a  &  infcquenti 
capite  dicenda  ,  explicatiora  habere  vclit  3  adcat  librum  fup ra  nominatum  de 
Sabt>atotiDan.  Q*tvdrey&  Herb.  Palmer  Anglis,  Anglicè  confcriptum.  Part.  fd 
Cap.z. 


C  A  P.    XX. 

Quam  magna  fit  inter  L$<um  ac  Temftts  quoad  Religie- 
nemdifcrepantia»  demonftratur. 

Pracmiffis  fuperiori  capite  quibufdam,  de  natura  Loci,  «cdeejus,  in  ordine  ad 
Religioncm  ,  Utilitate*  Neceilìtatc;  ad  falutatem  aflèrtionis  illius  decanta- 
ta; >  de  «quotate  Temporis  Se  Loci ,  Rehgiorris  refpecìu  ,  demonftrandam ,  nunc 
accedimus.  Etquàm  multiplexfitinter  ea  diferimen  ,  paucis  oftendemus  >  five 
loquamur  de  Tempore  Indeterminato ,  five  de  Tempore  Determinate. 

Ac  primùm  ,  fi  de  Tempere  tancummodo  Indeterminato  loquamur  >  multis  modis 
©ftendi  poteft*  cumeonencomparandumefle  Lotum^  quód  Religionem  fpecìat. 
l^amquc 

I*  Supra  vidimus ,  Tempus  Indeterminatum  effe  quid  maximi  momenti  8c  notabk: 
literconducensacutile(ctiamEthicè&Theo!ogicè)  anioni»  quaegradus  admit-; 
tit ,  qualis  eft  Religio  ;  five  de  Pontone  totali ,  live  de  Duratione ,  five  de  Fre~ 
quenti*  feparatim  loquamur  ;  &  multo  magis  ,  fi  de  iis  omnibus  conjun&im 
tìacfermo:  NihiI  autem  tale  de  Loco  affinimi  poteft  >  five  quoad  integra»  propor-, 
tionem  >  five  quoad  ullam  dimenfionum  feparatim ,  five  quoad  omnes  conjun&im, 
five  denique  quoad  ubu  Nam  perinde  eft ,  quòd  ad  Religionem  promovendam  ar-j 
tinet ,  five  in  Loco  fubterraneo ,  five  in  bafilicà,  five  in  aprico  >  Deum  colamus  1. 
modo  locus  talìs  fit ,  qui  vit*  noftrse  nullo  efiTet  incommodo.  Non  iunt  ergo  Le* 
cifs  Se  Tempus  arquales  in  Religione  circumftantise. 

£.  Ex  majoriac  uberiori  Religionis  fruftu  in  quocunque  nomine,  facile  colligere.. 
poffumus ,  illum  raagnam  Temporis  portionem  >  vel  quoad  durationem  »  vel  quoad- 
trequentiam ,  vel  quoad  utramque,  in  Religionis  exercitiis  impendiflè.  At  de  Loc+ 
tale  nihil  dici  poteft.  Nemo  enim  ex  cujufvis  profettu  in  Religione  ac  pietate ,  col* 
ligere  poteft  ,  illum  Deum  >  hic  &  non  alibi,  coluùTc,  in  loco  ampliore,  òr- 
S*ÙQri  >  &  aon  in  loco  fubterraneo  ,  in  cella  aliqua  ,   aut  in  fylvU  ;  in  agro 

mt 


Cap.  XX.         Lochi  &Timpm non funt  acquali*.  387 

aut  in  Tempio.     Non  funt  ergo  arqualia,  Religionis  re/peftu  ,  Lotus  Se  Tempuf. 

3.  Quando  unus  duorum ,  cererà  parium ,  alium  in  pietate  fuperat,  Se  majb. 
res  fert  irucìus ,  colligerenon  eft difficile,  illum  in exerciciis  Religiofis  majorem 
Temporis  portionem  ,  Se  faepius  recurrenrem  impendiftè ,  quàm  impenderit  hic  al- 
ter: de  Loroautem  nihil  tale conftac.  Namcxmajorevel  minore  fructu  hujus  velil- 
•lius,  nemo  inferre  poteft ,  hunchìc,  in  loco  coir  munì  ,  plano,  ac  minime  orna- 
lo ;  illum  alibi  in  bafilica,  vel  in  Tempio  ampliflìmo  acque  ornatilììmo  ,  Deum 
coluiflc  9  ut  conftat.     Ergo  longè  magna  eft  hìc  differentia. 

4.  Ita  de  profeftu  judicare  pofTumus ,  crteris  paribus  ,  ex  proportione  Tempo- 
ris exercitiis  Religionis  applicata  ;  Ac  dicere ,  eum  magis  in  religione  promovirTe» 
qui  majorem  Temporis  portionem  piis  impentferit  exercitiis,  quàmqui  minorem. 
Éc  (ìmiliter  certo  praedicere  poflumus  ,  Slum  majores  laturum  iru&us  ,  qui  duplo 
majorem  Temporis  portionem  rebus  diviaisdedicat.  De  Loco  autem  nihil  tale  di- 
cendum  apparer.  An  quis  dicet ,  illum  ,  qui  in  loco  ampliore  cultum  exercebat , 
majorem  fecifle  profecìum  in  vera  pietatc  ;  quàm  is ,  qui  in  Loco  anguftiorc  .«* 
Aut  ,  an  certo  praedicere  poflumus  hunc  ,  qui  in  hoc  yel  ilio  loco,  five  màjore, 
five  ornatiore ,  Deum  colit  Se  exercitia pietatis  profequitur,  quoad  frucìus ,  alium 
longè iuperaturum  ,  qui  in  alio  locojubobfcuro  ,  autminusfplendido,  officiaRe. 
ligiofa peraget  ?     DifFerunt  ergo ,  etiam  Religionis  refpecìu ,  Lccvs  Se  Tcmpus. 

5.  Supra  diximus,  eum  majori  profequi  amore Religionem  ,  qui  fuà  fponte  ma- 
jorem temporis  portionem ,  confecrac  divinis ,  Se  frequentiùs ,  in  Religionis  oc- 
cupatus  eft  exercitiis;  &ccontramalèerTeeuni  erga  Religionem  afTecìum ,  qui, 
licet  poifitfi  velie ,  nolit  tamen  tantam  Temporis  portionem  facris  impendere.  An 
autem  limile  quid  de  Loco  dici  pollìt  /  Anexeo,  quòdquis  velit  in  Tempio  ali  - 
quo  ampliore ,  Se  non  in  cubiculo  privato ,  Deum  colere  ,  colligi  poteft  ejus  erga 
Religionem  major  affe&io  ?  Ex  eo  fané  fupei  ftitio  colligi  poteft,  At  non  vera  pie- 
tas aut  animi  devotio  ;  uti  ncque  ex  eo  quód  farpius  ad  eundem  locum  recurrat ,  auc 
loca  fubinde  mutet.  Aperta  eft  ergo  differentia  Locum  inter  Se  Temfus. 

6.  Sapiens  eft  illeChriftianus,  qui  Tempus  ad  Religionem  redimit,  &  qui  ab 
aliis  negotiistcrrenis  ,  quantum  poteft  temporis  aufert ,  éc  facris  impendit,  five 
quoad  Conthwationem  ,  live  quoad  Frequentiam.  At  fi  quis  petius  Deum  coleret 
in  loco  ampliore,  quàm  in  anguftrore  ,  quaenam  ibi  appareret  frugai  itas?  Quomo- 
dodicén^uselfet  Locum  redimere?  QuaeCipientiaapparetìnfeligendoIoco  amplif- 
fimo  automatismo  -,  Aut  unum  ac  eundem  Locum  frequentando  ,  nifi  forte  ex 
tridenti?  Solini ,  ut  dicitur  ,  Temporis  honefld  eft  Mvarhi*.  DifYeruut  ergo  longè, 
ctiam  Religionis  refpecìu >  Tempus  Se  Locut. 

7.  MandatDeus ,  utfaepiùseum  invocemus,  accolamus;  Se  qui  fiepiùs ,  ac 
diutms  eum  celebrata,  flcpiisfedantexerCitiis,  magis,  fi  catterà  fint  paria  ,  àDeo 
laudantur.  De  Loro  autem  hoc  dici  nequit:  Nani  nufquara  jubet  Deus,  ut  eum 
laudemus  in  lococclebriorc  potius  quàm  in  minus  celebri  ,  nec  ut  locum  aliquem, 
in  fé  confideraturn  ,  &  non  alium  rrequentemus:  fub  N.  T.  nec  magis  laudantur 
ii,quiinbafilicà\quàmqui  ìh  Tempio  anguftiorc  cultum  exercent  divinimi.  Non 
flint  ergo  aiquiparanda  Lockj  &  Htmfus. 

8.  Magis  Deoarridct,  qui  frpius  eum  colit ,  quàmqui  rarius,  &  qui  diutiùs 

Aaa  fingulis 


3  S  S  LMt  &  Timptts  non  futit  xqualia  •         Lib.  i  1 

fingulis  vicibus ,  quàm  qui  brcviùs ,  modo  estera  fint  paria,  At  quis  dicet,  tum. 
nugis  Deo  piacere ,  qui  in  hoc?  quàm  qui  in  alio  loco,  infeconfiderato  ,  noceti; 
quiinlocofpatiofiore,  quàm  qui  in  loco  arcìiore,  eumeolit?  Auc  quis  dicet ,  ma 
gis  eum  Deo  acceptum  effe  ,  qui  frequentiùs ,  quàm  qui  rarius ,  in  hoc  vel  ilio  Iq 
co,  in  fé  confiderato ,  cukum  Dei  exercec?  Non  fune  er^ò  sequales  Religioni 
circumftantiar  Locus  &  Ttmpus. 

9.  Interna  animi  devotio  ac  vera  pietas  &  fan&itas  movet ,  urger  k  impellit , 
majorfm  Temporisportionem  ,  tumquoad  DiirMimtm-,  tumquoad  Frtqucntìam 
exercuiisdivinisdicandam.  Atvera  pietas  ac  fan&itas  animi  pura  nunquam  me 
vebic,  urgeb.it,  aut  impellet  ,  ai  hunc>nonilIum  Locum,  in  fé  confidcratum 
irequentandum  ',  aut  ad  Deum  in  hoc  loco ,  nonautemin  alio,  in  le  confiderato 
colendum.  Manifefta  eft  ergo  differenza ,  Lvcum  inter  Se  Tvnptts ,  refptcìu  Reli,_ 
gionis. 

io.  Majore  fruetur  pace  interna  Se  confeientiae  tranquillitate  ,  qui  majorei» 
Temporis  portionem  ,  tum  quoad  Continuttiomm ,  tum  quoad  Frequcntiam ,  in  itu- 
diis  religiofis  imp;mdit ,  quàm  qui  minorem  ,  cseterispanbus  :  At  de  Lieo  hoc  dici 
nequit  :  Nam  majore  non  fruetur  vera  pace  Se  tranquillitate  (pacem  falfam  in  fu- 
perftitionefundatam  non  moror)  qui  in  locotnajore  >quàm  qui  in  minore ,  Deum  1 
coluit ,  Scc.  Quis  ergo  dicet ,  Ttmpus  Se  Locum  aequales  effe  Religionis  circuiti* 
ftantias  ? 

Viderous  ergo  quàm  longè  diffcratT*7??^  etiam  Indttcrminttum  à  Loco  :     Et 
qviòd  multis  etiam  modis  differat  Tcmpus  DcttrmìnMum è  Loco,  fìc oftendimus. 

1.  Neceffarium  effe  Religioni ,  ut  aliquod  fiat  Tcmpus  determinatum  ,   fupra 
Cap.  V  I.  &  X.  evicimus.  An  poteft  quis  talem  necellkatem  determinationis  Loci 
demonftrare  ?     An  poftulat  lex  Natur* ,  Ht  fit  locus  aliquis  theologict  determina.  » 
tus ,  ad  officia  religiofa  exercenda  ?     Qu«  neceiìkas  Religiofa  ac  Moralis  hic  often** 
dipoteft?     Eftne unus locus cequè religioni  commodus,  aceftalius?  Poffumufne 
aeque  ben  è  Deum  in  aprico,  ac  in  domo  cecia,  colere?  Nulla  ergo  apparetnccef-1 
fitastheologicè  aut  moraiiter  Naturali*  Loco*  aliquem  ad  ufum  religiofum  deter* 
mirandi  :  differunt  ergo  Locus  &  Tcmpus  ,  Religionis  refpecìu* 

2.  Supra  etiam  vidimus,  naturam  ipfam  ,  initialiter  falcem  determinare  Ttm- 
pus  )  quoad  Dnrutmum  Se  FrequemUm  ;  ira  ut  non  pollìt,  aut  debeat  Tempus  Reli-. 
gioni  applicandum  brevius  effe ,  quoad  CentimAtionem ,  nec  rariùs  recurrecs  quoad^ 
FrcquentUm.     De  Loco  autem  nikil  tale  dici  poteft*     Quando  quis  sedirìcium  ahn 
quod  ad  ufus  Religiofos  parar .  natura  (cheologicc  Ioquendo)  ne  vel  initUluer  quid 
quam de proportione determinata  non dicitneceffum effe,  ut  fit,  ad  minimum 
tamlongus,  latus  aut  altus  locus  Religioni  dicandus.     Natura  quidem  ,  phyfij 
Ioquendo,  dimcntionesillas initialiter deternainabit  ,  &  poftulabit  uc  ,  ad  r 
mum,  tamlongus  latus  Se  altus  fit  >  ut  capere  poiììtomnes,  qui  iftic  convenii 
lent  ad  Deum  colendum ,  &  ut  in  eo  rcfpirare  poiane  Scc.     Sed  prseterea  j 
Quod  fpe&at  animam  noftram  feReligionem ipfam  ,  nihilprorfus  de  Loci  dii_ 
fionibus  dicit.    Non  fune  ergo  Locus  &  Tcmpus  aequales  Religionis  circuitili 
tiae  ? 

3.  Tenetur  quifque  id  Tempusj  quod  natura  faltem  initialiter  determinar ,  quoad 

Conti* 


Cap,  X  X.       Ueus  Se  Tempus  non  funt  squali*.  3 89 

1  Centinuationem  Se  Vrequtntiamy  obfervare  ,  ut  ex  antedictis  liquet;  quìa  alioquin 
peccarecadveriusLegem  Natura:.  A  t  condita  domo  aliqui ,  Se  pus  tifibus  dc&i* 
■ati ,  non  poftular  lex  Natura; ,  ut  quifque  eundem  Iocum  obferyet ,  p ratei  fé  prop- 
ter  hoc,  quód  locus  illefit  Religioni  deitinatus.  Tenetur,  fatacr,  privatus  quif- 
fue  ccetus  EcclcGafticos ,  in  loco  conftitutoeelebratos ,  frequentare  ;  fed  hoc  non 
fit  refpecìu  Loci  ,  fed  ccetds  :  Nam  fi  coctu5  Ecclcfiaftici  alibi  cele brarentur ,  te- 
[  aeretur  iftum  deferere  Locum,  &:  ceetui  feadjungere,  non  minus  in  alio  loco  ,  quìtn 
in  irto  priori.  DirTerunt  ergo  Locus  Se  Tempus  ,  etiam  quòd  fpecìat  Rehgio- 
|  nera» 

4.  Supra  evicìum,  de  Religione  actum  effe ,  fi  fufóciens  aliqnod  Tempus  non 
fit  omnibus  determinacum  .  An  limile  quid  de  Loco  demonfìrari  potclt,  quod 
fcil.  periretomnisReligio,  nifiefTetaliquis  locus  fufficiens,  (thcologicè  in  or. 
dinefcil.  ad  Dei  acceptationem  ,  bonum  noftrarum  animarum,  &  quictem  confeien- 
tiarum)  deterrainatus  **  Quid  eft  ergo ,  qubddicant  Adverfarii  >  Locum  Se  Tempus 
efleaequales  Religionis  circumftantias  ? 

*  5.  Ideo neceflarium eft,  ut  determinctur  Tempus  Religioni,  quia  imponìbile 
eft,  ut  uno  aceodem  Tempore  negotia  mundana  peragere  polfimus,  &  folennem 
imul  Od  cultura  exercere.  De  Loco  autem  nihil  tale  confìat  ,  quia  in  uno  ac 
codem  Loco  Scubi,  diverfis  fcil..  temporibus,  poiTumus  &Deum  colere,  &nego- 
tia  terrena  perficere ,  uti  conlìac.  Non  funt  ergo  «qualia >  Religionis  refpecìu ,  JLo- 
€US  Se  Tempus, 

6.  Rcquiritur  Temporis  determinatio  ad  exercitia  religiofa ,  propterea  quòd 
non  pauci  à  religione  nimium  averfi  fine  :  Quia ,  facìà  determinatione ,  coguntur  Se 
impellunturinvoluntarii.  At  propterea  non  necelTanò  requiritur  Loci  determina- 
tio: Nam  hic  facìa,  nontolliturinvoluntariorumexcufatio,  neceorurnaverfioni 
adhibeturaliquod  remedium.  Facìa determinatione  Temporis ,  ad  Deum  publicc 
colendum  ,  fequiturut,  inquovisloco  proximo  ac  conveniente,  coòantqui  fibì 
invicem  vicini  fune ,  Scut  alci  remotiùs  difìantes  ad  eos  accedant  ;  at,  fatti  fola 

j  Loci  determinatione  >  nihil ,  quòd  cultum  fpecìat ,  inde  fequitur  >  priufquam  fiat 
|  Tempons  determinatio  aliqua.  Determinato  Tempo?  e  ad  cultum  folitarium  ,  non 
I  opus  eft,  ut  ulla  fiat  L  tei  mentio  :  Nam  perinde  eft ,  fi  ve  in  domo  fiat  angufto  vel 
!  ampliore ,  fi  ve  in  agro.  At  determinato  Loro,  nifi  etiam  determinetur  Tempus , 
poifet  nunquam  coli  Deus ,  in  ilio  Loco.  Manifcft  uni  ergo  eft,  no»  elTe  arqualia 
ìkeligionisadjuneìa  Locum  Se  Tempus. 

7.  Necefie  eft  ut  determinetur  Tempus ,  propter  interruptiones  à  rebus  mundanis 
caufatas  >  quae  alias  impedimento  eflent,  ne  tamdiu  fimul,  aut  ne  toties  réitera- 
cisvicibus,  Deum  coleremus,  quamdiu&  quoties  requiritur  :  Facìa  autem  Tem- 
pori!, &  quoad  gutmdtu ,  Se  quoad  Quoties  determinatione ,  impedimcnta  irta  tol- 
Inntur  ;  De  Loco  autem  hoc  dici  nequit  :  Nam  facìa  Loti  determinatione ,  impe- 
dimentaiftanonremoventur ,  interruptionibus  iftis  nonitur  obviam.  Locus  cium 
deftinari  poteft,  Se,  fi  nulla  fiat  Timporis  determinatio,  cultui  poteft  nwnquam 
applicar!  ;  quia  alibi  poteft  cultus  Dei  lem  per  exerceri.  Ideoque  in  tuto  non  eft  re- 
ligio ,  per  determinationem  Loci  folam ,  uti  in  tuto  eft  per  deterninationem  folam 
Tempori s.  Abìurdumcft  ergo  diedre ,  Ltcum  k  Tempm  effe  «quajcs  Religionis  c'ir- 
cumrWus.  Aaa  z  8.  Quia 


390  I^/i/&T^/i/noiifutitaBquaIia,  Lib.  IL* 

8.  Qjiideefthominibusfapientia*  ad  perpetuarli  Tempori*  diiìnbii.ioncm,  fé* 
cularia  uiter  &  fpiritualia  exercitia  >  fine  multa  deliberatone*  faciendum,  ideo  re- 
qairitur ,  at  fiat  aliqua  Temporis ,  in  ordine  ad  Religioneoi ,  determinatio^    Non  * 
tamenpropterearequiritur ,  ur  fiat  Loci  aliqua  determinata)  ,  eo  quòd  defit  homi-£ 
nibus  fapientia  ,  ad  loca  negotiis  corporis  de  anima:  deftinanda  :  Nam  nulla  hic  opuaj 
eft  Morali  aut  TheologicÀ  Sapienti*:  Et  ratio  eft  quia,  idem  indiyiduus  Locus  ut- 
rique  ufui  infervìre  poteft ,  uteonftat.     Nonfuntergó  Ltcus  &  Tempus  sequaliter  ! 
neceffaria  ;  aut  aequiles  in  Religione  circumftintias. 

9.  Porrò,  qaianequeunt  omnes, integrarti  Temporis  portionem,  ìnter  Dura- 
tìonem  (ìmul  &  Frequentitm  recurrentem  ,ritèdiftnbuerc,  ideo  neceflaria eft  Ttm* 
poris  determinatio.  At  hoc  de  Loco  dici  nequit,  Difcricnen  ergo  eft  ingens  Locum 
inter  Se  Tempus,  quoad  Religionem» 

io.  Quo  major  fi  e  determinano  Temporis  quoad  Durationem  ,  moddeam  forre 
polfintnegotianoftra  terrena  necetTaria,  eo  magis  promovetur  Dei  gloria  de  noftW' 
falus ,  qaan  Jo  obfervatur  ea  determinati©.  Di  Loco  autem  hoc  dici  nequit  :  Nam 
in  minima  capellà,  modo  omnes,  qui  una  Deu.m  colunt,  continere  poilit ,  aeque^ 
promoveri  poteft  Dei  gloria  ac  hominum  falus,  ac  inEcclefil  maxima  cathedrali* 
Et  non  magis  poftulat  Dei  gloria  ,  aut  noftra  falus ,  ut  hunc  Locum  maximum  fre* 
quentemus,  quàm  ut  in  alio  minore  ,  una  ad  Dei  laudes  celebrandas  coéamus: 
At  Hora  unica  non  eft  diei  integro  asquaiis.  Longè  ergcVdifferunt  Locus  &  Tempus? 
Rsligionisrefpccìu. 

1 1.  Quo  major  fic detcrminato  Temporis,quoad  Revolutionis  Frequenti am>mo- 
dò  fiat  relcrvatio  aliqua  Temporis  ainegotia  noftra  biotica  neceflaria  peragenda,eo 
magis  >  quando  obfervatur  haec  determinatio,  promovetur  Dei  gloria  &  homi-, 
num  falus.  Qjod  de  Loco  dici  nequit  :  Quia  non  magis  poftulat  Dei  gloria  de 
hominum  falus ,  ut  unum  aceundem  locum  femper  frequentemus,quàmut  in  va- 
riisac  diftin&is  loci*  Religioncm  exerceamus  :  perinde  eft  enitn ,  Qjoà  Religio-* 
nem  fpe&at ,  five  femper  in  uno  ac  eodem  loco  »  five  in  diverfis ,  Deum  colamns^J 
nontamen  eodem  res  rediti  live  unumdiem  incyclo  feptiman*,  fiveinmenfe» 
five  in  anno  integro,  obferveraus  >  ut  cuivis  notunveft.  Non  fune  ergo  squalu' 
Locus  Se  Tempus. 

12.  Homini  non  competit  poteftas  dewrminationem  Temporis,in  ordine  ad  Re-- 
ligiorjem,  faciendi;  &  periculofum  eft  hoc  iis  committere ,  ut  ex  antedifìis  li«> 
quet.  Atnullum  Religioni immineret  periculum  ,  fi  homines  Lockt» determina*. 
rcnt  ;  quia ,  obfcrvatis  commodttatìs  regulis  generalibus ,  perinde  eft  quis  lo- 
cus deftinetur  ♦  In  aperto  eft  ergo ,  longè  differre  Tempus  &  Locum ,  refpecìi 
Rcligionis. 

13.  Nulla  extat  certa  regula  j  fecundum  <|uam  judicare  ac*  determinare  pi 
funt  homincs  Tempus  Religioni  Suffìciens  Se  Necejfarium  ,  ita  ut  fuis  &aljj| 
rum  confeientus  ,  rum  quoad  Temporis  detcrminati  Sufficientiam  >  tutu  quoad 
Nf«j(farftt/»,abundèfatisfacerepofIìnt,  ucexfupradi&is  liquet;  Extat autera r^ 
gula  certa  ac  omnibus  obvia  ,  fecundum  quam,  de  Loro  Sufficienti  &  Ncceffarh* 
judicare  poftìnt.  Nam  nulla  hic  eft  fpiritualis  Neceffitas-,  aut  Religiofa  Sufficienti* 
inquirenda  •  fed  (ufficio  mera  Loci,  ad  omnes  reeiptendos  &  ad  aé'ris  ac  cali  inju- 

ri* 


Cap.  X  X.         ticu$  ScTimput  non  funt  xqualia.  3  9  x 

rias  dspellendas  ,-&c.  commodieas  $  &qua;nam  hasc  fit,  nemo  cui  fanumeft 
Gncipuc,  ignorare  poteft;  quienim  norunc,  quid  requiratur  ad  locum  ufibus  civili- 
|bus  commodum  reddendu:n  ,  ignorare  nequeun e  ,  quid  requiracurad  locum  con- 
cionibus  audiendis ,  &c.  aptam  reddendum  .  Non  funt  ergo  audicndi ,  qui  Lo  - 
cum  5c  Tempus  sequaks  Religionis  cìrcumftantias  eflTeafTerunr. 

14.  Datur  Tempus  aliquod  P V<< ci puwn- StUnne ,  Neceffarium  &  ordinari)  Suftci- 
etiSì  ut  fupraoftendicnus.  A  e  nemo  dicet,  dari  Locum  aliquem  Pracipitum- Solennem, 
Wcceffarium  &  ordinarie  Sufficiente?».  Ergo  non  funt  paria  in  Religione  >  auc  sequa 
lia  >  Locus  &  Tempus. 

15.  In  determininone  Tempori*  Precipui -Solenni*,  fi  nomini  hasc  competere  t 
poteftas,  verendum  eftet  ,  non  ùnecaufà,  quofdam  inexcelTu,  alios  in  defedi 
peccaturos  ;  &  illos  onus  non  ferendum  ( quorundam  »  falcem  Adverfariorum ,  ju 
dicio)  impofituros  ;  hosprofanisarnfuros  ;  quia,  juxta  Adverfarios ,  nulla  dann 
cerraregula,  fecundumquam  faeiendum  eft  judicium.  Atindererminatione  Loci 
nuilum  tale  apparet  penculum  :  Nam,  fi  Loo/j  fit  tantum  ad  audiendum,  &  ai 
alia  pietaris  officia  exercenda  ,  aptum  ,  nihil  habebunt  quod  objiciant  Religiofi  • 
auc  de  quo  cnminentur  al  ir.  Bine  ctiam  hquet ,  quanta  fit  inter  Tempii*  &  Locum) 
quòdReligiónem  fpe&atj  diffciemia. 

16.  Multis  rationibusfupraevicimus,  Deofoli  competere  potè ftatem  determi, 
nandi  Tempii*  Prtcipuum  -  Solenne  \  non  autem  hominibus:  Àt  nulla  ratio  evin- 
cere poteft  }   Deo  foli  competere  poteftateac>  Locum ,  ad  cultum  Dei  exercen- 

'fcm  ,  determinando;  diffcrunt  ergo- longè  Locus  &  Tempii*  ,  in  ordine  ad  rei:- 
gionem. 

1 ?.  Nemo  poteft  alii  Tempus  ad  cultum  folitarium  ita  determinare  >  ut  ad  id  ob- 
fervandum  ejus  obliget  confci«itiam  :  ncc  poteft quifquam  fibi  ipfi  Tempus  in  ta- 
lem  ufum  determinare  »  ita  ut  id  conftanter  obfervare  polii: ,  cum  tot  indies  objicì 
poifint  impedimenta  ,  aut  avocamenta  ,  quibus  cbftare  nequit.   Eli  tamen  tale 
Tempus  Religioni  neceflariurn  >  & ,  ut  fupra  dicìum  >   Tempus  Pracipuum  SoUnnc 
hoc  etiam  includere debet.     Acqui  hinefacis  conftac ,  Deo  foli  competere  potc- 
ftatem  Ttmput  Prtcipuum  detcrminandL   Quod  ad  Locum  autem  attiaet ,  nulla  talis 
i  apparct  necelfitas ,  locum  ad  privatum  cultum  determinandi ,  cum  coderà  res  redeat, 
ì  gbinam  exercearur  hic  cultus  ,  modo  folusquis  fit ,  fivc  in  conclavi  >  five  extta. 
1    Erconfht,  mandari  locum  folitarium  >  fi  poflìbilis  fit  ,  quando  mandatur  cultus 
[  folitarius;  non  e  contrai  mandari  cultura  folitarium,  quocies  mandatur  locus  fo- 
li litariuf,  càm  in  loco  privato  polfitquU  tam  carnalia»  quarti  fpintualia  peragere. 
!.  Ataue  bine  etiam  liquet»  quantum  di  ffcrant  Locus  de  Tempus;  &quàmablonum 
fitdicerc,  ea  effe  «qualia  Religionis  ad  juncì a. 
>  18.  Exftar  in  decalogo  praeceptum  deTrra/>oK«obn.rvando:     Nullum  autem 
t  exftat  prajeeptumde  Loco  obfcrvando.     Hinc  ergo  concluiendumcft,L«ci//»& 
l  Tempus  longè  diffcrre>  &  non  efle  ajqu3les  Religionis  cireumth 

19.  Licet Tempus omne ac  Locus  ad  Deumor igmal iter fpeftet ,  Se  nullus Locus 

necullum  Tempus  ad  nos proprie  attineat,  nifi  ex  indulgenti!  divina,  Nobis  autem 

fr  ìodulficac  libere  concetti:  fex  dies ,  ad  noftra  negotia  peragenda  ,  ac  fibi  referva- 

<  Hit  unum  poft  fex  dies  operarios»    Quod  ad  Locumiutem  atti  ncc  i  tcrram  dedit 

Aaa  *  Deus 


Deusfiliishominum  PfaL  11$.  16.  &  nullum  nunc  fub  Evangelio  fibi  refcrv 
locum  ,  quemadmodum  feccrat  fub  Vcteri  Teftam.  liqutt  ergo  longc  differrc  Ta 
pm  à  Loco* 

20.  Supravidimus,  opus  effe  divina  benedizione,  ut  alluni  Tempus  toto 
nus,  Religioni  Sufiìciens  reddatur  ,  Deus  autem  fuistantummodoinftitutisac 
terminadonibus  benedicit  ;  &  Tempori  à  fé  determinato  benedixit.  Gen.  2. 
Exod.  2ó.  Locus  autem  in  fé  nullo  modo  promovrrc  poteil  bonum  animarutn  tu 
ftr*tum  ,  càm  omnis  Locus  iìt  xqualis ,  modo  corporific  accommodacus  :  ac  proi 
terea  non  eli  exfpe&andum ,  Deum  loco  buie ,  &  non  illi  ,  benedicìionem  lui  tu 
annexurum  :  nec  uuquam  benedixerat  Deus  loco  cuiquam  ,  religione  ergo,  nifi 
typicè-  Patet  edam  hinc  Locum  &  Tempii*  non  effe  zqualia  Religionis  adjui;cii ,  fed 
longè  à  fé  in  vicem  differre. 

21.  Supra  probavimus  ,  obferrationem  Tempori;  Precipui  -  Solenni:  effe  pitt 
temcultùs;  &  Tempus  illud  effe  proprie  facrum:  de  Logo  autem  hoc  dici  nequM 
nuilus  enim  nunc  datur  locus  Tacer.  Nec  unquara  morahter  ,  fed  typicè  tancùrtt 
olii»  ,  facer  habebatur  locus:  Synagogi  nufquam  vocantur  loci  facri  ;  imo  ne£ 
Templi  atrum  dicitur  facrum ,  differunt  ergo  Locus  Se  Tempus,  edam  Religioni* 
tefpeau. 

22.  Tempu:  Religioni  Neceffarium  ,  feuPrsecipuum  -  Solenne,  eli  Deogrjfl 
tura  Se  acceptum ,  ut  fupra  vidimus.   At  nuilus  nunc  datur  Locus ,  qui  dici  poìììt,  * 
Religionis  erg»  ,  fpecialiterDeogratus  &  acceptus ,  Se.  quoad  hoc  ahis  prafeoaflj  ] 
dus.     Ergo  longc  differt  Tempu*  à  Loco.    Et  non  funta?quales  Religionis  circum.  L 
ftantias. 

23*  Datur  aliquod  Tempus  nunc  fub  N.T.  quodfpeciàli  tituloinfignitur  ,  ac  ! 
die:  Dominicu:  dicitur  .  eòque  fpecialiter  ad  Chriftum  fpeftat.    Nihil  autem  tale 
de  Loco  di&um  legimus  :  differunt  ergo  Lockj  &  Tempus* 

24.  Eadem  Temporis  Determinano  quoad  durationem  Se  Trequentiamab  omni. 
bus  terrae  incolis  obfervari  poteft.  Imo  Se  idem  Temporis inkium  (  excepta  ila 
tlifcrepantia1  ,  quam  diverfitas  meridianorum  caufarct  )  obfervari  pottftfcj 
Atque  ita  ,  uno  ac  eodem  fere  Tempore ,  poflunt  omnes  omnìno  homines  Deun 
colere,  five  publicè  five  privacim .  Imponìbile  autem  eft,  utomoesinunumci 
veniant  Locum:  nec  probabile  eft,  poffe  omnes,  in  locis  omni  modo  fimilil" 
uaà coire,  adcultum  exercendum  :  Se  etiamfidaretur ,  omnia,  adconventus^ 
blicoscelebrandos,  Uca  ^edificata ,  eafdemhabituradimenfiones,  quodquisdfi 
probabile  eie  *  Quanta  tamen  fit  inter  locum  &  Tempu:»  edam  quoad  hoc,  dife 
pantia ,  cuivis  obvium  eft. 

Ex  his  ergo  Trigenta  le  Quatuor  differentiis ,  plus  fatis  liquet ,  Tempu:  k  L< 
non  effe  «quales  Religioaiscircumftantias,  quicquid  dicait  Advcrfarii  noftri^B 
kis  ha&enus, 

finis  Libri  Stcundi, 


Lib.  Ili  Pag,  393 

£*  ìSf  iGSifctfic*  fc*  ifcài  * 5i«  ifciiit«  Vài  ÌJtMKM  £3* 

D     E 

Caufa  Dei  contro,  Antifabbatarios. 

LIBER       TER   T  I  U  S. 

Ubi  agitur 
De    Ipso   Sabbato    Hebdomadali. 

^Rsemiffis,  librisduobus  prioribus,  quibufdam 
'  generalioribus,  ad  caufam  tamcn  ,    quam  hìc 
traftamus&defendimus,  admodum  utilibus& 
neceflarifs^  adca  nunc  venimusconfideranda* 
quxpropiùs  ad  qufcftionem  noftram  principa- 
Icmaccedunt.  Du£funtdei*^.*/*,feude  man- 
cato Sabbati,  motxprincipales  quaeftiones  9   de  ejus  origine 
5fiittà,unas  ideft,  quando  primùm  inftituturri  fuerit  Sabba- 
um,  feuqi     ij4p    nmùmdata  fuerit  lex  de  Sabbato  faniftifi- 
o:  altera,  Uenaruràejuslegis.     Quòd  inftitutum  fuerit 
fcbatum  nemo  negat:    Quaeritur  ergo  tantum  ,  quando  & 
[ualilege  inftitutum  fuerit.     Dehifce  quxftionibus  hoc  libro 
Urlio  agimus,   Praemittentes  qusedam  ,  ad  naturam  Sabbati 
hebdomadali s  explicandam,  requifita,  tribus  primis  capiti- 
i   .  Capitumergòhujus  Libri  lise  eftoferies. 
Cap.l.  Agitur  de  Sabbati  nomine,  &  variis  ejus  fignifica- 

ibus  &  acceptionibus. 
€ap.  II.  Particulariùs  explicatur  natura  Sabbaii  hibJoma- 

Jalls, 


Pag.  394.  Lib.  UH 

dalis  :   &quòd  non  fit  Tjipus  nec  Sacrameutum  ,   monftratur. 

Cap.  111.  Expenduntur  Rationes  Adverfariorum  quorun 
dam,  quibus  probare  conantur ,  Sabbatum  facramentum  fuifTc 
auttypum 

Cap.  I  V.  Sabbatum  nonfuiffe primo inftitutum in  monte  £ 
«*•/',  probatur. 

G*/>.  V.  Probatur  Sa bbatum  non  fuifle  primo  inftitutum  in 
deferto  Sin  :  ubi  de  £#<?</  1 6.  agitur. 

C^  V 1.  Sabbatum  non  fuifle  primo  inftitutum  in  Mara ,  off 
tenditur. 

Cap.VW.  Sabbatum  non  fuifle  folislfraélitisdatum  ,  cvine 
tur  5  &  Rationes  Adverfariorum  contrariai  examinantur, 

Cap.  Vili.  Sabbatum  non  fuifle  primo  inftitutum  poft  la 
fum,  demonftratur$  &  contraria  rationes  perpenduntur. 

Cap.  I  X.  Probatur  Sabbati  qrigo  ex  Gen.  z.  &fufiùs  often« 
ditur,  nullamibiadmittendam  efleprolepfin. 

Cap.X.  Contraria  exceptiones  Adverfariorum  refelluntut 

Cap. XI.  Aliisfcripturaeteftimoniis,  puta,£*^.  16.&2 
Et  Hit.  4.  Probatur  Sabbatum  inftitutum  fuifle  ab  initio. 

Cap.  X  1 1.  Rationibus  etiam  probatur  Sabbati  antiquitas^ 

Cap.  XIII.  Expenduntur  Rationes  Adverfariorum  contrae 
rise. 

Cap.  X  I V.  De  antiquitate  hebdomadum  quidam  dicuntui 
Etquomodo  exeàprobetur^tó^/  origo,  ofttSiditur. 

Cap.  X  V.  Num  Patriarchi  Sabbatum  obfervarint ,  inquirili 

Cap.  XVI.  Aliqua  Sabbati  obfervati  veftigia  etiam  apud  Gì 
tìkt reperiri,  oftenditur. 

Cap.  XVII.  Utrum dies Sabbaticus  inceperit  mane  an  vi 
peri,  inquiritur  5  &  oftenditur ,  quòd  mane  inceperit. 

Cap.X  Vili.  Sententia  W alberi  de  Fundamento  Sabbati  t\ 
minatur. 

Cap.  XIX,  Lcgem  de  Sabba**  latam  non  fuifle  Forenfem9 
oftenditur. 

Cap.Xg. 


JLib.  III.  Pag.  395 

Cap.  X  X*  Legem  de  Saliate  latam  n©n  fuifle  Ctum^alm 
demonftratur ,  & obje&iones  Adverfariorum  refelluntur. 

Cap.  XXI.  Solviturprincipalis  illaObje&io  ex^/.  2:  16, 
17.  Defumptaj  ubiexplicatur&  vindicaturlocusille. 

Cap.  XXII.  Adhuc  de C0^*-  agitur  ,  &  examinantur 
quxhinccontraveritatem  adfert  'D.Burmannujy  in  apologe à 
fuà. 

Cty.XXIII.  Sabba  ti  prxceptum  Morale  efle  evincitur ,  ex 
aotis  &iharaóteribus  legis  moralis. 

Cap»  XXIV.  Jii^/Z mandatimi  Morale  ejft  >  aliis  rationi- 
bus  evincitur. 

Cap.  XXV.  Rztiones  Printer  ofii  contraria  examinantur  & 
refutantur. 

Cap.  XXVK  Examinantus  qux  contra  objiciuntur  à  rJ>. 
Burmanno  in  tipologia  Qap.  2. 

Cap .  X  X  V  li.  Quo refpe&u  Sabbati  mandatum  dici  poffit 
Te/ttivunteffcy  oftendimus. 

Cap.  X  X  V 1 1 1 .  Quo  refpeftu  dici  poffit  prxceptum  de  Sab- 
bato  Naturale  effe ,  explicamus. 

Cap.  XXIX,  Examinantur  rationes  Walkeri,  quibus  evin- 
cere ftudet ,  prxceptum  de  Sabbate  non  pofle  dici  Naturale. 

Gap.  XXX.  Examinatur  porrò  ^/^r/fententia,  denatu- 
ra prxeepti  de  Sabbate. 


Bbb  D  E 


Pag-  396 


Uh.  llìi 


C  A  P.    i 

De  Saitati  nomine  &  Variisfignificationibus, 

E  Sabbatotra&aturi,  non  incorri  rnodurn  dati-, 
mus,  quaedam  de  ipfo  S abbati  nomine  &  de  va- 
riis  fignificationibus  prxmittere;  ut  fciamufc 
tUTD  quid  nomini* ,  tuoi  quid  rei. 

Sunt  qui  voluntvocem  nane  derivari  à  r*££^ 
/wwj  quo  laborantes  Judari  prag  caeceris ,  in  Sabl 
Uari  quiete  aflfe&abatt  refrigeriura ,  indicante  lai 
Lib.  de  xAnnis  &  Menfibus,  Gyraldo  ,  telte  Pw.  3 
deaux  ,  de  Sabbato.  Jipfoin  Alexandrimu  vult  I 
eatn  delùmi  *  voce  j£gypticf£  Sabbo  vel  Sabbs ,  1 1 
inguine,  vdìngKhmmulceiXi  co  quod  (  uri  anta-  I. 
|  raat ,  vel  potius  fingtt&  cahimniatnr  )  Ifraelù  J^ 
tx  ,  exafto  itinere  iedtcm  dierura ,  eo  morbo 
afFe&/  Se  feptimo  die  qiziefcentes ,  eam  diem  ,  ferrata  iÈgyptiorum  voce,  Sabba- 
tbum  appdiirÌHt.   VeTÙmhocputiiium  effe  maledicìum  >  nemofanus  ambigit:    & 
hoc  cdintneixutn  meritò  irrider  Jofefkusy  Liè.  z*  adverfus  Appionem,  non  procul  ab 
ioicio,  gfddit  (inquieus)   caufamy  quare  Sabbttum nominatum fit  ;  exaSloenim  ,in- 
f»itt  [tx  dierum  itinere  y  inguinum  ulceribtt*  ajfedti  furto:  &  b*c  de  confà,  feptima 
dttqmnerunt  y  incolume*  conjìituti  in  Ragione ,  qutnunc  JuAai  voamur  >  &  appet- 
larunt  eam  diem  ,  Sabbatum  >  ferva**  ALgyftiorwm  voce  :  Nam  inguini*  morbnm  AL* 
Zyptii  ixxttw*  "Sabbo. 

Plutjrcku*  Lib.  4.  Sympof  probi.  5.  vult  effe  à^>>  qua:  vox  Hejychio  y  Sud* 
JLuftatbio  Se aliis  graiTirnaticìs ,  eft  nomen  vel  cognomen  Bacchi  :  Vel  à  Sabboi ,  qi 
erat  voxbacchamium  :  Acclamare enim  folebaot  illi  in  fuis  profani?  exercitiis,  Ei„ 
jkbbùy  uti  Lrj/>4/vulteflfc  ab  Eviusy  vel  L  <;/?*/>  qai  Bacche* erat, Maxim* (inquien*, 
citante  M.  M-ircinio  wlexico  Etymologico  ad  vog>  Sabaziu^)  &  perfccHÌJima  Jm 
dttomm  folennitaùs  &  temput  &  modus  cum  Bacchi  facris  congrmt.  Quéi  enim  ipfi  Vi- 
vant jejuntum ,  idfic  celebrane ,  ut  maxime  fervente  vìndemim ,  prtponant  menfa* ,  m 
ftibutexpofit*  fi*  omni*  generis  fruge*  ,  &fub  TabemacuU* dcjidintyp9tifjfimum  è fd- 
mitsbus  éf  ederj ,  qiue  conti xuntur\  tfdiemy  quaFeftumaut&edit ,  Tabtrnaculariam 
(r«*)»t»)  nominant  :  Panel*  vero  pò ft  diebus  y  alixm  fiftèvitatem  non  obfcurèy  [ed  om» 
nino  aperte ,  Baccho  nuncupatam  eeltbrant.  Eft  etiam  foleme  dpttd  ipfos  Ftftum  ere* 
aporia  àpdmitibusgeftandfsy  &  IhyrfrpborÌA >  ubi  thyrfu  gt finte* in t emplum  in 


*m\ 


Cip.  I.  De  nomine  SaihO  $<# 


Quidinèus  fati***  ignon  ?  Credibile  tft ,  B deciti  ab  ti*  famr*  peragi  ^  nam  & 
tubi*  exiguis  >  ftcut arghi  Baechanalibus  utuntur  ad  eveationem  numinis  :  £r  alti  f>r». 
prtdiuntureytbaris  ludtnttt ,  quo*  ipfi  Levitai  afpellantiftve  a  Lyfio five  ab  Evio  (ut ra~ 
que  vox  Baccbo  conzenit  )  ha  difkos.  Opinar  ttiam  fabbatorum  (trias  non  piane  i  Bacch% 
offe  aliena*.  Quod  tnim  fabbatos  ttiamnum  multi  Baccbo*  appellerà  *  eam que  edam  v* . 
ttm,  dum  orgia  biechi  celebranti  licet  &  è  Domofthene  ojìendere  &  e  Menandro  — 
fan  e  aliqutj  dixeritfaBum  effe  ab  kwi&m ,  id  tfi ,  impietatem ,  qua  tenemur  Baccb  an- 
te*, lpfi  autem  buie  fermimi  teftimmium  dicunt  ',  fabtatum  enim  coltntes ,  maxime  ai 
hibemdum&'aiebrietateminvicmfcfeinvitant  ;  Cdutf/quagraviorre*  objiet  >  cmnint 
quidem  gufare  me  rum  in  mire  babtnt» 

Sed  hoc  piane  inept illìmum  eft  „  quum  nihil  tale  in  Sabbaco  Judaico  fa&um  ?p- 
jiareatj  kSabbatum  fcribaturcum  duplici  Z\  **£&•  autem  cum  iimplici  #  ut  Se 
voces  conjugttae  r«£<i£j&<  Baeclwtvcì  Bacchi  filius ,  «i/«7r«/3«bacdurxium  voces, 
rmfitì  qui  Baccbo  ìnituti funt,  **Z*%*  quod  eft  iv«£«v  &  nt^^.  Imo  probabl- 
liuseft  XmZit»  quòd2kccfo//iiDeuai  vini  lignificai  ,  cfle.  ab  Hebraro  t£)0  potu*> 
vintimi  rei  i  K!3ÌD  &>rius  >  Bibax  ,  quod  à  fcCD  ^oM'''  >  lnebriari.  Vide 
Mtinfium  in  Ariflarcbofacro. 

Sunt  qui  volunt  hanc  vocem  derivari  à  y3#  J7/>f/;».  uti  apud  7<//ito.  Wftor. 
legereeft;  qui  vultexpulfosfuifTe  Judxosab  ALgyptiis,  propter  fcabiem  &  viti* 
ligtnem,  quàm  patiebamur;  &fcptimumdiem  Jtjuoio  confccrafle  Mofem,  quia 
occupato  Monte  Sina ,  quo  pervenerat  fatigatus  leptem  dierum  jejunio,  iliadi* 
famemjud*iserroremquc  finicrat.   Ejus  verba  haec  funt  ,  fubinkium  Lib.  ao. 
Sed  Azgyptiitquum fcabiem  &  vitiliginem  patmntur ,  refponfo moniti ,  Bum  [i.  e.  Mo- 
fea  )  cum  agrrst  nepejìis  ad plures ferperet ,  termini*  ALgyptipellunt.     Dux igitur  exu- 
\lumfaStusì  facra  Aìgvptiorum  furto  abftulit  >  quxrepaentes  armi*  Aigyptii ,  domum 
redire  tempeftatibu*  tompulfi  funt.     ìtaque  Moies  Damafcen a  antiqua  patria  repetii  *, 
menttm  S'na  occupa*  :  quoSeptem  dierum  jejunio  per  deferta  Arabia,  cum  popolo  j ito 
fatigatu*  >  quum  tandem  venijiet*  feptimum  dum  ,  more  genti*  f  Sabba tum  appellat ,  in 
r?m.  ^vum  jejunio  C9nfecravit  ;   quoniam  Ma  die*  famem  Mi*  erroremqut  finierat. 
Similia  lejjimusapud  Tacitum  Hift-  Lib.  5.  Fundamenium  >  quod  hxcponitur,  faU 
'Cffimamcontinetcalumniam  :     Ipfatamcn  opinio  ,  licet  prò  veri  non  6t  ample- 
irenda>  periculo/a  adco  non  eft.  Eam  etiam  tenent  LaBantiu*  &  Tirmianut.   Iti 
etiam  Tbeopbilu*  Amiocbcnus  lib.  2.  ad  Autolrcuml  hic  envn  (  inquiensj  die* ,  qui  ab 
*Ebra;i*  Sabbatum  locatur  ,   grtect  f  qui»  inttrfretetur  fepti roana dicitur, icu  potius 
ìttbdoma*. 

Precopiu*  Gaqtut  (teftedocìiflr.  Owtno)  io  Pentateueb.  de  decimo  menfis  Tt^ri, 
qui  dicirur  Sabbat  Sabbatòn  ,  loquens,  vult  derivari  à  voce  Syriaca  Sabacbtba, 
que  fignificat  temifjxonem. 

Verùm  hxc  vana  funt  omnia ,  &  a  nobis  rejicenda  9  cnm  fcriptura  dare  fatis  m- 
Acct,  aliameile  hujus  vocis  originem.  Ita  Gen.2:  }•  ubi  ratio  hxcreddkur, 
cut bene<iixerit  Deus  dici  feptimo  rOt?  >D  ^D  luta  eo  4'tquiezerat  ,  ideovo. 
caturiUcdjes  ^DC^  &  Tii^n  DV«  5>IC  i^.2j:rfrAi2'DDflDl^  MKVft 
«ffabipi*  Sabbatavtflra,  vq!  ctlérrihis  cejfatiotitm\tVLr2m.  Ei  Lexit.  l$:ver[,  2. 
rO\if.  ¥ÌNfl  fnnSttn*  ^  qwefatiMattnnUrra^wltnmqmtfut terra Sabbato. 

Bbb  1  Kfrtfw: 


39S  De  nomine  SabUti.  Lib.  IIP 

XrerjtintmmiHui  (  iaJjuit  Rjvst-us  in  decalógun)  Jtmificat primùm  ,  in  venere,  de- 
fiit,  *:<*  ceffi  vit,  quod  poflea  fpecia''itcrrefertur ,  velad  exiftcntiam  ity',  "Jf/ ^. 
operationem  Agznt.is.     In  primi  fen  fu  prò  d  efeci  t  accipitùr  ,  infecundo\  prò  quievic 
aut  refpiravic  >  <p*  «#  propria  buie  lo cofignific Alio  ,  «jum  Gr ceri  per  -tthÌhi  (?  ai*    '4 
wa'y^r  <*# ig67W*iw«»  verurunt,  aliqu indo  >  fervila  voce Ebr^à,  ewÓ2an'f«»,  «/• /; 
editione  LXX.  p.ifinviderecft.    Nomcnboc  fccmininum  fD^  inde  dedutlum  a*** 
VMjn*  ver  li t  Jofephas  co^mi  Appion.  Lib.  2.  £«*  voce  etiam  alienando  ufifunt  LXX* 
Exod.  i£:  2*.  Levit.  2  3:  24.  prò  Sabbato  :    Alio  qui  femper  retinent  vocem  Ebr<*am  » 
ut&  NoviTefìanenti  fcrip:ores ,  qui  ab  interpretatione  illius  abjìinuerunt  ,    tanquan 
À  n  n nifi  nÀ  t  cX  >%  u\us  illius  invatuifìep  pAf\ n  inter  Jud<eos  ,  p:r  v Arias  gentes  difper*. 
fos  ,  ob  rei  folennìtAtem  ;  &  ut  à  prof  ana  &  commini  quiete  dijlingueretur ,  ut  fontine  A 
gitinvoc'òus  Adoiat  ,    Hofa:ina  ,  Pafcha,  Vfimitiba:.    Difltnguitur autem  à  voce*' 
m^D  Q1*  Itgiwr  Gen.  49:  verf.  15.  &  alibi  >  quia  hac  vox  in  genere  quamlibtt^ 
requiem  lignificati  illa  veròfacram,  quam  Ecclejìafua  Deusimperavit. 

Paria  fubet  D.Gomarus  t  in  lnvefl.  orig.Sab.  Cap.i.  Significa*  autem  (inquit) 
Schabbath  primo  generaliterac  proprie  jdefiicyrjeeeffavic,^  Gen.  2*  3.  -*  &  Jcr.  jf-.f 
36.  Job.  32:1.  m  Neh.  6:3.  Unde  jpeciatim  per  Synecdocben,  aut  delìic- 

(Ti^ceffavit)  effe,  autopemri  defùt ,  ftgnificat.  Effe  quidem  defiit,  «*  Jof,  5:  12. j 
defìit  manna  (tfW7o.i|éAi7ndefefit'y<T/K/20  erEfai24:  8.  defìit  gaudium.  £e/W*f 
i»w) operati demc>ttfExod.  16:30. ceffaveruntpopulns.  E*  Cap.  24:  zi.  ceffata*  ' 
i.e.aboperedefijìes.  Et  Levit.  zy.  34.  ceffabicis  Sabbato  veltro.  ^^«/  /m  ceflare 
Crquiefcere  ac refpìrare velut  fynony ma  Exod.  23:  12. & 3  1: 7>  Operari wrd  ^cef- 
fare tanquamoppofitaExod.  23:  12*  O*  34:  21.  flatuuntur.   Unde  fimilitudine  qu*->i 
dam  de  terne  a  fui  cultura  vacante  ac  qmfi  cefjante}  ufurpatur  Le  vie  25:  2  Et  pkìiiori- 
allegoria  ac profopopceA  Levit.  26:  34.  ^43.  exponitur4 

Dick  porro  ibid.  70  interpretes  nane  vocem  exponere  per  ttkvm  <$  ^«W^»  ; 
fed  frequentili*  per  W7«»»y«»:&  nonnunqmm  hebr^am  vocem  imitatos  ir*j3y8*W£«f .  * 
EW.  16:  ;o.  Lrj/V.  23:  3  z.  ^  26:  35,     Etprascerea  haec  addit,  E*  <y«o  ^c  mo.I 
menfccminimm  Scbabbatb.  Exod.  |ir  1^.   (/?^r  Syncepen  prò  Scbabbethctb >  ut  retici 
Aben  Ezr*.  4^  Exod.  16:23.  tradic)&  fynonymum  ejus  Schabbathen  Eato^.  i6:2aJ 
O*  ^ y  :  2.  Leviti  1 3:  3 9.  derivatur :  Qjod  Giteci interprttes  rarius cro/S/Saw  j creberri* 
mèv?rò  pcrnumeri enallagen r<k»,3x7x,ut  Exod-  r6:  23>26.^2o:8>  io.  Oei^t.  5:12, 
1 4 .  r $.  Ve   ^f/;/>f//  /rtf/2;  ;  ^</c?a ^/-  r/j  mi  mrora  vocis  bujus  in  Libri s  Mofis  repetitiont\ 
nuUibi  (/z  Exod.  31:13.  Nnm.  15;  32.  &r  28:  io.  exceperis)  ali  ter expreffìffe  compe> 
rixm-As.     Quos  fieri  N.  T.  fcriptores  f<epius  imitantur -,-ut  Mac.  12:  i5  5,  idj  l] 
i*.&l8:i.  Marc.  1:2  r.  &  2:  23,24.  &  3:2,  4,  &c.  IdemqueinLibrisAl^ 
cW.  frequens,  1  Macchab. 2:32,  34,  38.  &  9:34,4;.  2  Macchab.  1%:  3. 

N  Jmen  hoc  fere  retinetur  in  aliis  linguis  (  teite  Martinio  in  lexico  pedologico)  fc 
ut  fieri  folce  cumaliqua"  mutatione:  Synseft  JstnS^  A-rabes  prò  Sabbato  feri 
bunt  f\y&  ^^hiopibuseft  Sanbath  ,  dages  refoluto  in  Nun.  Vngaris  eft  Szom 
kit.  Slavon.  eft  Sobota.  Hifpanis  S abado,  adde  Gallici  Teutonice,  &  Belgici  &  An. 
g//WSabbath.  italici  Sabato.  Gr*cl  <m&*r»  &  bine  ou£fi*ii*tMt.  latine  Sabba; 
thum  cuti  afpiratione  ab Hebr*d  defumpeum:  vel $*bba$um  fine afpiratioBe,  ì 

Grxei  voce  derivatimi. 

— Var«5 


Jap.  I.  De  nomine  Sabbati.  399 

Variiseciamwodisfumitur  ^3^  &  mZp*™  (1)  prò  die  feptiman*  ultimo 
recife,  Exod.  31:  14.  &  alibi  farpius  in  V.T.  (2)  prò  quolibeefeptimodie, 
uem  in  lege  Deus  finftì rìcari  julfit,  ita  Exod.  20:  ii.utfuolocopatebie:  vide 
darti  ni  i  Lexicon  (  ;  )  aliqumdo  denotat  ipfara  feptimanam,  quam  clauiit  Septimus 
tes  Lev  23:  f  *•  &  Z$-  8.  Lr/:.  18:  l  2.  iijs-reW^j  5*  obcZZat*  fejuno  bis  in  feptimanJ: 
cplu:aliterii»c*é^7w/*w"3*7»>  *A3»  15:14-  Sic  pi*  wt^S*7w»  I  Cor.  16:  v.2. 
4;  aliquaidolìgnificac  omnia  Judseorum  f^fta  folennia,  ut  Lt-Sit.  23:  il,  &  ali- 
ri;  qjianempeeodem  fere  modo,  quo  Sabbatum  hebdomadale  ,  ea  eelebrabant. 

s)  prodie  ultimo  &  primo  majorun  feftorum,  qurpluresdiesdurabanc  Le- 
it.  zy.  $9,  24.ubidiesp:imasillius  menfts ,  inqj?mcunqae  diem  fepcimauje  in- 
iderit,  dicitur  Sabbitun-,  Scoitivus  diesetiajii  sahbatuntnu  Atque  ita  omnia 
udaeorumfefta,  tunab  ipfis  judasiscumabaliis,  Sibbatadicebantur.  Ira  Scali. 
de  Emendatione  Temlor.  Lib.  3:  Pag.  2op.  Ornmm feflivitatem  judaicam  ,  non 
'olum  btd&i ,  fed  &  Gentiles  Sabbatum  vocant ,  Jud&iquidem  ,  cum  dicunt  Ti  fri  ntn- 
mtAm  incidere  * feria prim à  ,  quatta,  fextà  >  ne  duo  Sabbia contimwitur.  Gentiles 
autem  non  alio  nomine  omnes  eorum  foUnnitates  vocabam.  Et  neomenias  iìc  di&as 
fuideoftenditibid.  &  Canon lfag.  Lib.  ?>.Pag.  22;.  Etquodfic  à  Gentilibus  ap- 
pellata fuerint  eorum  fetta,  abunde  liquet  ex  ilio  lnvemlis. 

Obfervant  ubi  fefìa  mero  pede  Sabbata  l\cg(s. 

Et  ex  ilio  Horatii  Lib.  1.  Ser.$. 

1       Hodie^  tricefima  Sabbata ,  wV  tot 
curtis  Judjcis  oppederc  t       ,. 

•Ubi  per  tricefima  Sabbata ,  nihil  alrud  intelligit,  quàm  Neomenias ,  feujodiem 
menfis.   Sic  ex  ilio  Petronii , 

E'  wo»  j>j.VM4  Sabbata  lege  premei. 

Et  PcrfùSatsr.   f. 

■r     recinttaque  Sabbata p.ilies. 

!Jti  ex  ilio  Auguri  ad  Tiberium ,   uti  videre  ed  apud  Suetoni-.tm  u\  Ottavio ,  C? .  7^. 
Ne  Jud<fits  quidem  ,  7»/  T#er/ ,  Mra  libenter  S^bbatis  \e\uniun  [erv.it  ,  pam  ego  hoìi: 
I  fervavi.    Ubi  alia  intelligit  Sabbata  ,  quà»i  tiebdomadalia  :     Nam  in  ìllis  non  li- 
cebat  Judaeisjcjunare.     Sic  &  Ovidius  ;  de  Arte  amandi  >  Lì'j.  1. 

Nrc  pluvias  opta  ,  wfc  f  £  peregrina  morentur 
Sabbata  . 
Et  Maimon.  Tracìat.  de  ^W.:*.  C^.  29.  di'cit,  Eorum  omnes  dies  bonos 

H-i'wworin  Lew*.  Pag.  102.  omnes  folenmtates  dicuotur  San&ecomrocationes  i 

Sabbato  quod  Sancìum  eft  ;  cft  ergoSjbbatu  11  caput  omnium  Feftorum,  &  omnia 
vocanturabejus  nomine  DnD#  HD^  Porfò  ^«  Su.mtur  prò  Anno  feptimò, 
quando  à  cultura  terra?  feriatumerat,  E,vo^.23-  LrJt.  25.  Annusenimille  Sib- 
batum  erat  Jehova? ,  &  Sabbatum  cefiationis  cerrap.  Voluit  enim  Deus  cerram  eo 
atipootiari&quiefcerei  &qu3eetiam  lua  fpftnteprotulufct,  noncuka,  uoleba. 

13 bb  3  ej 


4C*  De  nomine  SaUttl.  Lib.  II!,  j 

ea  meti  a  Deminis  agrorum  ;  fed  rclinqui  pauperibus  Se  advenis.    Huc  referri 
vohint  quidam  Feftpm  illud  omaiumcelebernmum  j  feuannumquinquagefimum, 
qùjM*Hs  dicebaeur ,  à  voce  jobd ,  qus  cornu  arictinum  fignificac ,  quia  Tuba?  clan*  f 
gore  per  towmlfraclemindiccbatur;  in  quo,  riempe,  onoes  poflettìones  ad  ami. 
quos  haeredes  rcdibanc ,  &  fervi  ffraeliras  ad  libercatem  vocabancur.  Acque  ita  hoc 
anno ,  qui  poi)  fepcies  feptem  annos  celebrabacur ,  cocus  populi  ftacas  rcnovabacur,  ^ 
iaperfonis,  inardibus»  inagrorurafundis,  uti  legere  eft  £rw>.  25;  8.  Ice,  Licer* 
hic  annus  exprede  non  àiatur  fabbatum  ,  dicicur  tamen  fanctus  #  &  erac  fan&ifican*  <  P 
d«sVcrf«  io)  rz.    7.  Suraicurpro^Dowa/Vefub  N.  T.  qui  eft  dies  fepciraanar  ' 
primus  t  quo  Chriftus  refurrexic ,  a deoque  quievic  ab  opere  redemptionis  labe*»   v 
riofo.     Vide  Mat.  24:  2o-  De  quo  lqco  plura  dicemus  Tuo  loco. 

Tria  enumerar  Sabbati  genera  \ancbiu*  in  4  f>rac  pag.  (mini)  844  Sabbatum  *' 
orenape  temporale,  Sibbitum  fòri  tuale  &  Sabbatum  deniqueccr/i/fc &  *ternum.  S*bba*  1 
mot  temporale  dici:  illud  effe  9  quo  quiefeere  vulc  Deus  populum  fuum  ab  operibus  ' 
ad  vitamhiticpertinentibus,  &  convenire  ad  exercitiuna  divini  cult us.  Sabbatum  f 
fptritualt  Se  pcrpe:uum  ,  in  hic  vite»  illud  eft,  quo  vulc  uc  cefferaus  ab  operibus  f 
vere  noftris  Se  fervilibus  ,  hoc  eft  >  à  peccatis  ,  quibusulcrò  fervimus  Diabolo ,  &  ' 
fioamus  Dcom  operari  in  nobis  opera  Tua;  atque  ita  exerceamus  fidem  &  refipif-  ■ 
centiam ,  ad  vetcrem  hominem  mortificindum  ,  Se novum  vi vificandum,  Se  magis  | 
rnagifque  confirmandum.  Sabbatum  calette  Se  fempiternum ,  illud  ed  ,  quo  in  caie 
fti  gloril quiefeemus  perfeft  itììm  è  >tum  à  pecca  tis>tum  a  1  aboribus  acque  moleltiis. 

Synonymacum  KXff,  &  ab  eidem  radice»  funt  fl3#D  Lam.  u  7.  obi  figni- 
ficac  itftationem,  VCÌ  Sabbatum  Se  |inDt?  <luod  quidam  vertunc  Sabbatulum;  Se  non. 
Hunquam  per  fé  ponicur }  uc  Ltviu  ty.  v<rf.  ±4, 39  &  ^5:  5. 6.  nonnunquam  curi 
aiterà  voce  n2&  conjun&um ,  Se  vel  praspofitum  >  vef  poftpofitum  ;  prarpotl- 
tum  Exod,  16:23.  ftyffflfìyff  ubi  prius  abfolutè  poni  vulc  Merceria,  alterum 
in  regimine ,  Se  ic  reddi  vuic*  i\equies  (  Sabbatum  eB  )  Sabbatum  fanBitatis  domino , 
JtfjUM/  Requie* ,  Sabbatum  fanStum  e  fi  ,  &C.  Munfteru*  fio  flww  S  abbati  farteli ,  Sec. 
Vulg.  requie*  Sabbati  fanSt/jitat  a.  Pottpofuum  E*e«f.  31;  ij.  &  55:1.  JLtw/  i6*# 
*.*i.&22:3>$jf  |V"0&P  riDtSf  Schwdlerus  vertic  illud  Exo<x\  ai:  15.  Ra- 
teai Sabbatuli ,  Per  Sabbatulum  incelligens  illud,  quod  de  die  prophano  additur 
lacro, canquam  parvum  Sabbatum  ♦  Munfterus ,  Sabbatum  jptietit.  lunius ,  Sab* 
batum  requie*  eft,  re*  fanBa,  Sec  Vuh-  Sabbatum  eft ,  requie}  fanSt a  domino.  II. 
iud  vero  Exod.  35:2.  vertic  lutùu*,  Sabbatum  quieti*,  fic  Mufteru*.  Vulg.  Sabbatum . 
UTrequtet.  Illud  Levit.  16:31.  fic  vercic  Junius  ,  ce ff atto  ,  requie*  efto  vobi*  ; 
Munfierut  Sabbatum  quieti*.  Vulg.  Sabbatum  rtquiettoni*.  I llud  Levit.  z ì :  verf.  3 . 
Vercic  Scbindleru*  Sabbatum magnum.  Junius,  SabbatumteflathnitAuetiam  verdi 
32.  Munfterus  Sabbatum  quieti*  t  Vulg.  54W4»  Kfwa  &  Vcrfu32.  Sabbarum  re- 
faiecionis.  VulcMrrfrr«/has  voces  tum  Exod.i6:l$.  cum  35. 2.  denocare pro- 
prie Sabbatum  magnum.non  fimplex ,  fed  id  in  quod  &  feftum  aliquod  folenne  inci- 
elar. Volunc  alii  J^Dt^  pr«poficum  (quomodo  femel  cantùm  legicur,  riempe 
Exod.  lèi  23.  )  Sabbaiulum  indigitare ,  id  eft  >  fpaemm  inter  duas  ve(peras,  quod 
de  die  prophano  dempeum  facro  additur  ;  Se  cura  fequi  Sabbatum  magnum.  Ai  veri 
%xod.  16:  v.  Zy  auUum  crac  Sabbatum  magnum ,  fsd  commme  tantum.   A  pud 

Rab- 


b^i 


De  nomine  Settati.  401 


Ubbioos  quidem  ftefte  Buxrorfio  in  Lexico  Ckaldaicokc.  ad  voc.  D2V)  Sabba- 
Mn  proximura  ante  Pafcha  vocacur  ^VttfJ  j"D#  pr°Pccr  nuraculum  fcil.quoi 
ceidie,  uri  aiuat,  pacribus  ipforuminrìoypto.  Sed  nihil  taleapparecin  Veteri 
rcftim»  Aliivolunt  has  voces denotare  itudiofam  obfervationem  iftorum  Sabba- 
arum,  quìa  Hebraris  fol«noe  eftj  quae  maxime  &  ftudiofè  fieri  volunt,  per  hujufmodi 
ocum  repetitionem  effcrre,  ac  fi  dixiffèt  Dorainas,  omnino  xobiscefandwn  efl ,  feu, 
ror/«x  ce  ff abiti s. 

In  novo  quidem  Teftam.de  magno  [abbatto legimus.  Joan.  19:  3  1.  Eratenim  mag. 
m  dies  Me  [abbati ,  quia  dies  Pafchae  mcidcbac  eo  anno ,  in  diem  fabbati ,  non  Yerc> 
ed  ex  traditionejudaeorum;  ideofabbacum  illudi  folenneerat  &  celebre,  concurren- 
c videlicet duplici celebritate:  ita/fcgiialoc&in  Ai4r.2e.-17.  Se  Annot.  Belg. 
n  loc.  &  in  Mattk  26; 20. 

Sic  efiam  legimus  de  una  (cu  prima  [abbatorum  1  Cor.  16: 2.  Una  /abbati  di es  (in- 
[uic  Hieron.  Hedibia  ftafl.  4.  Citante  Martirio  in  lexico  )  doménica  mttlligenda  tft  , 
ìniaomnis  hebdomada  in  [abbatum  ,  <f  primam  £$  [ecundam ,  ©*  tertiam  ,  #  quarta* 
?  aumtam&  [extam  [abbati  dividitur  y  auam  Ethnici  idolorum  C  Elementorum  nomi» 
ùbus  appdlant.  D:niquc  uApoftdus  collcBam  pecunia ,  ^<r  indigtntibus  prufparabaturt 
n  una  [abbati  fracipit  congregandttm.  pia*  hic  poni  vult  Pifcator^  prò  mtà-m**  ex  He- 
iraifmo,  ut  Gru.  1;  5.  4«x  «»«/>  hi  eft  primut.  Volum  quidam  r«*,£«i»»  hic 
k  alibi  poni  prò  r«C?*r»«  cupi  accentu  in  ultimo,  quali  exvoce  hebraea  pfOBf, 
^ur  numeri  fingularis  eft  ,  &  cejfathntm  feu  fw>#«»  fignificat.  Sed  hoc  non  arridet 
FulUn  in  mijcellanets  Lib.  1 1.  c^  io.  co  quòd adii ibeacur  arti culus  genitivi  pluraìis 
f  ut  Lue.  4: 16.  AB,.  16:  13.  &  alibi  palfim  ;  &  quòd  repenatur  partita  dativu* 
rtoralis  r4C/3«n  >  &  nominativa*  &  accufativus  n  ***£<&*  Pon«  addit  Fullerus , 
Quinetiam  -m  r*ZZ*&,  formi  plural* prò  finiti  ari  creberrim  è  u[urpari,  Unum  idttue  ex- 
]w[iti$mum  exemplum  adhiiebo  ,  Levit,  2  y.  ;  Z  de  die  expLitiommfcribens  Mofes  > 
Ha  infit  OD1?  fcMl  MrOBP  ]>32f»  ìdifl,  fcibbatum  ceflàtioms  efto  vobis . 
Seftuaginta  vera- fic  ver tcrunt  ri,Zl«70  aut/San*  'ira*  »***  ftbi profingulari  rifilai* 
boni  liquido  vid<mus  :  Et  ov*,B*-n»  accentu  in  penultima  fcribi  more  Gr^corum  à 
€*£afa  i  *otl  ratZmiùf  more  Hebratorum  accentui  in  ultima  ,  veluti  à  M^DC  > 
quamvts  hoc  ip[um  vocabulum  Htbraicum  ibidem  ojecurrat.  Imo  J\p2^  abvijdem 
Uiam  r«o?«S  trmufcrtw,  Exod.  16:  ver.  2*. 

Qaicqutditqttoadhor,  Hebdomadem  hie  fienificari  per  vocem  ruZ^-m»  cer- 
'urn  eft  (  inquit  pfftatorin  Loc.  )  excollatione  hmilium  locorum ,  M*ttk.  28:  r. 
&  kAcI.  lo:  7.  Hebdomadem auttm  unam  (Cic  Alt  )  Hchra* non  vocaut  nttmrro plurale 
Fi) HiBT  Sed  ilio  nomine plures  hebdomadts  ir.uMgunh  vt  lifut  ex  L  rjttic.  2} '■  1 5 • 
Spcem  hebdomades  intense  fune.  Et  rurfitm,  Cap*  2^:  8.  numtrébis  ubi  [eptem 
kebdomades annor  tm ,  quod  in  Hcbr<eo  fonat  y  Se ptem  Sabba* ha. 

Siquanaturautem,  ex  quo  fonre  fluxerir  norrenilludCraecum  r«*'*^  ,  unde 
raZfim-m,  5f  rmtfimm-  Refpond^  t  Fullerus  uhi  fupra  ,  id  C^e  à  voce  Synaca  tf^y 
per  apocopen  enunciata,  Aremphaticè  5<n3l^  pronunciai;  quo?  idem  tft  quo4 
»«ftl«fc-  Et  qaiafasec  vox  fpeciem  neutri  generis  pluralis  apud  Graecos  habrr ,  eo- 
4em  modo  iaflcftitttr  in  Nora.  Accuf.  &  Vocac.  rùl^V-     £tkGen  V  rai/tf-n** 

Dac. 


402  De  nomine  Sabbati.  Lib.  Il 

Dat.  r&t*n\  tanquam  à  *&$*  \#2&  Singulari.  Dicit porre  obliquos  iftoscaa 
fus ,  quamvis  terminatione plarales  videamur ,  '  (ignificatioBe  camcn  effe  finguIarcSi 
ut  ipforum  Re&i  quoque  JOtP  &   tàrQi?  à  quibus  emanarunc 

Quod  ad  Grjccum  vere  riC/J»fc»  atcinet ,  vult  non  nifi  ab  Hebraeo  fl£tP,profÈ|J 
cifci.  EtlicetejusvocespluraleS»  praeterqaam  «-«6/3*$*$  >  eadem  Gnt»  quseipfiusJ 
fcO#  0-a-S/9*>  fa'ciictameninternofci,  quòdillx  deplunbusfemperdicantur ,  h«1 
deunoduntaxac, 

Habemus  porr©  Lr/c  6:1.  #-*££«&»  d\vnp*t«%i,  quòd  Suidas  Se  Ijìdor.  Polufiot* 
volunc  e(Te  fecundum  Pafchae  diein  >  &  primum  azymorum  >  eò  quòd  omnia  Fetta  • 
Sabbaravocarint:     Quod  concedi  ttmen  nequic»  eo  quòd  Sabbatum  illud  fuerit  \ 
Sabbatum  hebdomadale.     TbtophyUBus  Sabbatum  hebdomadale,  quando  imme- 
diate praecedebac  Feftum  aliquod ,  quod  edam  vocabatur  Sabbatum  -t  nam  omne- 
Feftum  Sabbatum  vocabatur.     Verùm  doBijfimus  Scaligeri  de  Emendat.  Tcmp. 
Lib. 6-  dicitj  ìd fuiflc Sibbatumdeuter&protum,  quòd  prpximè  poftfolenneParcha.' 
tis  fequebatur .     Kam  (  inquit  )  ^Sn  hvn&t  iF  w»Vjg«  /e*  ;«£#*  /e/>«w  hebdomadas  j 
putare.     Itaque  bebdomades  omnes  <f  Sabbatha  omnia,  à  Pafcbate  ad  Pentecoften  fu- 
munt  appellationem  fuam ,  **»  hvn&s  §  **r%*T&>  .     Et  dicit  porrò  ,  quòd  X  V  f . 
Ni  fan  fit  &  vocetur  n  hvri&.  vel  *m£«n  ve'  iì*v&n$v*Txl*\  &  quòd  omnes  hcb- 
domades,  qux  ^  tì??  hvn&$  §  vdrx*  ad  V  i.  Sw*»  excendunt-ur,    accipianr 
denominacionem  tin  m  hvn&*  "*   Acque  ita  prìmuoi  Sabbatum  dicebatur  ìtvn* 
ìUt»r&y  io  eft  >  primum  poftlecundumdiem  Pafchatis,  &  htii^  Mvn&t  fecun. 
dum  poftillumdiem  fecundum ,  &  hvn^r^roi ,  tertium  poli  iliumdiem  fecun- 
dum.     Hanc  Scaligeri  fententiam  conrirmat  Ifaacus Cafaubonus  ,  E;mv.  13, 1.  ad 
Annd. Baronii >  ubi  d icic ,  Certum  atque indubhatumfmuntia  Scaligeri  fundammtum 
ejfeinverbis  Mofis  ,  Lcvit.2$:ver.  l$»  ubi jubet  Dominus numerare feptembebdomam 
das  Pentecoftd  fO^H  fl^TOD  ***&»•**&*  $***•&*  Ine  eft,   aftcundodiePa-: 
febatis ,  apoftero  die  Sabbati.     Joftpbus  exprefsè  fic  loquitur ,  xAntiq.  Jud.  Lib.  3 . 
€**/>♦  io.   cum  ait  ,  Secunda  a^ymorum  die  (  ry  fovn&  r  ittypap  )  qua  eft  menfim 
hujui ,  nempe  primi»    Decima  fexta,  frugibusdemeffìs  (fbaììmus  inta&isìncipiimt 
fruì  :     ha  ex  illis  quinquaginta  d'nbus  prima  dies  eratfecunda  Pafcbatis  >  nimirum  X  V» .  „ 
Ni  fan  >  qu*vecabatur  OblatioOmer,  id  eft ,  Manipuli  :  Ultima  auttm  eft  Jolennc* 


ffvf47rXr,£2&ai  tu*  jjV«£$s«  ^  Tntm^svi'  Ita  babentprifei  Mi  codice*.  Et  vètus  interdi 
pres  Latinus ,  paraphraft*  Syrus,  &  Arabs  legerunt  ipi^i  ,  &  ratio  ha  exigitfi 
Sic  Scaliger  in  Can.  Cbron.  Nec  diffèntic  ipfe  Petavius,  juratus  Scaligeri  hoftis,  yi- 
ìiimadv.  m  Etifb.  Num.  $  1 .  Pag.  64. 

Sabbatum  V,  T.  aliquando  denotatur  per  y^fl  DV  di<m  feptimum  ^  qm'a'V 
Sabbati  dies  tunc  erat  dies  feptiman*  ordine  feptimus.  Sic  Gm.i:  3 .  E^o^.  20; 
ver.  1 1,  Sed  hasc  eft  mera  diei  in  ordine  ad  Sex  prsecedente*  deferiptio  :  Nam  nuC 
quam  abfolutè  d^citur  Septimus.  Ab  Helleniftis  tameo  dicitur  noanunquam  j  '&#?% 
feptimus ,  vel  U&  &}òpn  feptimus  facer  (  dies.  )  Ita  ab  Apoftolo  ufurpatur ,  <juia 
fic ufureeepcuai crac,  ^^.4:4.  «^ViC^^^/^wpfcil.dics  quiaerat  fep- 
timus 


Cap. 


!•  De  nomine  Saltati.  403 


timus»  & ùltimusin cyclohebOcrradis>  inqtacreatuseratmundus.  Hinc  uhn^t 
ftftimana>fcu  cyclus  fcptim  dierum.  Harc  etiam  vcx  fignificatvdfeptmumditm  , 
leu  ultiroum  in  periodo  feptimanae ,  tei  unum  aliq  >tm  exfeptemy  ut  «V«>*ì>  iphf&J*- 
Celebrare  feptimum ,  vel  unum  è  numero  feptenario. 

Septimus  dies  (  inquit  Martinius  in  Lexico  )  t rat  ìudais  facer ,  e x  Dei  infiitutione* 
Ea  confuetudo  etiam  apud  Gentile*  confermata fuit,  Cafaubon  ad  Sueton,  L ih.  3 .  21  • 
ad  illud ,  Diogenes  Grammaticus  difputare  fabbatis  Rhodi  folitus  $  ^Annotaty 
JLtft  obfervatio  hebdomadum,  qua  bodie  obtinet ,  ante  tempora  Theodofii  >  vulgo  rc- 
ceptanonfuit  ;  annotare t amen  hcet ,  multò  ante  tale  aliquid  Gracosprafcrt/m  &  Afta- 
l/co*  ,  mfunclionibus  vita  quotidiana,  folitos  ob fervore  :  Quod  quia  imitatione  ludaorum, 
qutjam  tumper  orbem  fparft  erant ,  infiitutum  ejl ,  etiam  S  abbati  nomen  multi  reth.ue- 
runt.  Sicfepttrno  quoque  die  feria  pueris  [olita  infholis  concedi.  Lucani»  pfeudoiogifio 
•fart£  c<  wa7JV$  e*  7k7$  i/è}ofyns>tjìxéit(&>  v»  tuli  ixjtAijjj*'*  itiw*£i>  Gell.Llb.35*  c-  */• 
Inconviviis  juvenum  >  quae  agitare  Athenis  hebdomadibus  lunse  folennenobisfuit. 
Vulcat,  G'illican,  in  ^Avidio  Capo,  Exercitium  feptimi  diei  fuit  omnium  militum  * 
itautfagitMs  mitterent  ?  &  in  armisiuderent,  Lamp.  in  Alex.  Severo  9  Capitolium 
feptimodie?  cum  inuibeeiTet ,  afeendit,  tempia  fi  cqu  ntavit,  Clem.  Alex.  Lib.5. 
Stromat.  Difputat.  TU  r\i  teìo/fy  ìtyìf  v  fifiyet  'a  h'fijipìot  ufo*  *)  01  *£Ajj»s«  10» 91.  Ef 
ante  eum  Jofephus,  Lrbr.  2.    contro-  Appion.    «£'  fa'»  «  7roA;«  è*}»*»  i?  ifait  viti 

Dies  Sabbati,  qui  àjudaeis  celebrabatur ,  crac,  uc  ditìum  ?  ultmnus  dies  in 
cyclo  feptimanae ,  leu  ordine  feptimus ,  &  ab  aliis  Gentibus  dicebatur  Dies  Saturni. 
Ethnici  cnim  dies  omnes  feptimanae ,  per  fepteni  Planetas  nominarUnt  ;  feu  finxc- 
runt  Planetas  >  quorum  nominibus  infigniebantur  dies  hebdomadis,  ifìis  diebus 
dominari  ;  eòqueSatumum  praeefTeputarunt  diei  Judseorum  Sabbati.  Hinc  ipfì 
Judasiridiculanonnunquam  dee*  re  iomniant ,  ac  voluntSaturnum  eflelfraelis  Pla- 
netara  :  Et  fortean  hinc  eft  quód  apud  Rabbinos  Sajurnus  dicatur  ^H^ 
quafi  diei  Sabbati  praepofirus.  Hinc  etiam  eft ,  quèdEthnici  putàrint»  Judseos 
diera  Sabbati  Saturno  dedicaflc  :  Is'am  Ile  facitus.  Hift.  Lib.  5 ,  ^AW  honorem  cura 
Saturno  habtri.  Sw  principia  religioni s  tradentibtts  idais  ,  quos  cum  Saturno  pul fé s  ist 
conditore*  Gentis  accepimus  ?  feuquod  è  fiptem  fyderibus  queis  mcrtaLs  reguntur  ,  altif- 
ftmo  §rbe  <ff practpua  potentia ,  fella  Saturni  feratur  >  ac  pleraque  ccclefjum  vim  fmm 
(2  curfum  feptimos  per  numeros  confidante 

Sabbatum  Novi  Tejbmenti  dicitur  ctiam  h\*  v*Zp*r»,  de  quo  fupra:  tedies 
Domhicus,  de  quo  etiam  quaedam  diximus  Ub.  II.  Caf.XVlh  Et  pofiea  plura 
cruntdicenda.  Sufficiat  hìchoctanthna  dicere,  Quòd  peculiaris  hic  dies  non  ita 
denominetur  ob  naturalem  aut  civilem  ullum  refpecìum  *,  fed  eo  quòd  factum  ali- 
quid  indigitec  ?  nempe,  quód  fu  dies  ille  ,  quem  Domir.usfibifclegerat ,  &  quem 
•bfervari  mandórat  :  Le  quòd  eo  die ,  de  DomiBo  &  ipfius  rebus  aut  nt gotus  ag3 . 
tur,  juxtailIudPcet*. 

1    Tydeos  ili  e  dies. 

Hinc  dicitur  ab  l/ìdor.Lib.6.  Cap.iS.  %v#&ivia&  »  quia  in  co  refurreftionis 
Domini  noftri  gaudium  celebratur. 

Quia  apud  tthnicos  dies  ille  feptimanxprimus,  qui  ctiiiRi-nis  elidici  Sabbati, 
^  Ccc  diaus 


404  De  natura  &*tòttf;  Ejb. 

di&us  cft  àia  folis  ,  ideo  Veteres,  feu  Patres  chnftiaaì ,  contri  Eehnicosdifpu 
tes,  eumetiam  «ptg*»  Jaì*  diemfolis  rruncuparunt ,  ut  nempe,  ab  Ethnicis  fau 
Iìiàs  intelligerentur  :     hìfuftin.  MartyrApoll.  z.  Et  Tértull.  sApol.  Cap.  16,  Io*  * 
quuntur.-  Sicnimhunc  diem  nominzftentjtjm  Sabbiti ,  piitafTent  Ethnici  [piò* 
de  Sahbatojudaico  loqui.  Et  fi  diem  Dominicum  appeliaflent ,  non  caperent  EthnicìjF 
quem  diem  feptimanse  hoc  titulo  defignarent  :  Apud  chriftianos  aatera ,  quando  w 
ter  fefermonesferebant ,  rejiciebatur  hic  titulus. 


CAP,     II. 

De  natura  SaMati.   QuòdnonùtTjpus,  mi  Sacramene 
tum9  monftratur» 

DE  nomine  s abbati,  quidam  fnperiore capite  prajrmfimus  :  prarmittenda  funt 
edam  quidam  de  ejus  natura  »  ut  feiatur ,  curo  quid  nominis  ,  tum  quid  rei, 

Nomen  hebrai'cum  n*}jy  quod  Sabbatum  lignificar,  ce jj \it iomm  &  requiem  prò:, 
prie  denotat,  quiaeftà  radice  fyy^^ievh,  cejfavit.  Sabbatum  ergo  hocce  Tempi* 
eft,in  quo  ceffandumeft  ab  operibus  fervilibus:  nam  HS-X^D  fepius  fignificat  opus 
fervile  five  miniftratorium  ,  ita  LXX.  vertunr  %ya>  x*Tpirnf  ,  Exod.iz:  v.  \6. 
Hinc  aliquando  opus  illud  exprefle  &  Mx^itìkìs  dicitur  rnSJMlDX^D  opus 
fervile  Levi*.  zy. 778*  Non  ergo  hoc  die  prohibentur  opera  mmifterii  facri,  five 
ordinarli ,  five  extraordinarii.  lohn.  7?  23 .  cìrcumcidcbant  die  Sabbati ,  &r  Sa. 
cerdoteshnmolabantfacrificia.  HincIVte/.adverfus  ÌAàrcion.  Lib.2.  Cap,  2r^ 
(  citante  RJveto  in  expiic.  decalogi  )  notat ,  Sabbiti  legem  humana  opera ,  non  divina 
Prohibere  :  Nane  (  inquic  )  cena  eff  diftinSio  Salbati ,  humana  non  drvina  probh 
bentis;  ideoqui Sabbathis lignatum ierat >  morti  datuseft  :  fuumenimopusfecerat ,leae 
interdiElim.  Qui  vero  arcam  Sabbatis  circwntyleranf ,  impune  gcjfìrunt  :  Nonfuwn, 
enim  opus  ,  fed  Dei ,  ex  prseceppofcil.  ipfiys,  adminiftraverunt. 

Ve  ùm  Hebrafi  in  no.mullis  plus  fatis  fuperftiriofi  fuerunt,  &  fcrupulofius  de 
quibufdam  defìnierunt  5  ut  liquec  ex  eornm  LXV  pr«cepto  negativo  >  ubi  non 
modo  prohiberi  a*unt ,  ne  quid  fiat  eorum ,  qua  ad  acquifitionem  panis  aut  veftispcrtu 
ntnt ,  ut  agrictlltura  >  feminatìo9  demeffio  ,  trituratioy  venti Ut io,  eommolitio,  f ubami 
tatto,  dec&Bfo,  dctonfio Una ,  deaìbatio ,  carpio,  color atio ,  &c.  fed  ctiam  ,  nt- 
ambuUtur  fuper  herbam ,  aut  pedibus  evellatur  ;  ne  arbor  confeendatur ,  aia  quid  in 
ea  fitfpendàtur ,  autramus frangatm "3  ne  poma  eo  &e  decer  pi acomtdantur ,  prdfirtèmfr 
circa  caudzm  pimi  vdftri  aliquid  remanferit  ',  nonafeendendum  equum  vel  alìud  jumer.m 
tum,  ne  qui*  ab  eo  arrodatur  ;  non  intrmdvtm  induto  in  aqum  >  ne  forte 'cefi  es  modi* 
das  extergere  oporteat  ;  pojjemulieremlatìantem  mann  detergere  contraBam  immundh 
citm,  ut  pur à  vefte  oret;  vefiejn  vino  aut  oleo  made factum  exprimi  non  debere,  &C 
adduntetiam,  Sabbato  pojìe ,  Jecundum  aliquos  ,  lui um  radi  «  vefte ,  <st  unguibus  fri*  I; 
care  aliquem  fé  pojfe ,  fednoninpropatuU:  Nonvenandum  pulictm,  quando  hinc  inde  I 
faltat,  ff<u*Jìpwgaf,  reptilia ,  qu^coitunonnafeuntur  ,  ut  funt  pulices ,  non  poffe 


•ap.  I  f .  De  natura  Saltati.  ^0  f 

Kcidi,  aqueut  ]umtnta:   Tedictdos ,  qui  ex  /udore  gcnerantur  ,  ìnterfici  pojfa  rep* 
ilia  qua  mordent  &  inttrficiunt  >  ut  font  mufca  >  crabrones  >  [corpiones ,  ferpentes , 
anesfuriofi,  oecidipojfe,  praftrtim  fi ferantur  in  hominem*    Volunt  eriam  eorum 
■iidam>  non  Hcer«  necramum,  necfrondem,  necfoliuro  arboribus  vel  ftirpibus 
cernere.    Et  notum  facis ,  quo  J  nefas  putarint ,  fé  Sabbatoadverfus  hoftes  tu», 
i  Match,  1:17.   Sed  poftea  verfu  40.  dixit  quifqtuproximofuo:  fiotnnes  fece- 
mus ,  Jtcutfratres  voftfifeccrunt  9  &nonpugnaverimus,aavcrfusGentcs,  prò  anima - 
s  nofiris ,  &  juflificationibus  noftris  ,  nunc  c/tius  difperdent  noi  è  terrà. 
Ceflàtio  autem  fcsec  &  quies   facra  eft  :  mandatiircnim  praecepto  Qjarto ,  ut 
liem  Sabbati  fan&ificent;  ideft,  ut  praxi  Se  obfervatione  diem  illumà  czteris 
egregent,  &  facris  ufibus  dettincnt,  feu  ad  Dei  cultumaccom modem  :  Atqu; 
:a  obfervent  Jehov*,ideo  dicitur  Sabbatuni  HW*?  >  Sabbatum  Deo ,  feu  die*  Deo 
JonfecratuJ  :  hinedicuntur  Salbata  DeiySibbata  fan&itatis  Iebov* ,  S albata  fa*t&a, 
vh.  26:2.  Efa,i6:$»Exod.  i6:23.quiaconfecrabantur&ian&ificabanturDeo» 
cultan  Deo  debitum.     Ideoque quies  haec  nt>n  tft  ignavum  otium  ,  fed  otium 
::  *d  eft ,  cefiatio  ab  operibus  fervihbus  ,  qua: ad  yitam hanc fpe&ant ,  fieno, 
leflarianonfunt:  Matth.  12: 1.&7.11.  Lue.  1$:  15.  &  14.  5. 
Inique  erge  reprehendit  Seneca  (utnotat  Auguflinps  de  Cititi*?.  Dei*  Ubr.6. 
'  ip.  Il .)  Sabbata  judzorum  ,  inutiliterid eos  facere  aflìrmans  ,  quèd  per  illos  fin* 
ta  feptimos  interpofitos  dies  ,  feptimam  fere  partem  *>tatis  fu*,  cacando  perdf-, 
rent  ì  &  multa  in  tempore  urgentìa  non  agendo,    laderentur  :     Nam  tenebantnr 
eo  die  Deum  colere,  &  habere  convocationem  fan&am ,  tflpD  fc?*lj5 ad  pub- 
Hcum  Dei  cultura  exercendum ,  Lait.  23:3.  Pfal.  26.  8.  £35: 18.  &  ni;  1» 
^ortveniebant  etiam  adfcripturaslegendas&audiendas ,  ut  ridere  eft,  Luo\^\  16, 
B.  1  j!  5, 1 4. 1 5.  &c.  Quod  &  à  Mofe  inftitutum  fuifle  ex  PbyUne  refert  Eujekius, 
[e  Prafat.  Evang.  Lib.%.  Cap.  2.  (  citante  J^u*f»ubi  fupra  )  Septimis  (inquit) 
Uebus  t  in  diem  congregari  "joluit  »  ut  confidenti  fcripturam  audiant ,  ne  quis  fé  irno- 
atione  poffit  excufare%     Ita  conveniuntfemper ,  &  fedente:  magno  cun&i  utunturjuen  - 
tio  y  nifi  adlaudem  doBorum  ,  verbum  aliquod  communiter  emijerint.     Sacerdoj  autem 
de feniortbus  unus  Ugem  recitai  Cexponit,  fttque  id  per  totum  diem  ftptimum  ,   ufque 
ad  crepufculum ,  deinde  abeunt  &  facrarum  legum  peritiorts  )  &  pietate  multo  munitio- 
res.     bJum  otiofi feptimum diem agere  ludo*'  t'tbi  videntur  f  An, h*c quétfaciunt celeri* 
omnibus  neceffaria  magn  ducis  f     Et  paulloamedc  Sabbati  inftitutione  agens  »  ex 
Pbilonit  Lib.  1.  de  Egreff.  Juda.  exEgypto,  haechabuit.     Anta forte  probanda 
tantum  &  exeremà* continenti*  caufi  inflitutum  fuit ,  ut  non  minut funcliones  fuas  in- 
Urm'tttert  >  fi  quando  opus  efiet ,  quam  ali  quid  agere  pò  (Jint  ?    Cave  credat  :   Sed  hoc Jn 
magni  cujufdam  <y  eximii  operi s  loco  ponendum  Legiftatorputa"jit ,  ut  non  cateris  mod% 
rebus  »  tam interm'tttendis ,  quàmgerendis  idonei ,  fed etiam  ut  Patriarum  legum  accon* 
fuetuiinum  gnari  peritiqut  jorent. 

Hujus  autem  obfcrvationis  fundamentura  io  eo  ponitur»  quòd  Deushuic  dioi 
benedixerit,  eumquefanftirìcarir.  Qua:  du»  ? otcs ,  (ìye  fumanrur  uc  diftmft*  , 
&  diftìnftadeBotances  ;  five  prò  eodera  ,  ita  ur  pofterior  Ut  exegetica  prioris  ,  hoc 
dare  denotant,  quòd,»eropc,  dics  Sabbati  Utah alus  omnibus  feparatus  &  feg»e- 
gat«s ,  km  ulum  fanftura accommodtuft  &  defìrnatu»  ;  ita  atfcnlus  veiborura 

Ccc  2  fi^ 


406   *  De  natura  Sablati.  Lib.  Ili; 

6c,  qadl  D:us&t>:nedixerk>  in  ufu nafacru  ti  confecrarit,  Se  culmi  divino  pe»r 
culiariterdaftinarit  hunc  iiem  ;  quomodo  panis  Se  vinum inseva  ccenà  ben^dii 
dicuiKur  Mttth.  16:  16.  1  Cor.  10:16.  hoc  eft  confecrari ,  &in  tifarli  facrm 
deltinari,  uc  fiat  fymbola  CorporisSefanguinis  Griàfti  ;  Nam  fan&ificare ,  j[_ 
primis  cuti  de  rebus  ùiiiiimatis  dicitur,  idem  dengue»  quod  i  commaui  ufu  fé. 
parare  ,  &  ai  ufu  n  facrun  detonare  ;  quemadmodum  fau&ifìcata  eranc  Taberna- 
culum ,  ^Altare,  &c.  Exod.  26:  verf.  43,  44.  &  Hemplum  1  i^rg.  9;  »jcr/'.  3,7. 
2  PW.  7;  "jer/:  16,  io.  &  30:  tw/.8.  &  36:  x*r/.  14.  Hinc  dieieur  Sabbatim 
fanElun  Neh.  io: verf.  14.  Sefatifrin  Deo ,  ut iupra vidimus.  E.W.  16;  verf,z$. 
Efa,$$:verfii. 

Ad  hujus  dici  obfervationem  urgendam  ,  proponit  Deus  fuum  exemplum, 
quòd,  riempe»  Ipfe  ,  poft  opera  creationis  fe.diebus  pera&a ,  feptimo  tandem 
quieverit.  Qjievit  autem  Deus  ,  non  quia  laflìis  aut  defatigatus  ,  quicqaid-. 
objecerint  Ofores  Judaeorum  >  qui,  apud  Rittilium  in  Itintrario,  hoc  iilis  ìmpo- 
nebant. 

Septima  quaque  dies  turpi  damnéta  veterno, 
11$  delaffati  mollis  imago  Dei. 

Namneque  laffatur ,  neque  defatigacur  Jeh%va  E/4.40:  28.  fedhueufqueope- 
ratur  Joan.^iy  Etdicunt  Judaei  voces  |-|J»  &  T\y&  fumi  nonnunquam  per 
elieipfin,  qua  fignificant  finem  imponi  huic  velillia&ioni ,  ut  Job.zz:v:rf.  i.Se 
ito*.  25:9.  Étcertumeft,  Deum  omnes  creaturas  providentiafuàfempergu- 
bernare  ;  quievit  ergo  »  quia  alios  m undos  creare  noluit  >  nec  alias  huj us  m undi  par- 
tesi  auccreaturarum  fpecies. 

Quiesergò  Dei  non  eft  purè  Naturali*  ;  fed  Morali*  potius:  &m3gisd?notac 
DeimoperibusfuisComplacentiam ,  Acquiefcenriam  &  Sarisfa&ionem  ,  quando, 
nempe  viderat,  omnia  creata  effe  vaidebona,  &  l; riuitam  ipfius  fapientiam ,  bont, 
tatem,  Scpotentiamclarè  exprimeiKia.  Gen.  ic  31.  Hinc  Exod,  31:17.  dici- 
tur  Deus  quieviffe  ,  Se  fé  recreaffe.  ^'£J^  HDt£- 

Volutt  ergo  Deus ,  ut ,  quemadmodum  ipfe ,  die  feptimo,  quiefeendo  ab  ope- 
re feu  Sabbatizando ,  fcipfumrecreaverat,  opus  fuum  per fecìum,  &adn*ncsin- 
tentos^pcimèaccommodaTum, contemplando;  ita  homines  diem  Gabbati  obfer- 
vent  &  fandifìcenc  ,  ab  operibus  3  quibus  ordinarie  occupati  fune,  quiefeendo,. 
&  opera  Dei  j  quibus  gloriam  fuam  creaturis  manifcftavic  ?  &  voluntacem  iuamre- 
velavit,  contemplando  >  acferió  &  fpirijuiliter.confiderando  ,  Eumquepropterea, 
laudando.  UtPfalmusille  92.  quihoctitulo  fì2&r\  LV*?  TIP  1V21D  Pfa- 
yius  (?  canticum  in  diem  Sabbati ,  ab  ipfo  fpiritu  S.  adornatur ,  luculenter  oftendit  :- 
Nam  in  eodocemur,  bonum  efle  celebrare  Jehovam,  fcipfius  nomini  Pfallcre. 
annunciare Ejus  benignitatem  ac  fidem  ;  de faftis manuum  ipfius  cantare,  &  quo- 
modo improbos  germinantes  in  aecernùm  perdat ,  bonos  auxem  germinare  ,  &  in 
canitie  abundare  faciat  5  obfervare.  Quare  Kjmchi  ad  hunc  Pfalmum  dicit ,  diem 
Sabbati  gratum  effe  Deo ,  fra  reliquis  feptimance  diebus  \  quia  homo  in  eo  converfus  eft  9 
à  negotiis  bujus  mundi ,  &  anima  ittiurpura  eft  ab  occupationibus  corporis  &  fé  fé  exercet 
infapientia&ferviphDti*  Idem  dicit  R.  Arma ,  quòi  nempe  dies  Sabbati  fit  in 

iflum 


Cap.  II.  De  Natura  S albati.  ^07 

.ftum  fincm  data  fuper  rcliquas  dies  feptimanse.  Etenimineà  homoànegotiis 
rmindanu  vacat ,  &  animi  ab  impedirnentis  corporeis  in  fervitium  Dei  iiberacur.  Ica 
Rjbad.  in  loc.  dicit  hunc  PfaUnum  ofìendere  intentionem  Dei  in  pracepto  S.Mati  :  Bo  - 
Bus  eli  :  id  ejl ,  dies  gabbati  bonus  ejì  ,  ut  in  ea  Deum  cclebremus. 

Non  eli  ergo  hxc  quies  ociofa  :  hinc  R^.  Menaffeh  conaìizior  q.  $5.  in  EaW.  mo- 
t  abili  s  finq.nc)  error,  e  sì  ,  p  ut  art  ,  otii  ergo  fabbatum  infùtutum  effe:  Etenim  cwn 
%t\um  métter  fu  omnium  viiiorum ,  plus  fané  ex  fabb.no  mali ,  qu&m  boni  provenire*.  Quare 
omnino  flatuere  oportet  ,  fabbatum  infìitutum  effe ,  ut  ìnmo  expcìitus  j  ac  fepofitis  tam 
animi  quàm  corporis  curis  »  fernet  totum  Ugis  fìudio  applicar  et  >  Svnagogas  ,  Acadtmias 
adh -et  ;  degravibuslocis  facra  fcriptura.  de  arduis  %  quis  ignorat ,  quaflionibus  ,  y//o.r 
interrogare^.  Undi  difcrtìm  in  Thalmud:  Hierofoh  dicitur  ,  Sabbata  (?  dies  Feflos  If- 
raeltti>  n  m  nifi  ad  meditandum  in  lege  datos  effe» 

Et  M  limvnides  More?ieuochi.npdtt.  I.  Dick  ,pr<eceptum  fui  f\ e  Jud<eis  diem  hunc 
magni fa  ir: ,  ut findamt  awn  religionis  de  novitate  muidi  confervaretur  >  &  omnibus 
notuneffet ,  cu  n  borni nes  certo  die  quiefcunt  >  cur  hoc  fiat  -%  &  int erogati  de  cauf a ,  ref- 
endere poifint  ,  Quiafcxdicbusfecit  Dens  <Sfc.  &  paullo  polì,  Jdeoque  fpeciatim  quoque 
nobis praceph  tn lege cejfationrm  O"  requiem ,  ad duas ijì.is rationes  conjungendas  \fidem, 
nempe  ,  de  novitate  mundi  ,  q  ice  in  principio  jìatim  cog^ationis  ,  ty  levi j acilique  coiifi- 
deralione  >  nos  trudit  de  exijìentia  Dei  :  Dehide  mtmoriam  beneficiorum  Dei  in  nos 
collatorum  ,  dum  noìis  requiem  largii us  ejì  a  moleflia  intoUrakUiam  tllorum  onc- 
rum  y-tyc. 

Hincconflatiiìfticutum  tffcSabbatum,  utineoDei  nomen  propter  ipfìus  opera 
creitionis  &  providtnus,  celebiaretur.  Quòdenim  Dcurn  colere  teneantur  ho- 
rr.iaes,  fobnus  nemo  negabit  :  Nani  in  hnncrmem  crearifunt,  ut  eurnricè  colen- 
do .  I .licitace aererniin  iplius  prx'entia  fruantur.  Et  quòd  in  om«i  vita?  condicione 
acftatu,  five  (olitario,  five  fociali ,  obftiìcìi  fine  Dei  laud*s  cxtollerc,  clan  ac 
omnis ratio,  poflulatl.xNatui'ce,  &fufTrag,intur omnium  hominum  fui  compo- 
tuoiconfcicntia?. 

Quandoqjidcm  Deum  colere  nihil  aliudeft,  quàmnoltram  ,  qnoad  omnia,  i 
Deo  omnium  authore>  dependemiacnprofitcr/?rtquiiitur  neceflanò  >irt  hicculrus 
fiaepublieus  &lo!ennis  j  alioquin  nulla  eflet  profeiLo  noflia  -y  nam  profellìo  om- 
nis pubica  eft  i  Se  noftracà  Dcodepcndemicc  profellìo  folcnnis  debec  efle.  Hcc 
ipfa  lex  natura  omn  bus  diftat  Nacionibus. 

Hincetiam  nccclfariòfcquicur,  feparand  im  effe  aliquod  Tempus  ,  &  huic  ufui 
dcrtinandum  ,  non  modo  quia  publicus&  folcnnis  Dei  cultus  neqiiit,  n.fiiurui.- 
porealiquo  idoneo  ac  fu'rtcienri,  ìucexerceri  \  fedpraecipuè  quiapoftulatlex  Na- 
turai, ut  D-um  in  omnibus aonofeamus,  &  ut  ìlli propcer  iplltis  in  noscollara  bene- 
ficia ferviamus:  Vulcenim  Deus ,  ut  ctiam  in  hoc  >  nolbam  dependentiam  >  ac 
ejusbtiietìci»*utiam ,  publicèr.-ftemnr.  Et  ex  dic>.:s ,  in  fupcriori  libro,  abu 
liquet,  quantum  conducac  Tempui  vd  indeterminuturn ,  ad  negou'um  aliqiiod 
magnimomenti,  qaaleeft  Deiculcus,  peia^eudum:  Ecpiascerea»  quàm  n 
fariumfit,  ut  tempus  huic  ufui  applicandum,  cxpre(lè4Ìeterm(actur.  Ncmo  ulli 
cum  rationis fpecic ,  nifiadcaftia  Fami! ijìarum  fa  vecipnt,  Se  eorum  fundamenci 
adftruerc  conetur ,  negabit  ,  feparandum  tffe  aliquod  tempus  ,  Dco  ac  divino 
cultuidicanduin.    Et  lane  omnis  ratio  poituLc .  ut  Tempus  illud  fu  tale,  quod 

Ccc  3  -  *  Dco, 


4o8  De  natura  Sattati.  Libi  111 

Deoacceptumfit&gratum:  Quodnam  autem  auc  quantum  illud  fit>  fblus  ipfc' 
Deus  hoc  deci  arare  poteft.  Et  quód  foli  Oeo  conapetat  jus  Tempu*  hocce  decer* 
minandi ,  fupra  Lib.  IL  Cap.  XI V*  abundè  evicimus. 

Tempus  ergo  ,  quod  Deo  vifum  eft  praeferibere  ac  determinare  >  debet  cultui 
divino  applicati  >  &  non  aliis  ufi  bus ,  quàm  quibus  à  Deo  deftinatum  eft ,  accorarne, 
dari.  Etquum  illud  ab  hominibus  poftulec  Deus ,  tanquam  aliquodhomagii  debiti  . 
teftimonium  ,  recedè  eft  ,  utfitaliquidaliud ,  qui m  mera  cult us  circumftantia  : 
Quia  nimirura ,  Tempus  illud  >  quod  mei  a  eft  cult  ùs  circumftantia ,  aut  merum  ad- 
juocìum ,  per  (è  non  raandatur  ;  kd  unàcum  cultu  ,  cujus  eft  circumftantia  >  prae- 
cipitur.  Vide  fupra  Lib.  IL  C  V.  Hoc  autem  Tempus ,  quod  à  Deo  determina- 
tur ,  Se  nobisobCVrvanduminjungitur,  per  fé  mandatur ,  &  ejus  obfervatioeft  etìattì' 
pars  cukùs  divini  >  ut  fupra  Lib.  IL  C  XV.  explicatum  &  confirmatum  erat. 

Sabbatum  illud  Tempus  eft,  quod  eft  folenue & ì  Deo  determinatum  ;  &  divi- 
nisexcrcitiisiDeo  deliinamm  *  quodque  necefliriò  comitantur  a&us  cukus  rctì- 
gtofi:  Seu,  eft  illud  Tempus,  quod  fcnftè  à  nobis  obfervari  vukDeus,  tanquam 
culcùs  partem  >  &  in  quo  vult  fancte  ac  foieanker  coli. 

Eft  ergo  >  ut  multa  paucis completar,  Sabbatum,  Temfus  illud  yquodpr*cipuum- 
Solenne  efi  ,  Necejfarium,  <$  ordinarie  Su ffeiem  ,  ad  cult um  Dei  folennem  ,  tum  pub» 
Ucum  ,  tum  privatum  >  ut&ad  cultumfolitariumperagendum  :  Cujus  explicationeoÉ 
vide  fupra  Lib.  IL  Cap.  X. 

Quare  in  Sabbati  natura  hsecconfidcrandafunt.  I.  Quòi  fìc  Tempus  à  Deo  de- 
terminatum ,  ac  ipfì  ex  omnibus  diebus  5  refervatum.  z.  Quòd  fit  Tempus  So- 
lenne ,  neceflariò  poftulans  divina  exercitia  feu  cultum  rehgiofum  in  ipfo  peragu 
3.  Quod  fit  Tempus ,  quoad  Continuationem  feu  Durationem  fingwlis  vicibus» 
à  Deo  determinatimi:  Hoc  eft,  diesinteger.  4.  Qudd  fit  edam  determinacuns 
quoad  Frequentiam  >  &  Revolutìonem  •  ideft  >  ut  fitdies  integer  in  orbefepcem 
dierum  ;  feu  feptìma  Temporis  pars.  f.  Quòd  fit  etiamà  Deo  determinar  um* 
refpe&udieiparticularisiniftocyclo \  ideft,  otrumeffe  debeat  Primus  vel  Ulti- 
mus  >  in  ifta  dierum  periodo,  6-  Quòd  dies  ille,  in  numero  feptenario  unus,  quo- 
tufquifque fit ,  rive primus,  (ìveultimus,  fit  ordinarie  fufficiens,  ad  omnia  illa 
officia  religione  requifita  ritè  peragenda»  7.  Quòd  edam  fit  Tempus  in  hunc  fi. 
nera  neceflàrium.  8.  Quòi  fit  propterea  Tempus  Prxcipuum -Solenne ,  eòque 
ab  omnibus  aliis  diftinctum.  9.  Quód  hoc  Tempore  deftinato  »  peragi  debeant  ea 
cultùs  officia  y  qua: ad  Deum  glorificandum  ac  celebrandum  >  in  openbus  ipfius, 
tura  creationis  >  tumprovidentiae»  inferviunt;  idque  folenniter,  tum  ab  homine 
unòquoque  folo ,  tura  à  fociecate  Eccle  fiaft  icà  &  domefticà.  1  o.  Quòd  in  Sabba- 
co hoc  celebrando  >  reipectushabeacuradDei  exemplum,  poft  ftx  dierum  opera 
quiefcentis>&  in  operibus  fa&is  acquiefeentis  >  ac  fcipfum  recreantis. 

Unde  liquet,  Sabbatum  in  fé  confiderà  tum.,  effe  quid  Morale  :  Quod  pò  Rea  Fu- 
fifcs  demonftrabitur. 

Sunt  qui  volunt ,  Originalem  requiem  fabbatieam,  pignus  etiam  fuifiè  fabba* 
tifmifempiterniinaccura  Deo.  Et  quidem  verum  eft ,  hominis  feelieitatem  in 
Deo  folo  effe:  &hancfempitcrnam  in  Deo  requiem»  uomini,  viis  ac  mediisà 
Deopraefcriptis,  obrinendam  ,  propofitam  fuùTe  :  Nasi  cum  homine  feedus  bàc 
de  re  pepegerat  Deus  ,  ac  promiferat  alternato  felicitatem  >  fub  cooditigne  per  feci» 


Cap.  1 1.  De  natura  Sahhati.  409 

acintegwe-obedientia*,  ottmibus  Dei  mandaris  prseftanda?.  Et  fortean  conditi0 
hominisetiamperfecìi,  talepignusexternam  furursefelicitacispoftularet  >  urrac- 
fnoFfempercfTetofficii ,  &adotficium  prajftandum  »  contemptationeillius  felicita- 
ti* promiflae,  cujus pignus pras  oculis  haberet,  excicarctur  &  moveretur.  Scd 
quia  clarè  hoc  nobis  non  explicac  fcriptura ,  nifi  fortean  ex  fabbatifmo  ilio  cujus  fic 
mencio  Heb.  4.  eliciatur  ;  quod  fatis  obfcurum  videtur  >  ego  id  non  urgebo* 
Confutai  lettor  Exercitationes  de  Sabb.ito  dottili*,  ac celeber.  0.  Oweni  angli  5  verna» 
cui  è  fcriptas. 

ClariflT.  Rjvetus  in explicatione  decalagi,  oper.  Tom.  1.  P<tg-  1  }c8.  1 3C9.  Dicit  Sab- 
bacum  Ifiaéhtis  inftitutum  fuifle,  ut  eflèt  fignum  facrum  falutans  icederis  cum 
Deo ,  &  ordinarium  Ecclefiseillius  facramentum  ,  quo  (ìgnificaretur  requies  fpiri- 
tualis ,  quam  fuisin  Ghrifto  Deuserat  daturus  :  dine  porrò  quietem  illam  fabbato 
figuratam in duobus  confiitere>  nempe?  in  ragione  pcena:&  culpa?  :  Nam  (inquit) 

min  bis  duobw  genus  humamtm  laboret  (?  fatigetury  ab  ut roque  labore  Deus  nobis  in 

rijìo  refcciUationem profofuit  1f  ex hi bui t  ?  ita  ut  potnis  (?  doloribus  omnibus  exen.fti  > 

fuiefeamut  ab  omnibus  operibus  mali s ,  In  quiete  enim  adumbrat*  ,  partim  hneficium 
Dei  fpeBabatur  >  partim  hominis  officium  erga,  Deum.  Ad  primum  referr  1  llam  Rjm . 
5:  1 .  qui  quiefcimus  ab  horroribus  conicitntiae  &  gravi  metu  ira: divina?.  Et  huc 
fpciStare  diete  illud  Col.  2: 17.  ubi)  interalia,  defabbatisagitur  ;  in  quibus  dicit 
umbram  fuiffealicujus  rei ,  cujus  veritas  ìh  Chrifto  exhibita  eft.  Et ,  rum  rationi 
confcntaneumfic  j  (utait,)  ut  quics  corporis  quietem  fpiritùs  adumbraverit  >  nul- 
lam  aliam  poteft  effingere,  p'xteream  ad  quam  Chriftus  On/ratos  &  Fatigatos  vo- 
cabat»  promittebitqueierequiemdaturumanimabuscorumMat.  11:29.  Hucetiam 
ref:'t  quicrisilliusplenam  perfec'tionem,  poft  Mane  vit3m  ,  inglorificatione?  live 
vifasternà.  qux  dicit  we  requies  Dei  ;  quiaeam  Deus  donaturuseft.  Htbr.  4:2  &e. 
Ad  fecundutn  refert  ceflàtionis  perpetua:  ab  omnibus  noftns  openbus  vitiofis  figni- 
fieationem ,  qu3?inhac  viti  incipitur,  &  in  alteri  perrìcictur.  Et  huc  appheat 
Efai.  58:  i;i  14.  CT  $6:  2. Cr  66;  23. 

Quòd  ad  Symbolicara  illam  Sabbati  fignificationem  ,  qvà  denorabat  Sabbatum 
fempirernum  in  cedis  >  qqod  fidclibuspoft labores  in  hati  vitaexandatos  promitti- 
turj  atemee,  uri  prò  canon  multarn  concenderem»  ita  ncc  video  quid  ex  riafferra  , 
•caufx  noftrar  perjculi  imminerct  :  Nam  ,  ci  non  obflante ,  tirrv.um  manere  poteft  , 
Sibbarum  Morale  ette;  &inomniftatu  EcchCix ,  tum  ance  lapfum  ,  tum  ctiam 
"  1>  EinngcJio  >  locum  haberepofle. 

Qjòdad  rypicasillis  alias (igni  tic:  titnes ci af?"xa<3*nnct>  cnm  grano  falis  il!:? 
;  fumei  ;di*  effe  judico  :  Ecenim ,  licct  veruni  fic,  fabbata  dici  figna  mcerDeumfc: 
'  Kr^tflrras  Exod.  JI:I|,  14»  17.  Espcb.io:  12,  lo.  Omne  ramen  fignum  non  eft 
typus:  Namdàrurfianuna  rei nraelentis  >  quoddic»tur#i,^^tXj(5,f.  Et  aliudeft  di  - 
Bum  reiprxterirae ,  quod  dicitur  fitno^iMt^t.  Et  iole  D.  tynius  ubi  fupra  ,  in  h<  e 
confiftere rationem  Ogni  dicir,  qcòd  >  cum  rcl:qui  homines  in  terra,  obliceiaii 
memoria creationis  mundi  a  Deo  fa^ae  *  in  ignorano!  Crearoris  Ajì  veriarentun  ad 
agoitionem  illius  vocari  fuerint  Ifratlic*  ,  cùm  revelationenoviUIhis  operis  crea- 
tionis,  tum  receotis  liberationis  &  erftclùs  promiilìonum  divinarum,  quat  in 
Ghrifto  complemeruuro  habcrcnt>  contùmationc.    Ncc  dicit  ttxtus  hoc  fìgnum 

ì'uì(Tc 


«ji©  Denatura  Stilati.  Lib.  11 


: 


fui  (Te  a&ywfiw  rei  fcil.  futura  5  multò  minus  dicic  textus,  Sabbatum  fuiiTe  Ugni 
rf&pniQf  obfignatorium. 

.Porrò ,  verum  eft  Apoftolum  diccre  Col  2: 17.  Sabbata  effèumbram  rerum  fn-J 
turarum  $  fed  nondum  conffot  per  Sabba»  ibi  intelligi  Sabbata  hebdomadaliaj  cùm* 
Certum  (ìc ,  plures  habuifle  Judasos  dics  folennes  ,  qui  dicebantur  Sabbata  ?  ut  pof- 
teapatebit.  Etpraeterea,  licetintelligerenturillic  etiam  Sabbata  hebdomadaria§ 
non  tamen  certum  eft ,  Apoftolum  iftic  loqui  5  de  Sabbato  hebdomadario  in  fé  con- 
fiderato ,  &  fecundum  primati)  ejus  mftitutionem;  fed  ad  fummum  de  Sabbato  hcb«  • 
domadali,  conìrderato  prout  locum  habuit  in  oeconornià  Veteris  Teftamenti,  in 
qua  plurima  alia,  qua3  lui  natura  non  erant  typi?  necvclfigna,  rationem  tigni  iu- 
duebant.  Imo,  ipfe  claniT.  vir ,  qui  fatetur  Sabbatum  fubinitio  mundi  'inilitutum 
fui  (Te  >  &  probat ,  acconti  a  D.  Gomarum  defendit ,  facile  hoc  concedet  ^  &  exprelft 
re  ftringichanc  rationem  ,  ad  Sabbatum  Ifraélitis  infìicatum. 

Et  quòd  ad  loca  illa  E/*/Vr  fpe&at ,  nihil  ibi  apparet ,  quod  evincere poiììt,  Sab. 
batum  fuirTetypumceffàtionisabopcnbnsnofìns  vitio(ìs  :  Nam  Efa.  5 8 : 1  ^ >  1 4< 
modumfancìificationis Sabbati aper. e declarat&exponit  Proprietà,  quando jubet> 
ut  à  fabbato  avertent pedem ,  ut  faci antid  quo  dtUBantur  die  fanBo  Dei>  ut  fabbatum 
delicias  vocarent  >  fanBum  lehova,  honoratum  Ve.  Nec  quidquam  appai  et  Efat.  56; 
verft  %.  Quod  nobis  exponat  Sabbati  naturam  \  fcó  potius  diftii  eia  longe  officia  ibi 
injunifta  habemus ,  ut  inficienti  textum  apparet  :  Diftincìa  enim  funt ,  cuftodire 
Sabbatum?  neilludpolluant;  &  nonfacerealiquodmalum  ,  &  jusobftrvare,  ac 
juftitiam  exercere.  Vulgari  (inquitclarijf.vir)  Scrìpturamore,  qui  etiam  in  clafftcn 
autoribus  locum  babet ,  temporis  nomina  ,  prò  bis  qua  tempore  i/lo  f ima ,  aut  fieri  dtbmtì 
autm  tempore  continentur  •>  ufurpantur*  É{efp.  Sificferes  habeat,  non  eft  quòd  pu« 
tem us ,  ipfis  Ifraélitis  mandatati!  fuiilc  oabbati  obfer vationem  :  Nam  per  Sabbata  3 
femperintelligere  poiTumus  aliquod  aliud  oflìcium  morale  in  tempore  peragen-j 
dum.  Prxterea ,  fi  obfervatio  Sabbati  tant  ùm  hic  eflet  memorata  &  fuafa ,  colo- 
rem  aliquem  haberet,  quodhìcdicitur  :  Ali  cùm  porrò  alia  injungantur  ;  nec  quid- 
quam appareat ,  quod  nos  cogat dicere,  ea  effe  obfervationis  Sabbati  esegetica. 
nullius  funt  harc  valoris.  Jubebat  (inqait  porro)  dominus  fan&ificari  fabbathum ; 
tunc  autemfanBificabatur ,  ciim  à  peccati  s  obftinebatur  %  <2  religioni  ac  pietati  impeti* 
debatur opera.  Rjfp,  Annon  hoc  sequè  verum  fuerat iub  V.  T.  ac  fub  N.  T  ?  Ar 
autemhincfequetur,  Sabbata  non  ahterfuiiTe  ohm  obfervanda?  quàm  à  peccati 
abftinendo  ì  Qyum  autem  hoc  dici  nequeat  >  apparet  fatis ,  quàm  parum  hsec  a< 
propofitum  faciant.  Tunc  fancìificabacur ohm  ,  &nunc  fan&ificatur,  ab  operi 
bus  prohibitis  abftinendo  ,  &  a&ibus  religionis  ac  pietatis  eo  die  perage,ndis  operan 
impendendo.  Cum  igitur  (inquit  prarterea)  in  Prophetis  pradicttur fabbathi  cuftodk 
fub  Me/Jia  regno  ,  commendatur&pradiciturid  quod  fabbathi  decebatfanBitatem.  Cut. 
ergo  Sabbathi  religio  &  fanBitas  umbra fmrit  fanBitatis  illius  ,  quam  in  EcclefÀ  profi 
teri  debemus  acfequi  >  in  qui  verum  j ahi at bum  eft  ,  &  vera  requies  ab  omni  opere , 
religioni  non  convenit  >  &  boni;  moribus  :  IdeojaBum  eft ,  uteuflodia  Sabbatbipr, 
fuerit ,  prò  eorum ,  qua  Deus  prteepit  obfervatione  j  <$  ceffatione  de  iis  qu*.  prohu 
&  prò  iis  omnibus  exequendis ,  qu*  nos  pie  &  feduli  exequi  debemus.  Bjj'p.  i .  Verur  1 
eft,  cùm  i» Prophetis  praedicitur  Sabbati  cuftodia ,  comn  endari  ac  predici  idi 
quod  Sabbati  decebat  fancìnatem , fcil.  fecundum  ceconomiam  1M.T.    z-  Qulm 

Sabba  1 


Cap. 


1 1.  De  natura  Saltati*  4  !  1 


Sabbati  religio  &farftirasruerìt  umbra  faraitatisillius>  quam  in  EcckGaprofì- 
teriacfequideberrus,  nonconirat,  nifi id intelligatur de fpeciali  ifto  modo,  fe- 
cundoroquemolimdi'plici  fcil.  facrifkioj  fartìirìcabatnr  fabbatum ,  juxta  ifiam 
ceconcmiam.  3.  Etiamolim  verum  debuerat  effe  Sibbatum  ;  id  eft3  veja  rc- 
quies  ab  omni  opere,  quod  religioni  &  bonis  moribus  non  conveniebat.  4.  Non 
ergo  conftat ,  prardicìam  fuiffe  Sabbati  cuftodiam  ,  prò  obfervatioìie  praeceptorum , 
&  cedanone  ìprohibitis,  nifi  rtftnnganturhaec  mandata  &  prohibi:a  ,  adea,  quae 
die  Sabbati  fieri  aut  non  fieri  debcant.  5.  Licet  per  Sabbia  Synccdcchicè  Intel. 
ligereturpraxisReligionis  >  nonfequitur  tamen  fabbatumfuiflchujus  exercitii  um- 
bram,  veltypum. 

Qjòdad  E/4.  56:  23.  attinet ,  manifcftumeft ,  ibi  p:  sedici  folennitates  fub  ftatu 
Euangelii  >  in  quibus  folenniter  colendus  erat  Deus. 

Adverfarhnoftrivo'unt ,  S«bbatum  merarn  efleailcùscircumftantiaro  ,  &  ejuf- 
dem  efTecum  Loco  natu.se,quam  fententiam  abundè  fupra  Lìb.  1 J.  Cd}.  XX.  Còn- 
fatatam  dedimus. 

Dicuntetiamj  Sabbatumolimfuiflefacrarnentum  fcederiscum  Ifraclitis  p:cìi  , 
&  typum  futuro;  urti  boi  o-  um  1  eo  quo  j  dicatur  fignum  Exod  3  1 :  13 ,  14.  Eqtck. 
20:12,20.  Verum  licer  iKcda-.emus  de  Sabbatoìeptimidiei,  prout  in  ea  occo- 
nom:i  confidcratur ,  uri  nuper  didum  ;  non  tamen  lequ^retur ,  id  dicendum  elle  de 
S3bbatoomni>  leu  de  S-bbatoin  feconfideiaro. 

prseterea  primo ,  omne  fignum  non  eft  c-^^y.^^r  &  obfignatorium  ;  neque 
«j©yr**ii<$»auttypus  reifutur*e  ,  ut  diximus  :  Quadam  cnim  funt  tigna  notificantia 
quid  in  praefenti ,  ut  videro  usPp/.  86:  17.  Efa.  19:20.  Lue.  ! 1:  30.  ZCor.  12:  12. 
Lue.  11:  11.  Marc.  14:44.  Mat.  26:  48.  Quidam  futura  fignifìcamia  fed  brevi 
futura ,  ut  1  Snm.  2:  34.  E^ech.  4:  3.  bUt.  24:  30. 

Dein  ,  Sabbata  quidem ,  in  locis  citatis  3  figna  dicuntur*  fed  qualia  quaefo? 
Textus  non  dicit ,  ca  fuifTe  figna  typica.  Erant  Tigna  ,  ut  rubet  textus ,  inter  Deum 
&eos,  utfeirctur  Jehovameorum  effe  Deum,  eofque  far.ctificare;  hoc  eft,  ut 
feiretur,  acpublicènorumfieret ,  Deum  cosfibiipfi ,  ab  omnibus  aliispopulis>fe- 
parafll-;  &  iis  media  ad  fanérifìcationem  promovendam  neceflaria  dfdifle.  Sabkitu?n 
*fl y/g«ww(inquitLavac.  tnE^ecb.  )  quod  Deus  Ifraè'lem JanBificct^ut  jabhiitum Jar.Sific*. 
":it  Jc.  fegrtgMidotos  ex  Centibus  pro^anis  in  peculi Arem  fili  populum.  Elt  ergo  fignum 
quòd  Deuseos  fan&i  rìcct  \  hcccft ,  fegrtger.  An  veiò  ,  hinefequetur ,  Sabbai  um 
nil  aliud  effe  quàm  merum  typum  t  Peculiari  modo  lfr2  eiitis  eriam  dederai  Legem 
Moralem  \  &  >hocreJpe&u  ,  populum  hunc  aliis  omnibus  pra.'fuleiat  Pj>.l  14-: 
19? 20.  Veiùm  ,  anhinc  inferri  poteft  ,  Legtm  illam  Moraiem  ad  illos  lolos 
fpecì  are,&  3lium  nullam  induererationem  ,  quàm  qua? ad  ilìam  pcrtinet  cecono- 
miam?  Opera fancììtacisindìcia fune  &  figua  re^cner:ticnib;  an  ergo  nhil  aliud 
funt,  quàm  mera  figna,  autrypi  ? 

Pomo,  Quurr,  fuerit  S^bbatum  ,  anteipram  Mi  11  E  ,  in- 

.m  ,  m  ftatu,  nempe  ,  innocenza?»   quando  in  vigore  fuic  lardus  opci 
quodnullum  poPulabat  Mediatore m ,  ut  y<  tt.    Certuni 

i.m  in  fecenrìderatum,   cV  ;li:uim,   noilfcifl 

rum  Genum  ,  nec  potuifie  typum  effe 

cratallus  u:tura\«addi,  ut  conftat  in  iride.     Erqindem  H.urf  ^l.nontam  ipfi  m 

Ddd  fabb:- 


412  De  natura  SdUtl.  Lib.  II È 

Sabbatum  ,quàm  Gabbati  obferyatio,  dicitur  fi&num  fuifle.    Ec  neme  dicet  ipfum 
Tempusiiveritèobfervatufn,  fi  ve  non,  fuifò  fignum:  Òbfervaiioautcmillaerat  ' 
fecundumillamceconomiam  >  in  qua  omnia  fere  rationem  aliquam  figni  habus- 
runt. 

QjòJ  Sibbatum  nari  fueritSacramentum  proprie  di&um  ,  facile  probari poteft. 
Dico  facramentum proprie  di8um  :  Nim  variae  fune  vocis  facrawnti  lignitìoLtioncs, 
ut  viàzre  eiì  zpui  Mirtiniam  in  Lexico pbylologico.  Et  Rivetus  in  Sjnopjì  difp.^i 
thef.$.  Dicit  Sacramenti  vocemfpeciric  è  fumptam,  vel  Relacè  vel  Abfólueè  in- 
telligi.  Relatè  &  proprie  accipi  prò  figno  ,  metonymicèautem  prò  re  figai  fica  tà  ; 
Abfblutè  vero  idqui  Synscdoch  ce  ,  prò  ucroque.  Ec  prò  varia  ifta  accepcione  va-" 
riè defitiiri.  Ad  p  imam  (inqait)  acceptionem  ferme  refpexeruntomnes  veterurn 
defiiutiones ,  à  r-centioribus  etiam  plerifque  ufurpatac  auc  interpolata*;  quibm ,  Sa- 
cramen  um  $$Un~Stfibilis gratin  vifibilis  forma  :  Aut,  fignum  vifibile ,  divimcùs  Ec. 
cieli»  inft  itutum  >  cujus  ufu  Chriftus  cum  fuis  benetìcus  ,  convenienti  quidam  ana. 
logia  (ignificatur  >  Sccredenciumaaimis  obfignatur.  Ad  fecanJam  autem  (inquit) 
qui  Sacramenti  genus  Azlionem  ftatumtes ,  illudfic  in  genere  deferipferunt ,  ut  fit 
a&iofacra  ,  divinici  itiftituta  ,  in  qja  O'u? ,  congrua  quadam  fignorum  Se  rem  n 
Ggnificatarum  analogia,  fecuoium  promilSonem  fuam  ,  in  adjuucìo  infticucionis 
verbo  declaracam  ,  Qlutarem  in  Ctiriftogratiam  noftrisanimis  oflfert  &  obfignat  ; 
&nos  mutuim  erga  ipfum  fTdem  &  pietatem  teftantes ,  no  (tram  à  mundo  fepara. 
tionem,  mutuanaqusincernosfocietatem  fancitam  credi  mus.  Et  Catechefis  Bri. 
uuuiqa  major ,  fic  facramentum  dernir.  Eft  ordinano  f aera  à  Cbrifto  in  Eccle/iàfuJ, 
mftituu  (Gen.  17.7»  io.  Exod.  n.tot.  Mat. 28:  19.  ey  16:  z6, 27,  z$.)  Adfig- 


f* 

aiigend^njne  (Rom.  4:  fi.  Gal.  3:  v.  lj. )  Eoi adobedhntiam obligandum.  (Rom. 
6:  ^4.  1  Cor.  10:21.)  Eorumfte  amor  un  ac comminhnemhitìr  fé  mutuam  tejìifi» 
etndum acfovendum  (  Ephef. 4;  2 ,  3 , 4,  ^ «  t  Cor.  il:  13.)  Q*ìn etiam ad eos ab extra- 
veti dijìingteniun.  (Ephjf.  2;  1 1,  12.  Gen.  $4:  14.) 

Qjarenlìqiiamurd^facramcntoproprièdiào,  matiifeftumerl  >  Sabbatum  noir 
porle  dici  facramerrum  j  quiaeinon  competiederinitiofacramenti:  Noneftenim 
Ì4iftitutumadfignirìcand-:m,  opfignan  jum  >  &  exhibendum  fìdelibus,  beneficia 
mediationìsChrifti.  Hoc  noe  probari  poteftex  fcripturis ,  quaynufquam  docent  > 
Sabbatum,  aut  praxi.i  Sabbati,  in  cum  finem  mrlitutam  efie,  ut  obfignet  pro- 
nn/lìones  Euangelii  :  ut  nihiideeo  dicam  ,  quòd  inftitutum  fic^abbatumante  Tap- 
(um,  ut  brevi  mani feftum  ficiemus.  Etnoftmm  non  eft  nova  cudere,  prò  libicu, 
facramenta;  alioquin  ,  non  eft,  quadPontitìciis  crimini  d. "mus,  quòdquinquees 
fuocerebro  flngan..  Novi Teftamenti  facramenta.  Q^isd  poteft  »  porrò,  quod- 
nam  fic illud fignum  excernum  &  vifibil*,  huic  facramento  ex  inftitutione  divini 
appropriatuai  ?  Quòd  enim  omne  facramentum  fignum  aliquod  habeat  peculiare  : 
externum ,  &  quod  in  f  nfus  incurrir,  probat  trita  illa  &  communiter  recepta  Augtt- 
fiitti deferiptio  ;  quod  fit ,  fignum ,  qupd  feipfum  [mfibus  >  (fprteter  fé  aliquickintellc» 
Bui  off  cri. Miterìamfacr ameni  or iim  (tnquit  Rivetus  ubi  fupra  chef.  15*)  cum  Irenaso 
Uh,  4  e.  34,  cmjìituimfts  >  unam  terrenain  &  altera»  cocleftcm  :  Nam^uicqwd  e  fi  in 

facram 


Hi  JCap.  IL  De  natura Sahfatl.  413 

\facramtntis  >  aut  mfenfuS  txternos  ineurrit ,  &figni  rationtm  habot  ;  dui  eft  res  fpirim 
tualis  aut  ceeleftis  perillam  externam/ìgnificata  :  quarum  tllafignum\  hac  figruitum  y 
vulgo  appellatur.  Et  porro  Thef.  ìèfigna  (inquìt  )  faeramentalia  inter  naturali!  non 
ponimus :  N*?n  quamvis fimilitudinera  habeant  earum  rerum,  quaram  fune  facra- 
menta ,  quarn  fi  non  haberent,  facramenta  non  efTenc,  Auguft.  Epift.  2$.  ad  Bonif. 
non  tamen  abfolutc  requinnda  eft  fimilitudophv fica ,  [ed  tantum  mordi*  »  qua  ab  infti- 
tuto  (?  voluntatt pendei ,  eaque  in  facramentis  divina  ,  Non  negamus  tamen  ,  convenien- 
tiusfuijfe  ,  ut  rei  eligerentur ,  quanaturahmetiamaliquamhaberent  analogiam  y  quod 
innoftris  facramentis  jaBumfuijfe  conftat.  Atyero  quodnam  fignum  excernum  hìc 
nobis  dabunt  Adverfarii  i  An  quietem  ?  At  quicscrac  communis  omnibus  aliis  ferii's 
Veteris  Testamenti  ,  tum  Feftis ,  tum  diebus  jejuiìii  &  expiarionis.     An  fanftifi. 
cationem quietts  ,    leu  cultum  Dei   publicum  aut  privatimi  t     Aft  harc  fancìi 
ficatio  externa  (rum  quodadinternam  ateinet  illaHon  elifenfibus  obvia)  non  eft 
fubftantia  aliqua  ;  &  quicquid  fic  >  Sabbato  cum  aliis  Feftis  communis  erar.  £c prx- 
terea,  fivequies,  live  Sanificano  quietisfitfignum  hu;us  facramenti  extcrnum, 
fequetur,  uniimquemquefibiipfihocfacramencumadminiftrafle.    Jmò  infideles, 
quosfatentur  ipfi  Adverfarii  Sabbatumolim  obfervafle,  fibi  obfignabant  remilrìo- 
oem peccatorum  ,  &  cjetera  beneficia  à  Chrifto  parta,  &  in  feedere  gratia?  pro- 
mifla.     Porrò  ,  quomodo  probabuntfacramenta  propriedifta  pertinere  ad  quar- 
(um  Praeceptum  Decalogi  i  Ec  qui  poflunt  tum  dicere  Sabbatum  efTe  meram  cui- 
tùs  circumftantiam  ;  &  non  partem  cultùsf     An  quìs  dica  adminiftrationem  fa- 
cramentorum  non  effecultns  divini  partem  ? 

In  adminiftratione  facramentorum  proprie  dicìorum  ,  conGderanda  veniunt, 
tum  pars  elementaris ,  quae  rem  fubftantialem  refpicit  ;  Se  hasc  res  fubftantialis  (tefle 
Faveto  ubi  (apri  thef.  18.)  eftilludomne,  quod  à  communi  ufu  ,  exinftitutoDei 
Tegregatum  eft ,  &  rebus  internis  &  fpirituahbus  fignificandis ,  obfignandis  &  prar- 
bendis  deftioatum  :  Et  debet  effe  non  tantum  in  genere  fin/ibi  li s  ,  fed  infpecie  vi  fi- 
lili s  :  Namverbum  eft  quid  fenfibile,  quia  audibile  ;  diftinguitur  tamen  à  facra- 
mento,  utii**«-ì»ab  «c«t*  ;  tum  pars  ceremonialis ,  quae  eft  ritus  a  Deo  inftirutus  , 
tum  à  Miniftro  Dei  vices  agente,  tumàtìdelc  percipienteobfervandus  Hìc  au- 
tem  in  Sabbato ,  aut  in  Sabbati  obfervatione ,  ha:  partes  non  apparent  :  Nam  primo 
quics  ipfa  non  eft  res  fubftantialis ,  curo  fit  potius  negatio  pura-  Et  obfervatio  lancia 
quietis,  nihilaliudpoteftefle,  quàma&uscultùs  ilio  die  peragendi.  At  hi  prò. 
prie  nequeunt  dici  ritus ,  feu  facramentales  acìioRes  :  Eorum  enim  quxdam 
poflfunteflèacìus  cuhus  Naturalis. 

Hocetiam  adderepofiumus,  quòd  Theologi  communiter  agnofeant  duo  tan- 
tum habuiflfe  Ecclefiam  Veteris  Teftamenti  facramenta  proprie  di&a  ,  Circumcifio* 
ritm,  nempe  ,  Se  P  afe  barn, 

Denique,  quod  Sabbatum  non  Gttypusproprièdicìus  breviterfic  evinci  poteft  , 
Quiaantelapfuminnitutumerat,  ut  fuo  loco  patebit.  At  vero  ante  lapfmn  typi 
nullum  habuerunt  locum  :  Typi  enim  dicunt  refpccìum  ad  Mediatorem  ;  f cedus  au- 
temoperum,  quod  tum  vigebat,  nullum  habuit  mediatorem  ,  nec  mediatore  tunc 
opus  fuit.2. Quia  eft  in  finem  ufquc  mundi  duratuium>cùm  fit  parslcgis  moraIis,cu- 
j«flpexunusnoneftabolendus,tefteChnfioA^.5.  ut  fi-oloco  manifcftum  heie- 
»us.  2.  InfcripiurisnoRapparet,  Sabbatum  fui  (Te  umbram  au:  npumChrifti, 
1  Ddd  i  aut 


V- 


4I4  De  natura  Sabati.  Lib.  UT, 

auealicujus  benefica,  perChriftum,  fub  N.  T.  acquirendi.    4»  Sabbatum  ex-.' 
prette  uijungebacur  in  Qjarto  Decalogiprascepto:  Acnulius  typus  exprefle  man-, 
dacur    in  Lege  morali.     5.  Necgww  Subbiti ,  nsc  Óbfervath  Sàbati ,  poceftcy- 
pus  dici.  Non  Quks  y  qaiaquies  lobati  refpicie  proprie  3é"tus  religiofos,  eo  eem-! 
pore  peragendos  ;  &ÌBftituiturquics  propter  cultum  ,  uc  videre  eft  Jer.ijitÀ 
Exod.  ióTz3-  Hinc>omifla  quiecis  mencione  ,  beaci  dicuntur  qui  Sabbatum  obfer- 
vant ,  aur  non  profanine  Efa.  56:  2, 4,  6.  &  5  8:  1 3, 14.   Non  Ohfervath  Sabbati  ; 
nimobfervatia  gabbaci  in  cultu  naturali  &inftirutocon!ì(bsbac.  Accuicus  naturali* 
nonpot-'^  -iicityous.     Eclicetpars  aliquacultih  inlticuti  typus  fueric,   pura  facrù 
ficia  *  noncaoi-nf  quicurSibbacum ,  in  qaofacrificiaoffjrebanciir,  magiscypurrj 
fuiifj ,  qua  ti  Fempus  matudnum  &  vefpertinum  :  nana  tum  etiam  obJara  eranc 
iacnfìci3  :  &  oblatio  facritìciorum   non  magis  per  fé  pertinefeac  ad  Sabbatum  , 
quarti  ad  trmriis  ma; urinum  &  vefpertinum  y  Nec  omnino  Jper  fé  attinebac  ad 
cultu.11  in  Sa>bato  exereeedum  ,  fed  tannini  ratione  iftius  ceconomias.  Fraecerea  *- 
faci-ificiapcnc  eranc  typi ,  fincullorefpe&uad  Sabbatum,  aut  quodvisahud  rem--  - 
pus,  inquo  immolabannir  ;  &nonquiam  Sabbatooff-rebantur,  aucqui3partem« 
culcrts  fabbaxici  taciebanr:   Nam  fi  fi  e  >  nqtì  habu  ifenc  rationem  typiqusealiis  die- 
bus  ofTerebwtur,  quod&  falfum  &  abfurdum,     6.  Q^x.ilicec,  cujus  rei  fìc  ty» 
pus  ?   AnfanciificationisnoJlrteperChrijlu-»?   Atquomodo  hoeprobabitur  {    Di- 
eiturquidemfuaTefignum,  quòd  Deuv  ertec  eorum  fan&ifìcator.     At  omne  fì<r- 
numnoneftcypas,   uà  omne  animai  non  eft  homo:  quarc,  ficut  non  fequitur  ,  eft*  : 
Animai  ergo  eft  homo  ;  itaneqaefequitur,  eftfignuoij  ergoeft  typus.     Eft  qui- 
de mobfervatioSabbaci farina  fignum  naturale  ipineùs  fan&i  inhabitantisacfanc-- 
tificands ,  quia'eft  eflfectus  illias  caufas .     Ac  vei ò  ,  qms  dicec ,  omne  ftgnum  natu- 
rale e(Te  typum  »  aut  Sabbatum  ipfum,  hàc  decaufà,  typum  eiTe?  Anpaciscon* 
(dentice  ?     At  quomodo  hoc  Iiquebic  t  quo  Icnpturae  teftimonio  probabitur  ?  An 
fatisene  ,  quòJ  lic  quidam  analogia  quieterò  incer  &  pacem confeientia:  i     Atqui% 
hoc  abfurdum  ;  nam  fola  analogia  non  facir  typum;  (zd&c  pori  ò  requiritar  divina 
inftitutio.  7denique  ,  necefieclt  ut  fateantur  ?  illud  ?  qnodeunque  tandem  fìt ,  cu- 
jus typum  volu.it  Sabbatum  fuuTe>  locum  ii'on  habuiiTe  fub  V-  T.  nam  omni& 
typus  eft  fignum  rei  futura,  qua  futura»,  feuilliusreiGgnumj  qua?  tandem  fub- 
N, Tcftam.exiftit,  &.  non  exekerae  ante.  Quisautem  ,  prseter Socinianum  ,  djeet,. 
fanftificationem  3  3ur  pacem  confeientia.3  non  hibuilTe  loctim  fub  V.  T.'* 

Noneftquòdpluranunc  addamus  ,  càmexjam  diòtisfatislinueat,  Sabbatunt. 
hebdomadale  non  effe  quid  purum  putum  ceremoniale  :  Nam  iì  tale  quid  fuiflTet  T- 
longcaiiumhaberentfenfurtì  vèrba  Qjai  ti  Praecepti  decalogi ,  quàm  hacìenus  no- 
bis  dederunt  Commencatores  &  Jecaiogi  Expoiìtores  :  UH  enimliteralemejusfen-] 
fum  j  maximanvpartem  j  nobisexphnarunc?  nihilde  myfticoillo  fenfu  cogitane 
tes.  D.  Cocceus  eamen  in  libello  vernaculo,  de  Sabbato  Pag.  Zi.  fenfumprascepti 
hujusquar  ihuncnobisdifertis  verbis proporne,  Ricordare  (inmtit )  dici  Sabba- 
ti, ut  faniìirìces  illuni  ,idefì,  quando  venia  tempus  ili Ad  ,  aut  aies  file ,  inquofer^ 
ficieturopus  D<i>  qmd  etìét.nanmrequiritHr  ad  fanéificationem  &  purificai sonem  con*- 
fcientìarum'y  Eftot e  folletti ,  ut  tempus  itlui  1  tanquam  tempus  quietfs  ,  fanSiificetis ,. 
tum  Facis  aumori  gr  itias  agendo  ,  tun  Exm  omnibus  modis  glorificando  :  Et  nomina- 
timi ut  tempus  illud  bene.  dijìinguAtis  à  tempore  fnis  »  ftrvmùs ,  lajjìtudims  ,  ]ug:* 

qua- 


'ap.  II.  De  natura  Sabbati.  415 

1 1  ?itnq>.t4m  requie/cere  jinebant.  Sic  ille.  Quoci  g'oflèma  adeo  pufidum  eft ,  8c  omn1 
dido  runiamento  defticutum  ,  ac  prorfus  fi  et  uni  j  ut  ìd  referre  Gc  fatisfuperque 
mfuure.  Si  nobis  IicerecefTe  umdifecris ,  &  ad  allego;  iaseftìngendastam  paratis, 
cilè  poiTemus  Gmdem  adapeare  glofiam  fingulis  Decilogi  praecepcis  \  Se  allegori- 
èle-»em  Dei  univerfam  incerprewri  j  fedeum  facratilllmo  D-i  verbo  ita  luderc  , 
ce  pium  effe  nec  tucun  ducimus :  Qjas  ipfe nobis exponic allegorias Spiricus  S , 
ueiresampLctimnr ,  novas  autem  ex  cerebro  noltroexcogicarenonlicet;  ne* 
baliis  e  Beta  ad  ii:ttere  placet  :  novimus  enim ,  hàcraciawe,*  facili  negocio.potf  e 
'inae  enervati ,  &  legem  ipfam  i.ianem  redii  :  Scquomodonon 
kodò  legem  ied  &  Eua  igelium  ornile  hoc  modoevercant  Tremuli  aliiquc  fanatici  > 
lemmi  ignotun elk ,  qmous il I £ funi  noci. 

Noneltquòiq  i«fq  .un  dicac  ,  parente  Spiritum  Sanitum  j  quando  Sàbba- 
um  dicit  fign  una  fuifleinter  Deurn  &  Ifraeirtas.  Nim  plurima  I  un  tfigna  noti  ti  - 
:antii?  couimoncfacientia»  &obfignanna  ,  quae ,  propcereaqiJÒdfinr(ì:j,na  ,  non 
ìncraìqjam  totideaa  typi  autajfegonaeexpon^nda»  Lucìa  fptfitualis  inter  carnem 
k  Spiritun»  inhomtnércgemco,  fignumeft  &  indi'Cium  certum  regeneracionis, 
cam  tamen  propterea  non  debemus  allegorico  Se  myftice  interpretar/ ,  ac  (ì  alter ei- 
*et  typus.  Imo  ipfe  Chriftus  dicitur  ugnum  Fa  fife  £.y.-.  z:  verf.  34»  An  propte- 
rea jurepollìmus  ,  quae de  eo  d'euntur  alieno,  ice  inrerprecari  }  Hoc  quidem  effe: 
faluns  nolirae  rundamentum  evertere  Ejus  conceptio  &  natività?  fìgnum  erat 
HÌ&  E/4,  7;  ***/■  4*  i&QlrC0  dat  ^ominus  ipfe  v  oh  is  fìgnum,  ecce  virgo  concij>iet  &  pa- 
ria  fili 4/n ,  c  vocali  tnomen  e jus  Immanuel.  Anquaefoea  propter  >  h«ec  allegorf- 
cè  aut  typicè  exponeuda  fune  ?  Sic  fumma  totius  iegis  morali  lìgnum  dicitur 
ftetir.it:  verf.  18  •  $edreponetis  hac  xerba  mea  in  corde  vejiro  ,  (?  ailigabitis  ea  in 
fignwn  n'ifcV?  marna  vepre ,  &c.  Vide  &  Dei*.  6:  j,  —  8-  Laque  dilige*  Jcho- 
vam  Deum  tuam  ex  tc,f>  corde  tuo  ,  <sf  ex  toto  animo  tuo  &  ex  totis  viribus  tuis  1 

Eti.im  alligati  s  taìnpgnum  m.inut  tus,  Qjid  >  an  propterea  lic^bic  &  hic  aHegorias 
um  Dei  cor:  umpere  ?  Pari  ratione  poterant  Judaei  piagai  ìllas, 
quas  minatus  elt  Deus  per  Mofen  Deut.  28.  allegorico  interprctari  ^  &  per  cas 
aliquid  tandem  tempore  Meli*  eventurum  intclligere  ,  quia  Vèrfu  4^.  dice 
Mofes,  Enmtque i/ite  prò figno,  &c.  Quis  aucem  non  videt,  quam  abfurda  bxcfìnt 
omnia  1 

Marc  confirmat  celeber.  roetius,  dì;),  de  S.;b!>.tto&  Fejìis  P.i2r7-  c/uiadhmc 
qux-ftionem  .  Jn  quii  ratiouibus  <;  crtkti  me  mundi  cir  liberinone  Aìgvpt'ucÀ  defump- 
H/Exod.  20:  verf  10.  Deur.  f:  verf  15.  fuadetur  obf<rv*H9  Sabbiti,  indi  foli  de 
concludi  pojit,  Sabb.u um  k  Dei  peculiariter injìitutu.n  ad  m 

nem  <$  commemorai ione m  ?  Sic  rcfponder.     Itafemip  Miymon.    more   neb'JCh. 
■    Part.  }.  C.  31.   édde  |of.p!i  Albu  11  inlibro  Ikkarim,  R.  Ifacvin  tirVM 
ci(.  d  f^.  M.mlT-ben  Ifra'.l  Concil.  t.  ;  1.  Ex  n 

feruat ,  qui  &  terti.m  rati  mem  addini  , 
fu  or  me  non  t'*:i>  vi  ì 
C$  n  'ii  feu  Sacra  nani  .1:  ugna  i .       V 
Dei  or  tt  tributa  (f  oper  ? ,  ra  n  ) .  l'i  sìa  ,  q  *  1 

tndaic  meiitandi  '  itmipof- 

j:iiù.(:  a4  DJ  caU.tn-i   cr  $ abbati  oh  feri  .  w  ;  lì.  Gt.  t*f  I 

Ddd  3  Ih* 


4i6  De  tiatmì  Saltati.  Lib.  III. 

Ut*  ne  profanato  Sabbathum ,  feddiligtnterUludobfervate.'^athgtminaeft3DeusVot 
incapthitatem  Babilonicam  ditrufit  &  inde  rurfum  liberami  qua  ratio  colligitur  ex 
Ezra.9:verf.7,9.  Neh.  9:  verf  30,31.  coU.cum  10:  v.  31.  tir  13: 17, 18.  fot 
#/<?»*  f jtw«  *//«/>'©  /»  4^  Sabbati^ationem  ,  /;.  e.  dcfolationem  terra  ip forum,  2  Parala 
?6:2i.  Scdouis bine  fabricet Sabbathum  fui jj  e peculiare  fignum  <ff  typum  deflinatum 4 
Dea  ad  recordationem  tir  adumhraticnem  quieti!  terra  durante  captivitate}  tir  libera io.h 
populi  ex  eddem.  Similiter moina  defumptafuerunt  à  judiciis  &  beneficiis  divhtis  erga 
populumfiìb  judicibus  ,  ex  quibusfiquis  Sabbatbi  fignata  >  atque  antytipajimilìter  ac~ 
cumulet,  quis  tandem  finis  ejfet  ì  Si  quts  inflet ,  peculi  ariter buie  pracepto  has  rati  enei 
adjungi.  Re fp,  Primo, hocnegatur;  quia  ad quavis aliapracepta  compelluntur Ifrae. 
lita ,  commemorai  ione  liberationis  ex  ALgvpto  Jud,  2:  verf.  i.tir6:  verf.  g.  Jer.  2; 
veri.  6.  Mich.  6  '  verf.  4?  8-  Deinde}  commemoratio  creationis ,  omnium  rationum ,  ora- 
wj  obedimtia ,  primum  &  generale  motivum  efl  ;  fiati  creatio  eli  omnis  obedimtia  »o- 
fra  Deo  debita  conditio  fine  quJt  non  ,  /<?«  prafuppofitum  requifitum,  nifi  enim  Deus 
hominem  creaflet ,  adobedimtiam  obltgari ,  nec  Deus  cam  ab  ilio  potere  >  ut  nec  ipfe  t*4* 
dem  praflare potuijfet  >  cumnonentis  nulla fit  affiBio,  Quia  tnim  Deus  ere avitnost 
ideotenemur  ei  >  tanquam  authori  ti?  Domino  omnium  obtdire  »  in  quovis  pracepto  tam 
fecundaquàm prima  tabula.  A  &.  17:  verf.  23,24.  Dfut.42:  verf  18.  Ecclef.  I2j 
verf.  I.  Efa.  45:  verf  18.  Tertió  3  fignum  fi  diceretur  fra  omnibus  aliis  praceptis  » 
«0»  f amen  fequeretur  efle  fignum  myflicum  tir  quidem  typicum.  Qui  enim  abfque  alia 
probatione  hoc  inde  eliciunt  >  jallaciam  commit'um  non  caufa.  Signum  dicitur  >  quia 
Dei  cultum  indie at  in populoaliquo  tanquam  indicium  ,  fignum  àttywrixh,  fignum 
fignificans  >  nota  >  x^T^m  3  fignum  ^etx^rtKh  fignum  dijudicans  *  diflinBivun, 
gnorifma  %ihi\iq.  Quomado  eundem  indicant  <? fynecdochicè  nctant  infcripturis  >  jura> 
mentum ,  invocatio  Dei,  benediBio  Efa.  45:  verf.  23.  &  65:  verf  16.  Jer.  12:  \6 
Qua  t  amen  nemo  faci  t  fasderis  divini  Sacramenta  aut  Jìgnamyjìica  aut  typos.  <Add\ 
quodcaritas  dicitur  fignum  communionis  noflracumCbrifto  Joan.  IO:  16.  &8:v.  47 
Et  affliBio  propter  nomen  Cbrifii  fignum  Jalutis  &  far.Bificatior.is  Spiritns  Pliil  1 
verf  28:  i  Pet  4:  verf  14.  Et  otìo  il  la  Matth.  5.  funt  fìgnabeatitudims ,  tir  al'u 
compluriain  Scriptum ,  qua  ex  Scripturis  >  tanquam  figna  5  produci  folent  à  Tbeologi 
frablicis  in  femeiotica  ffirituali,  inft.  2.  xAtqui  temporis  partitio  inter  creationem  t< 
quietem  buie  pracepto  tantum  convenit.  Refp.  Sic  efl  i  &  bine  fequitur  ratiomm  ini 
tanquam  ab  exemplo  divino  rdferri  prò  proportionali  temporis  noftrì  dtiifione.Sed  aliud  ej 
Crcario  aliud  tempus  mreationis .  Creatio  generali ter jacitrationem  obedientia  omn'm 
Dei  praceptis  debita  ,  tempus  creationis  efl  fpecialiter  exemplum  Sabbati  bebdomadalis* 

QaòdSabbatum  non  fitSacramentum  multisdemonftrat  Do&if.  Jonfonus,  ub 
fupra,  in  pra:fatione.  Ejusargumentahìcproponam,  eo  roagis  quòd  prostenda 
D.  Cocceiuj,  in  indignatane  fu*,  8cc.  fé  hunc  librum  confutare  j  ad  quas  tamen  ar 
gumenta  parum  auc  nihil  refpondec ,  ut  ftatirn  Cap.  feq.  videbimus.  Argumenca  au 
rem  Jo/;«/ò«/haecfunt. 

,,  i.Quodntneft  fignum  &  figillum grati* ,  juftificationis&Regenetacionis 
;,  noneft  Sacramentum ,  fivc  V.  five  N.  T.  fed  5abbatum,fecundum  quarturn  pras 
„ceptum,  non  eft  fignum  &  figiltom  grafite  5  juftificationis  &  Regenerationis 
„  E.  Confequcntia  cerca  eft ,  quia  ha?c  eft  ipfiifima  definirlo  Sacramenti.  Mino 
o  probatar ,  quia  nufqu»m  hoc  docuic  nos  Sp.  S.  in  verbo  Dei.  Valec  argumentjin 

nega 


|?ap.  II.  De  natura Salici.  4 1 7 

negjtiram  in  divinis»  &  fic  Poncifìciorum  fa!f» Sacramenta  convelli mus3  qaia 
|  non  competk  iis  dsiinicio  Sacramenti  cflèncialis ,  iptifque  probacionem  injun 
gimus. 

„2.  Quod  ne  qaidem  eft  fignum  proprium  foederis  Mofaici  »  fed  fee  Jeris  per- 
, pecui  ufque  ad  finem  mundi ,  non  poteft  fecundum auchorem  tfle Sacramencum  V. 
,  T.  Major  patec,  fublaeo  genere  remoto  3  tolliturfpecies.  Minor  probatur  Jtf. 
,  56:  lì  e,  7.  ubi  argumentum  feu  fignum ,  (non  tamen  figillum)  dicicur  obfervatio 
,  Sibbati  eriam  fub  Nov.  Teft.  futura  ftacus  graeiae  &  glori* ,  quod  alibi  viodica  - 
,biraus. 

>ì  5.  Suolato  funi  imeneo  (ideft. ,  verbo  infticutionis  &  proraiilìonisj  tollirurre- 
,  lacio  Sacramenti  :  Major  vel  tyronibuslogicis  nota  eli.  Minor  conftac  ;  quianuf- 
»quam  docetSp.  S.SibbatipraxineiTeinftitutamineum  finem  tantum  .ucobfigna- 
►  ree  prò  mi  (fi  >nes  Emngelii ,  atque  adeo  ut  confirmarec  fideiaftum  direótum  Se  re- 
?  flexivum  ,  Ile  ut  illa  conrìrmatiO)  proprius  &  adaeqaatus  finis  praxios  Sabbati  fue- 
[rie  :  Ergo.   Narr.  fublato  fine  adequato  &  proprio  Sacramenti  >  tollitur  &  ipfum 
,  Sacramencum  j  quia  hic  finis  &  cerminus  eft  formale  &  diftin&ivum  facramenti  ab 
,  aliis  fignis. 
,,  4.  Quia  Sacramenta  &  praxis  Sabbiti  (fiquidem  eam  fignum  ftatùs  gratiae  vo- 
carelibeati  ut  omnia  pietatistxercitia  poffunt  fignagratiae  appcllari)  eflènc  figo  a 
,  fpecie  imo  toto  genere  diftmcìaj  nam  Sacramenta  funt  fogna  $*■»  feu  ex  infti- 
,  turo  Dei  figntficintia  :   At  praxis  Sabbati ,  ut  &  alii  acìus  pietatis  funt  figna  p*m> 
,feta  natura  fignificantia ,  ur  o  nne  erTectum  fuum  indicat  &  prodit  caufam  efr.cien- 
,tem.    .2.   Sacramenta  funt  fi^na  externa  :  At  praxis  Sabbati  >  ut  &  omnis  pie- 
,tatis,  eft  fignum  internum  grarise  &  faluris  :    Ac  vero  figna  ex  inftituto  >  Se 
,  figna  mrurd  calia?  drin  figna  exrema  Se  interna  , genere  diftin&afunt&ipecie. 
5.  Nullum  poteft  rìn^i  fignum  excernum  &  vifibile,  aut,  infenfus  incurrcns* 
huic  imaginario  Sacramento  proprium  ex  inltituco  Dei.  E.  non  eft  Sacramentum. 
,  Qjia  fublato  Subjeclo  feu  re!ato>  collirur  relatio ,  i.  e.  Sicramentum.  Signum 
,eft  quod  feipfum  fenfìbus  &  prxter  fealiquid  intelleftui  ofTert,.excncili*ìmaAuguf- 
jtinidefcriptìone:  SeJquidnam  inpraxi  S^bbati,   ex  iuttituto  Dei,  fé  fenGbus  > 
,&  aliud  praecer  fé  incelle&ui  offert  ?  feu  q»id  granam  remifììonis  peccatorura 
,, menti  reprxftntat  ?     Anquics?    An  fancìiftcacio quietisi     Eaque  vel  publica 
f„ vel  privata?     Sed  nihil  horum  fubornari  poteft.     i.  Quia  quies  Sabbato  com- 
ILmunis  fuit  fub  V.  T.  cum  aliis  ferii*  V.  T,  cum  ftftis,   neomer.iis  ,  diebus  er- 
f»piationis&  jejuniorum  Scc.  Ergo  quies  non  hm  ex  initituto  Dei  fignum  extc;* 
\>,num  hujus  Sacramenti.     2.    Quies ,  cun  formaliter  fic  privano,  non  magi s 
|L per  fé  &  dirette  incurrit  infenfus ,  quàm  relatio.     $..  Signum  exrernum  tlebuif- 
,,fctefieritusaliquis&fubftantia  ,  ut  in  omnibus .iliis  facramentis  proprie  didis: 
i>,  Sed  quies  necritus  eft  necfubftantia.    4.  Nec  publica  nec  pi  ivatacujulque  quies 
\>,potuit  elTe  facramentum  fub  V.  T.  Non  publica,  quia  licer  fancìiricair  t  aìiqui» 
\>,pro  virili  Sabbatum  in  loco  aut  infitti  folitarà ,  inter  Gentile* ,  ubi  nulli  erant 
>.facriconventus5  non  tamen  Sabbatum  fuilllt  ei  Sacramentum  ,  &  tamen  fuhflèt 
j.vipromilfionis  Dei  fignum  eigratiae  &  falutis    Jef.56:  2,  e, 7.    Quia  Ecclefijt 
Hpublicamquieteraocnlis  ufurpare  non  potuilTec  mifer:  Non  privata  >  qaia  fic 
11  uaafquifqueridelium  (ibi  lacraruencum  fuiflcc ,  &  libi  iacramcutiui  adiiiin»ftraf - 

fec> 


■ 

4iS  De  natura  SMttè.  Lib.  11 I 

3>fet,  quod  non  facile  sdmittet  (nififallor)  Author.    Quid  ergo *  An  fabbati 
r  fanéìificatio  fignum  iuit  facramentale  ,feu  cultus  publicus  ì  Sed  &  hic  frufìra  fé 
n  iatigarec  atìihor >  fi  Sacramentum  ex  faréVficatìone  Sabbati  excudere  Iaboraret 
?>  Auc  enim  externa  obfervario  Sabbati ,  aut  interna  ftatuetur  fignum  externum  h 
»jus  Sacramenti  imaginatii:  Non  interna,  quia  fignum  externum  inveftigamus 
,>  i«  fenfus  incurrens.     Ergo  ad  externam  fancìificationem  cenfugiendumerit:  Si 
»  &  hfc  fubftantiam  defideramus.  2- .  Deìn  ?  &  hsec  &  interior  ianctificatio  cor 
iriminis  fuìt  Sabbato  cum  Feftis  &c»  E.    3.  Externa ©biervatio  piìs  cum  hyp< 
>,  criciscommunis,  anergo  ex  arquo  piis  &  hypocritis  competebat  adminifìran 
>»fibi&aliis  Sacramenta  V.T.  &  di  benfare  gratiaìm  &  Oiutem  cumobfignatione 
?>rermlììonepeccatorum,  &  quid  non?  Nani  etiam  infideles  docet  author  obfer. 
»»vafle  Jabbatum  V<  T.  Nec  valer  exceptio3  qi  od  fignum  appeilaur  E^cbzc 
»  Quia  non  procedit  argùmentum  à  genere  ad  fpeciem  arfirmati  ve  \  eft  animai  ergi 
»  elt  homo  :  Eft  fignum  ,  ergofacramentale  fignum  :  Eccharitas  eft  fignum  grati* 
>>Job.  13;  35.  &  fané!  i  fi  cario  2  T/w.  2:21-  &  fìtis,  ^dtfiderium,  dolor,  pauper- 
»ras  $pj  rirós  &c.  A^r.  $:  2 >j,  4.  quia  funt  figna  beatuudinis  &  flatus  grati*.  2,Om- 
>>  nia  figna  non  funt  figiila ,  feu  tr^guyirftcnu     }>   Dantur  figna  interna  &.  externa. 
?>4*  Natura-calia,  velexinftituio3  &c. 

3,6.  Sacramcntorum  proprium  eft  ;  quòd  non  omnibus  &  Gngulis  proponang 
»tur,  fed  tantum  fidelibus;  &  hoc  ipiò  diftinguantui  à verbo  Dei,  quod  om] 
;>  nibus  proponimi  :  contràveròres  fé  haberquoad  mandatum  Sabbati ,  omnibus 
»  proponitur  5  omnibus  injungendum ,  ut  quìefcant  à  Iaboribus  ?  &  Deo  (ervianl 
jjpublicè  &  privatim:  At  omnes  &  finguli  non  funt  invitandi  ad  facram  eoe» 
?»  nam  immediate  ,  licer  vocandi  fint  mediate  >  pofitis  pouendis  :  quod  quì- 
3>dem  argùmentum  fortius  ftringit  quoad  Vet.  Teftarru  Quia  Sabbatum  ter 
?>nebamur  obfervare  mundi  non  tantum»  fed  &  immundi:  At  vero  immundi  aa 
?»  cebantur  à  participatione  Sacramentorum.  Ei  gò  Sabbacum  non  iuit  Sacramen- 
ti tum 

»  7.  Si  fuit  Sacramentum.  Ergo  etiam  infidelibus  obfignata  fuìt  remilììo  pecca. 

?;torum&  vita  aeterna  :  quiaSabbatum  fub  V.  T.  etiam  ab  infidelibus  obferva 

3,  tum  elle  docet  Auhor  P*  22.  libelli.  Nec  licer  regerere ,  etiam  infideles  S.  Cce- 

•jjnamcclebrant.  Id  enim  negar  Apoftolus  i  Cor. ti.  Hocnon  eft  ccenam  Do. 

„  mini  celebrare ,  id  tft ,  proprie  &  formaliter  non  e  ft  praxis  S.  e  cena?. 

y. 8.  Quod  eft  pars  legis  Moralis ,  nonCeremonialis,  non  fuit  Sacramentuifc 
0  V.T„  Antecfdensprobabimus  infra.  Conftquentia  probatur  ;  quia  Sacramenti 
»>  V.  T.  Pafcha  ,  Circumcifio  ad  legem  ceremonialem  relerandafunt>fcil.  quoac 
„principalem  &  formalem  refpe&um. 

09.  Qusepernuentaddiverfapr*ecepta,  fur.tacìusreligionis  diverfi:  Sed  Sab, 
>,  bacum  pertinet  ad  quartum  ,  Sacramenta  eorumque  praxis  ,  fecundum  omne 
?,  Catecheticos  Authores ,  perrinentad  fecundum  piseceptum  >  urpote  media  col 
otus  Dà  exrerna  ,  feu  modus  pecuìiaris  peum  colendi ,  fcil.  cum  Sacramenti: 
,,  macerialiter ,  ut  funt  rìtus  feu  acìbaes  fac  ras ,  fum-untur. 

3,  io.  Prsdicationes  Sacramentales  non  habent  hiclocum  ex  ufu  Verbi  divini 
„nufquam  enim  dicitur,  quod  de  Circumcifione,  EiHcedus  Dei  Gerì-  17.  Eftre 
„!generatio,  Col.  2.  quoddePalchate  3  EftDeitianiìtus,  Exod.  iz*  Pafcha  ne 

ftrun 


Cap.  IH.      Sabbatum nec Sécramentum nec Tjptu eft.      4x9 

„fìrumeftChrifìus,  1  Cor.^.  Baptifews  di  ablutio peccatorum.  AB. li:  16. 
„ Caria  cft  coi pUiChulii  ,  vel  cft communio  corpous  Chrifti  1  Or  io.  Atqui 
,,hatiuntdeicnpticr<es  Sacrare  emorum  ,qnas  Sp.S.robis  exhibet,  ut  carum  aatiu 
„ram  depinga?  3  ut  foltt  in  Sacrarne ntis  res  ejus  quod  fignificac  nomine  nuncupari  » 
„fecundum  tritum  «Augufìinidictum.  Quod  ergo  non  defcnbitur  à  Sp.S.  Phrafi 
„bus  Sacramentalibus  ,  feu  Saciamenti*  propri»,  non  eft  Ycrofimile  ili  ut" ba- 
rbere Sacramenti  rationem. 

,,11.  Ant  extraordinanum  fuk  Sacramcntum  ,  aut  ordinari um fub  V. T.noa 
,prius,  quia  flato  »  ordinano  tempore,  fingulis  hebdomadis  recurrebat  ;  non  po- 
^ftetius,  quia  dtrinitio  Sacramenti  ordinarii  ,  genus ,  6nis  Se.  formale  &c.  no« 
'competunt  Sabbaio  ;  feu  fublato  iubjecìo,  id  eft,  relaco,  tundamento,  cor- 
,  reiato,  fine  feu  termino,  tollitur  relatio  ,  id  eli,  Sacramcntum.  Minorem 
^probavimusvaiiis  argumentisfupra.  2.  Ergo pluraquàm  duo  ordinaria  V.T. 
„  Sacramenta  ponendatrunt  :  Quod  abfurdum  &  piobandum  erat. 

„i2.  Eigopìusrii  quàm  Typus:  diftinguuntur  enim  figna,  quae  G«plicitcr 
„qutd figli  hiant,  abnsq;:xin(uperobfignanr,  àPhilofophis  &  Theologis. 

Alia  3dait  ad  hominem  a/gumcnta.  Haec  autem  principali^  fune ,  ad  quorum 
pauciilìma,  ù  ad  ullaiefpondet  D-  C«cc«iwj,in  lndignatione  fu*  t  uctidebimus. 


CAP.     III. 

li- 


Expenduntur  rationcs  Adverfariorum,  imprimis  rT>.  Coccti^i 

bus  probare  co/iantur,  Sabbatum  Sacramentum 

fuifle  9  aut  tffum. 


V 


Eritatefatisiuperiore  capite  confirmata  ,  rettat  ut  paucis  t  rationibtjs  adver- 
Y   fariorum,  quibus  contranum  adftruercconantur ,  fatisfaciamus. 

Multuseft  Dom.  Cocceius  in lvdigriMiom  itiizóvcìfas  NathatiteUm  loknfonurn. 
Pag.  37.  ut  probtt  Sabbatum  ,  tum  fuifTetypum,  tum  fuifle Sacramentum  ;  fed 
pan;m  attendit  aut  refpondct  ad  plurima  illa  argumerta  hbnfimì  9  quibus  in- 
vile probat ,  Sabbatum  quarri  decalogi  piacceptinec  fuifTetypum  ,  ncc  fuiffe  Sa- 
cramentum ,  tum  in  ipfolibello,  tnm  in  ejus  libelli  praefatione.  Nos  ea  tantum 
qujeadrcm  faciunt  examinabimus. 

Inter  alia  aigumenta,  quibus  demonftrabat  Jobnfonus  ,  Sabbatum  non  tnille 
typum,  Itxtumhocruit.  P*g.  15.  S'tSaUati fractftwm elminti typm*  Ergi  fm 
umbra \uturvrum  honorum,  id ejì ,  bemftcii a\icu\us  per  Cbrtfum  confeejuendt  fub  N,  T. 
Atqui  hoc  me  diritte  ,  nec  indirtele  ,  neeexpliciti  ,  nec  implicite ,  tue  frrmélhet  > »t e 
.  aliur*  aut  in  xerbis  fracefti  quarti  contine  tur  ,  cut  fignificaiur  »  aut  ex  iis  proba- 
ripotelì  ,  dirette,  velirdmttèy  ideft,  nec  ftr  evidente™  <Sf  necefjariam  conft/juen- 
tiéim  ,'nec  per  interpretationemdhinam  t   ftvein  Vi*.  Tcjìam.  exprtf.am  ulto  w- 

<k,  <JTc.  AJ 

Eec  A* 


42.0      Sàbbatum  nec SacrameMmfitcTjpuetìL.      Lib.  II] 

Ad  hocargumentum  ficrefpondet  D.  Cocceius,  Pag.  37:  38.  Vide  quétfo  annon 
idem  lib  enter  Sorniani  diHuri  efent ,  fi  parem  haberent  audaci  ami  Non  inteìligi  s  te  in 
©j  contraddire  Apoftolo  .<*  Et quam  mirifica  efi logica tua  !  xApofiolus  non  dixh  Sab» 
batum  effe  umbram  ,  quia  Sàbbatum  y\on  efi,  umbra,  Quare  igitur  hoc  Apoftolus  dixit 
de  S abbati  s<  Nonni  Exod  J  l .  qtu  n  di x'iff et  Sibbata  msa  ,  ver  fu.  12»  fìatim  V.i$+ 
agit  de  Sabbato  feptimaì  *  Nonne  privar  icatus  e  fi  Apoftolus,  &  Eccleftam  in  ingentem 
erroreminduxity  in  quo  k  tot  feculis  hafit  >  feverè  pr<ecipiens ,  nequisvosjudicctin 
parte  Sabbatorum  5  contradiftinHè  ad  fcftum  &  novilunium  ,  fine  ulld  limitationt 
addita*  &  fubjttngens ,  qux  fuat  umbra  ■{  nifi  hoc ipf.im  quoque vslis  effe  Umitathum 
Sabbatorum  quae  funt  umbra?  quafi  *Apoftohis  diflinguat  inter  Sabbataj  qua  funt 
umbra ,  &  qme  non  funt  unbra  ;  inter  noviluni  a  item  acfefta  qua  funt  umbra  ,  <y  iter», 
alia  qt*  non  funt  umbra. 

Rjfp.  1.  Qjid  libenter  di&uri  effent  Sociniani,  quibus  non  deeft  audacia,  non 
video:  nec  quid  ad  propo(kum  facerct  quicquid  cflènt  di&urì.  2.  Nondum  ap- 
parecaccuratilIìmuKnliu'.n  difputatoreni  Apoftolo  in  os  contra  dicere ,  utftatim 
liquebi: .  3.  Jobnfonusnon  eracitaratiocinatus ,  Apoftolu*  non  dixit  Sàbbatum 
effe  u  librarci  ,  q'.uaSjjbb3ìum  non eft  umbra.  Sedè  conerà  fic  eft  argumentacus , 
Sàbbatum  non  erat  umbra  ,  quia  nufquam  fic  nuncupatur^  4,  Dixerac  Apoftolas 
quidemSibbatieffeumbram  ,  quia  varia  erant  Sabbatorum  genera  prsecer  Sabba- 
tum  hebdomadals  ,  ipfe  Johnfonus  abuadè  hoc  oflendit  ,  quando  haec  dicebat 
Pag.  24.  Varia  occurrere in  verbo  DeiSabbata,  feuvarias  Sabbati pgnificationes  ,  quas 
paljìmnofìri  ,  pontificii  Jcholaftici  annotant  j  autortm  non  latet  :  Videatmodo  Azo- 
riummhftit.  moral.  Telluri  fuum  deftinarat  Sàbbatum  Deus  Levit.  25:  v.4,6. 
^4nntta  tram  S abbaia ,  q  u  quidam  defeptimanis  annorum  interpretantur ,  alti  de  Sab- 
bathfeptimo  quoque  anno  recurrmtibus ,  tesle  Buxcorfio.  Sabbapa  etiam  dicebantur 
primus  <?  fepimus  dies  feftorum  Levit.  zy.  7,  8-  &  t amen  k  S abbati*  diftinguantur 
Levit.  23  :  verf.  38 .  Haec  funt  fefta  prascer  Sabbata  >  dicit  Mofes.  guaita  inter  t  ypos 
numerandaeffe  ,  apud  omnes  in  confeffo  eft  ,  CT  in  N.  T.  Sablatacumjeftis  V.T.nam 
•  rmes  dies  nunc  <equales  funt ,  Rom.  14.  excepto  t amen  Sabbato ,  propter  quantum pra- 
aptum  .  gaidni  ergo  ^Author  di  hifceSdbbatis  locum  inte/pretatur;  cum  ^Apoftólus 
h  te  cum  ceremoniis  copulet  \  qmn  etiam  Anthoris  Collega  (Coccejus nimirum)  conce» 
dat  Pag.  47-  per  Sabbata  etiam  inteìligi  Fefta  :  ì  Sic  &  ipfi  Jefuit*  Azorius  in  Mo- 
Ti\.&a!ii  Pillavi exponunt,  2,  Aliis  placet  cum  Scaligero»  quod  Apoftolus  taxet 
gabbata  Effawum.  3.  Aliis  ,  agi  de  Sabbato  Judairum  >  quyad  peculi arem  Deum  co-. 
Imdi  modum  in  Sabbato  tempore  Ver.  T.  <2  feptimi  diei  k  creazione  detcrminati onem . 
4.  gaidniEbìon'uisopponaturiftelocus ,  quippey  quiveluerunt  diemdominicum&ju., 
daicum  fabbatum  ftmulobfervari  ,  unde  cautttmfuitin  concil.  Gangrenfi  &  L3odiceno,  ' 
tn  quo  anathema  diEium  obfervantt  fabbatum  fcil.  judaicum.  Curad  bxc  omnip  nihil 
repofuit  D.  Cocceiusì  Cur  feqaentes  fationes ,  quibus  oflendit  Jobnfonus  Apofto-  i 
ìamhìc  non  loquideSabbato  Quarti  praecepti,  ad  examen  non  vocat? 

Porrò  e;.  Qjia  Exod.  3 1:  Per  Sàbbatum  intelligitur  Sàbbatum  hebdomadale,  ut- 
potè  particulariter  deferiptum  &  explicatum  ;  nónfequitur,  femper  inteìligi  Sab-1- 
batum  hebdomadale  ,  ubicunque  mentio  fit  Sabbatorum.  6.  Non  prevaricata 
tft  Apoftolus ,  quando  dixit  3  ne  quis  vosjudicet  in  pane  Sabbatorum ,  contradiftincìè 
zdFeftum  &  Novilunium  >  etiàmQ  non  addiderit  limitationem  expreiTam  ;  quia 

Sàbbatum 


Cap.  1 1 L     Sabbatum  nec  Sécrémentum  nec  Tjpus  eft.        421 

Sabbatum  quarti  prapcepti  non  crac  ejufdem  natura:  cum  caetcris  umbris ,  Fcftis 
ferii.  &  Neomeniis  ;&  ftatui  EccJefia»  fub  N.  T.  non  crat  contrarium  »  prout  crant 
Fefta  &  Noviluni»  :  EtipfeApoftolusantehacapprobaverat,  finonmaadavcrat, 
in  Ecclefià  CormthiacJ ,  obfervationem Sabbati  hebdomadalis,  non  quidem fcptimi 
diei ordine,  ted  primi ,  i  Cor.  i6. 

Pergitille  pag  39.  Quomodo  autem  Apofiolus  in  mente  refervans  aliquod  fabbatum  , 
&  diem  ctffationisfrtcept*  ,  in  quopotfìmus  judicari  ,  non  prevarica  tus  e  fi ,  quum  dim 
cat  ci  fi'i^H  ruppi.™  >  ubi  notabis —  nomen  ,  omiffo  articulo  ,  valere  inde  fritte,  guod 
Germania  dicent  i\\  tttì  aut  eetttfj  ge&Cdte  ÌJtt  j$abfcatcn  in  aliqua  parte.  £w>  o£- 
fenato  facile  concluftfjes  ,  non  aiiquis  <rji  /V/«ra  ^Wnullus.  Nec  mglexijfes  eodtm  mo- 
do dici  in  parte  Sabbacorum .,  quo  in  parte  Fefti ,  <*«f  in  parte  Noviluni),  quod  D  Dio. 
dati p.  m,ftc verti t  à  1*  efgard  d' aucune  Fefte.  Qtoad  ullum  Feftum  ,  qui  obft'r'javitboc, 
quod  nos  obfervavimus ,  in  voce  »cgr«  fine  articulo  ;  id  nempe  valere ,  ullius  Fefti. 
Quem  ft  ftquimur  (  &  vero  non  poffumus  non  fequi  )  hoc  valebunt  zerba  lAfojhli , 
Nemo  vos  judicet  in  ulli  parte  ullius  Fefti,  aut  ullius  Numenix,  auc  ullorum 
Sabbarorum. 

Bjfp.  Tota  hxc  rerponfioniritur  Grammatica  illa  obfervatione ,  quòd  nempe , 
nomen  hic,  omuTo articulo ,  valear  indefinite;  atqueita,  quòd  ci  ^i^«  Cninulld 
parte»  Sed  qui  magis  omifTus  arriculus  hic  indicabit  nomen  indefinite  valere, 
quàminphrafi  M  m^s  aut  *$  pipi*  Et  probabilius  eft  ci  ^i>«  lignificare  re. 
fieftu,  uti  veitit Belato  Pifcaior  .  Etverfio  Belgica  nonficvertit  in  tttì/  nec 
in  emiQé  QeìJttUt/  fed  ìn't  ftUCfe  DC0  Jfet fì&aegfj^  Qu°d  non  dicit  no- 
men hic  fumi  indefinite  .  2  Licet  Diodati  fic  vertat ,  l'Efgard  d%aucune  Fefte  . 
Be%a  tamenpotius  ver:eret  ìl'efgard  d'une Fejìe.  Qtiòdnoluerit  Apoftolus,  ut  "u  la 
ex  pane  obfervarene  Fefta,  &c.  facile  concedo  ;  led  lune  non  fequitur,  quòdno- 
lueric,  ut  ullum  obfervarent  Sabbatum  ,  nifi  intelligantur  Sabbata  tantummodo 
ceremomal  ia. 

Idem  (inquit  l'Ile  porro  pag.  40.)  vifum  Chrvfoftomo  v»  «Vi»  &c.  non  dicit  nemo  vos 
judictt  in  puri* ,  z>el  impuri*  ;  neque  dicit  in  tabernaculis  ,  atymis  ,  pentecofte  ,  (ed  in 
parte  Fefti  :  Non  enim  audebant  univerfum  obfervare,  &  etiamjì  obfcrvabant ,  non  ut  Fef- 
Xum  agerent ,  in  parte  dicit  ,  oftendens ,  plerumque folutum  effe  :  Ntfm  etiamfi  J abbati, 
farenttamen non  accurate.  Ac  tandem  addir.  Qmmadmodum  etiamboc  tempore-,  qui 
nos  jubent  [abbati %are  ,  /^/?  W  accurate  plerique  non  factum  ,  £r  interfe ,  quantum  fai- 
batìc \e  kfyim  ufurpandumfit ,  wow  confentiunt.  Ergo  quod  Slpoftolus  dicit  in  parte  /'^ 
Chryfoftomus  accipitdi&um  dalla  parte ,  quam  Colofjenfes  obfervabmt,  aut  in  quii 
ru  >.  cos  contendebant  judicarc.  Quatam  evidens  explicatio  e  fi ,  ut  non  foflit  din 
ipmplkfor.  l\efp.  Si  harc  Chryfofìomi  explicatio  fic  adeo  evidèns  Se  certa  ,  ut  fim- 
plicior  dari  nequeac ,  qui  pótuent  D.  Cocceius  nuper  dicere,  quòd  grammatici 
feiant,  nomen,  omiflb  articulo ,  valere  indefinite  ;  Bc  quòd  vaba  Apofloli  hoc 
valeant,  nemo  vos  judicet  in  ulln  parte  ullius  Fejli&c.  quum  ,  ipfo  tcftr ,  C/;n 
muspcx illaverbafr^HÌ:irelIigatpartemaliquam  detìmram  -,  ram  nempe,  qiiam 
Coroflénfes  obfervabanr.  Qiiomodoergd  idem  vifum  tuie  Cbryfujìamo  .«*  Sai  e  bax 
ejnsgloiTa  dcftruit  praedicìa:  Etnihil  video  de Sabbatis  disunì.  Sugillat  D.  Ctc- 
ceius  Adverfanos  ,  qu^dnoti  faciant  accurate  plerique  quod  aliis  lacicndnm  1.  g.  nt  ; 
Sed  quid  harc  ad  propofit«m  faci  une  ?  Probi  in  hoc  fcipfos  ton  approbabunt ,  & 

Eee2  magi* 


Sabbatum  nec  Sacramtntum  nec  Typm  eft, 


Lil».HI.\ 


magis  condemnandi  illi ,  qui  obfervationem  Sabbati  fublatum  eunt,  cu m  quoti 
praxin  ,  tum  quo-fd  theoriam. 

Qutd  ti  nobis prmittimus  (inqait  ille  par.  41)  limitare  Apoflolum,  fiore  non 
Feftj&  Noviluni  limitabimus  ?  %efp.  Qjia  fcmper  &ubique  polt promulgaci 
Euangdium,  condemnabacobfervationemfctìorum&novilutiiorum  .quaeinfc,  i 
iemperiueruntcercmomaeac  umbras  ruturorum  bunorum.     Haec  auteot  dici  01 
queunc  de  Sjbbaio  h?bdo  nidah,     Eraat  etiam  varia  genera  Sabbatonim  :  Nai 
unum  era r  morale  ,  caerera  omnia  éeremoniàlia.  AtFeitaomaiaSc  noviluaia  eram 
eeremontilia.  Per  Swbata  (inquit  Bulli ngtrus  in  iocum)  ipfas  intellexit feriasjudau 
casv  trias.      Namipfum  Dei  verim  fabbatun  ,  ab  ipfo  mundi  exordio  Injiitutum  , 
amore  Djì  ?$ proximi fundatu n ,  pr,ttena<s> '  fpirhude  ,  perpetmm  est. 

Et  certe  (pag.  42.)  fi  tu  1  argomenta  fequimnr ,   vix  ojiendes  uiiwn  in  Veteribus  in- 
flitutis  typum.     Sumeagnun  Pafchalem  >  minus  deeoditlxmejlm  Mofe ,  quo  cognof* 
catur  effe  typunif  facrammtun  ,  quàwdefabbato  »  /kj(/W  e/i  rfg/»«x  mz&iriy  <&  ejr 
fangtis  alpergi poftibus ,  ut  angelus  tranftret.   Dande  jufi  funt  Ifraè'UtA  in  memoria 
egre  'Jìonis  ex  /Egvpto  anntverfarid  vice  Feflum  Pafcbatis  obfervare.   Ubi  ditìum  efl ,  h 
effe  ftgnumt? figuram  &  facramentum  rerum  fuiurarum?     Et  tamen  facramentw 
effecredimus.     Nempevidemus  analogiamcumeo ,  quid  in promOJi me  conti nebat ur ,  tSf, 
in  Euan?eli) annunci ztur  >  (3  praceptum  Dei,  quo'yuffi  funt  eameeremoniam  obfervare  * 
Et nondubitamus ex illis  caufts  ,  eum  aBum  vocare  facramentum,  Gt  typum  pajftoni 
Chrijìi ,  <?  imputationis  juftitia.     Idem  de  facrificio  jugi  &  omnibus  facrificiis  dicen 
dumefl.     Uefp.  i.  Arguraentum  Johnfoni  fequences  facile  offendere  poflumus 
in  quibufnam  vecerum  infticutorum  fic  typus  :     Naro  ille  non  modo  arguir  à  V.  Ti 
fed  &  à  N.  T.  dicens  id  non  poffe  nec  debere  prò  typo  haberi ,  quod  non  appa- 
re: tale  effe  vel  ex  V.  T.  vel  explicacione  in  N»  T.  Quare  licet  apud  Mofen  non  le4 
gamus  agnum  Pafchalem  diótum  effe  fignum  >  figuram  >  &  facramentum  rerum  fuv 
rUrarnm  >  tantundem  tamen  legtmus apud  Paulum  1  Cor.  5.  ubi  dicit  Pafcham  nof~ 
trum  effe  Cbriflum,     Imo  facramentalis  ille  fermo,  quo  utitur  Mofes>  quando  di- 
citEW.  12.  Pafcha  effe  Dei  tranfitum,  dicit  Pafcham  fuifle  fignum  illius  tran- 
ficus  ;  feufignificareDeicranficum  :  nec  novi  a  apuli  Hebraosùt  verbum  aliquod* 
quod  denotet  idem  quod  f/gnificat  apud  Latinos.    2.  Si  aliunde  non  credimus  ?  ag- 
num Pafchalem  typum  fuiflè,  quàm  ,  quia  videmus  analogiam  cum  eo,  quod  in 
promillìonecontinebatur,  ScinEuangelioannunciatur  ;  &  praeceptum  Dei ,  quo 
jufìì  fune  eam  ceremoniam  obfervare  »  vix  certum  apparet  fundamentum ,  unde  hoc 
t redamus  :  Nam  hàc  ratione  »  omnia  fere  vetera  inftituta ,  ea  faltem  ,  in  quibis 
analogia  cum  bonopromiflb,  nobis  manifefta  eft ,  erunt  typi  &facramenta,  noo 
minus  quàm  circu meifio ,  &  agnus  Pafchalis  ^  imo  omnes  o*mnino  ceremoniae  erunt 
facramenta ,  quia  in  vis  omnibus  erac  analogia  quaedam  »  licet  forcean  nobis  non  uf. 
que  adeo  diftincìè  nota  &  percepta:    Et  omnes  obfervandae  erant.    Ec  fi  fic ,  non 
ino  tantum  facramenta  v\T.  fed  quàm  plurima  habebimus?  8c  quis  numerum  rì- 
xumnobisexhibebic?     Male  cum  dividunt  Scholaftici  cum  Thomai.2&qn*ft, 
ioi.  art.  4.  ceremonias  Vcteris  legis,  iti  facrifiàa*  /aerarne*»*,  faera  <?  ohfer* 
vantias. 

Pergit  pag.  43 .  Atqui  de fabbatolongè  magi sprfpieuares  efl.  Erat  promifio*  irai 
analogia quietiteum quiete,  erat prxceftum  obfervandi  quieum.%  nommahatur  ftgnta 

-   inti 


Cap.  Ili-     Sabbatum  Me  Saeramentum  ncc  Tj/fm  eft.        423 

nterDtun  (f  Ifraè'litas ,  &  ufus  ftgm  indicab.ttur ,  ut  cojnofceretur  Deu  n  fanitì- 
ficare  ipfos  »  <y  dieebatur ,  duu  n  elle  ìpfis  hoc  figiu<\i.  Et  w  m«m  «eg4/  e  fi:  [aera* 
mentum  >  fc<x?  e/r-  »  /4<rn<  n  finiumt?  ftgillunpromijio ms  de  ulto  beneficio  L'hrijii.  Rjfp, 
Et  quis  non  negaret,  Sibja  un  pro^erea  dici  pofle  facrametuum  ?  Dicitur  qui- 
demftgnum->  &  ftgwm  quod  Dtuseffct,  qui  eos  [an&ificet ,  &  dicitur  propcerea  r'/'r 
fuiffe  datum  ut  effettato  'ignu  n.  Sed  quid  tum  ?  Omne  quod  fignum  eft ,  Se  datum  in 
'fignum  rei  praiPencis  .  noneft  figillum  foedciis.  Imo  omne  (ìgnum  rei  promilTor. 
Non  eli  facramentum  j  alioquin  iris  effe*  etiam  facramentum.  Requintur ,  tette  RJ* 
veto  in  fynnptfi  >  ut  facramentum  (ir  tale  Ggnurn  ,  ut  praser  meraoriam  rerum  praete- 
ntarum?  teftecur  etiaa  id  cui  (ìgnirìcando  adhibetur ,  vere  5c  reipfà  dan  ,  ejuf- 
que promilììonem  in  communicanubus  >  velut  irapreflb  figlilo  ,  obfignec,  Hoc  au- 
tem  de  Sabbato  dici  nequit. 

Hxc  habebat  porrd  Johnfonus  pag.  15.  ut  probaret  quìetem  quarti  praeceptì  non 
fuifTetypum.  Quod  >  (inquit)  refpich  Dei  cult um  non  Cbrifium;  ftve  cujus  princi- 
pili <3 formali  9,  atque  adeounicus  re[pecìus  ,  eftcultus  Dei ,  non  grafia  Dei  in  Cbrifto', 
five  quod  tantum  inj  m&um  efl  protter  Dei  cult  um  puhlicum  (ffolennem  >  ut  removens  im- 
pedì mentum -,  nonefttvpus.  Atqu.  quies  f abbati  tantum  eft  propter  Da  culium  ,  rjTc. 
Nihilenim  aliud  comfaret  inquarto pr<eceptoy  nibil  dirette  vel  indirette  >  explicitè  vel 
implicite^  quoad  quìetem  ilUm,  [ignifteatur  >  aut  probari potejl  ex  V.T.  vel  ex  N.  T. 
nifi  quod quiefeendum  voluit  Deus  ingratiam  cult us  fui.  Ad q jx  fic  Nofter  pag.  43.  44. 
Suntne  bac  tibi  oppoftta  ,  D:um  coltre  &  in  Qb(i\\um  credere  *  Quare  non  [imiti  ut  re» 
movens  probibtns  >  <2  ut  umbrafuturorum  injunftum  ftt  ì  xAn  unbrajuturorum  non  ha- 
bebatlocuminfaltnnicult*  ì  Mofesvidet,  quìetem  dandam  jummtis  &  [amili* ,  efie 
memori  alt  libertt  ioni  s  ex  -£gv/>fe,  domo  fervorum  \'  (fin  ipfo  quarto  prteepto  ,  quum 
td  resterei  Deut.  5  :  i^.id  pofuit  :  Rabesjam  tliquid »  prmtr  rermvem  prohibsm  'STc, 
Refp.  !.  Deum  colere  &  in  Cbrìjìum  credere,  licet  noufint  oppolita,  difparata  ca- 
rnei* funt  ;  aut  faltem  erant  in  Ad  amo  ante  lapfutn.  Tenebatur  ille  Deum  colere  ; 
nontamentenebaturinChriltum  credere.  Quarc  al iquid  poteri  Dei  cultura  pro- 
prie &  immediitc  refpicere  >  &  non  camen  Chriftum  refpicere  proprie  5c  immedia» 
tè.  Etnonomne,  qu  »d  dicic  ad  Dei  cultura  refpcftu-nit  cftidcirco  typusChrifti- 
1.  Poteftquidemquideirefimul  removens  prohibens  &  umbra  futurorura  \  led 
illud  quod  tantum  inju;)cìum  eft,  ut  removens  impedimentumj  noneft  umbra  fu- 
turorurn.  Et  hoc  dixeratdo&iir:  lobnfonus:  8c  contrarium  non  oftendic  D.  Coccciut; 
necoftendercpoteirquirquimalius.  3.  Umbrafuturorum  habebat locum  in  fo- 
leinicultu,  Atquidindfinfepripotelt.'9  4  Ur^etquidem  Deus  oblervationem 
Sabbati  Deut.  $;  1^.  novo  acrpecialia^gumentOjncmpe)  quod  fervi  fuerint  interri 
A^ypti ,  y  tandem 'ì  DcoeduitiniMu  fortini  brachioex'ento:  Atnihil  ibi  ap- 
parerà unde  inferri pollìt ,  inftitutum  fui(Te  Sabbatum  ,  ut  memoriali  Jiberationis 
.exj£;ypto.:  Et  licet  ratio hxc,  feuhxrcip  ^5tuspoftiafll!{Ur  Sabato  primitàs 
inltitutoadjefta  ,  eòque  S  ibbato  Judiico  propria  1  non  tamen  leqaitur,  Sabbatum 
Qjirti  prjecepti  effe  inftitutum  tanquim  quid  memoriale.  Dcnique  ìobnfonut  !o- 
quebatur  de  fola  Sabbiti  quiete ,  Deus  autem  Deut.  5 .  1 5 .  loquitur  de  Sabbat: 
tificatione  feu  obferya.ione»  qu*  aliud  quid  includit ,  q  \ìm  merum  otium  >  feu  cef- 
fationem  ab  openbw.  Hjcc  refponfio  «rgò  non  tollit  argumeatum  à  Io/;«/o»aadi\i- 
Rtum. 

E  ce  1  Addit 


4^4        Sabbatum  nec  Sacrawentum  nec  t)pm  eft.      Lib.  1 1 

Addit,  rogando^     Jn  opus  aliquodlicitumfaHwninìer  ve jf tram  &  veneranti 
impedimentumcultns folennis  ?  Ambulatio aliqua  ,  convhium ,    noBurnus  fomnus 
tfi  impedimentum  cult ùs  follimi s  :  &  opus  quodeunque  trit  impedimentum  cultAs  folenni, 
Erantfefii  diti  >  ut  Pafcbatis prima  4t Jeptima  ,  in  quibus  non  lieo  atoper ari  y  at  lidi 
tratparatus  ciborum  Exod.  i*:  veri.  i6.  collato  cum  Levit.  ly.  verf.  7,8.  <ft 
mcncultus  folennis  in  eis  agebatur*     Nifi  Ego  ignoro  quid  ubi  fit  folennis  cultus.  P/, 
autem  id  effe  <&  dia  lolennem  cultum,  faltem  in  hac  materia  ,  quod  ad  honorem  Dei  le* 
gitile  fit  a!)  omnibus  publke  certo  tempore ,  Eumque  cultum  opponi  privato  cubiti  f'rvt 
unius  jive  pauciorum.'  Refp:  1,  Opus  altquod  hcitum  Se  non  neceflàrium  facìum 
ìnter  vefperam  &  vefperam  eritimpedimentumcultùs folennis,  debito  tempore 
exercendi.    2.  Ambulano aiiqua,  convivium  aur  uocìurnus  lomnus  non  ìiccefla.' 
iiuserunt  impedimentum  Cultus  divini  folennis  5  fi  non  publici  >  faltem  folitarù  3c 
domeftici  :  non  ei gò  damnamus  omnem  ciborum  -paratura  j  (ed  tanthnr  non  necef- 
farium.     3.  Erratfì  nihii  putet  cultum  folennem  dicendum,  nifi  xd  quod  fic  afi 
omnibus  publicè  certo  tempore,-  &  nonetf&m  id,quodfitabuno  auràpaicioribus, 
ut nos fupra oftendimus  Lib.  lì.  Gap.  II.  &  Ili. 

Jamigiturvides  (inquit  porrò  Pag.  45,46.  quam  facili  mihtfit  >  negare  tuarrj^ 
confequentiam ,  quod  propter  publicum  &  (oleranem  cultum  injuncìum  eft ,  id  non 
eft  typus.     Tantum  cnim  à  vero  hoc  abeft  >  ut ,  quod  fic  injuncìum  cfl  omnibus  fìrm 
agendum  ,  ut fit  typus  j  etiam  ad  folmnem  (7  publicum  cultum  insiitutum fit  j    &fs  oh 
fervetur  hoc  fine ,  ut  fit  typus ,  cultus  fit  foletmis  &  publicus.  Ntfi  tibi  Pafchatis  celebri 
tio  aut  non  e  fi  folennis  fa'  publicus  cultus  ,  aut  noneft  tvpus.     Refp.   I.  Propofiti 
fobnfomhxcfuit.    Quod  tant  ùm  injuncìum  eft  propter  D'i  cultum  publicum  <ST  folen* 
nem,  ut  removens  impedimenti!?» ,  non  e  lì  typus  :  cujus  confequentiam  nem  ini  facile 
erit negare;  licet  facile  potfìt  negari  haec  confequentia  ,  quod  propter  piòli ;um& 
foknnem  tultum  injunBum  nonesl,   id  eft  typus:  differrenim  h«c  longè  à  Johnj^k 
«ip popoli tione ,  quia  defunt  hxcverba,  tantumut removens impedimentum.  2.  Li. 
iM  verumfic  ,   quod  quicquid  injuncìum  eft  omnibus  fimulagendum  >  ut  fi:  ty- 
pus ,  fit  etiam  ad  publicum  cultum  inftitutum:  Et  quod  obfervatur  hoc  fine ,  ut  fit 
typus  *  fit  cultus  folennis;  nontamen  fequitur*  falfameflepropofitionem  JohnA 
foniy  quia  nihii  loquutuserat  illedeeoquod  omnibus  injuncìum  erar  fimulagendum 
uteffet  typus;  fedde  eoquod  tantum  erat  injuncìum  propter  Dei  cultum  folennem, 
ut  removens  impedimjentum. 

Sabbatum  (  inquit  Pag. 46.  )  nihii  aliudfignrficat  quàm  ceCTationem.  Hoc  dice- 
batur  ceffatio  niiT*?  Domino  ,  quia  in  honorem  domini.  SanCÌ3j  quia  dies  tilt 
per  cefi 'ationem ,  utfignum,  ab  aliisdiebus feparatur  Domino ,  offende  mibiinpr<cct'pto 
quarto  pneceptum  aliud.  I{efp.  1.  Sabbatum  quidem  vi  vocis  niì  àliud  lignificati  (]"  ì:n 
ab  opere  ceiTare.  z.Sancìadicebatur  ?  non  tantum  quia  perceftàtionemutfignu .a  ab 
aliisdiebus feparabatur  Domino,  (hd  &  quia  i  Domino feparabatur,  &  fibi  ipfl 
refervabatnr ,  &  quia  voluit  Deus  ut  fanólè  rranfigeretur .     3.  In  prarcepto  q  iir- 


fantUficarent.  Facile  inselli gitur  .  qui 

imprmisillum  diem  odi  (ftd  &  rcJiq;.  ^mDtifanSM 

ficai os  j  (7  porrò  à  r  eli  qua  impuritate  fémWjiì"a> 

prM 


*ap.  III.        Sabbatum nec Sacramentum nec Tj/ptu,        425 

•atcepti;  quemxdmodum  non  eft  proprium  illius  diti,  Etiam  hoc facile  tuteli 'igitur  » 
tandoftid  m  per  ocium  illud  folcane  ó1  publieu  n ,  occafonem  habueruat  ceetus  agendi, 
-indebiti  fé  lfraèlitas  eam  occafonem  negligere  >  qum  Aioqui  obligzrentur ,  prcectfto 
neri*  Dei  ?jr proximi ,  ut  idfacerent  quÀ  n  frequenti  Ti  ne.  Refp.  g.  Verum  cft  ,  non 
Loftiticare  Los  Sabbatum  ,  quiotio  nonutuntur  debito  fine  ;  fed  annullum  alium 
in^eminft.curumfueritSjbbatum  autocium  Sabbati,  qu.ìm  ut  eflet  Ggnum  ?  An- 
>netiam  ,  uc  Deus  publicc  colerecur  *  2.  ,fc  otium  agere  in  fignum  ,feu  ocium 
a&ificare,  fuillttmdiemociiajere,  utappareat  nos  fpiricu  jamfincìitìcatos,  & 
orrò  fancìificandos  effe  ,  mhilhicapparei ,  ipfo  tette»  abbaco  peculiare  ;  quia 
oc  fmgulis  diebus  faciendum  >  ubi  ergo  Sabbatum  hebdomadalc  t  3.  is'on  eia: 
ies  Jaobatioccafìo  tantum  ccetus  celebrandi ,  fVd  erat  Tempus  Solenne propterca 

Ieterminatum ,  utineo  Deuscoleretur  folenniter,  tum  publicc  ,  tum  privatim  , 
ifamiliis&fohtaric:  &  diem  fic  tranfigere  >  eftdicmfancìificaie. 
Ttimavis  finquit porrò  Pag.  48.  )  <//c«?removens  impedimentum  ,  fateor  re- 
M>ven  boepr^cepto  impedimentum  Scdnego  i.neceflariumfuifie ,  ut  prteepto  ocii 
nius  dici  a  veliera  ad  vefperarn  removeretur  impedimentum  publici  cultus  file  congrega, 
onis  ,  ad  auditionem  <sf  mtditationem  verbi  Dei  j  ut  ita  tale  otium  fieret  cultus ,  2.  nibil 
'firemoiens  impedimentum  prcecepto  injuntlum  effe  l  Nam  etiam  injunkìum  juit  oc 'non  , 
f  memoriale  Itberattmis  ex  .-F.gypto  &  ut  recreatio  communi;  à  laboribus  ,  <$  ut  fgnum 
io  cogne  feer.  tur ,  Deum  illos  fanclificare.  3 .  prjtcepto  f pedali  in  decalogo  faltcm  ,  in  - 
ngi  Itcìionemy  meditationem  ,  auditionem  ,  prtdicationem  legis  in  ccttu  \  fed id  officntm 
•0 pendere  à  pracepto  generali ,  amandi  Deum  ex  omnibus  viribus  >  i?  ex  omni  cogita- 
one,  &  amandi proximum.  B^fp.  I.  Licer,  neceffàrium  nqn  fueric,  nt  prcecepto 
cii  unius  diei  à  vefperi  ad  vefperam  removeretur  impedimentum  publici  cultws , 
e  ita  tale  otium  fieret  cultus  ,•  neceflum  tamen  erat ,  utpraecepto  ocii  uuus  diei 
non  dico  àvefperà  ad  vefperam  ,  quia  de  hoc  Tuo  loco  fententiam  noftrarn  propo* 
emus  ;  reaiovereeurimp.-dimentum  cultus  folenms  ,  ut  ita  obfervatìo  illius  diei 
tio  faucìo,  eflètparscultus.  z-  Supponit  omnem  cultumfolennemin  congrc- 
ationeperagi,  &nullumdariculrum  divinum  folennemdonaefticum ,  aut  fofira- 
um.  3.  Nunquamdixerat  Jvbnfonus  ,  nihil  aliud  piascepto  quarto  injuncìum 
prajc-rrernovcnsprohibcns;  fed  ibi  partem  primam  argumenti  fui  ocìavi  , 
robibirSa'b^tumnonedè  typum ,  confi rmabat.  Argumentum  hoc  erat , 
nisconftitu'jnjiis  eft  in  quiete,  ftu  irijuntìì  ctflationej  aut  in  cultu  natu- 
it  inftituto.  Dcin  pergit  ac  probat,  uc  vidimus,  ipfam  quictem  non  clic 
punì.  Non  eft  ergo  iTuòd  nc^et  D  Cocctius ,  quod  nemo  afììrmat.  4.  Nec; 
inftac  injuncìum  fuif:rocium,ut  n.emorialclibcrationiscx  iEgvpto:  conftat  qui- 
:m  %  ut  d;xinius>  Deum,  argun)tntonovo&  motivo,  ab  ìlU  libcratione  n»u 
iato,  fanditìcationem  5:  obf.  rvarionecn  Sabbati  urgere-  fed  ali  ud  non  video, 
-jpfum  ociuru  poQ  I .tborem  dicit  recrcarionem  à  laboribus.  Atquc  it.j  qi 
jungitur otium  ,  injunt»itur  rvcreatip.     6.  Nona^parer  ipfum  ocium  ,   | 

tum  ,  jfijuncìumfuifcut  fignum, quo  co^nofeeretur  ,  Deum  illosfan 

tficare.     7  Quod  penda  àpi  x:rpco  generali  amandi  Deum  Se  proximum  ,  in- 
■gitur etiam  lpecialidr  pto:   nam  prrceptadccalogHpecialiùsman- 

mt,  quod  generalius  e,  tu:  in  illà  Decalogi  fummA:   EtComme-ita- 

resacExpofitoresdw'c:  ì.m  , auditionem,  prasdicaùonem  j&c.refe- 

rtne 


42.6        Sibbatumnec  SacramtntumnecTjpiéstCt.      Lib.  IH 

rune  ad  Sccnndum  clecaìogi  praeceptum  ;  quiafpecìant  ad  cultu»  inRitutum  ,  i 
in  iftoprxccpto  mandatur ,  ut  Lib.  1  V-  probabimus. 

Ille  pori  è.  Id  autem  praceptum  fpecidli^ari ,  five  Mccifere  lim  prétcepti'f pedali: , 
ttt  ti  obedientiam  debeamus  certo  aliquo  tempore  per  occajiomm  datam  >  baEltnus  concedo  » 
ut  >  qui  e  a  occafìone  non  ejfet  ufus ,  effet  in  culpa  negligenti*  &  delctìus  ardoris  aefludii 
conjiituius.  Qutmadmodum  qui  Eleemofynam non  dat ,  ubi  occajìo  ejì  »  non  facit  qi 
oportet.  'Nullibi  tamen  legimus  eos  ,  qui  die  fabóttihon  acccflìjfmt  ad  cactus  ,  lapit 
tosfuifjc,  cjutmadmodunt  legitur ,  qui  Fefìucas  legerot)  lapidatus.  l'ides  exfccutk 
nem  hujus  offìcii  5  utendi  occafìone  t  j ut jìe  commi jjamcharitati &  confcuntU  ,  tum  fo- 
tius  ljratHs ,  tum  Seniorum  ,  tum  jìngulorum.  Praceptum  generale  ejì ,  Coérnendum 
cfieoppoicunuuì  tempus.  Conjàentia  hoc  àitlat ,  occ^feamm  [•lennium  cs/rjentuum 
dari  per  ocium  imperatum  ,resoftthdit ,  cwfcioitia  ditta t.  Hanc  occafionem  in  ffecie  ra- 
pièndara  ejie  rurfus  confeuntia  dicìat*  Ncque  opus  ejì  pilla  Lge.  Ideo  &  in  prteepto  quarto, 
nilAldeeÀredicituri  Nsque  Mofi  >  in  monte  quum  sjìct,  quìcquam  de  eo  ejì  di8um.\ 

B^efp.  Praeceptum  de  fancìirkandoSabbato  ,  dieit  id  tempus  tenete  acp:iscxer- 
Cttiis  ,  ad  Dei  cultum  fpe&antibus ,  tranfige  ìdum  effèneceflanò  ;  quia  tft  lem. 
poris  Solcnnis  determinati  iegstunus  ufus  :  Non  autem  ,  quòd  cccalìoneiftius  odi 
injuoiti  >  officia  generali  pracepto  mandata  >  finr  eo  tempore  pera  gelida.  Hinc 
qui  o  fficia  facra  eo  die  non  prarftat ,  non  modo  negligenti*  &  dclecìus  ardoris  ac  ftu- 
diiréuseft;  (ed  &  <.xpre(tè  violat  praeceptum,  de  (anelo  ocio,  feu  de  (abbaca 
fancìiticandodatum  2,  Simileillud  Eleemofynam  non  dantis  ubi  eli  occaCyÉ 
eftdiiììmile  ^  nam  nufquam  exfiat  pnteeptum  fpcxiale  determinati  temporis  elee- 
mofynamdandi  3  n<fi  mquanfum  tir  pars  cultùs  die  tabbatirtquiiìa3  unàcumaliis 
aàibuspieratis.  5,  Veruni  eft,  roslegere,  lapidatura  tantum  fuiiìe  eum  ,  qui 
feftucaslcgerat  die  (abbati;  non  quòd  alius  nemo  violati  (abbati  rèus  eflet:  nam 
procul  dubio  reus  fuiflèt  hujm  peccaci ,  quifquiseodienon  duplicaret  juge  facrifi- 
cium  :  fed quòd  is palarti declaraverit ,  fé  legem  ipjìm  ipievilTe,  &  conculcarle. 
Non  legimus  morti  addicendos  fuifìc  ,  qui  uxores  fuas  repudiai  unt,  qui  fratrem 
fuam  odio  habuit&c,  An  propterea  (equetur  3  ejufmodi  a&iones  nefarias  >  noi 
fuiflè  viola  tiones  prsecepti  feptimi  &  fexu  *!  An  alius  nemoreus  erit  violar»  legis 
quàm  qui  ita  reus  eft}  ut propterea  morte  ì  Magiftratu  plecìi  mereaturf Laxa  fatis  cft 
hasc  Thcologia.  4.  Concedimus  in  multis  offìcus  tum  pictatis  tum charitaus,  mul- 
tum  commifliim  effe  prudenti»  &  confeientiae ,  quòd  fpectat  occaiìonem  aptam  le- 
ligendam  irla  officia  profondi  ;  fed  obfervationis  Sabbati  alia  eli  ratio ,  Tempus 
illud  fancìi tìcandum  eft ,  &  officia  culrùs  in  eo  prxftandi funt ,  quia  eft  Tempus  là. 
crum  ,  Deodicatum,  &  divino  cultui  appropriatum.  Quare  ,  licer  praceptuin 
Ecneralefit,  coémendum  e(Terpportunum  tempus  ;  &  res  ipfa  oflendat ,  accon 
feientia  dicìct,  occafionem  folennium  conventuum  dan  per  ociumimperatum ,-  ta- 
men,  ratione  prarcepti  fpecìalu  de  tali  tempore  fanti irìcando,  tent-b^ntur  illii^l 
tempus  fancìis  culcus  exercitiis  trai.fìgere  ,  &  tum  conventus  folennes  haber^ ,  tum 
aliapietatis  officia  pi  celiare.  An  quaelopurèpropter  occafionem  ocii  5  co  die  man- 
dati, tenebanturfacrificium  jugeduplicatumofFtrreC  Quis  hoc  dicet  ? 

Infcquentibus  Pag*  50; 51,  ^2  conatu  probaie  ,  nufquatri  iujungi  convocario- 
nemeoetùs,  die  (abbati  >  eòquenihil  aliud  à  ]u^3C!S  requt(ìrus*i ,  quàm  ut  mere 
otiarentur  eo  die*  ac  propterea  vul;  Vf*\p  fr*T1pD  t0"cs  ui'urpatuin ,  lignificare  non 

'  con. 


Cap.  I II.     Sabbatum  nec  SatumMum  nec  Tjput  eft.       4  17 

.  cHixocatiotum  fanBam  >  kàproelamathntm  fanahatis.  Lcvit.  1.3:2.  ficvcrtit/Wr* 
demini ,  quaprccLmabitisfroclamationesfanBitatis.    Juniusawem&TremeUiusCic 
hunc  verlum  vertunt.     SoUnnitattj  Jebov*  ,  ^k/^hj  f/i/V  convocaturi eo:  t  cottvecatio. 
nesfan&as.  Munfierus  fic  ,  Solennitatts  domini  %  quas  locabitis  convocationes  fan&at. 
ì  Vulg.tìéfunt  feris  Domini,  quasvocahtisfanBas.  Ar.monf  Coment  us  Bombii  %  quo* 
\  vocabitis  eos  convocationes JanBitaùs  »  vel  SoUr.nitates  Domini  quas  vocabitis  convoca- 
;  ttonuSanBitatis.  Vetfum  ejufdcm  capitis  li.  fievertit.     Ef  clamatiti: ,  ilio ipfo 
die  1  clamano  fan&icatis  crat  verbis  :  &  verfum  37  fic  1  Hi  flati  dies  Jehova* ,  ^«ox 
tlamabiiis  clamationes  fanBitatis  ad  ojfcrendum  ,  &C.  Iimiw  fic  ver/uro  2i  txponit» 
i  &  convocatiti*  oroncs  eo  ipfo  die,  convocano  fanBa  ejìovobis.   Etvcrfum  37.  fic, 
,  IH*  funi  fdennitates  lebov*.  quibus  convocatiti;  eos ,  convocationes  fancì  a.  hiunfie- 
>  rus  V.  *  1  .  fic    Et  vocabitis  hunc  ipfum  dìem  ,  utfit  vobis  convocatiofan&a.     Et  ver- 
nini 37.  iftx  flint  folemiitatts  Domini  >  quas  vocabitis  convocai ione s  favetas.  Vulg> 
V.*l.   Vocabitis  hunc  diem  cèlibe  rrimum  Atque (arici iffimum*  \cr.  37.  H*/unt  ferite 
Domini ,  <^tt<7J  vocabitis  ccltUrrimas  atque  fanctèjimas.  Ar.  Monr.  Vef.  2 1  •  cdtbrabitis 
»  \ tandem  diem  hunc  —  co?nocatio fanBitatis  erti  vobss:Sc  W ti [.^7. quas  Vocabitis  convoca- 
j  ;  </W/.  Et  Buxtorfius iPagnhius  ac  Mercerus  vertum  alia  verba  ^f*7p  ìOpD  convoca- 
A:\tioiiem  fanti itati s  vcl  fanBam  3  ut  videic  eftin  eorum  lexicis  3    2?f/g<e$CpHg[)C 
1   t  (aUÌCU  tOCpiriQC  /  fanBam  convocationem.     Jlle  folo  hoc  nititur  fondamento, 
k\  quòdpixcoiìioinaiccrctur  Sabbatum  &  reliqua  fefta.  Sedunde  c©nftabic  unum  & 
'  1  idem  feftum  faepius  quàm  Temei  preconio  indici?  Iegimus  tamen  plures  iuifiè  unius 
'  ac  cjufdem  letti  convocationes  fancìas,  feudies  foiennes  fic  difros ,  ut  liquet  ex 
Exod  12.  primus  dies  felli  azymorum,  erat  £Hp  tOpD  V.  16.  ita&diesfep. 

I  timus  :  vide  &  Levit.  23:  ver/.?,  8    Num.  2g;  i-ir/.  18,  2?.  Sic  in  feftotaberna- 

Ìkulorum  »  primus&  ocìavus  dies  erant  convocationes fancìae  Lezit.  2y.  3 5-, ^6- 
Htcprofttrca  (inquit  Pag,  j2)    inculco,  ut  ojìcndam ,    neque  in  decalogo ,  neque 
I  diibi,  cent  non  Leviczg.  eìie  determinationem  temporis  quod  Deus  meditatiom, 
aedificacioni ,  celebrationi  norninisfui  velit  impeadi ,  hoc  enim  ita  firn pliciter  dictum  » 
T\  nifi  addaturhhttt)  inimicum  pittati  reiera  erit.     ì\cfp.   Nemo  uà   unquam  loquu- 

II  rus  eft,  dedererminatione  temporis  S^Iennis  ad  Deum  colendum  ,   ac  fi  efiec 
.  '  Itiicìa  >  Se  exclufiva  :  fed  fufliccre  dicimus ,  fi  fit  ftrida&  conclufiva  >  ut  fupra  ex- 

plicatum  eft  Lib  1 1.  Cip.  IX. 

Pergic.  Quòd  fi  dtcalogus  nonfacit  memionemeonvocandicatus  ,  quomcdoP  jfumus 
•  |  dicere  in  decalogo  deftniri ,  quotics  debeamus  convenire  j  aut  quant  aparte  ttmpotis  d<be.i* 
mus cedificatiuni nos~ìr*i$ aiioruinoferam darei  Refp.  Nemo  >  quantum  novi  5  di- 
cet  in  decalogo  dehimi ,  quoties  debeamus  convenire:  deficit  tamen  quasuam'tcm- 
poris  portionem  fimuN  ac  totics  recurrcntem  >  debeamus  (blenni  Dei  cultui,  Se 
noftrx  ac  aliorum  aedificationi,  f-.eciali  modo  conCecrare ,  &:  piis  exercitiis  tran- 
figere. 

Pag:  $ 5.  Scc.  Sabbatum  eflc  Sacramentum  rei  furuiu-  probare  adlaboiat,  co 
1  quòdfaneìiticatioillacujuserat  fignum  ,  Exod.$i  ftK^ecklo  lucri tres  futura. 
Unde  ftquitur ,  Judajos  tum  temporis  Partici}  es  non  luifichujus  rareìificationis. 
Sed fan&ificationem  Creatura  intelligcntis  dupliccm  dicitclìc,  unamj  qui  crea- 
turam  integrano  fanAi ficac,  Cujusfolùm  Anecliclecìiparticipesfuut  .•  Aliam,qua 
peccato  rem  liberat  Deus  *  rcatu,  3c  regno  &  lucìa  peccati  ,  quque  compleaiti^r 

F  fi  redemptio- 


.jiS         SàbbatuW  ntcSacrmentumnecT/pm*         Lib,  III. 

redemptiortcm,regenerationem>  juftificationcm  >  glorificationem.    Sed  mira  eft     ; 

hxcfanetiftcatioms  diftributió,  quae  noaeft  infpecies  ,  fed  in  gradus   diverto*,  ' 
£tnonfatisdiftinèìè  de  fanftificatione  loquitur ,  qui  eam  nondiftinguità  juftifi.    é 
catione  ;  fen  5  qui  facit  julttfieationeoi  &  glorirìcationem  e(Te  fan&ificationis.   ì 
parees.     Sed  hismiiììs  ,   fan&iflcatio  vel  eh  Relativa  vdl{calis.  Illa,  qua  quis    I 
vel  quid  Deopeculiar  iter  feparatur;  ita  Ifraelit*  fancìificabantut  omnes  ,   ita  Sa-    | 
ccrdotes  &  Levitse  modo  fpecialion  .    Hac  eft  perfora  fpiritualis  renovatio ,  hìc    j 
imperfetta ,  tandem  in  ccelis  perficienda  ;  &  difTert  à  juftificitione ,  ut  norunt  orni- 
ne*, qui  locos  communes  orthodoxos  vel  à  limine  falutarunt.     Utcunque  hoc 
clarUneft,  populum  Deifub  V.  T.  habuùTc  tantum  fi^num   &  Sacramentur» 
Redemptionis  3  Regenerarionis,  [uftificacionis  8c  Gloriricationis,  quse  erant  futurse, 
&  non  ipfa  beneficia  lignificata ,  fi  vera  fit  hsec  dottrina. 

Audiamus  fequentia.  Quod  autem  (  inquit  )  fan&ificatio  quidam  fit  redcmfth^ 
facile  concedei  j  qui  novit  null.im  dari  B^generMìonem  (?  luftificationem  abfqtu  facripcio 
non  pecudum  ,  [ed  Ufo  quod  revera  eft  turi*  iv»M*t  tquique  legerit  Ep/ftolam  ad  Hebraos9 
inquaùn&ificKio  f<epe  redemptionem  compkctirur,u!  Heb.  1:  verf.  11,9,  13,  14315, 
io;  io»  14,  Z9-  ksfp*  Nemo  negat  Sin&ifkanonem  efl*e  Redemptionem  à  tyran. 
Bidè  peccati inhabirantis.Novimusetiamnuliam  dari  vel  Regenerarionem  vel  Ju- 
ftificitionem  ,  nifi  m  Chrifto  ,  perac  propcer  Chriftum  ,  Chriftique  facrificium, 
vel  oflkrendum  vel  tandem  oblatum.     Quid  hinc  fequetur  ? 

Siighur  (  inquit  Pag.  57.  )  ndemptio  eft  fanttificatio  quidam  >  imo  omni;  fatti 
ctificatioaisfonsy  imo  faveti 'f icario  ^r  èfo^ìì»  >  non  po': eft  dubitar  1  camper  totum  tem* 
pmVeteris  Teftamentijwjfeinter  futura.  f{efp,  Redempcioquidem  a Aualisà  do- 
minio &  tirannide  peccati  i  eft  fanftificacio.  Etredemptio  Chrifti  fonseft  ac 
caufa  meritoria  noftraefan&ificationis,  ubitamen  legimus  Chrifti  redemptionem 
dici  fanttificationem  ?  Quòda&ualis  Chrifti  mors,  &  pretii  perlolutio ,  fueritper 
totum  tempus  V»  T.  inter  futura  >  nemonegabit.  Atquòd  ideo  nemo  .  per  to- 
tum Tempus  V.  T.  fueritj  vi illius predi perfol vendi,  a&ù^&àrearuj&à  pò- 
teftate  ac  labe  peccati  redemptus  ac  Uberatus ,  adeoquefanftirìcacus  >  facebitur  ne- 
no  orthodoxus:  Nechinc  fequkur  fancìificationem  illara,  cujus  fignum  fuerae 
Sabbatum ,  toto  ilio  V.T. tempore,  fuifle ìnter futura. 

Hocprobat  pag.  58.fic.  DicoigiturfanQificationem,  dequÀloquiturDem  Exod. 
31:  13,.  fuijje  futuram  ,  quia  fajiBificath  ìlla ,  quaeffet  caufa  regenerat$mis ,  juftifi' 
c-ithnis y gìorificattonis %  tumnon  exlitit*  Uefp.  infirma  fequela;  quia  Chrifti  re<- 
demprio  ,  quae  eft  caufa  meritoria  regeneraxionis>  &c.  nufquamdicitur  fan&itìca- 
tio;  multo minus  dickurillafao&ificatio,  dequaloqui:ur  Deus.  Exod.  $r:  13. 

Persie  tamen  ibide m  Acceda  (inquit)  quod Ezechiel  eam  explicatper  oppojìtum  9 
qmd  ilio  tempore fuit  Verf  26  Et  impuro s  declarabam  illos  cum  do.ìis  fuis.  Sinedw 
k'QSznàtàcMioabJolutèdiBicftoppofìtailliìyfòZ)  accufationi,  ^/declaratiom  im.. 
puriratis  ,  qua  tum  adhuc  fieri  poterat ,  &  paullopoftfafta  eft.  Bjfp.  Adrokri  pò-' 
t.fthicoppofitioaliquiex^licaciva:  Sed  quaré  legit  ^QHJ^^  impuros  dtclara- 
bam  illos  ?  Verbum  KD2  nunquam  figniìicar  impurum  declarar*  ,  fed  impurnm 
effe,  tmpurumfacere ,  impurare  ,&  limile.  Et  quia  hasc  impuritas  >  quae  erat  juf- 
ui  n  Dei  judiciuna  ,  tum  locum  habuit ,  quidni  &  ianftirìcatio  ti  oppofiu  f  Ac 
jum  non  eflèt  famSifìcatie  inter  res  fmuras  ponenda ,  uti  conftat» 

Iterum 


Cap.  111.      Sabbatum  nec  Sacramtntm  nec  Tjptts.         429 

i     Jfrrw»  dico,   (inquit)  Deus  decalogum  dans  ,  dedit  fignum  ut  cognofceretur ' 

quod  ipfe  fanftifìcaret  eos.     Mox  impuros  eos  declaravit.  Si  jam  ejfmt  fanBtfitAt* 

ta  JanBificattont ,  de  qua  loquitur  >  non potuijfent panilo  poft  impuri  declarari  cum  denti 

fuis.     NamfanBi ficai  io  omnem  aCcufationem  vel  declarationem  impuritatis  escluda. 

Kefp»  Qu*  eranc  fancìirìcati  fancìificationc  relativa  poflènt  paullo  poft  impurari  cum 

donisfuis,  fine  allo  abfurdo.     NamIfraelit*et?amfefeidololatri;i  pollucotes  ,  Se 

i  Deodeficientes ,  dicebantur  Deipopulus  :  Imo,  qui  funt  fafl&ificati  fcncìifkatic» 

;  ne  reali  poflunt  etiam  iefe  polluere ,  ut  Aavoncm  fccilfenovimus.  Falfumcrgó  cft, 

fancìirìcationem  noftram  ,  qua:  imperfetta  eft  ,  excludere  omnem  ^ccuiauonem  » 

I  &  declarationem  impuritatis.     Veruni  tauuneft,  Redcmptioncm  Chrifti ,  (quam 

t  novi eum  intelligere per fanctificationem)  toliere  accufationero  omnem.  Sed quid 

•  hoc  ad  r ho m bum  ì 

At  ille  non  vulc  hic  per  imparare ,  intelligere  ,  moribus  corruptis  tradere  ,  lieti 
)  Judaeiitacenfeant&  Commentatores  \  (ed  moie  (uo  allcgorizat,  dicens  pag.  59. 
(  Deus  traduxit  ad  fé  primogenita,  fed  ea  cum  Uzitiscotnmutaviti  fftotum  Ifvatlem  ab 
i  altari i? mìni flerio  tabernacuU re jecit.  Hoctionerat  fancìificare ,  fed  impuros  dzch* 
i  rare.  Sed  expecìanda  trat  [aneti ficat  io  etiam  ah  ili  a  accu  fattone  impuritatis.  Refp. 
f  Ergo  expecìanda  eratfan&ifìcaciofubEuangeiio,  qua  ad  altare  &  minifterium  ai* 
I  mittendifunt  omnesomninofideles.  Ergo,  quando'  Deus  Lcvitasielegit,  Jfrté*. 
I  litas  punivit,  proptereaquòdcontraipfuraKbeliarint,  &c.  Vcrf.  21.  &  eos  hoc 
j  faciendo  dtfolavit  V.  25.  Atque  ita  non  modo  cum  ventate ,  fed  &  feewn  pugnare 
facittexeum  hsec  chymerica  gioirà. 

Qaserit ,  tamen.  Nonvebementercuperes  tibi probari  Ifraèìitas  jufios  effe  exfectart 
f aneti ficat'umem per fanguinem  Cbrifti  ?  ty  interim  omnes  ^Ju&rpìss  #  iAar/utrj  nihil 
(uijfe  nifi  accufationes  impuritatis  ?  Nani  effe  in  eoftatn  ,  in  quo  requiritur  lytron  ,  cisra 
quod  non  datur  remiffio  er  vita  /eterna ,  quod  needum  datum  fu  ad  purificai  ioyiem  pecca» 
forum,  hoc  ut ique  eft  impurumef  e.  Hjfp.  Fate  mu  r  jufies  fuute  lira  eli  t3s ,  fancti 
ncaticnemexfpcftare  per fangumcm  Chrifti.  Veiùmanhincfequetur,  quia  non- 
dum  ad ù  efrufus  fuerat  Chrifti  fangois  ,  neminem  aftù  vi  ìllius  fanguicis  tandem 
iffundendi ,  Se  per  fidem  applicati ,  fanctificatum  f ub  V.  T.  fuiflè  i  2.  Novimus 
corum  n?J»&e'n*s  O1  ix*<ru*s  per  fé  confi  Jcratos ,  &  line  relatione  ad  Chriftum  , 
quem  prxtigurabanc,  f  uifle  pocihs  accufationes  impuntarli;  -,  relative  tamen  confi, 
deratos ,  acritè  ufurpatos,  ad  Chriftumejufque  unicum  lytron  duxifTe;  &  fideles 
perfidem  in  Melììam  venturum ,  ac  typis  ìllis  adumbraium  >  vere  fancìificatos 
faiflè credi mus,  quicquiddicantalii.  a.  Qui  funt in eo  ltatu  ,  m  quo  requiritur 
Ivtron  vel  perfolvendum  ,  vel  perfolutum  ,  impuri  funt.  At  impuri  non  dicendi 
funt. qui  funt  vere  fancìifieati  per  tidem  in  Iytrou  perfolvendum:  magis  quam  illi  qui 
fanctificati  funt  per  fidem  in  lytron  perfolutum  :  Sine  quidem  lytio  acceptaio  £  vel 
perfol  vendo  vcl  perfoluto,  non  datur  »peccator;bus  reraillio  Se  vita  seterna.  A^t 
line  lytro  adì uperfoluto,  quando  acceptatur ,  &  rìde  applicatur,  datur  &  remiifio, 
'rena. 
Pag.él.  Quamvis  igitur  ('inquit)  vettres  babuerunt facramtma grati*  ,  (srpigws 
civitatis  coelejìis ,  tsf  perfidem  jufiifuerint  corim  Dco  >  V  posi  mortem  in  gloriarti  intro- 
dueti  fini;  tamen  quia  jutìiùì  nondum) bit  adducta  ,  non  ut  jujV  tgerunt  interra ,  fed  ut 
injufii ,  quorum  peccata  diiìimuhrentur  ,  nuique  tolerarentur  ,  GT  in  bdc  vira  non 
haìniermt  eos  fructus  jujìijicationrt  >  qui  in  Cirri (ium  mortuum  <?  rtfufcitatum  cndunt. 

Fff2  Hf/f. 


43  o         Sabbatum  nec  Sactmentum  nec  Tpput.      Lib.  1 1 1. 

K'fp-  QniperfidemjuftifuenintcoramDeo»  ut juftificatiegerunt interri,  &non 
ut  ìnjuftì  ;  nam  qui  jufti  funt ,  quatenus  tales  »  non  funt  ir.  jufti.  %.  Si  eorum  pec-  I 
cata  tantum  erant  diifimulata ,  quomodo  jufti  fuerunt  corani  Deo,  Se  quomodo  | 
juftificati  pacem  habuerunt  cum  Deof  $.  Quinam  funt  illi  fru&us  /uttificatio.  | 
nis  >  quos  non  habuerunt  fideles  olim  t*  Novi  uberiores  nunc proimflos  eflè  fruc*  I 
tus,  quoadgradus:  fedhase  controverfia  fuGùs  à  celeberrimo  D.  Vottio  3c  da-  I 
ri(T.  t\eyffeno  tramata  eft;  eamergo  miao,  quia  non  cft  hujus  loci  de  eà  multa  di-  I 
cere. 

Quid  quaefo  hasc  ad  propofirum  faciunt*  Dicit  Pag.  62.  Hinc  pojfe  cognofei ,  I 
fanétificacionem  abfdutt  dictam  i nter futura fui 'JJ e,  &  in  Novo  Tefiamento  dari  quii- 
tcm.  }\efp.  Sanfttfieacionem  non  polTumusdicere  inter  futura  fuiffci  nifi  conce, 
damus  rideles  olim  non  fuifle fan&ificacos  ,  &  fide  in  Chriftum  venturum  punfL 
catos;  quod  concedere  non  poflumus,  nifi  fimul  afferamus ,  poft  mortem  in  già. 
riarnnoiìtuifleeosiutrodu&os.  z.  In  Novo  quidem  Teftamemo,  daturquies; 
fed  &  datam  fuifle  rtdelibus  olim  in  Chrifto  ac  per  Chriftum  veniturum ,  fide  appli- 
catami >  quietem,  aflerimus. 

In  fequentibus,  ex  voce  illa  Sahbatìfmi  Hcbr.q:?  probare conatur , fabbatum  fuifle 
typum.  Audiamus  quomodo.  Quando  (inquit)  .Apoftolus  dici*  ,  hoc ,  quod  pò* 
pulo  Dàreliquum  trai  ,  quodque  eum  manebat  >  quod  à  Pfalmo  j>c.  praenunciatum  eft , 
eft  TxSliTtTuos ,  <?  eft  ali  us  <mlìp*ltrM9s  tum  à  requie  in  terra  Canaan  inventa ,  tum  a 
jabbazo  in  eadem  celebrato  ?  Nonne  videtur  tibi  vociferar!  Davidem  &  omnem  populum 
Dei ,  eum  rxfi/SxTtruh  non  afjecutum  efte  in  vitjfuj ,  £S  eum  ftatim  per  f idem  in  Chrif* 
tum  refufeitatum  ex  mortuis  obtineri  ;  &  >  à  jud*is  immorigeris  non  obtineri  }  <Sr  eum 
effe  liberationem  ac  quietem  ab  omni  quod  imperfectum  trai,  i\efp.  Uno  verbo  fàtisfieri 
poteft  his  omnibus,  nempe>  quòd  Sabbatifmm  ille  ,  de  quo  Apoftolus  Hebr.  4;  9, 
non  fit  purus  putus  ftatus  aliquis  fub  N.  T.  fed  &  quiescoeleftis ,  quae  populo  Der 
reliqtia  erat ,  curaque  manebat ,  quaeàprophetiP/4Ì.9e.pra?nunciara  erat;  quo- 
que à  requie  in  terra  Canaan  inventa,  &  àfabbaco  in  eadem  celebrato  ,  acàpri- 
mordiis mundi inftituto  diftincìa eft;  quamquenec  David ,  nec  ullus  in  hlc  viti 
aflecutus  eft  ;  &  ad  quam  jus  obtinetur  per  fìdem  in  Chriftum ,  five  refufeitatum  / 
(5  ve  refufeitandum ,  &  quae  ab  immorigeris ,  il  ve  Judaeis  ,  five  Gentibus  non  obti- 
netur ;  qusequedemqueeftliberatioabomnì  quod  imperfe&um  crac.  Etcontex- 
tus  hoc  abundè  confirmat  ;  Namque  hàc  requie  excluduntur  infideles  omnes  8c 
foli  infideles  Heb.  3:  11,  12,16,  17,18,19.  Hasc  requies  fpeciali  cura,  fol- 
licitudine  ac  Zelo  acquirenda  eft.  Heb.$:  12, 1^.  &  4:  1,11.  Eft  premium 
perfeverantia:  in  fide  ac  obedientiae.  Heb.  $:  6, 1^.  &  4:  i,  $.  Et  propria  fide* 
libus  ac  filiis  Dei.  Heb  4;  3 . 6.  &  1 :  12, 16, 18,  1 9. 

Verùmaddit  Pag.6j.  Et  quare  prò  quiete  **tf*7trtùt  dicit  >  fi  non  voluti  indi- 
fare ,  Sabbatum  hujus  quietis  umbram  fuijfe  i  Quemadmodum  ,  quum  Chriftum  vocat 
Pafcha  Noftrum  ;  quumnos  vocat  mumph  >  quHmvitammflram  vocat  i^rì»,  qwm 
Chrifium  agnum  <ST  altare  <sr  facerdocem  appellat  feriptura*  offendili*  ntmmatfft 
timor arum>  I{efp.  Quid  fi  concedamus  Sabbatum  fuifle  umbram  illius  quietis ,  qusr 
r*$fl*rirtè*t  vocatur  ;  an  prop cerea  ent  typus^  fed  demus  dici  etiampofle  rypumv 
coeli ,  an  talis  erittypus ,  qui  locum  nullum  habebit  fub  N.  T  *  %>  Ccelum  ipfum 
dicitur  Paradyfus  :    Anergp  Paradifusi  in  quo  collocasuserat  ^Aiamm  >  typus 

flacuii 


Cap.  III.     Sabbatum  nec  Sacramintum  nec  Tjpus  eft.        4}  1 

.  ftatu  i  <  V.  T.  proprius  dicendus  crit  ?  3 .  Quando  fcripcuranos  vocat  «ip-t/*;-.  An 
:  bine  fequetur circumciGonem  fuifle  cypum  aoftri t  4.  Quando ,  ot  ille  vulc  ,  vi- 
I tara  noltram  vocat  %»^rh\  An  propterea  eraru fella  judaica  nolìrse  yuz ty pi  1  Quis 
1  non  videt  quàm  diiuta  fine  hae€  omnia  * 

Cxtera  qua:  addic  non  fune  confi  Jcrationc  ulli  digna  :  Nani  quando  dici:  con- 
{  ftareinPropheti,  per  Sabbatum  intelligi,  farcem  aheubi ,  tempus  N.T.  ut  tem- 
pus  quieta  à  fcr/itute.  Nonoftendit,  quo  in  loco  Sabbati  vox  hoc  Cgoificet  :  Lu- 
1  bens  fatt-or  ,  Prophecara  Efaram  Cap.  LVI.  &  L'VIII.  loqui  de  temporibus 
<  Novi  Teftamenti.  Ac  quòd  vox  Sabbati  hoc  tempus  defìgnet  >  probatum  non 
I  video:  iMajorecumprobabilitateaiTeri  poteft  ,  per  gabbata  in  iftis  Prophetiis 
\  inceilìgi  Solennia  tempora  N.T.  Et  ex  co  bene  probari  poteft,  ut  fupra  oftenfum 
Leftì  Lib.  I  I.  Cap.  XVII.  omne  tempus  fub  Evangelio  non  eflcarquale?  fed 
I  dari etiam  fub  N.T.  folennitacesinftitutasfan&cobfervandas. 

Dicet  porrò aliquis ,  Annon  erat  fimilitudo  quaedam  ,  inter  iftamquietem  ex* 
p  ternam  Sabbati  mofaici  ,  &  quietem  Eu3ngeiicam  ì  Et  annon  folent  noftri  ex 
Ì  Sabbatis  &  Noviluniis ,  quorum  mencio  Efa.  66,  analogica  inferre  Dei  cultura 
fub  N.T.  Uff/f.  Non omnis fimilitudo facit typum ,  aucSacramentum.  Eft qui- 
dam fimilitudo  inter  primam  mundi  creationem  ,  &  ejus  per  Chriftum  reftauratio- 
nem;  nam&  haec  reftauratio  dicitur  nova  creatio  :  non  tamen  inde  fequitur» 
primam  omnium  creationem  typuna  fui(Te  reftaurationis  omnium  per  Chriftum. 
%.  LicetfoleantnonnunquamProphetaecultum&  folennitaces  CubMefJì*  populo 
Ifraelitico  exponere ,  per  terminos  tum  optimè  notos ,  non autem  per  proprios ,  ut 
potè  populo  Dei ,  quera  tuncalloquebantur  Propherar ,  ignotos;  nequaqaamca- 
mtn  hirjc fequicur  »  ifta  >  quorum  propriis  ufi  funt  nominibus ,  typos fuifle  ìftarum 
rerum  ,  quas  praedicebanc  futuras  :  Alioquin  dicendum  9  facritìcia  typos 
ruifle»  non  unius  Chnfti  facriflcii  j  fed  cuhùs  Euangelici  :  Nam*  hujufmodi 
termini*  utitur  Prophctalì^c/^quando  de  ftatu  Euangelico  loquitur  Cap,  XLVI. 
&  alibi. 

Jnft.  Cut  ergo,  inquies  >  non  poffunt  Sabbaca  hebdonwdaliaaBquèefletypi-j 
ac  funt  alia  Sabbaca  »  quz  eranc  umbre  rerum  futurarum  ?  J^/p.  Quia  Sabbatum 
hebdomadale  inftitutum  erac  ante  lapfum  :  Hoc  de  reliquis  dicinequit.  Aliis 
ctiain  modis  clarè  fttis  diftinguitur  hoc  Sabbatum  a  caeteris  ;  propterea  nempe, 
quid,  illud  inter reliquas  «ternas  Dei legesàDeoipfo in  Monte  Sinai  erat  pro- 
damatum  ,  tabulis  etiam  lapideis  Dei  ipfius  digito  infculptum  5  &  in  arca  referva* 
tum:  Hxc  autem  de  caeteris  dici  nequeunt.  Etpraeterea,  quòd  nitarur  rationc 
univerfo generi humano  communi;  Reliqua  autem  rationc  nitantur  ipfis  Judaeis 
magis peculiari.  Dicumor  tamen  omnia  in  communi  effe  (igni,  co  quòd  Sabba» 
tum  etiam  bocce  htbdomadaleanncxa  quaedam  habuerit  >  ifti  oeconomix  propria  > 
quorum  refpecìu  >  jara  inter  umbras  cacteras  evanefeie ,  hoc  eft ,  annexa  dia ,  quo- 
rum refpe&u.  cum  caeteris  umbris  numeratur  >  jam  abrogata  funt.  Hinc  Iiquctj 
quicquid  dicane  Adverfarii  ,  omnia  ifta  Sabbaxa  non  eflcorani  modo  atqualia» 


Fffi  CAP. 


43^     S^batumnonprimòinftitutuminJ/^/.        Libt  li: 
CAP      IV. 

Sabbatum  non  fuit  primo  inftitutum  in 
Monte  Sitai, 

PAueis  hìs  de  nomine  &  Natura  Sabbati  prsemiftìs  >  duo  nobis  rettane  praecii 
iuquiretjda&  confirmanda.  Primum  tft  ,  Quando  aut  quo  tempore prim&iaL,, 
ttirum  fuerit  Sabbatum  t  Alterum  eft ,  Utrum  mandacum  de  Sabbaro  tic  rnirum  pa 
tumCeremoniale,  &  nunc  abrogatum  ;  an  Vero  Morale  fit ,  omnes  in  omm  fé- 
culo  obiigans  * 

Quodad  piimum  attinet.  Sabbati,  nempe,  Originem;  licer  omnes  conce- 
dane, Deum  unicum  fuiflèejus  authorem  &  inftitutorem  ;  feu  Sabbatum  à  Deo 
iolo  originem  ducere  ;  dubitaturtamen,  quando  priraùruid  k  Deo  inftitutum  fue. 
rit,  Et  quoad  hoc  in  variasabeunt  tum  Judau,  tum  Chriitianì ,  fentenrias.  Qui- 
dam enim  volunt  inftitutum  fuille  Sabbatum  antelapfum  >inftatu  innocentiae:  Alti 
autem  poli  lapfum  inftitutum  fuifle  contendunt.  Qlù  dicunt  poft  lapfum  inftirutura 
fuiflè,  eorum  non  una  eft  ier.tentia  ;  Nani  alirdicunt  inftitutum  fui  (Te  primo  im. 
mediate  poft  lapfum;  alii  non  ante  ftationem  Ifraelirarum  io  Mara.  Quidam, 
quando  caftrametati  fune  m  deferto  Sin,  quando  depluebat  manna»  Exod.  16.  Non- 
nulli volunt  primo  inftitutum  fuiTe  in  monte  Sinai  %  ubilexpromulgabatur.  Kos- 
quatuorhasfoitentiaspaucisexaminabimus,  ac  tandem  inftitutum  fuiffe  Sabba- 
tum ante  lapfum  oftendemus  ,  &  ,  quid  in  comrarium  affari  foleat  >videbi- 
mus. 

Quodadpoftremamhancfententiam,  quòdfcil.  in  monte  Sinai,  prima  fuerit 
Sabbati  inftitutio  ,  attinet,  eam  ex  Adverfariis  pauciffimi  defendunt.  Prtdeauxquu 
dem  in Tracìatu  de  Sabbato  §  3.  Poftqusedaradeinftitutionisfabbati  primordio, 
hxc  ha be t ? S abbati igìtur injìhutio reEìc figìtur in quartodecalogi mandato. 

Sed  facil è  eft  hanc confurare  fententiam  :  Namque 

1.  Pari  jure  hoc  dici  polììt  de  alìis  Decalogi  prasceptis  >quòdnempe  tum  pri- 
mum mandata  fuerint  :  Nam  omnium  prìvilegiorum ,  qua?  alia  Decalogi  mandata» 
ex  ifU  promulgatioue ,  participabant  ,  particepsetìameratpraeceptum  Quar* 
tum:  nulla apparet,  in  ipiì  promulgatane  diftincìio  ,  alia  inter  &  hoc  prseccp-. 
tum. 

2.  Manifeflumeft,  ante  ftationem  hanc  populi  Ifraelitici  apud  Montem  Sinai, 
©biervatum  fuifle  Sabbatum ,  nempe  Exod.  16:  ver/.  2Z.  Ergo  tum  primum  non 
potuit  Sabbati  obfervatio  inftitui  ,  quando  promulgabatur  ex  monte  Sinai  le* 
moralis:  alìoquin  dicendum  ,  nullo  jure  obfervatumprius  fuifle  Sabbatum,  cu/us 
tamen  contrarium  ex  textu  liquet. 

3.  Imo mentio fit  Exod.  16: i$>  inftitutionis  divina;,  llludefi,  inquit  Mofiifft 
ftod edixit  Jehova>  quies ,  Sabbatum  fanftum  Jehoxa cras»  Non quòd  tum  primum 
mftiruta  fuerit  Sabbati  obfervatio,  ut  poftea  manifeftum  faciemus;  fed  quòd," 
juxtalegem  Dei,  Sabbatum etiam  tunc  fanftè  obfervandum  fuerit.     Non  potuit 
ergo  prigjkò inftitui ,  cum  populus  caftrametatus  fuerat  apud  montem  Sinai. 

4.  Ipfum 


Cap.  IV-     Sabbatum  non  primo  inftitutum  in  Sinai.     4.33 

4.  Ipfum  Qjartum  Decalogi  Praeceptum  hocclarè  fupponit;     Namquand» 

.  nandatumficproponitur,  Incordare  dieì  Sahbati ,  ut  fanRifices  illuni  ,  conftac  non 

?  3i<n  primo  inftitutum  fuifle  Stbbatum  ,  fed  prius  conftitucum  fuifle,   &  jam  fere 

>  ndefuetudinem  abiiflef  ideovoluit  Deus ,  ut  curarti  fingularemadhiberentinhàc 

I  e,  &  ut  poftea  liane  non traderent oblivioni  initirurionem  ,  quemadmodum  prius 

•eceranr.  Ipfc  Heylyiuts  adverfarius  in  Htftoria  Sabbati    Part.  i.  Caf>.  4,  P*g.  65. 

ipertc  hoc  fatecur  ;    imo  arT.rit  ,  quod  proculdubio  hàc  de  enifi  ,  (  quòd  fcU. 

^  jraxin  Sibbaci  tam  facile  oblivioni  traduterint,)praetixum  ile  pr^cepto  hocw- 

mento. 

Ho:  tamen  non  arridet  Primerofio.  Nam  in  libello  fefabb.ttopart,  z.  Cap.  7.  pag. 

14$.  Dicithanc  formularti  ,  nonfemperindigitarercipnus  n^ta?  &  obfcrvatae  in- 

I  un&ione.n  ;   fedfaspius  hoc  tane  un  infinuare  ,  quòd  velie  legiflator,  ut  exactè 

ronfiderenc  ,  diligeater  verfent  niente ,  &  fideliter  pr^eftent  quod  jam  injungic- 

t  V'erù  n  quod  hzc  formula  loquendi  dare  exponat,  mentera  legiflitoris  effe,  uc 

ubdidperpendant  ,  ac  animo  verfent  quod  injungitur  $  &omnicuràacdiligen- 

?  iàobfequiam  fideliter  praeftent  rei  mandata?  >  facile  concedimus  ;  fed  ,  quòd  non 

.  efpiciat  tempus  prasteritura,  ac  indicci  ìnfuper,  rem  Q;  injuncìam  prius  etian* 

•  niandatam fuifle,  nulla fuadet ratio. 

Objicit  illjd  Exod.  13:;.  ubid;citA4o/V/popuio  »  Memenrote  diei  hujus  &c. 

,  2j<){  re/pici t  tempus  futw um  ,  ac  hoc  dicto  ,  fignificavit  Mofes  fé  velie  ut  in  memori am 

»  "emper revocent ,  id  quod  nunc  &  non  prius  experti fàerWtt.     Rc'p.  Volui:  quidem 

Ho/est   ut  memoria  tenerent,  quà.n  admirabilKc:  eflènt  e:<  ALgypto  liberati, 

te  propterea  voluit  ut  illius  dici  Ugnati  recordareatur  :  Sed  alia  eft  ratio  diei ,  in  quo 

iorabilequidacmirandum  praefticerit  Deus:  Namfic  communiter  loquimur ,;«*. 

tntntote  bu;us  diei:  Alia autem  ratio  infticutiouis  fpiritualicerobfervandae.    Quando 

pVimùm  loquutus  fusrat  Mofes  de  Pafcbate  ,  hàc  occafìone  inftituto  ,  non  tft  ijc 

l'è  n  aggreftus,  Mementote  PafcLitis ,  ut  Uhm  diem  obfervetis ,  &c,    fed  clarius  fc 

>  :xpIicariùsremomn*-mexponit,  quii  eratres  nova,  ac  inftitutum  awtea  nunquarn 

■uaitjrw. 

P*rgi:  ìbid.  SìcCbriflus  (indutt)  ìnflituit  facrameixum  Euchtriftia*  }dicms  hoc  fa 

ice  in  meimemoriam  1  idett,  ipfmsmortis  1  Cor.  11:  24»25,  z6.  Licetnonan- 

infequentem  mortuusfit,     B^fp.  Non  dixerat  Chnftus,  ut  tunc  hoc  facceor, 

>1  iod  '"aciebant ,  m  memorata  mouis  :     Sed  ut  peft?a  tum  iJIi ,  rum  ahi  ora» 

-   isdifcipulihoc  faterent  in  roeraoriam  iplius  morus.     Verùnij  quii  hoc  ad 

tiopofitum  ?   An  iia  liane  infjitucioriem  obfer.vandam  injungit  Chriftus 

us  obferyationcm  Sabbici  in  decalogo  J    An  (ic  loqu^ur  Chuilu^ ,  rm 
\us  inftitutionts ,  ut  eam  in  morti  s  me  a  memori  Am  obftn  • 
Dicitponò  Deut.}.  "jcrf.ii.  fimplicitcr  ma:idatum  fi  e  proponi  >ob[crvA  diem 
6       ti,  Gne  iWomemento.  Quod  veriUimum  ;    fed  nihil  ad  rem,  quia  iliit  fuit 
tau:ùm  repetitio  Iegis  :    qiiando  autem  Icx  piius  promulgabatur  ,  a'. ter  loquu- 
tum  fuilTc  Dcum  novimus  ;  &  hoc  fcmel  nobis  explicatum  efTefutìcit. 

Dcr>iquc  dicit ,  Qi'  alti  .tliquad  ,  tali  tempore  ut  uro  ,    ordinarie  &  te* 

gal  te  j>}\r!}.i>ìdum  itijiv.git  .  tris,   in  qua 

mtequam  ventai  Non  nego* >  liane  voce m, 

Sùbiti)  &c.  hoc  tiiiiinudigiufc  ;  Sed  poriò dico,  dinotare tt.ain 


434     Sabbatum  non  primo  ioftitutumiaAfatf.      Lib.  III. 

aunc  noti  prime fieri u  lem  icfUuicioaeiii }  fed  Sabbati  >  tanquam  rei  prius  noci, 

memionem  hic  tkri. 

Obiictt  Prideaux  de  Sabbato  %  j.  CefTatio  manna  in  Sabbato,  non  mandati 
erat  promulgano»  fed  ad  idem  promtilgandum  praeparatio.  Quod  fi m Sabbaco 
tieglexifTec  Jacob  gregis  Labari  euftodiam  ;  aut  minuiflcntlfracht*,  fubflW**. 
w  »  Iatcns  sue  Ripulsa  peniumj  necillerixas?aut  ìJIi  fuftidineas  fern-crepinas  infu!a$ 
impcndio  cvafitfènt  ;  ex  preferipto  autem  Sabbatizantium  >  quo  fé  verterent  ? 
$SfP*  £.Concedirr)Usqai(Jem,  ceflàtionem  manna:  in  Sabbaco  non  juifle  mandati 
piomulgationem  5  fed  diciraus  fuiffe  mandati  veteris  confirmationem.  2.  Non  vide 
cnus  j  cur  autquomodo  dici  poiìk  ifta  mannae  ceflàtio  in  Sabbaio  ad  mandatimi  prò- 
mulgandum  prseparatio.  3.  Ratio  fequens  non  magis  facit  contra  prsceptum  de 
Sabbato  ,  quim  contra  idololatriam,  quam  mandabat  Nebuckadne%%ar,a\:z  quodvii 
aliud  Dei  praeceptum  ,  cui  qui  praeftac  obedieiviam  fé  periculis  ac  fligrii  ex. 
poniti 


CAP,      V. 

Sabbatum  non  fuit  primo  inftitutum  in  deferto 
Sin.  Exod.  16. 

*^1  Une  ad  aliara  cxaminandam  fenrentiam ,  quae  dicit ,  inftitntum  fuilfc  primfd 
«L^  Sabbatum  ,  quando  caftrametati  funt  Hraelitae  in  deferto  Sin  >  iru  quando  prf- 
mùmdepluebatMdwn*  Exod,  16.  venimus. 

Quinto-decimo  die  mentis  fecundi  ab  exitu  ex  ALgypto,  venerunt  Ifraglit*  io 
defertum  Sin:  Et  murmurante  tota congregatione contra Mofen8c  Aaronent  jdixe- 
rat  Jehova,  Egofaciamut  pluat  panis  ex  *f>fi  cotlo -,  hunc  panemcolle&urieranr  If- 
raclitae,  qupnuie,  demenfum  cujufque  diei ,  &  unoquoque  die  fexto  duplum  1 
fupra  quàm  collegerint  quotidie  ,  Verfu.  i>2>4»  5.  Edixerat  edam  Mo* 
fu  >  ne  quidquam  ex  demenfo  ,  quod  collegerant ,  reliquum  facerent  in  crafti- 
num:  Illi  autem  non  aufcultabant ,  fed  aliquid  reliquum  fecerant ,  quod  pioduxit 
kermes  Se  foetuit  V.  19,20.  Die  fexto  duplum  colligebant ,  quod  percipjeme$ 
Duces>acveritinehàcratione  violarentur  Dei  pr «cepta ,  quibus  mandabat,  ut 
angoli  demenfum  ;  id  eft3  menfuram  homerfinguhs  diebus  colligercnt ,  mque  de. 
menfi  nihil  reliquum  facerent  in  diem  craftinum  >  rem  Moji  narrant  S:  eum  confu- 
]unt de  modo  parandi  duplum  illud  demenfum.  hiofes  hoceos  docet ,  dicens  vtrfu. 
23 .  Illud  eft  quod  tàixh  Jehova ,  quies  ftbbatum  fan&um  eft  Jehova  cras  ,  ac  eaprojm 
ter,  coquite quod coBuri  efth  ,  hodie,  &  quod  eìtx aturi  eftis  elixate,  quicquid  autem 
abundat ,  deponhe  vobis  affervandum  ufque  in  craftinum.  Porrò\d*xit  Mofes  quód 
dieleptirao»  Non  eflènt  cibum  illum  in  agro  inventuri  :  Quidam  ramen  rìderci  non 
adhibentes  Kiofi ,  &  Deum  tentanres ,  egreflì  funt  die feptimoad  colligcndum  5  fed 
nihil  invenerunt  :  Quamobrem  dixit  Jehova  Mofi ,  quoufque  renwtis  obfervare  man* 
data  mea  &  leges  meas,  ver  fu  2%,  &  addic  V.  19.  Confjderate ,  quia  Jehova  dedit  io- 

bis 


Cap.  V.      Safcbatum  non  prim&Mittitam  J5W.  i  &       4<j  * 

è  Ibtpfumfathatum  ,  ideino  idem  dat  vobisquovis  die  fexto  cibum  hi  dui  >  monete  fuifou* 
|  inloco  fuoy  neexiAtulltu  è  loco  fuo  die  fef  timo*    Sic  quisfetbat  fobulus  die  ftpttmo. 
Vcrf.  jo. 
Hic  quidem  roanifèftum  eft,  obferyari  Sabbatum  :  Veruna ,  nuro  primo  hfc 

*  inftitutumfuent.dubitatur.     Nosautem  credjmus.nonfuifle  Sabbatum  prin.um 
hic  inftitutura ,  propter  has  rauones. 

I.  Nullum  vefìigium  primaeac  folcnms  inflitutionis  Sabbati  hic  appare*  ;  obi- 
ter  quidem  dicit  Mofes,  quies  jabbatum  >  fanctum  Jebova  crat,  Verf.  2$.  urratio- 
j  lem  redderec  ,  cur  voluent  ut  die  fexto  demenfum  duplum  pararent,  &  ccque- 
!  reot  quod  coquendum  erat ,  &  elixarent  quod  elixandum  erat.  Et  Verf.  26.  men- 
»  tionem  Sabbaci  facit  ,  quando  oftendit  >  qudd  die  fabbati  noneflènt  io  agro  illuni 
cibum  invencuri.  Sic  V.  19.  hanc  reddir  rationem  ,  cur  voluerit  ut  die  fexto  du- 
i  plum  colligcrenc     Sed  ubinam  qurfo  eft  inftituiio  prima  ?  Concedent  ipfi  Adver- 

*  farii ,  Sabbarum  efEr  caeteris  omnibus  retti*  aoteponendum.  Quòd  catterà  omnia 
J  aucenifpecìatFefta,  eorum  inftimtionemclaramacdiftincìam  habemus.     Noneft 

5  ergo  probabile  voIuuTeDeum  ,  Sabbati  folennisinftitutione»minusdaram  ac  fo- 
Uennemnobisdare.  Hic  non  dicit  texcus ,  Deum  hunediem  fai;&ificafle,  aut  si 
\  benedixuTe:  Ncque  ex  Mo/7/verbis  uila  elici  poreftinftitutio. 

2-  Quando aliosdiesFeftosinftituit  Deus,  rationem  inftitutionis quoque  addi- 
[dit.  Hicau:em  nulla  ratio  inftitutionis  apparet.  Nm  enim  videmus  inftitutum 
jfoifle  Sabbatum  in  memoriam  Mann»,  alioqu:n  ita  dixifllt  V.  29.  Confidi  rate,  quia 
1  Jehovadat  vobisquovix  die  fexto  cibum  bidui,  ideovulc  Deusutfepnmus  fitSab- 
1  i>aturn  ;  autideirco,  dat  vobisipfumfeptimumprofabbato.  Atcontrarium  !e- 
àfgimus,nempe,  quod,  quiadedsrareis  JchovaSabbatum>idcircodedcritds  quo- 
■vis  die  fexto  cibum  bidui. 

<  3.  Hincliquet,  mentionem  hic  fieri  Sabbati,  nonquaGnunc  prìmàro  elTet  in- 
■Ifikutumi  fed  potius  quali  dudum  inftitutum  -,  non  modo  quia  non  dicit  texfus, 
%jVtrfu.  29.  Confidtrate ,  quia  Jebova  jam  dat  vobis  fabbatum  ;  fi  d  quia  dedit  t obis  ib~ 
\<um  fabbatum  J^  Satban  non  Kotben  1J"\J  ;  uri  dicit,  quando  de  cibo  loquitur. 

*  Sic  V<rfu.2$.  Iliudeftqwodedixir  Jthovah'll*!  quod  eft  Prart.  Pibel.  quar  con- 
f  lunga*  io,  ut  notant  grammatici,  rìgmScauonem  intendit ,  ac  fi  idem  efier,  quod 

1    vtnttri  continuò  cnb/òdixit.   Isonaureni  *)^Q  nprafcnn  :  Sed  etiam  qui* 
}  loquitur  de  Sabato  tanquam  de  repriusnotS;  Et  proinde  hot  tttur  ut  cibum  pa* 
rem  diefexto  V.24,  Et  nequisexcat  è  loco  fuodiefeptimo. 

4.  Dabanrur  quidem  htc  prarcepra  de  Sabbato  obfcrfando,  fed  qua?  tantum- 
nannn.TcolleaionemaiparatioBemfpeftabant:  Nonautem,  quae  ad  Si bbaci  ob- 
lèrvJtionemin  genere  attiirbanc  :  Noneft  ergo  probabile,  nunc  prirr.ùm  in- 
ftitutum tuifle  Sabbarum:  Nam  fi  nunc  primo  inftitutum  fuiflTet,  mandata  prò- 
culdiibiodatafuiiTcntgene^liade  Sabbato  obfcrvando,  ram  ratione  collccìionis  ■ 
'  nannx,  quàm  almrum  operum  quotidianorum.  Et  etiam  injunela  iuiCTet  Sab* 
batifa^airicatiofolennis;  ve!  in  claraac  perticai  inftiturione  ,  Ire  omnia  inclu- 
ierenrur.  . 

*.  SihicprimùminftirutumfuiuretSibbatum  ►  noneiat  jnftuurumuMnChrilti 
..   nrum durarci,  fed  tantum  quamdiu  eflet  popalus  Ifratìitias  in  deferto,  & 
nannam  comederct  :  Nam  omnes  ratioaes  hfc  adducìx  fpeftant cibum  ìllum ccclt- 

(J  g  g  tùs 


4*6        Sabbatum  non  primo  iiiftitutum  É**/  16.    Libila 

cus  demiflum  :  Ncc  diutius  io  vigore  erme  >  qua  ti  hoc  cibo  Tcfcerettitr  Ifraéiitx: 
CetTanteenim  manna,  cellàbanc  mandaci  de  ci  coli  igendi  de  parandl  condita:  Et  iti 
ceifiacibus,  ceflfatec  eciam  Sabbacura  >  fi  Sabbacuni  hi:  occaiioae  aunc  p  ri  min 
fuilTeciufticutum. 

6.  Porrò  nihilhiclegimusde  determiructonedieifepcimi*  creacione;  Samaiact 
quidam ,  hoc  manns  depluvio  incellexùTe  Ifraè'licas  »  quo  die  quiererac  Dew 
ab  operibas  creacionis  ;  fed  ex  cextu  ail  cale  appare:  :  Se  quomodo  corifea- 
bit  >  ante  hoc  tempus  ignorafle  Ifraelicas  ,  quinim  fueric  prascifè  fepticmig 
diesa  creacione,  ica  ucopus  habuerine  hocrairaculo,  addiemilluro  dignofeen- 
duni  * 

7.  Si  hac  occaGone  inftitucum  primo  fueric  Sabbacum  ;  quando  lex  in  monte  Si*» 
>u7  proti? ulgabacur,  mencio aliqua  hujusoccafionis  fari  debWac  :  Ac  in  decalogo 
nec  vola  nec  veihgum  hujus  caufae  apparec.  Ratio  pr*cepci  JQuarci  non  ed  hac» 
quia  fex  diebus  pluebat  Deus  mawiam,  &  tuievit  die  feptimo  ;  (ed  riaec  Iongè  diverfa» 
nam fex  diebus  perfech lehovah  coelum  ipjum  &  tcrram,  mare  <f  qiticfuid  eft  in  eis  t 
qukvitvirò  die  ilio  ftpt imo. 

8 .  Non  legirnus  hic ,  benedixitTe  jehovam  diei  Sabbati  Se  illum  fantìirlcane;  ha$c 
caiaen  ratio  daturin  Decalogo ,  cur  deb^aoim  nos  diem  illum  fanftificare.  Veruni 
eft Solomontm j archi  illud  Gen.  2:  $.  Benedixtt  diei  f abbati  &c.  huc  applicare,  ac 
dicere  Jehovam  ci  benedixijf e  in  manna,  quia  (ìngulis  diebus  feptimanae  defeendic 
homer  prò  (ìngulis ,  &  die  fexco  panis  duplex  ,  8c  eum  in  manna  fanélificafo ,  quii 
die  feptimo  non  defeendic  omnino.  Sed.  1.  In  hoc  apercè  contradicit  texcui  Gen.  Z; 
ver/,  i .  ubi  dicitur  Deus  benedixiffe  diei  feptimo  <ST  fan&iBcafje  ipfum,  quia  in  to  quievu 
ratabomni  op ere fu^quod ere aver at  Deusfadtndo,)fì3tfyQ  *}2Q  rfti?  \2  "Ò  &C 
1.  Depluvio  manna:  benedixerac  Deuspotius  aliis  omnibus  diebus,  quàm  fep- 
timo  ,  quia  pluebat  manna  non  die  feptimo ,  Ccd  aliis  omnibus  -,  &  praeferciro 
die  fexco  ,  fi  porcio  dupla  eo  die  pluebat.  a.  Si  tantum  menfuram  homer  in 
lingula  capica  depluebac  Gngulis  diebus,  cur  prohibeb3mur  plus  col  Iìgere?  Cur 
dicitur  V.  18. quofdam plus coIlegùTemenfurà homer?  Ec  cur  dicitur  V.  2i,quoi 
incalefcence  folo  liquefeerec*  4.  Fieìio  eciam  eft ,  quòd  die  fexto  duplex  demen* 
fumdeplueric  :  Nam  nihil  cale  in  cexcu  apparec:  legirnus  quidem  quòd  college- 
rinc  die  fexco  binas  menfuras  homer  V.  22.  &  hocrefpe&u,  Deum  dedifle  eis  ci  bum 
bidui quovis die  fexto  V. 29.  fed  non  legirnus,  quod  die  fexco  duplo  raajorern 
quancitatem  depluerec ,  quàm  aliis  diebus. 

9.  Hic  carneo  obfervaodum  eft ,  quòd  cune  invalueric  ufirs  hebdomadis  :  Nam 
eciam  antequam  roentio  fìat  Sabbati ,  de  die  fexco  aliquocies  ligimus ,  nullo  indica- 
to illius  cycli  micio  ,  verfu  4, 5. 21 ,  22*  Quomodo  aucem  feiverac  populus,  quando 
inchoandus  effe:  hic  cyclus:  cùm  de  eo  mhildnm  dixeric  Mofu,  priufquam  el 
de  refcrupulum  moveflènc  Duces  «f 

io.  Dicic  Heylynut  in  Hiftoria  Sabbati  Part.  1.  Cap.4.  Pag.  67.  depluvium 
duploe  portionis  die  fexco  ,  &  ejufdem  non  corrupcionem  die  feptimo  ,  primato 
gabbaci  Iucem  Mofi  dedilTe.  Éc  A4a/raidcircoSabbatum  ffraelicisobfervanduoi 
pV^fcripfìITe  ,  uc,  quemadmodum  Deus  illa  die  quieverac  à  pane  eis  quotidiano 
dando,  icailliabeo  pecendoillo  die  quiefecrene  Veràm  cum ,  ucvidetur,  infti- 
tucun  fuerac  Sabbacum  ance  illud  Sabbacum  ,cujus  fìt  mencio  V.23. 24, 25  ,z6ìl~ 


Cap.  V.      Sabbatum non  primo inftitutum  £**i.ì6.      437 

Et  tamcn  illud  volunt  primum  fuiflè.  Quòd  antea  inftitutum  fuerit»  hindi- 
quet  1  quòd  loquatur  de  e©  Aio/r/  tanquam  de  re  jam  inftitut  i ,  quando  dicic  J*£ta 
tum  fanctum  ejì  Jehova  cras  ,  Veri*.  2  a, .  Et  Sabbatum  kujus  diei cft  Jtbw* ,  W/V  non 
Inveniett* illum  in  agro.  Verf.  ±5*  A t  ver 6  fi  ì  Mo/f  primùm  infìitucum  fuiflet  ;  h«c 
omnia  precedere  dtbucrat  ejus  infìitutionem  :  Nam  euro  inftkuere  non  poruerar , 
©riufquam  deeo  cettioreflec  facìus  :  primaro  autero  ejus  lucem  habuiti  fefte  Hty. 
lyno)  ipfodiefepùmo,  quando  manna  die  Cexto  collega  nonfcctuit,  &  quando 
nullam  depluebac  ,  feu  ceffabat  Deus  à  cibo  illodando  :  dies  ergoille  22  mentis  ,iè- 
cimeli  non  erac  primum  Sabbatum  ab  Jfraèlitisobfervatum  ;erattamen  Sabbatum 
fanftum  Jehov*. 

n.  Verba  ver fus  28.  dare  fatis  indicant,  ante  illud  tempus  inftitutum fufle 
Sabbatum  :  Qxoufquc  rcnuitìs ,  &c.  indicane  eos  priùs  hoc  mandai um  violaiTe,  eòque 
prius  hoc  prarceptum  darum  fuifle. 

12.  Aliquocies  hujus  Sabbaci  roentionem  facit  Kiofet  \  non  quali  id  inftituendo , 
(ed  occaGonal  iter ,  quando  nempe  eos  inftruit  de  collezione  &  paracionc  manna ,  ita 
ut  Sabbatum  nonviolaretur. 

ij.  Quando  loquitur  Mofet de  manni,  dieit  in  praslentj,  quamvobis  Dai.  A  e 
ile  Sabbaco  lcquens,  utitur  tempore  prxterito  1  jehova  dedit  vobis  Sabbatum  >  ut 
antenocacun. 

Examinanda  nuncreftant  Adverfariorum  dièta  >  quibus  fuamftabilireconantur 
fenceaciam. 

Gomaru*  &  alii  volunt illa  verba Exod.  16:  verf. ti*  quii* Sabbatum far.Bum  tfi  Je- 
fjovatcras  >  Gc  potius  reddi debere ,  quie*  Sabbatumtxxt  Jehov*  cras,  Bjfp.  Textus 
Éc  fé  habet  >  Quie*  Sabbatum  fanBum  Ithoxai  cras  \  Se  Ove  fuppleamus  ejì ,  five 
erit  j  eodem  res  redit  :  Nam  Phrafis  harc  deGgnat  quid  prius  inftitutum ,  ut  videre 
I  eft  1  Som.  20: £, 8.  A4?r.26:2.nunquam  lolennitatcm aliquam jamjam  inftitucam»&. 
prius  non  notam. 

Irohfidt  Anglus  multis  conerà  contenditi  &  vult  hic deGgnari novam  inftitmio- 
nem.  Qui*  (inquit  )  occafio  borum  verborum  Verf. Il»  eratquidde  novo  accidente 
:  colUBio  feti,  duplici*  marina  portieri*  ;  Et  hoc  novum  accidens  novo  craculo  ex- 
ponti ur  :  ìSoxum  autem  hoc  oraculumnil  aliudejt,  quam  ratio  illiu*  accidenti*  :  id 
tft  >  nova  Sabbati  obftrvatio:  nam  fi  oliminjìitutumjuij) et  Sabbatum  ,  admiratiotiem 
m  Ducibus  non  movifjet] defluì ium  duplicata  forticnis  vt.\i>r.a  die jexto  >  nec opus fuifot 
novo  hoc  oraculo  ad  eos  infiitutndos .  t\efp*  Collcftio  quidem  illa  duplo  major  Coliti 
erat  quidem  occafio  illorum  verborum,  &  novi oracuh fequemis  :  Et  oraculum 
illud  continerrationemilliusextraordinariapcollecìionisj  &mandatum  de  Sabbati 
obfervationc.  Sedde  caufa  narrationis  fricjì  taci»  dubitatui  .-fupponit  il!e,Du- 
ces  admiratione  afTecìos  fuifle  ,  co  quòd  mannae  ceciderit  duplicata  quanritas  ; 
&  propterea  rem  totam  ÌMoft  narrafle.  Verùm  textus  nihii  loquitur  demajoiiiili 
quanutare  ;  fed  tantum  dicit  Ifraclitis  collegificduplum.  Lt  de  hoc  mirati  funtdu- 
ces>  G  modo  ormino  mirati  (int ,  rum  quòd  jufìì  firn  Gngulisdiebus,  prounoquo- 
que  capite  menfuramhomercolligere^&quòdprohibiti  fin: ,  quidquam  in  diem 
craftinum  fervarc.  1. Licci  contmeat  hiofit  refponGo  mandatum  de  obfervando 
Sabbato,  non  tamen  indigiut  novam  Sabbati  infìitutionem  >  auc  obfervationem 
Sedccomra,  ratioticmconeinetiftiuscollecìioais;  nempe  >  obfcrvationem  Sab- 

C  g  g  2  bali 


X 


4 >  I     Sabbatum  non  primo  wftitutura  Exod.  1 6f    Lib   1 1 

bici  dui-diti  inflittiti,  Eceni  m  j.  mio  quxfttoiiìs  Ducua  »  non,erat  ignorinoci 
pvzcepù  divini  de  ifti  auiU  collezione  die  fe*tO£  Naro  non  eft  fupooneadum» 
Mtfrn  fiiehter  ra antera  Dei  ci*  non  expofuiffe?  Deus  aucem  slhmeoterafuam 
«xpofuerac  Verf.  e,  $ed  potius  qua  nefciTe «ne ,  auomodo  partnda  effe*  duplex 

ilUporcio.  Et  in  hoc  cis  feti rfaat  Mtfesverftti}*  dicendo  quei  edixeac  lehow» 
nernpe  Verf.  j.  ucdaplumcoll^erentdiefexto,  idquepararenc  coquendo Sedi* 
xaado.  4,  L'.cee  ratio  qux&ionìs  baeciuitTet  ><qu©d  putàeìoc  Principespopuluoi 
peccale  >  alerà  horoer  colligenio ,  iiquec  carnea  populumipfì  rtcioneduàuai  (  ut 
Fifcatorinhoc. )  duplunacollegiffe,  ucquiaÉTuecijanaeranr  Sabbaco obfenranìto: 
-itram.'n  incclligebaoc ,  voiu'itatem  Dei  non  effe,  uè  die  Sabbauvel.prorfus  jeju- 
natene ->  vel  cancù ti  di.-nidiocx  p: «cedente  die  relicto  ▼efecrentur.  e.  Ltquet 
<rgò^ic  pr*fij^o;ii  Sabbati  inftitutienera  ;  namquandojubec  Deus,  utdiefexm 
dupluiu  colligerenc  &  pararent*  nullam  facic  Sabbici  mencioaem  ;  mulcd  tninus 
Sibbacuu  inllicurr.  Qaando^abec  Mofet  Verf.  16-  meofuram  homer  (iuguli* 
diebus  colligi,  8>h:l  .de-abbicoJlo^uluir.  /Ecpopulus  daplum  collegit  diefexco» 
fmi  iliquo  exprefTo  mandato  iis  notificato  ,  aut  meatiooe  Sabbari  fa&a ,  quod  %«  < 
^ooitSabbatumdiiduavinftitutum  fuifleo 

-Pergic.  Videtur  .(  ìntùt  )  nane  priteum  inftiturum  fuifle  Sabbatuns  »  quia  j 
egreffi  funtqjidam  ,  ipfo  die  fepcimo  >  quum  poftea  fuperftttiofè  Sabbatura  ,  quao-  I 
-do  natura  fuerac  fatis^  obfervarunt.  àgfp.  Eciam  -,  poftea  tempore  Prophetarum  I 
Sabbatura  violarunt ,  quando  nulla  Sabbati  eos  tennic  ignorancia.  Non  ignota-  I 
bà n --iis prohibitum  fuiflTe, quidquam  in  craftimsm  obfemre, rctèrvafTc tamen con* 
iht  :  confa  ergo  hujus  profanationis  non  ecat  ignoranti*  j  kd  curiofìtas  potius  I 
Hanc  ftitffe  fecuadam  Sabbiti craargrcilìoaeai 4  dicitCahimt  j  ex  pr  adotterà  cu« 
piditate. 

Notsndaeft  (inquit-)  divina  rxpofluUèio  »  Po/  ^B,  quoufquercnuitisóbrervare 
maniaca  mea&leges  ni  ras:  (ì  ftngulart  numero  Uquutus  fui jfet  9  tum  quidem  illnd  I 
*j  MiViCquzi/idigiiart  petuit  >  legsm  Subbiti  antiqui  lux  datum  fhìjft  \  at  vero  per  va  ania  •  I 
tura  eyleges  >  txintclliguntury  quas  Mofesded;rat>  Rtfp.  Verba  ìlhj  mandai*  I 
«?;4&  kg?;  wf*  corapleitunrur  ,  cumlegernantiquarade  ipfo  Sabbaco  >  tura  le-  I 
^es  nuper  datss;  nam  prohibuerac  ncegrederentur  die  reptioioadraannacolligen-  I 
Sois,  &  «eqoidquana,  quod  collegerant  (ingtfiis  diebus,  fe^to  excepto,  in  craftinum  I 
refervarenc  ;  &  ucruraqus  hoc  maoditum  violarunt;  hoc  aucem  poftrernurc  nuper  I 
•.tancùra  datum  erac  ;  ad  illui  ergo  referri nequic  iliud  quwfyue  >  fed  potius  ad  anti?  I 
^qaurn  de  non  violando  Sabbato:  intere*  (  inquit  Caiv  in  loc.  )  f  rombilo  ab  ipfis  du3é  l 
fai;  Sabbati  religio  ;  ime  conati  funt  àiem  ,  quem  [anBificavetAt  Deus ,  profanar*  ,  ut  \ 
■  wbìl  ab  aliis  dijferret ,  mtrito  itaque  tam  acerbe  in  easinvebitur  Deus. 

Bicic  porrò  ,  Htc  mn  ffunitor  f riffe  tr anfgre flora  ,  quemadmedum  luit  poftea  qià  I 
feftitc&s ccllegt  ,  quia  l ex  nunc  tantunpropofita,  &  nandum  ajfenfa firmate  i  poftea  j 
sa-nencontemptim  violabitur  lex  recepta  &  affenfuftabiliìa.  Qfp»  DeiJeges  Arma?  j 
fatis  fune  (ine  nodro  artenfu.  >£.  Deus  infligit  pcenas  proutwailc  ;  &  exinde  ma- 1 
M,  coUìgirnus  nacuram  crimtnis.  ;,  Si  nunc  primum  inftitucurn  fuiflèt  Sabbaturn»  j 
iam  potius  urgeret ,  nunc  puniendos  effe  violatcresj  u:  poftea  fecuriuslegcsob-  \ 

?tneanc 

.-Nofcwd*  (ioquic)  funi. verta  Mofis  V*r.  29.  confiderai  (quìa tu  sftttov*,) 


2ap«  V,      Sabbacumnoii  primo tnftitutum  Exol\6,      439 

Htòdlebova  vobis  dedetit  Sabbaium  ,  vo^h  non'  patrj&utvcfìrh,  necunivrsfo generi 
rumino.  ity>/.  lilud  confi  di  rate ,  non  denotar  rei  novitatem  >fedejjs  potius-an- 
iqmtiwra.  2.  Qu^d  datum  fue*at  Patrìbus ,  5c  coti  peneri  humano  ,  poterat 
,*iu» us qaoii:CiaoJ'>fi>?culiccrdadsUti<ltta eradei ipia  moralis  Pfal.1^7.  verf, 

£ita:  de  ìique  TrcndU**  jn  Ex-o^.  i£<  30   Et  inde  infere  tres  diri  caufjs  mftttu-' . 
.  ianis  Sabaati»  m:aioriam  neoipe  creatioiis,  liberationera  ex  AL^ypto,  &  man- 
i*iacton:m:  &  non  potuiiìc  Sibbatun*  anre  dationcm  ma-!ra:inftirui>  aHoquin 
•  f  ;&u  5  r /locarne  fu  ira  cmhm.     Ks-fp.**  Scriprura  tantum  mcminit  uniuscauSe,» 
juie»  kib^mus  mqairto  decalagi  precepto  j  ,iempe ,'  quia  Deus  poli  rinitam  mun- 
ii crcuione»  ,  quieverat  diefeptinio.     z.   Nec  datio  caann»,  nec  liberano  er 
£>ypto>  prò  cauli  ìititueionis  Sabbatiunquam  datar.     Verùm  inftttutio  Sab- 
biti dì  cauli  colleóho.iis  duplici*  qaancitatis  die  fexto:  &  per  liberationern  er 
£4^0  uoquim  (aocivum  urget  Deus  obfervationem  Sabbart.     3.  SHiberatio 
•x  &*YptQ  non  m'mus  caufa  ruericinftitutionis  Sabbati ,  quàra  depluvium  manca?» 
I  cor  aon  infticucurn  crac  qjamprinaum  JE,  gypto  egrcifi  funt  ?     4.  Pari  ratioae dici 
[potcftj  literauonem  iitaaa  caufam  fuiflelatiortis  legis  rnoralis ,  quia  hoc  motivo 
Ì  idobeiientiaei  urgcntar.    5.  Junistt  Se  Tremetlius  in  loco  citato  tantum  dicunt» 
£t:»  poni  Sabbiti  obfervandi  caufas,  (  non  inftitucionis  Sabbati  )  nempe  finis  crea» 
(nomi  Gtn  z.  altera  liberatio  k  fervitute  Agypti  D:ut,  y.  15.  tcrtia!ibsralk*s 
i  £&;nnfexfo>  &  ceffi  fio  mania;  in  fep  cimo  f  uchic. 

Hi/ly/Htsiìbiforià  fattati,  part»  1,  Qap  4pag,  66.  Dicic.  Antthoc  tznfus  nulla* 

t;  J:  ab  J [raditi  sfabbatum}  nam  die  feptimc precedente  murmurarunt  ad* 

ij^rfus  Mofe.iey  Aaronem  >  &  eano&emiferat  Deus  coturnice s  ,  &  die  era  (lino  dede» 

ìi.n.i.      ^A'ìerat   'inquit)  hoc  Sabbatum  Deefantìificare  «*     RSjp»  Quid  Ifiras- 

rx^iu-,  D-ilegeoi  cranTgrdfìfinc,  nerno  ignorat  ;  an  propterea  nulla  dibatur 

1  lex  moralis  *.     ft.  Dco  liberarci  efl  ,  eciam  die  Sabbiti ,  beni^oitaxem  fiiam 

mfcrospcccacorcsofte/idere;  multo magis die  inlequenti.     Quidf  Quando 

JjQeus  nobislegem  poni:  »  3n  etiam  fibiipfì  ?  Hzc  ndicula  mittimua. 

Poftea  h«c  habet.   Aieo  ignarus  (rat  populut  Sattati ,  &  De»  fui  e  ti s  in  Sabbàio  y  ut 

N4oQ  di  Quiete  fdtiatt  verha facienti  jidem  non  liabuerint  :  Nam  verfu  2i .  tgrett  funi 

iffo  d'.<  reprimo  ad colligtndumminna.     e\'fp-  Si  ignari  prorfus  fuiflènt  Sabbiti ,  floa 

collegirtjiu  duplum  die  fcxto      Guregreiìì  (ine  die  fepcimo  fupra  indicavimus:  & 

LmaUiaincxroiligitisrjOon  i\i\utt  a«tea  Sabba tàj.n  ìnltùnium» 

Dicit  ex  Horpiniano  >  BjbhimscommuniterfahbatumvocJrefundamentìtmaliotwrt 
'  1  rptorum,  entòd  ante  alia  pr^cepta  datum  fa  >  quindi  manna  acceperunt.  Uffp. 
Falitur  Hofoinianns  ,  qjaadoxiicit  hoc  Rabbi  nos  communiter  aflercrc;  Narri  qui- 
I  dam  aflcrunt ,  ut  audienius  >  inditutum  fui(Tc  in  MarJ  ,  8c  alii  ,  6iagi«  iècun: 
dam  veàuterc  ,  dicuoc  inftitutum  fuiffe  ab  initio  ,  ut  fcqaentc  capite  viuc- 
bimus. 

Prinero/fus  hjccobjicit^rM.  Céf.  *•  5  4»^.   Muri  Vl%>  tftQ.  dtbet  referri 

*dV,e;    Nam  quando  àlias  d/xerat  Dtut  Ifraclitis  feptimwn  diem  effe  falbat um  .«*  Hjfp» 

Nulla  he  Sabbati  mcntio.  V.  5.    2.  Non  dici rJVfo/>/  V.23.  ir.ud  *$  quod  tJixit 

WJÈf  vobit  %  ac  Tius  folis  data  fuiflec  iiiiyuftio :    Dicic quidcrn  V  29.  quòi  D^us 


4*o    Sabbatum  no»  primo  inftitutura  £W.  16.      Lib. 

dederu  illis  ipium  Sabbatuni  ;  ae  hoc  relpicit  tempus  pweritum  >  non  prscfen 
quidni  recurrcre  licet  ad  Gc».  2  ì 

«si  (mquit)  antiquumjutrit  inslitutum  ,  carhocnefciveruntlfraclttéc  ?  Sijci* 
tur  non  objervarunt  ì  ài  cbjen  tarmi  »  qu  ijaBum  >  ut  tam  diligenter  &  exprepihic  in 
gaturi  Mjff.  Injunihonuncrcnovabatur  pjcpter  mannam  ;  ne  t;us  occafiojjl 
violarenc  Sabbatum.  Dein,  poftea  aliquoties  ìeveiè  ,  dacisaliis  occafiombu 
gabbati  obferYationcm  ìo/ungit  :  An  propterea  diccndum ,  cune  prin  ùm  inAitucm 
file  ?  Tum  quidemnondum  inftitutum  habebimus»  ncque hic,  neque  io  montei 
vai,  quodipienon  conceder.  Praterea,  haec  ratio  *què  pugnabic  conerà  legt: 
Moralem  m  monte  «57«4/ promulgatami  ;  Marni quefic  arguere  polTumus.  si  arie 
qua  iuerit  illa  lex ,  cuream  nefciverunt  lira  eluse  i  Si  icivcrinc ,  cur  non  obfery; 
ìunc  ?  Si  obfer  varine»  qui  factum,  ut  tam  diligente:  &  fedulò  hic  injungatur 
Quid  hic  rerponderet  Adverfarius  »  quodnosnoncciam  reponerepofhmus  i  Da 
qu€ì  QuidfxdÌcamus,neglexiÌTeJfracJitasSabbatiobiervaiionem,  (uti  altaforcca 
plurima  officia)  in  &gypto,  atque  ideo  Deum  mandatum  hicrenovare  ? 

Kcponic ibidem.  Hocfupponijtneullojundamento:  Nam  Jf  neglextrint  automi 
ferint  Sabbati  obfervationtm  >  quijaBum ,  quòd  Deus,  qui  ali  a  peccata  in  j£gypto  co» 
mi/fa  eis  ob\ieit ,  Ezech.  20 :  7>  tf ,  hoc  tamen  non  objtcerit  ?  Rjtff.  Exprcfium  exfto 
bac  mandatum  decircumciuoue  ;  Per  multo;,  ramenannos  »  quum  lucrine  Ifra eliti 
in  deferto»  omifla erati  &  tamen  non  legimus>  Dtum  propeerea  eos  accufaiTe 
Multa  etiara  alia  forte  omiferune  in  /Egypeoi  qua;  Dentri  eis exprobrafie  non  1< 
gimus. 

Pcrgit.  Si  [ori*  quidam  memores  erant  illius  injìituti ,  ut  Mofes  3  Aaron,  Cale 
<3f  Jobnua  cur  -non  ìlli  alios  hoc  docuerunt ,  frajenim  cxm  in  deferto  piena gaudebant  l 
bertate.  JìtvcroExod.  i6:  22.  Dv.cesip\ihu\us  i; jiit utt ignari erant y<? vedenti s  p 
pulum  duplum  diefexto  colligetittm ,  Attoniti ,  ivioh  rem  exponunt,  oc  tandem  edotti  [un 
Bj/p.  DiciiDcuspttEqchielemCap.zo.  7.  Seeis  tdixific,  uc  dereftandas  oci 
lisipforum  abjicertnt,  &ne  fejploifìercoreisdn;  JEgypti  poilueient;  nufquai 
ramen  Jegimus ,  à  quibus  miniftns  hoc  i  a  ci  uni  :  Potuerunt  ergo  quidam  probi  te 
orficiij  quòdfpe&aeSabbaeifaneìifìcatioutm  ,  monere  ,  licet  10  nuiquam  indice 
tur.  Et  quòd  in  deferto  non  ignarus  iuerit  iple  populus  hujus  ofiicii»  patti  e 
hàc  dupli  collecìione.  Et  quòd  ad  Duces  attinet  ,  iupra  vidimus  ,  quaenac 
iuerit ittiusquaefìioniscauia;  &  quàm  falla 6t haec  Adverlsrhfuppofiuo, 

D*  de fyadt in  apologia  verttatis  §71.  pag.  165.  Dicie  hic  primo  inftitutur 
filine  Sabbatum  »  cujus  meminit  quartum decalogi  praeceptum  »  &  id  probaie  ce 
naiurex  Neh.  9.  14 am  (inquit)  folenmter  Jefe  coram  Damino  profiernens>  0  J* 
peccata  fecundum  temporum  feritm  recenjtns t  dtch  verfu  j$>  14)  15,  &  delctLdili 
&C.  Per  Sabbatum  ergo  in  Monte  Sinai  datum  populo  Dei  ,  inteiligit  Sabbatbumqu* 
Veus  Patribus'fuis  notum  [eàt  quando  niavncm  de  Cesio  dedit ,  <?  aquam  ex  Petra  jet 
Scaturire  :  Hoc  autem  e  fi  Sabbatum  cujus  mcntio  fit  Exod,  1 6 .  Nck  virò  Ctn.  2.  óiai 
temtuncprimumlfraèli  ]HY1  notum  iccit  Sabbatkum  ,  utiqut  haBenus  ÌJrad  Sabbi 
tkum,  de  quo  Deus  hic  hquitur ,  ignorai h  »  ac  froinde  non  obfervavit. 

Bjjp.  1.  Dicic  quidem  Nikwias  loco  citato  ,  Deum  ìllis  notum  feciMe  : 
batumfuumfanaum  ,quum  praecepta?  ftatut^que&le^emprsecipereteisper, 
fen  fetvum  fuum  i  Hoc  autem  non  factum  fuit  in  deferto  sm.  erg©  nec  illud.  2. 


ap.  V I.    Sabbatum  non  primo  infticututn  in  Mara,      44 1 

:it  N  iberni  at ,  Deum  paeribu*  nocum  fecaTe  Sibbatum ,  qjiido  mannara  de  eoe. 
idedic  :  Sei  illui  beneticium ,  duionis  nempe  mannx ,  referc  tanquam  benefi» 
&  peculiare  w/.  15.  J.  Nm  potutt  Deus  Patribus  nocum  facere  Sabbatum 
•m  quando  magnani  de  costo  dedie ,  Se  aquam  ex  Petra  ferie  fcaturire  :  Quii  rucc 
iolon»!  tempo-urn  intercapedine  diftabant  :  Dabaturenira  manna  inorava  te- 
tte» quando  calta  menti  funt in  deferto SinY*0  Zxod.i6:i.  Ex  Petri autera  fca- 
Eefecicaquam  >  quando  caftram -tati  funt  in  deferto  Zin  f¥  Num..  20:  1.  inter 
uioncsduis,  numeranturi  Mofe  Num,$$:ii.  —  36.  Non  rainus  quarn 
ginrioiuituorftatione?.  Etpr*cerea,  dataerar.  manna  eodem  anno,  quoegreili 
ant  AL^/pto,  menfe  freundo.  In  pecra  autem  nonfuitapertusfons  aquarum, 
ite  quadrageGmumannunipoftegrellum  ex.fi»ypto:  inproxima  enim  ftatione, 
1»  ei  r  *pui  monte  n  Hir ,  diem  fuum  obiit  *Aaron  »  nerape  •  primo  die  menfis 
ti  anntquadrage(ìmiN«*Ma,: 38.  Et  in  tóclhtione  in  deferto  ^òj,roOrtua  eft 
/*  ^  ,  N//>».  20:  1.  l •  Si  Schtmìaj  hic  fin  peccata  fecundum  temporum  feriem 
cenfuit,  ftatuendum  eft ,  Deum  Ifraeiitisnotum  feciile  Sabbatum  fuum,  arite- 
la n  panemeis  ècoetodedent,  &  poltlegem  datam  in  monte  Sinai  Sedquòd  Ne* 
mas  nullam  accuratam  temporum  feriem  obfervct,  ex  textu  manifeftum  eli  :  Nans 
/•/*.  13,  meminic  promulgati©  nslegis  \n Sinai*  acpoftcaiw/tf.  14.  Oicit  Deum 
xum  ci*  fec\fiTc  (uunn  Sabbatum  :  Et  polì  haec  ver  fu  1  ?.  mentionem  fucit  dationis 
aune.  Quum  ergo  non  liqueat.primum  inftitutum  fuifTe  Sabbatum  in  deferto 
C&quidemtextu$nondicitvel/>rfWOTtuncillisinnotuiflei  fed  tantum  quod 
Sabbatum  fuum  notum  illis  feciffct  >  quod  non  magis  probat  Sabbatum  prias 
fuifHfdatum  ,  quimexeofequitur,  quòddicat  Nebemiasy  Deum  ex  monte  Si* 
rfdediiTceisleges  &  praecepra  bona verf.  13.  non  prius datas  fuiileeis  iftas  leges 
pracepra)  omnia  qu*  hi  Jet  pag.  i68j  169,  &c.  ultròdecidunt:  Nam,  nifi 
ius  6  mis  d  monftretur  racionibus ,  Sabbatum  tunc  primo  inftitutum  fuifTe  >  fitta 
aanalo^ia  in;er  mannxdep!uiuo:ij;ii  &  Sabbacuru  oiiiil  probat  ;  imofulfponte 
rjfetfcit* 


C  A  P.     VI. 
Sabbatum  non  fuit  primo  inflitutum  in  Mara. 

[)ro£redimur  in  indagatone  noftri,  ut  tandem  fcìamus,  quando  primùm  inflitti- 
L  tum  fueric  Sabbatum.  Stane  qui  voluo:  iu  prime  inftuutum  ftiiffc  >  quando 
fraèiitc  caftrametati  funt  in  Mara  ,  quod  nobis  nullo  modo  probabile  ap- 
'aret. 

Poftyiam  tran^verunt  Ifraelitae  per  medium  mari?  rubri  Nu-n.  33:  verf.  Et  9» 
IxoA.  15:  22.  Poltitertriumdierum  ,  indefeito  Etbamt,  yWwmcaltramctati  funt. 
11  deferto  au:cm  ilio  nullam  nveneruntaquam  ,  ad  G  un  fedandam  :  tandem  Mar* 
juamhabuerunttfeddcquipioptcramantudinem  bibere  non  potuerunr.  Et  inde 
omen  loci  Mare,   De  hoc  itinere  fic  fabulatur  Tacit  tu  »   Hift.  L  ib.  5 .  Effiritm  ani 

malis 


<T4£       Sa%bat«m  non  primo  ifrflitutum  in  Mara.    Lib.  Ili 

m  ali  Si  quo  monjirante  errorem  fit  fmquc  deptderant  >  penetrali  facravere  »  ubi  quot  vo 

cabula,  eoe  mendacia. 

Fingunt  ahi  erralTe  Eos  fex  diebus ,  ac  tandem ,  aquam  die  feptimo  inveaientu . 

proptereadiem  feptimum ,  tanijuam  diem  qmetis,  perpetuò  obièrvafle  ;  verum  ipfi 

~extui  hsec  contradicic  fententia  :  Naca  ,  ut  habec  textus  Exod.  15:  verf.it, 
^untes  triduo  perillud  defertum  ,  non  inveniebant  aquam.  Et  tertiò  die  poli  quafl 
?reffi  fune  mari  Mgofi ,  Maram  venerunt ,  &  ibidem  caftrametati  fnnt.  Num.  aj 

Quum  Maram  venerunt ,  propter  aquas  amaras  >  murmurarunt  contra  MofeJL 
cendo ,  quid  bibemus  ?  Exod.  15;  ver/.  14.  Quum  autem  invocaflèt  Mofes  Jeho. 
<m ,  oftendit  Jehova  ei  lignum ,  quo  injccìo  io  aquas  àlias  ,dulc*  faftae  funt  V.  ac> 
->i  haec  porrò  adduntur.  Ibi  impofuit  Jiatutum  &  judicium  >  poftquam  ibi  ipfum  tenti» 
:f •  Ver  fu  26 .  dixit  tram  -,  fifedulò  atlenàtris  ad  vocem  Jehov*  Dei  tui ,   quod  reBum 
detur  in  oculis  ejusfeceris  >  &Ji  auremaccommodans  ad  fracepta  ejus  >  obfervaverh    I 
/mia  Jìatuta  ejus,  nullum  morbum,  quemimpofui  ^Egypto  >  imponamtibt  j  [ed  Ego  lem  A 
0  va  ero  curator  tuus. 

Hxc  omnia  funt  >  quasdelfraéiitiSjquaradiuMtt**  fuerunt,  legimos:  NecuIIa 
ì ve  vola  live  veftigium  Sabbati  inltituti  hfc  apparet.  Dediffe  eis  Deum  ftatutum  I 
ihquod&  judicium,  dicit  textus  ;  at  Deum  eis  dedifle  ftatutum  aliquoddeSab- 
baco,  nonlegimus.  Sufficiat ergo  hoc  negativum  argumentum  adverfus  hanc  fen- 
tentiam.  Quòd  nulla  fiat  hicmentio  Sabbati;  nihii  hicappareat>  (ìvequodno 
menfpecìet,  five  quod  rem  ipfam  :  Nihil  de  obfervatione  Sabbati  ;  nihil  de  di 
feptimo  j  nihil  pi  orfus  hic  legamus ,  unde  ullà  cum  fpecie  probabilitas  ,inftitutun 
fuidc  Sabbatum  ,  colligi  poilìt.  Porrò  >Siinftitutum  nunc  fuerit  Sabbatum  1  qua 
ratio ,  cur  nihil  audiamus  de  ejus  obfervatione  folenni ,  priufquam  fuerint  Jfraelitas 
in  deferto  Sin  ,  ZMin-Alufli  ?  An  probabile  eft  ,  canta m  fuiffe  temporis  interca- 
pedinem  ,  inftitutionem  inter  &  obiervationem  1  ac  fuerit  inter  ftationem  Ma* . 
r<e  &  in  deferto  Sin  mt  in  Alush?  Decimo  quinto  menlls  Nifan  ^gypto  egreiE 
funt  Exod.  12.  verfiiy.  Num.  33:3.  Et  circa  decimum  nonum  ejuidern  menfis* 
mare  pertranfierunt ,  &  defertum  ingreffi  funt  :  Nam  quatuor  ftaciones  intercede* 
runt }  pura  i\amefesi ,  Succothts  ,  Etbami  &  Migdoli  Num.  33;  v.  1,6,7,%.  Ef«., 
tertio  poft  die5aut,  ut  quidam,  die  menfis  24.  Mara  caftraraecatifunt  ;  defertum  au- 
rem  Sin  non  funt  ingreiìì ,  ante  decimum  quintumfecundi  menfis,  &  feptimo  po- 
fìea  die  mentio  fit  Sabbati,  poft  collecìionem  manna;  fex  diebus  >  adeoque  hoc  quo<' 
primum  fuerat  Sabbatum.  juxta  quofdam  >  faltem  primum  erat  cujus  mentw 
facìa  fuit ,  poftegreflum  ex  ÀLgypto  >  tertium  erat  poft  inftitutionem  ,  il  modo  hic 
fuerit  primo  inftitiuum  ;  Qui  ergo  factum*  quòd  immediate  poft  ejus  inftitutio- 
nem ,  nihil  legamus  de  ejus  obfervatione  * 

Videamus  nuncquomodo  hanc  confirmare  fententiam  conencor  Advcrfariì. 
Nullo  alio  hic  utuntur  argumento  >  prasterquam  dicìis  quibufdam  quorun- 
^am  Judacorum,  qua  conglomeravit  docìiffimusi'e^n»/,  in  Opere pererudr" 
àejure  naturali  &  Gentium  ,  juxta  difciblinam  Hdrxorum  Lib.  Uh  Cap:$. 
alibi. 

Videndum autem  ,  num  quidquam  abiisdicatur  ,  quodafTenfum  noftrum  cog 
ere  poilìt  ;  nani  folieorum  authoritatc  mei ,  nemo  nobis  tuium  effe  fuadebit.  ho 


:ap.  VI.    Sàbbatum non  primo  inftitutum  in  Mara,      443 

verbaac  rationes?  proutà  ^Wewoallegantur,  primùaitnfecnamadduccmusj 
cdein  5  cur  nobis  non  fatisfaciant ,  rationes  dabimus. 

In  Seder  Olam  Kabba ,  de  ftationelfraelitarumin  Àfor*,  hxc  habentur ,  citante 
\tldenoì  ubifupra  Lib,  i.  Cap.  lo.  Pag.  12$.  Ibi  tradita  funi  decem  pracepta  If* 
ìaelitis ,  quorum  feptem  imperata  fuerant  Noachidis  &c.  <J  adjecerunt  tunc  tcm» 
orislfraelitte  Sàbbatum  <$  judicta,  &  honorem  parentum.  Salomon  I archi us,  lnm*- 
à  (inquit  )  tradita  ejì  pars  capitum  legis >  qua  fé  exercerent ,  nempe  de  S abbaio, 
e  vacca  ruf* ,  de  )udiciis.  Gemara edam  Babilonia  ad  Tit.  Sanhed.  Cap.  7.  Voi,  $6, 
(  citante eodem  Lib.  III.  Cap.  9.  Pag- 3  14.  )  Decem prteepta accepere  Ifraeli- 
in  Mara  >  feptem  qua  Noachidarum  fuere ,  (tu  humani 'generis  univerp  :  jam  vera 
! )( Eia funt ludici a,  Sàbbatum  (?  Parentum  honos:  jud'tcia,  juxtaillud  Exod.  15: 
f.  25*  iiliepofuit  eiftatutum  (?  judicium  .  Sàbbatum  &  Parentum  honorem^  juxta 
d  ,  quemadmodum  pracepit  tilt  Dominus  Deus  tuus  ,  quod  ex  fenttntia  l\abbi  Jehu» 
ae  intelligendum  efi  de  eo ,  quod  ante  praceptum  efl  in  mar*.  Maimonides  morenebo* 
\bim  Pare.  3-C2p.  32,  (citameeodem  ubi  fupra  P</g.  32;. )  Primumprceceptum  > 
luodpofl  exitum  ex  Aì.g\pto  daxum  cjì  ,  fuit  ìllud  quodimperatum  e  si  nobis  in  mar  a  ,  id 
:il.  quod  ditìum  nobis juit ,  fi  audicndo  audiveris  locem  Domini  Dei  tui  &c.  ibipofuit 
i  ftatutumt?  judicium,  (fé.  Jid]tBaefl  etiam  Cabala,  qua  affertilir ,  Sàbbatum  & 
iìicia  in  mari  imperata,  linde  ftatuto  ibi  denatatur  Sàbbatum  ;  ($  judicio  ,  bufai 
trmula.  Ifaac  Abarbintlpirufh  hatora  Fol.  175.  Col.  1.  Et fecundum fententiam fa- 
itniumpia  memori*  >  Sàbbatum  (f  ìudiciorum  formulai  in  Mardjuiffe  tnflitutas  ,  ab- 
mum  non  erit  interpretari  iiiud,  recordare  diti  Sabbati ,  recordare  ejus  quod  tibipréteepit 
iMara.  Menaff  eh  beni  frati ,  dcCreatione  Prob.S.  quid,  quod  quidam  veterum  dicant 
1  Mara  omnibus  Ifraelitìs  pr&ceptum  Sabbati  datumfuiffe  ?  Et  eo  adducunt  hac  vtrba , 
tic  pofuit  eisfìatutumQi  judicium 

Haec  funt  Judeorum  dieta  hac  de  re.   Unde  facile  eft  colligerc  ,  quid  illide 
làcre  feofermt;  nec  minus  facile  cft  judi'care  ,  utrum  necne,  probatum  dede- 

Snc»  idquod  jam  controvertitur  :  Imo  cordature»  neminem  dicìtirum  fpero  ,  futi- 
amentailla,  quibus  nituntur ,  folidafatistiTe,  &  abfqueomni  hstlìcatione  ad- 
hiteenda.  Nos  autern  Eorum  authoritate  mera  non  concendimus;  fed  rationes 
>onuspcrpender  fauusducimus.  Rationes  autem  nullas  hic  videmus  ,  quse  nos 
d  fententiam  noftram  mutandam  movere poflunt.  Haec  ergo  teitimonia  facile  re- 
Te  pofljmus  ,  Quia 

Chonicon  illud  Ebraeorum  ,  Seder  Olam  ì\abba  dicìum  ,  vt>lunt  quidam 
minime  anriquumeiTe  )  fed  circa  Annum  Domini  Millclimum  fcriptumeflc 
ilbert-  Cencbrad-  in  Epift.  dedic.  verfioni  prsefixàj  &  Pojfninus  in  apparati* 
'acro  Lit.5.  ici\eipto  Sddtho  Lib  ìli.  Cap.y.  Pag.  424.  Verùm  hcetdaremus, 
aotiquiuseiTefciiptum  ,  &  Rabbi  jjfc  ben  Cbilpttba  qas  fuifle  autorem  ,  nihil  vi- 
Jemusineodicìum  ,  quod  nos  movere  poflìt  :Ettnim  ibi  dickui  tradira  fuilTe  fep- 
axepta  Noachidis imperata:  &  adjecifle  ijraelitis  cria  alia,  Sabbstumnempc, 
Judicia  &  Honorem  Partntum  :  Non  autem  dicit  file  authoi  ,  quifquis  fuetit., 
Deum  practerea  hacc  cria  p;a:  epta  cis  dediiTc.  Quid  cigò  iiinccolligi  poteft>ad 
Jibbati  hìc  Irci  inftituiioncm  probandjm^ 

ichioniconilludtanta;  fu  authontatis  ,  niiium  quòd  Judaeì  omnes  id  non 
fiiitfccuu,  Salomon  Jarchius ,    quando  de  hoc  loco  loquuur,  noD  dicit  impe- 

Hhb  ratum 


JJ   Hill 

Enre 


444       Sabbatum  non  primo inftitutum  in  Mari.     Lib.  Ili 

racurp  hic  fuiflfc  honorem  parentum  :  &  porrò  dicic  hk  datum  fuifle  aiandatw 
de  vacca  rufà  >  cujus  non  merainit  chronicon  illud  -,  nec  ejus  ullam  feciunt  alii  tna 
cionem  ;  imo  Torniellus ,  Toftatu* ,  &  ipfe  Lyra  (tefte  Htflyno  ubi  fupra  pag.  45 
id  prò  judatca  &  Rabbinica  fiàione  habent. 

$;  G^4^ìlla5^//owùnititiir  tantum  modo  diftoi^I^W*:  mall*novar 
vel  probabili  id  e  onfirman 

4.  Volune  etiam  quidam ,  ibidem  prasfinitam  fui(Te  itineris  Sabbati  quanticaDesI 
quod  alii  negati:;  &  hanc  Htcn  inter  R.  wAcha Bar lacob Se  B&bba  ,  non  dee] 
mie  Gemara  Babilonia:  Et  quid  mirum  ,  cùm  fuis  prorfus  conjecturis  nitanu . 
omnes? 

5.  Maimoràdes  &  Abarbìnel  aondiamtin  Mar*  tradita  effe  plura  prascepta, 
duo  tantum,  nempe  de  Sabbato  &  de  Judicio  ;  adeoque  fundaraentum  illud,  quo^ 
tuntur  alii ,  invalidum  judicanc  j  nempe  ,  quòd  obfervetur  in  Dtuteronomio  5;  j 
&  16.  Adjiciilla  verbà,  qxemadmodumpr*cepit  ubi  Dominus  Deus  tuus,  prxceptil 
Sabbato  &  de  Honore  Paremu m :  Nam  fi  fundamentum  illud  validum  j  udicalT 
non  fubftituifient  Judicii  formula*  ,  loco  Honori*  Parentum. 

6 .  Porrò ,  Maimonides  dicic  additionem  hanc  effe  Cabalam.  Et  harc  Cabala  hi 
betut  in  Baal  hjturim  ad  Deut.  5.  Ubi  colligitur  in  Marddzta.  fuifle  hsec  duo  pras 
cepta  ,  quia  ex  licer»  finalibus  horum  verborum  *rn*?tf  HVT  *ÌW  Tifyfc 
quemafimodum  pr&cepit  ubi  Dominus  Deus  tuus ,  idemnumerusconflciturj  qui  ex  li 
teris  vocabuli  n*ID  M*ra  conflatur.  At  ipfe  Seldenu*  ubi  fupra  Pag.$zj.  Ha? 
omnia  prò  fomniis  habec ,  qua;  ex  literis  >  qua  numerales  fune ,  ita  deducere  io 
lene  Cabalifte. 

7*  MenaffchSenlfrael,  tefte  ipfo  sddeno*  rem  in  medio  relinquit,  &  tantum  di 
eie,  quofdam  veceres  affirmare  praeceptum  Sabbati  in  Muvt-dacum  fui/Te»  Imo  1 
eodem  loco  ,  quem  citat  Seldenu*,  ex  variis  Rabbinis  &  fcriptura?  teftimoniis  prò 
bat ,  dacum  fuifle  &  obfervatum  Sabbatum  ab  ipfis  Patriarchis,  fpeciatim  ab  AbA 
bamo9  Jacoboy  Sclofepho;  verbaejus  harefunt..  Dico  (inquit)  qusmadmodum  tra 
ditto  creationis  mundi  penes  tAbrabamum  &  ejuspojìeros  tantum  fuit  \  ita  etiam  ex  dk 
t amine  Ugis  Naturdis ,  Sabbatum  ab  iisfolis  cultum  fui fie.  De  Abrabamo  dicit  S  Seri} 
tura  (Gen.2o:  5.)  ObferVàvit  cultum  meum\  quo  loco  cujìodia  Sabbati  intdligitm 
De  lacobo  idem  affirmant  Veteres,  ex  eo  loco,  quo  dicitur  (  Gen.  53:18.)  veniffe  ad  Sa 
ìem  &  caftra  pofuijje  è  regione ,  vel  adconfpetìum  Chitatìs  ;  Quia  enim  (inquiunt)  Sd 
batum  injìabat ,  non  Ucebat  ei  uherius  proficifei  ;  [ed  fubfijìebat  ante  urbem.  Idem  affi 
runt  de  lofepho ,  quando  dicittfr  juffijìe fervi*  fuis ,  ut  maéìarenty  CT  prapararent ,  ■/, 
propter  Sabbatum  ab  eofa&umfuiffe.  ^Adbac  refertur  in  Semot  Rabbai,  Mofen  ( e. 
tijffe  à  Ph3raone  in  Aìgypto  ,  ut  afflìtto populo  Juo permitteret  unum  diem  ceffare  à  Ubo. 
rilus;  eoque  impetrato  ex  traditione  elegifie  Sabbatum.  Ex  hi*  omnibus  colligitur, 
batum  ante  datam  legem  obfeirjatumfuijfe. 

8.  Nec  tantum  Meììajfeh Beni frael contrariaci  fenth  :  Sed&  alii  P^  Mofe*  I 
Wachman  mpirufh  Torà  Fol.  1 16:  A.  &  Levi  Ben  Gerfom.  Fol.  7.  Col.  3 .  Sed  j 
recentiores  effe  vult  Selàcnus  ?  &  non  ejufdem  authoritatis  &  afftimationis  cum  f 
Veteribus.  Verìim  illi  fatis  viderant  quo  funda mento  nixi  erant  Veteres  alii ,  t 
folidum/'udicaflentj  autficradicionem  illam  firmis  rationibus  fuffuitam  vidiilent 
contrarium  pofteritati  non  tradidiflenu    An  etiam  fimiliter  rejiciendi  fune  alii 

pur 


?ap.  V I.       Sabbatum  non  primo  inftitutum  in  Mark.      44.^ 

mtì Berelìth Rjbba,  Parash.47.  j?arcb,2d  Gm.l6:  $.  BechaiadGen.  F0I.37.C0L4* 
%k&*  Jochanan  bertfah  rabba,  Parash.  LXI V  i 

9.  Scd  non  modo  il  li ,  verùm  alii  authoriratis  non  conremnendas  contrarium  affé- 
•unc,  puta  sbarbimi ,  cujus  verba  hxc  flint  ^V^J-p  W\p  ,  &c.  ideft,  fepti» 
num  diem  in  fuam  gloriarti  <2  honorem  fanti  ificavH  >  quia ,  quando  appropinquavit  per. 
eBwn,ac  finitumerat  opus  cali  & terra  ■    quemadmodum  homo  quando  opus  ali - 

juodh  onori ficum  perfecerit ,  convili umfacit  ac  dìem  fefìivum.  Et  Maimonides  Traci. 
HJddush  Hal^odesb  Cap,  1.  Vifiolun*  nondatur  omnibus  ,  qucmadmodum  Sabbatum  in 
iniìio  ,  quifque  enim  Sex  numerare  potefl ,  <s>  quicfcere  feptvm  \  <3>c*  ubi  diftinguit  inter 
Sabbata  hebdomadalia  >  &  alios  dies  Feftos  fcu  Numenia,  quac  à  prima  lunse  appa. 
ritionc  pendebant:  Ulud  vocat  fTCWID  M^''  ^  e^>  Sabbatum  aprimi 
rerum  creatione  inftitutum  ,  &  d/cit  omnibus  datum  fuifTe:  Obfervationem  ta- 
men  neomeniorum  >  &  e/ufmodi  Feftorum  Judaeis  pcculiarem  furfle  aflerit;  eorum- 
quedeterminationem  Syncdrio  reliclum  effe.  Quin  &  Targum  in  Tit.  pfaL  92.  di- 
cit  tAdamum  hunc  fecifT*:  Pfalmum  die  Sabbati. 

io.   Imo  ahi ,  Docìoribus  Talmudicis  multò  Antiquiores  , Ph$loIudaus,  nem- 

'  pc,  klofephus  dicunt  inftitutum  effe  Sabbatum  à  creatione.  Ille  etiiznLib.  de  Opificio 

vocat  Sabbatu  m  2? urp*  yfamti ,  diem  nativitatis  mundi >  &f  f  K9<rf»a  $Jt$\t«t 

•  'ifttgjf  >  diem  mundi  natalem.    Et  m  Lib.  de  Vita  Mofis  5  vocat  id  («gì**  i  /u*t[iriAf»f 
'  *  %*&< .  «**  ?  mrn $  :    Fejìum non  uni us  chitatis ,  ^wr  regionis  ;  /W  f  or  jkj  mundi  • 

Simihahabet  lofepbus ,  Lib,z.  contra  lAppion.  uti  poftea  fequence  Capite  often- 
dernus. 

1 1.  B^askj  qui&  eidem  favet  opinioni ,  cum  alii?  ramen  fàterur,  lAbrahamum 
'■  S ib ba tu m  ob ferva (Te.  Neciuvat  dicere,  cum  fpeciali  revelatione,  habuifie  fibi 
datas  Sabbati leges  :  Nam  fatis  tum  conftat ,  Sabbatum  non  primo  inftitutum  fuiflè 

ì'y  nectumprimùm  Abraham  Pofteros  de  Sabbati  obfervatione  inftruóìos 
Nam  pofteris  revehveratproculdubiopius  Àbyahamusjqnseì  Deo  tlbireve- 
lara  rubuerat  ;  deeoenimfìc  tdtaturjpfeDeus  ,Gen.  18:  19.  Quod  prarcipere  velie 
fìliisfuis;  &  familiarfuzpoftfe,  utobfervent  viam  Jehovae  &c 

12.  Unicum  hujus  fcntentia;  fundamentum  hoc  eli ,  qudd  m  Decalogi  repetitio- 
:.  e;  12, 16.  binailla  prarcepta ,  deSabbato  &Parentum  honore,  ha?c  ha- 
vei  ba  annexa  ,  quemadmodum  prteepit  tibi  Dominus  Deus  tuus ,  quod  primum 

•  commer.tus  cft  !{.  Jihud*  ,quem  a)ii  fcquuntur  :  nam  inde  colligunt  ,datafui(Te  ha?c 
duo  pri-cepta in  Viari.  Atcur  qua:fo  in  Mari.-'  Quia  ibi  legitur,  pofuifTe  eis 
13cum  £3£Cft1  p^n  ftttutum  Se  judicium.  Atquttum  praeceptumde  Honore  pa- 
rentnm  ,  emjlatmum  ^T]-  At  ahi  per  hocftarutum  intelligunt  formulam  Judi* 

]ue,  utdicìum,  fundamentum illudrepudiant.  Imo  JbcnE^raid  Dcut.  5*» 
&  lfaac  Abarbinelìn  Pirufh  T«ra  Fol.  3^9.  Col.  *,.  &  4.  ea  verba  intelligunt  de lege 
in  linài .  ntea  data.  F.t  verba  illa  wdicium  &  ftatutim  ,  clai x  fatis  exponuntur  V.  ±6. 
ubi  hac fcquuntur ,  dixitmim  (^^^  :  )  fapius  habet  vim  conjuncìionis  caufalis)  jt 

tendens ad  vocem  ltbi  z.t  Dettiti  »  quodreBum  videtur  in  oculis  cjus  jeceris  £2 e. 
Ideft,  lc^em&  ftatutum  condiditderispuniendis,  fiimmorigcrifucrint  ;  &pra:- 
raiandis  fi  ó\Gto  obedientes. 

1 3 .  Alia?  longè  probabiliorc?;  dan  pofTunt  rationes  ,  cur  addita  fuerint  illa  verba  ," 
fitcmdmcdurti  praccpit  tibi  Dominus  Deus  tuus,  iftis  duobusmandatis.     Nimimm 

Hhh  2  qui» 


4f6        Sabbatum  noaprimàinftitutumin  Mara.     Lib:  MI] 

quia  hacc  duo  mandata  funt  quali  cuftodes  tocius  legis*  Praeceptum  Quartum  ci 
quafi  cuftos  primae  tabula  ;  nam  die  Sabbati  obedientiam  tribus  prioribus  praeftitaa 
folennìter  declararunt  ;  &eoneglecìo,  rejiciuntur&  haec.  Et  prarceptum  Qjin 
:uu  eft  quafi  cuftospofterioris  tabula^  eo  quòd  ibi  media  contineantur,  qmbu: 
urgeri  polfent  ad  reliqua  fan&èobfervanda.  Et  certuni  eft  quarcum  praeceptum  eflì 
ulnmum  primae  cabulae,  &qtfintum  efTeprimum  (ecundaetabuU;  acque  ideo  prò. 
babiliuseft,  addicamfuiireillishancclauuilam,  ut  intelhgeretur ,  ideai  dicendwrJ 
effe  de  reliquis  omnibus.  Et  certum  eft ,  ha;c  verbi  addi  quartoproecepto  deSab 
bato ,  ut  roagis  ad  obedienciam  ei  praeftandam  urgerentur  :  Propterea  quoque  addi, 
rur  &  aliud  mocivum  hìc  à  Mofe ,  hilce  verbis.  Et  memineris  te  fervumfuifje  in  ferri 
yEgypti  ,  Jehavam  vero  Deum  tuum  inde  te  eduxijfe  manti  fortr&  brach'o  extento.  Sic 
&  aliud  quid  motivum  additur  in  Deuteronomio  Praecepto  quinto  >  his  verbis ,  utm 
ne  fu  ubi  :  aut  majoris  explicationis  ergo.  Nihil  ergo  hirte  ulla  cum  probabilità^ 
inferri  poteft. 

14.  S  A  demus  ,  ex  hic  claufula  >  hifee  duobus  priceptis  addita ,  colligi  póflè: 
Deum  dedilTe  Ifraèlitis  praeceptum  de  Sabbato  Sede  honore  Parentum, in  Maraiu 
hinc  colligi.  poteft ,  turo  primùm  inftitutum  fuiiTe Sabbatum,  &  prius  Ifraelita» 
non  obligafTe  praeceptum  aliqtiod  de  Sabbato  {  Tum  quidem  pari  modo  fc- 
quetur  ,  tunc  primùm  datum  fuùTe  praeceptum  de  honorandis  parentibus  ;  & 
prius  ad  hoc  officium  non  Fuiflè  Ifraelitas  obftricìos.  Quum  autemhoc  dici  nequeac 
nam  omnesfatentur  praeceptum iiluddi&amen  eltelegis  naturar,  omnes  ab  initic 
obligans  *,  quo  jure  poOunt ,  hlc  fola  de  cauta?  Sabbatum  libi  ipfìs  appropriare 
dicere  tum  primùm  in  Mara  mandatum  fuiflfe  i 

15.  SiipfeDeus  in  legis  promulgatione  haec  iftis  duobus  pr^ceptis  addidilfel 
verba*  colligi  quidem  tum  potuit ,  Deum  prius  ifìa  eis  dediiTe  praecepta  :  At; 
qaando  hzc  tantumrnodo adduntur  à  Mofe ,  quandolegem  ,  diu  poft  primam  eius 
promulgationem  ,  repetit  ,  &  non  eandem  verborum  feriem  ubique  obfei 
vat>  fed  quidam  addi*  explicationis  caufa,  etiam  in  aliis  prseceptis  :  ut  videi 
eft  in  decimo,  ubi  base  edam  adduntur,  agnumejus:  ut  in  eodem  praecepto  de 
cimo, primo nominat  uxorem >zc de'm> domum,conttà. c[uim  fit  \Exod.io.  acquei! 
Qrdinem  verborum  invertir,  nulla  cuoi  probabilitatis  fpecie  tale  quid  inferri  pò* 
teft. 

1 6.  Illud  etiam,  quod  fupra  memoratum ,  hic  confiderai  deber,  quòd ,  nimirui 
prima  Sabbati obfervatio  non  fuerit  juxra  Rabbino*  illos,in  Mar*-,  ted  in  Alttsh, 
erac decima  Ifraelitarum  Man(ìo.Nam  ficloquiturauthor^^ro^.Cap.5.  In, 
litjha  acceperunt  Sabbatum ,  ibiqueprimum  Sabbatum  celebrarmi  <>  juxta  illudqi 
fcriptumefl ,  &  Sabbati^avit populus diefeptimo>  Inter  hanc  autem  Sabbati  inftitutio- 
nem,  &  primam  illam  obfervationem,  fuerunt  dies  viginti  feptem,ut  quidam  fuppu 
tant ,  qui  volunt  ftationem  in  Mara  accidifle  24»  die  menfis  Nifanfeu  is.Aprilis-,  tt 
primam  obfervationem  non  fecutam  fuiiTe  ante  22.  mentis  jiar  tea  May  2  3.  Videatur 
chiift.  Scaligera  Emendap.  Tempore.  Lib.  i,pag.  $$  i,&  Can  Ifag.  Lib»  3".  pag.  282 
Et  dicit  Seldenus ubi  fupra  pag.  3  59.  ?Utribuso fendere  ]{.  Jehudam  ben  Samuel  & 
jebudam  ben  Saul ,  rpfum init'mm  S abbati ,  qui  ex  pracepto  Feflum  ejì ,  tempori  & 
locofuperius  memorato  ,  ita  effe  tribuendum  ,  ut  primo  ex  illa  duntaxatccsli ,  folis  >ttr* 
rtfMpoJìtur*,  dtmexìijcrofQlym*  &  terufanft*  (cujus gratUleges  de  tempori ^F</«■ 

-  tifai 


rurflh 

',ubj 

quei 


Cap.  V I»     Sabbatum  non  primo  inftirutumin  Mara.        447 

,  ti [due  in  deferta  tradita)  fitu  ,  ncque  ex  alio  aujfcicandumfuerit  frìmum  S.ibbatum  >  qui 
i  Fejìum  i  uti  nequ*  numeri  feu  periodi  dierum  à  rerum  conditu  fepttnaria*  juxta  quam 
]  Sabbati  Etftum  in  die  fcptimoinftitutum  •  aliunde quàm kterrà ljraelitica  primitus  de» 

*  ducendi.  Et  Sabbatum  illud,  quodprimumvocant,  fuifiè  die  hebdomadis  fepti- 
ìitnot  juxta  periodumà  rerum  omnium  conditu,  lubentes  admittimus  \  fed  ratio- 
). «emiliana  alteram  primae  inftitutionis  3  à  loco  petitam  >  rabbinicam  judicamus  ( 
:  hoc eft,  mere  tì&am  ,  quodclanùs  patetex  verbis  %cpkerco?ri,  ibidtmpag.  $40.  * 
l' Sddeno  cititi*  *  quaehaeclunt ;  ut  illc  interpretatur ,  Dixit  Cozùi  nonne  miti um 

■  prée'ilitutdrdits  numer mdi  formula  a  ZJn  petendum  j  ideo  quod  locus  iHe  initium  eft  orien- 
ti* orbi:  Terrarum  .<*    Rgfponfum  eft ,  an  inittum  Sabbati  aliunde  fietendum  eft ,  quam  à 

■  Sinai  (7  ante  etiam  ah  Alufh*  ,  quia  ibi primus  erat  manna- defeenfus.     Nec  vero  incipit 

turni  antequam  Sol  ultra  Sinai  trunjeat  in  extremum  occidenti!  gradum  ,  undepof. 

!  tea  'uh  tellurem  circu nvolv.tur  ad  %in  ,  qui  or'uns  eft  orbts  arrarum.  Et  effe  incipit  S'b- 

f  \atim  in  Zjn  ,  poftq-tam  habetur  ejufdem  iniiium  in  terrai  Ifraeliticd  >  horis  oBodeam. 

.  £0  fcl.  quòd  t^ra  Israelitica  in  medio  ,  feu  umbelico  orbis  collocata ,  occafus  folis  iliic  eft 

nox  media  ri  ^jn ,  tsf  merid'us  terra  lfraelhicéuftoccafus  folis  r»  ZJn  >  (?c.  Apanda  eft 

i   aut  em  rt s  terra  ifraelhka ,  qu  miam  ea  locus  eft  Ugis ,  &  idem  eft  locus  in  quo  pulfus  eft 

;  cparadifo  noEle  Sabbati ,  atque  indtinitium  enumerattonis  dierum  ,  quafex  diehx 

wit  innititur.     Atque  ibi  incepit  Adam  nomina  diebus  imponere.     Et  cum  pr->fi£a_  • 

.    autìif  ejus  jfofteris  ,  terra  h abitata  eft ,  hominum  mos  erat  numerare  dies  eo  modo  quo  dij  - 

rat  eoi  Adam  >   undeUEium  eft  >  ut  non  dijfentiant  b ornine s  di  feptemrio  ftptiman* 

Il  dierum  numero  t  fudebebdomadis  conftituttone  >  (fc> 

ij.  Necprastereundum  eft  illud ,  quod  ,  utmagis  infanìre  appareant ,  dicane 

*  Eo;um  quidam, bencdi&ionem illam &  fancrìficationem  ,cujus  fi:  mencio  Gen.2. 
\  Hucrefeni:  Na:n  (ìc  Salomon  Jarchius.  Benedixit  ei  in  Mann*,  quoniam  incateni 
e    diebus [epiimin*  defeendibat  unicuiqut  Gomer  ,fexto  verapanis  duplus^fanEi: ficai 

1    in  manna  ,  quonij/n  ea  non  ommno  defeendebat ,  &  quodhìc  [criptum  eft  ad  trmpu tatti' 

1 ,  net  futurum,     Similia  habet  hiofes  Bar  Nacbman  in  Berefith  rabba  Parafi)  1 1 .  Eoi.  I  a.  » 

J,  Col  [.   Docuit  (inqjic)  Rabbi  Uhmiclbenedicìionemfuifle  i*.i  Manna,  fanBificatio- 

'    nem  ;t idem  in  Manna  :  Benedicci jnem  in  eoquòd ,  cùminaeteris  diebus  feptiman*  dej- 

(      rit  Gtraer*  unkuique  unica  ,  prìdie  S abbati  defeendebant  bina  gomer*  ->  fantlifica- 

1  in  eo  ,  quòd  ilio  die  nihil  omnino  defcejidebat.  Ex  fentent'a  vero  R  abbi  Nath  ao  , 

-1   benediRio  quidem  in  Manna  erat  &  fanti  ificat  io  in  ip[À  benedi&ione  :  C  Rabbi  I  faac  di  • 

'■  ■  citbcnediElionem  ejus  fui :Jfe  in  Manna.  Qjisautem  capere  porefthanCTationem>  quòd 

I   ncmpebenedixent  Deus  irti  diei,  quia  eo  die  nulluindefcenderit  Manna  \  non  au- 

'   tem  dici  fextO)  in  quo  defeenderit  quantitas  dupla,  (quod  tamen  faJfum)  aut  aliis  fep- 

timanae  diebus  >in  quibus  defeenderit  goinera  unica(quod  itidem  falfum  fi  fenfus  fio, 

J    qupdplus  non  defeenderit  *  )  Scd  hx  funt  fimiles  labris  haucae,  &  pari  facilitate 

l.  tcjiciendaequiafleruntur  ;  &  tamen  Adverfariinoftri>  fine  uiU  hacficationcj  e;ui- 

modi  rieìionibus  fìbimct  imponi  lubentes  patiuntur. 


Hhh  t  CAr, 


44*  ^^A7»nondarum]fraelitisfolis.        Lib.  II] 

CAP      VII. 

Ifraelitis  folis  non  erat  datum  Sahbatm. 

EX  ;am  di&is  liqu:t>  non  fuiffe  Sabbatum  primo  inftitutum  in  monte  Sin$, 
nec  in  deferto  Sin  ;  nec  in  Mara  :  unde  facile  eft  collidere  >  non  fuiffe  Sabbatua 
iolis  Judasis  datum.  Id  edam  ex  dicendis  liquidò  conftabit,  quum  probaveri mus 
Sabbatum  Adamo  ante  lapfum  datum  fuiffe  ;  &  praeceptutn  de  Sabbato  effe  Morale 
coque  omnes>  non  minusquàm  Judasos ,  obligare, 

Nunc  autem  quia  communtter  ab  Adverfariis  objicitur ,  Sabbatum  peculiare  funf< 
Judasis  »  necelfe  erit  prius  hoc  removere  impedimencum ,  quàm  in  indagatone  ori 
ginis  Sabbati  profequend a  procedamus. 

Argumenta  quibusfencentiam  fuam  aftruere  conantur  Adverfarii ,  ad  duo  capita 
redigi  pofluut ,  primum  loca  quseda  m  fcripturas  comple&itur  j  quibus  hoc  probar j 
rolunt.  Alterum  caput  ditta  quidam  Judasorum  &  aliorum,  hoc  aiferentium; 
continet* 

Quod  ad  pf imum  caput  attinet  >  loca  fcriptura:  communiter  hsec  indìcantuf 
'Exod.  3  i;  i  jj  145  16»  17.  T«  autem  loquere  ad  filios  Ifraelis  dicendo.  Veruntaum 
Sabbata  meafervatote  :  Namjìgnum  efi  inter  me  &  vot per  generationes  veftras  ,  ad  cnj 
nofcendumrne  Jehovam  ejìe  qui fan&i fico  vos  :  obfervabitis  ergo  Sabbatum  >  quia res fatte 
tft  vobis  —  Obfervabunt  itaque  filii  Ifraelis  Sabbatum  ipfum  t  celebrando  per  genera* 
iionesfuas ,  foedere  perpetuo,  Inter  me  &  Filios  Ifraelis  fignumeftperpetuum.  Porrò  ci« 
tamiilud.  Deut.  5:  1$.  Etmem'mer'is  te  fervum  fui  fé  in  terra  Aìgyptì ,  Jehovam 
vero  Deum  tuum  eduxijje  te  inde  manu forti  &  bracino  extento  :  ideirco  pra'cipit  ubi  Jt~ 
hova  Deus  tuus  3  ut  obferves  diem  ipfum  Sabbati.  Etillud.  Eqech.  2o:  il.  kAc  etiam 
Sabbata  mea  dedi  ipfis  ?  ut  eflent /tgno  inter  me  tir  ipfos ,  utfcirttur  me  Jehovam  fatiRifi» 
careipfos  V.  20.  Et  Sabbata  mea  fanBificat e  ,  ut figno  fint  inter  me  <3>  vos,  ut  fci.itur 
me  lebovam  effe  Deum  ve f  rum.  Quibus  addunt  Neh,  9. 14.  Sabbatum  quoque  Jancium 
tuum  notumfecifìi  eis  >  quum  pr*excptaftatutaque  &  legem  praviperes  eis  per  Mofen  fer- 
vum tuum.  Addunt  quidam  illud  Exod.  16;  29*  V'tdetequod  lehova  dedit  vobis  Ulna 
Sabbatum. 

Licet  fupra  Cap.  II.  Hujus  libri  5  qusdam<ad  illud ,  quod  Sabbatum  voceturj^ 
num ,  dixerimus  ;  hic  tamtn  quasdam  ad  haec  loca  dicemus  »  prout  hìc  objiciumur 
ad  illud  >  quod nos concedere uon  posfumus  >  confirmandum  j  Ifraelitis,  nempe 
iolis  datum  fuisfe  Sabbatum.  Refponde mus  ergo. 

1.  Siveco'ifideremuspopulumlfraeliticum,  quoad  ftatum  eorum  politicum 
five  quoad  ftatu  m  Ecclefìafìicum ,  multaerant ,  quae  ìis  peculiaria  Se  propria ,  quo- 
dam  feti,  refpe&u ,  dici  poflfuntj  qua  tamen ,  abfolutè  loquendo ,  non  erant  iis  prò* 
pria ,  aut  folis  data  :  Etenim  ,  quòd  fpecìat  ftatum  eorum  poiiticum  ,  eardem  Jeges 
morales,  quae  alias  obftriftas  tenuerunt  nationes,  qaarundam  explicationum  aut 
applicatìonum  refpectu ,  Judaeis  peculiares  erant.  Et  refpecìu  modi  aut  formai  re- 
giminis ,  qua3  Iheocratta  erat  >  omnes  leges  eis  erant  peculiares  :  Nam ,  licet  Deus 
omnibus  imperaritacetiamnumimperet  nationibus  ;  peculiari  tamen  modo,  dici- 
tur  eorum  Rex  ac  Gubernator  :  Unde  eft  >  quòd  quando  Regem  haberc  voluerunt  > 

ùcat 


.Cap.  V 1 1.      Sabbatum  non  datum Ifraelitis folis,  4^9 

fccutaliaeornnes  Gentes,  dixerit  Deus  >  quod  feipfum  fpreverint  ,  ne  regnare:  fu- 
pcrcos  i S4W.8.7.  Sicquòd  fpeétat  ftatum  eorura  Ecclefìafticura,  quidam  e:s 
peculiara  erant,  refpefhi  quodam  >  qua? alio  refpe&u  communia  erant  aliis  :  Exem- 
pli  gratia  »  facrificiorumoblatio,  à  lapfu  ^Adami  aliis  communis  crac  Gent;bus  « 
aiutameli  quodam  refpe&u  fuilTe  Ifraelitis  propria,  negari  haudquaquara  potei*. 
Quare  >  licer  quodam  refpeiru  prxceptum  de  Sabbato ,  Judaeis  peculiare  dicipoift 
Non  taraen  hinc  fequicur ,  prasceptum  illud  ad  cos  folos  pertinere ,  aut  iis  omni  mo- 
Vdo  proprium  fuifse. 

2-  Refpe&u  peculiari*  illius  difpenfationis  foederis  >  multa  aliam  fuperadditar? 
àhabueruntrationem:  Nam  flatus  illius  Ecclefia*  erac  typìcus  \  Hìr.c  multa  in  fé 
$  moralia,  &  Ecclefias  in  omni  itatucommunia ,  typicam  aut  myfticam  rationem  fu  • 
|  peradditam  habuerunt  >  qua  non  obltente,  natura  rei,  in  fé  confiderata,  eadem 
iman  et. 

$.  Non  fequitur ,  Sabbatum  Judaeis  peculiare  fuifse  ,  quia  dicitur  Jìgnum,  Nam 
f  probari  nequit,  omnia  Ugna  iis  propria  fuisfe quarto  modo.  Et  nullum  ugnum  fuisfc 
•■  ante  riabilitarci  illius  ecclelìae  oeconomiam  ;  necullumposfe  nunc  locum  habere 
ffignum,  abolita  ìfìàoeconomià.    Atverò,  quum  nec  hoc  ncc  illud  dici  p 
;  nemo  non  videt  ,  quàm  futilis  fit  haec  confequentia. 

4.  Non  tam  ipfum  Sabbatum  dicitur  fignum ,  quam  Sabbati  fan<f-a  obfervatio  7 
'juxta  modum  a  Deo  prasferiptum.     Et  ejus  pia  obfervacio  ,   non  minus 

quàm  oIim>  lìgnum  eft ,  quòd  Deus  populum  fan&incet  &  ab  aliis  omnibus 
T-parct;  fcquod  ipfiobfervatores ,  fint  Deopopulus  fanctus,  &  fanguiae  Chriftì 
purificati. 

5.  Legimus  quidem,  Deum  Ifraelitis  Sabbata  dtdisfe^fed  nufquam  legirrius 
?  'quòd  tum  primùm  Sabbatum  dederithebdomadale,  aut  quòd  antea  nunquam  in- 
k'ftirutum  Fuetic  :  Imo  contrarium  aperte  conftat  ex  Gin.  2.  utpoftea  probabirous. 

Qj3re  illud  ded*  iis  idem  valere  poteft  ,  quod  reflitui  ,  aut  renovavj  1  Nam  di- 
[  eie  Ndimius  Qap.y.  14.  Sabbatum  quoque  fanBum  tuum  notum  fscifii  iis  pjnlfV 
''0H7. 

6.  Ex  illoergòquòd  dicitur  Deus  iis  dedifle  Sabbatum,  etiam  in  deferto,  non 
;  magis  fequitur ,  prarceptum  de  Sabbato  eis  peculiare  fui  /Te  ,  aut  aliis  nullis  datarci , 
I  quam  fequitur  praecepia  alia  moralia  ad  eos  folos  pertinuiiTe  ;  nam  etiam  &  hxc  di- 
'  cùur  eis  dediire  in  deferto,   utilegereeft  apud  Ezechiele?»  Ctp  zo:  io>  il.  Inique 

tduxiipfos  è  terr*  &gypti ,  &  abduxi  tpfos  in  defertum  ,  ubi  di  di  ip/ìs  fi  aiuta  ma 
jura  mea  nota  feci  iffis  ,  qux  qui  faceret  homo,  viverci  per  ea.  Per  fiat ut  a  (s 
tfuétquifaceretbomo  ,  viverct  in  iis  ,  non  negabunt  Adverfaniintelligiprascepta  mo- 
ralia. Ettamenapertèdicittextus,Deumibi  fi.  e.  in  deferto)  ea  eis  dedifle.  Sic 
Neh»  9.13,14.  D  einde  fupermontem  Sinai  ita  dtfeendifii  ut  dloquereris  eos  è  codi/ 1  <J 
itdiRi eisjudicia  reBa  eylegcs  veras%  ftatuta aebracepta  bona ,  <3c  Quis  autem  dicer, 
prasceptailiaomuia  moralia,  quae  Deus  in  Monte  Sinai  prasccperat ,  Ifraelitis  pe- 
culiaria  fui^Te  *.  Et  quis  ex  eo  quòd  dicatur  Deus  Sabbata  eis  tum  dedifle  ,  colligere 
poteft ,  praeceptum  de  Sabbato  tum  primùmd^tum  f'JiiTe  *  Aut  illud  dare ,  non 
idem  (ìgnificarc  quod  rai&sani  Etenira  nifi  hoc  denoter,  fequetur,  non  modo 
pracceptum  de  Sabbato ,  primùm  in  monte  Sinat  datum  fuilTe ,  quod  rilfum  cfle  ex 
ancediftis  Cap.  IV*  Huju*  libri  hquet  i  fed  &  coiam  legem  moraiem  tum  primùm 

dauci 


4 50  Sabbatum  non  datimi Ifraelitis  folis.         Lib.  II U 

datam  fuiflfe;  &  antea>  ncc  Judxos>  nec  alios  ullos  obligaflè  :    Quodneraa 
dicet, 

7.  Necilludquicquamvalet>  quodex  T>wt.$:i$.  affcrtur.  Naroque  Deus 
poteft  officium  commune  argumento  fp eciali  urgere.  Erar  quidem  Ifraelitis 
peculiare,  quódipfoseduceret  Deus  ex  ALgypto.  Ec  beneficium  illud  peculiare 
optimum  eftargumentum  >  quo  ad  morem  omnibus  Dei  mandatis  gerendum  mojfe 
veantur.  Porrò  fajpius  hac  liberatone  ex  Aìgypto  5  urgebantur  ad  obedientiam 
prsceptis  moralibus  prxftandam ,  &  càdem  aggravatur  eorum  inobedientia ,  ut  ap- 
parer.  Deut.4:  2o>30>32.  lud.z:  1,293.  iSam.  io;  18.  Eijck.io:  io,  i'jy 
Dein  >  fi  ha*c  ratio  valeret ,  omnis  lex  moraiis  in  decalogo  comprehenfa  >  ad  J  fragi 
litas  folos  fpecìaret  :  Nam  hoc  argumento,  ad  integr3m  legem  moialem  obfervar* 
dam  urgentur ,  ut  liquet  ex  ipfo  decalogi  initio  Exod.  20:  2.  Ego  fum  lebova  Dem 
tuus  ,  qui  eduxite  è  terra  Aìgypti ,  è  domo  fcrvorum.  Denique,  fi  argumentum ,  fé» 
mottvumfpeciale,facitprae'ceptumfpeciale,  quidni&  motivum  feuargumen;urh 
commune  dicetpraeceptum,  quodeourgetur,  commune  effe?  Atquipraecepturrì 
hoc  Quartum  de  Sabbato  ,  quando  in  monte  Sinai  à  Deo  ipfo  promulgabarur ,  ìfe 
in  cabulis lapideis  infcribebatur  ,  argumento  omnibus  communi  urgebatur.  Exod, 
20:11.  Nam  (inquit  Deus)  fex  diebus perfecit  lebova  coelumipfum&  terram  ,  man 
&  quicquid  eft  in  eis ,  qu'uvit  vero  die  feptimo ,  (fc.  Hoc  autem  eli  argumentum  , 
non  Ifraelitis  peculiare;  fed  omnibus  commune. 

8.  Quare ,  licetquodammododici  pofllt,  Sabbatum  fuifle  Ifraelitarum  privi- 
legtum,  in  quantum,  nempe,  fpe&abat  ad  politiam  judaicam  ,  unde  videmus 
Sabbati  violatores  morte  punitos  fuiffe,  Nww.  15:  35.  Et  in  quantum  fpecìabat  ad 
eorum  oeconomiam  Ecclefiafticam  ,  quse  typica  erat  ;  unde  novis  motivis ,  ad 
eamoeconomiamlpecialirer  atrinentibus,  urgeturejjusobfervatio  ,  &  in  fpecialés 
ac  novos  rines  proponitur  3  &  fignum  vocatur ,  tum  quialiraelitx  convemus ,  ad 
Deicultumcelebiandum  ,  eo  die  habentes ,  aepublieè  declarantes  Deum  iòlum 
ipforura  elle  Deum  ,  palam  tettati  funt  >  fé  effe  Dei  populum  ;  tum  quia  hujus  dici 
obfervatione ,  palam  declaratum  fuerat ,  Deum  eos  fibi  ipfi  ftparafiè ,  eifqiie  fi* 
tuta  ,  eo  die  adminiltranda  ,  quibus  mediantibus ,  à  Deo  magis  magifquefai:£tifi- 
carentur  ,  dedifie:  Et  porrò  juiherant,  Sabbatum  obfervare  per  generationcs  (uas; 
idquefoedere  perpetuo  -hoc  eft,  quamdiuduraretiftaceconomia.  Licer,  inquan 
hzc  omnia  vera  fint ,  nonramenfequitur ,  Sabbatumliebdomadale ,  infeconiìde- 
ratum  ,  iis  folis  datum  fuiffe,  Etenim  quicquidapplicatur  Sabbato  ,  quarerus  e«| 
peculiari  modo  ,  uti  jaro  iniìnuatum  eft  ,  datum  erat ,  non  eft  piotinus  applicali- 
dum  Sabbato  in  fé confiderato;  multaenim  ipeciali  quodam  modo  eis  dabancur  1 
quajinfeconfiderataadeosfolos  non  pertinebant;  Quod  ex  hoc  abundè  l.quet 
quód  integra  lex  moraiis  dicatur  eis  fpecialiter  traaita  fuifle.  Pfal.  147:  59,20 
Deut.  4: 83  9>  io.  Et  Hpm.  3: 2.  Eis  eredita  fuijje  eloquia  Dti ,  inter  quae  eloquia 
includi  debet  lex  moraiis.  Sic.  fy;».  9:4.  Eorum  erant  pa8a ,  <st  Ugis  conf.it  ut  io  <5 
cultus  &  promi filone  s.  Unde  eft  quód  decalogus ,  qui  legem  omnibus  comiLunem 
comple&itur ,  feu  univerfam  legem  Natnralem  &  Moralem  ,  fpeciali  modo  eis  ap- 
plicabatur,  in  quantum  nimirunrapplican  potuit  \  &  tota  lex  decalogica  areu- 
mento,  utvidimus,  fpecialiurgetur;  &  quia  ratio  illa  erat  \  enehV.um^.^Lod  ty- 
picum  ,  integra  lex  ,  hoc  refpe&u  ,  fpeftabat  adcypicflm  ilIamEccleiia:  oecono- 
miam, &  eorum  obedientia  typicum  habuit  refpecìum.  Ad  ! 


?ap.  VII.        Salfatum  non  datumlùaclitis  (oli*.  45  x 

j  Adaliud  nuncargumemorum  caput ,  quod  comple&iturhominumteftimonia  ; 
'  latninandumvenimus.  £a  ameni  vel  fune  Judseorum  tcltimoma  >  velaliorum 
.  fcthmcorum. 

Quod  ad  Judaeorum  teftimonia  attinec ,  ea  coacervat  sddenus ,  de  Jure  Naturali 
!  y  Gentium  >  &c.  Lib.  i.  cap.  $.  &  alibi,  nos  pnmùm  ,  qua:namfìnt  videbimus; 
xdein  ,  cur  nobis  minime  lamUciantdeciarabirnus. 

Teftimonia  hac  funt ,  Maimon.  in  Halacb.  Melakjm.  cap.  10.  S?  Gentilis  (inquit  ) 

Ubbatum  celibi  Arat  >   licet  id  feciffet  in  d'nlus  procjlis ,  fiyelut  /ibi  Sabbatum  id  babe- 

'  t$t  ttiam  mortemmerebatur.     Quod pariterdietndum  tfìfeftivitat<mjìbi  pr^f.itucrat 

4  \\iquam aliam    Et  //£.eodem  cap,  io.  pag,  jgo.  dicic ,  in  Tetufuilimis  ritua'ibus 

I  rteces  hjbcn  &  hyronos  Sabbato  proprios ,  &  eorum  unico  inferi  periocham  iliam 

.  icSabbato^  quxlegitur  Exod.  31.  ubi  diciturSabbacum  eflefignum  incerDeum 

i  k  fiiios  r  irael.     Vcrbahaec  lune      Et  non  dedijìiillud,  Demine  Dtusnojìir  1  Genti' 

>us urrà  >  neque  in  pofieffwncm  feu  ).  credit  ai  imillud dedijìi  >J{extiojicr , idololatris >  ne- 

lue  in  requie  ejus  habitalunt  impij ,  quoniam  Ifraéli  populo  tuo  dedijìi  illud  ex  amore  erga 

Jacob*  quod  in  ei s  eleg ifii.   Rabbi  }cchziun  ex  aiftboritare  i\.  Simeonben  Jo. 

I  ;hai  omnia  (inquit  )  pracepta  <t  Dio  O.  M.  lfraèliiis  tradita ,  eis  tradita  funt  publicèy 

•  0  pracepto  de  Sabbato ,  quod  privatim  eis  ejì  traditum  ,  fecundum  id  quod  [criptum 

itirme&filios  ifraélfgnum  fit  in  perpetuimi,  quod  cum  itafit,  non  putii  untur 

..sob  Sabbatum.  R.  Jil'a.  /«Zohar.  ad  Elle  Semoth  ,  FoJ.  63.   B.   EtiamSy- 

nagoga  (  inquit  )  feuEcclefia  lfraélitica  Sabbatum  nuncupatur  y  quoniam  fancìum  eft 

.     Vobis  y  nonGentibiurcliquts.     xAtque  hoc  eft  quod  intel  ligi  tur  verbisillts,  in" 

tr  me  C  fiiios  \fraèì.     linde  etiam  babetur  peculium  hareditarium  perpetuò  ìfraèlitis. 

1  adducit ,  cap.  1 2.  ubi  de  fenlu  verborum  quarti  prscepti ,  e  advena  feu  prò* 

tuus  qui  efl  in  porti*  tuis  ,  diiTerit. 

li    Cur  nunc  haec  nobis  minime  fatisfaciunt  ,9  rationes  ha:  fune. 

;      1.    judaei  fuperbià non ferendo" elati,  feipfosfupra  omnesGentes,  etiam  quan- 

i-ioà  Deojulrètejecìifue  unt ,  cxtulerunt;  &  prarlejpiìs  t  aliosomnes  parvi  a?lìi- 

olebant  :  hincodioacinvidiioccaecaii omnia  privilegia,  quaquà  potuerunt 

fu  a  fecerunc;  &  multa  aluscommunia  fibi  ìpliscanquam  propria  apphcarunr 

Hoc  clarcfarisliquet  in  eorum  fcriptis:  non  eli  ergo  quod  magni  raciamus  eorum 

:  nudèfincullàicriptura:3uthoncate ,  imo  conerà  eandem  ,  propolìta  :   nec 

1  r>  debent  apud  nosefle,  line  fcripturàfacra  prsecunte,  vaio,  is  eorum  aflertio- 

ics,  licetconfidenciliìmè  inculcentur.     Novimusquàm  male  tulerint ,  quod  E- 

,  aingelium  etTet  Gcntibus  annunciatimi,     jitl.  13:45,46)47.50.  3cZl'.zi,2Z* 

13.    1  TbefZ:  15.  16. 

I.  Si  eorum  nitendum  eft  authoritate ,  dicendum  eft,  ipfam  le^m  moralem,  ex- 
cepntprajceptisillisfeptem  ,  qua;  Noachidis  dataerjnt,  adipfobfolosaitinere,  & 
♦  non  ad  alias Gentes.  "NimhcMaimoìiides  H.ilach.Melak'm.  cap.  io  (>et,ttlis  (in- 
quit  )  qui  ligem  (  Mofaicam  nempe  )  ohfcrvaret  reus  (rat  inorùi ,  quippt  cui  t 
obfervanda  erant  feptem  prteepta  Noacbidarum.  Et  paullo  poft,/w.-m.i  ejt  t  r.vii  fineb.n  t 
Gentile s  novum  quid  mcribus  fuis  adi  'cere  ,  jibivc  prteccp  1  a  uh  ro ,  acere .  Sed  eorum  quij- 
que  aut  profdytus  \uftiti<é  fieri  debuit ,  aut  wihtrf*  leffs  obfervathni  nomtndtre ,  aut 
fuAiulegemanere ,  nec  augendo eam  nec  minuendo  Simihtcr  u\  GcmarJ  Babslovsà  » 
ad  Tic»  Sanhtdrin.  cap.  7.  Fol.  59.  B.  Gentilis  qui  legemobfcr'jartt  rtus  erat  mortts 

Iti  n/m 


45 *  Sabhatum  non  datum  Ifraelitis  folis.        Lib.  I II, 

nam  13  di  ci  tur ,  legem  firtcepit  nobis  Mofes  in  b  ereditatemi  Nobis  'eft  bandirai ,  noi 
Gentilibus  y  quibus  meditandum  eft  de pr*:eptis  fuis  feptem.  Quis  antera  hoc  admittc 
re  poteft?  Hieronymus  iti  Ifaiam  lib»  8-  *Audiant  (  inquit  )  Judxi  yquifefoloslegew 
accepijfe  Domini  gloriantur ,  quod  universa  primtlm  Gcmes  totufque  orbis  uaturalem  oc* 
ceperit  legem ,  ac  iccircopoftca  lex  data fit per Moyfem ,  quia frìmalex  dijjtfata  eft. 

3.  Ipfijudaei  agnofeunt  primariam  Sabbaticaufam  fuifle,  ut  eorum  animisinfi 
geretur&perpetuaretur fundamentum  illud,  de  mundi  creatione  ;  adeoque  ut  in. 
terrogati  de  culai  Sabbatico  refponderenc ,  quia  f ex  diebusfecit  Deus  ccelum  &  terra» 
&c.  vide  Maim.  in  More Nebochim.  part.  z* cap.  $i.part. 3.  cap,  32.   Hinc  volu 
cum  ,  qui  negaverit  Sabbatum  ,  fimilem  effe  itti  ,  qui  negaverit  totam  legem  :  quia  ne 
pe  totius  legis  fundamentum  effe  aiunt  mundi  creationem.     Hinc  eciam  (  tede  1 
deno  ubifupraM.  3.  cap.  io»  pag.  $29)dicizKAbcnE%razdExod.2o.  quifquisojj 
fecerit  in  Sabbato ,  abne^ac  ille  opus  creacionis  5  quanrumvis  non  abneget  ipJ 
Deum  O*  M.    Quandoquidem  ergo  hoc  primarium  Sabbati  fundamentum  omn^ 
bus  commune  tic  >  qui  poffunc  dicere  Sabbatum  ipfum  non  ad  omnes  kd  ad  fé  folos 
attinere  * 

4.  Quae  in  hyrano  ilio  habentur  fano  fenfu  intelligi  poflunt  :  nam  fupra  diximuSj 
Deum  fpeciali  quodam  modo  non  modo  Sabbatum  >  fed  &  ipfam  legem  mora- 
lem  integrarci,  Ifraelitis dediflc. 

5.  Illud  quod  dicit  R.  Jocbanan,  praeceptum, puta}  de  Sabbato  privatim  eis  datura 
fuifle  3  nullo  prorfusnititur  fondamento  :  nam  in  monte  Sinai ,  nonminus  public^ 
promulgabatur  praeceptum  dekSabbato  >  quàm  prseceptaalia  novem.  Et  fi  dicacur 
privatim  ìis  datum  fuifle  hoc  praeceptum  ,  eo  quod  datum  fuerit  ante  legem  latam, 
in  Àidranempe,  hoc  itidem  non  valebit  ;  quia  ipfi  Judaei ,  ut  fupra  vidimus,  di- 
cunt  alia  fuifle  data  in  Mir*  pra^cepta ,  prseter  Sabbatum  :  eoque  praeceptum  de 
Sabbato  non  erit  unicum  praeceptum  qupd  privatim  eis  datum  fuerat.  Et  quòd  ad 
hoc attinet hujus difti  fundamentum  ,  quòd,  nempe  >  fcriptum  fit,  inter  me  & 
filioslfra'élisfignumeftinperpetuum  ,  quis  non  videt  quàm  putidum  ,  quàmque  pue- 
rile fit  ?  Signumetiam  dicitur  circumeifio ,  quod&  ipfinonnegant;  an  ergo'cir- 
cumeifìo  privatim  eis  data  fuit  ?  aur,an  hinc  fequitur ,  circumcifionem  foiis  pofteri* 
IfraSlispeculiarem  fuifle  * 

6.  Ubi  quaffo  apparet  illud  ,  quod  dicit  R.  Jifa ,  nempe ,  etiam  Synagogam , 
Ecclefiam  Ifraèliticamnuncupari  Sabbatum  ?  Et  unde  probatur,ei  fuifle  conforti 
&  fponfam  ?    Quid ,  an  Illa  verba,  obfervabhis  Sabbatum ,  quia  vobisfantlum  eft ,  h 
probabunf  ?   QualecunqucRabbinisillis  hocappareatargumentum  ,fobriis  tame 
&  arquis  rerum  seftimatonbus  non  multi  ponderis  erit  :  Etenim  fpeciali  modo  da 
erat  ìis  ìntegra  lex  moralis  :  an  ergo  nullo  modo  Gentibùs  reliquré  data  fuit  ?  die 
tur  quidem  Sabbatum  feedus  inter  Deum  &  Ifraélitas.atquiita  dicitur  &  Decalogu*. 
Exod.  34:28.    0^^.9:9.11.1^. 

7  :  I  pfa  dscalogi  verba  huic  adverfantur  fententise.  Non  facies  ulium  *j>us  »  tu  tifi- 
lius  tuia  (^  fili  a  tua ,  fervus  tuus  &  ancilla  tua ,  &  advenafeu  peregrinus  (*}j|  )  tuusy  qui 
inponii  tuir.  Sic  Exod.  iy.  1  2.  Sex  diebus  facies  obera  tua  ',  dieautem  ipfo  feptimo 
ceffata  ,  ut  quiefeat  bos  tuus  &  afìnus  tuus,  <$  refpiret filrus  anciIUtUét(sr  peregrinus 
Vidz  eriam  Deut,  %.  20.  Ex  quibus  liquet,ctiam  peregrinis  feu  profelytis  domicili 
obfervandum  fuifle  Sabbatum.  Eàque  nonfuiflfe  Sabbatum  Ifrafilitis  peculiare, 
quxquid  fomnient  Rabbini,   *  Ac 


:*ap.  VII.      Sattafvmnondatumlùaèlitisfoìis*  45 j 

j  At  regerir  do&i(l:mus  selcìenus ,  ubi  fupra  I/£.  in.  G*/>.  12.  pag.  ^4^.  5,  Df- 
I  ,fìinguendum  nempecft  (ìnquit)  deracionerominis  fervi  aut  profelyti  in  center. 
i  ,tume/ufmodiadhibita.  L2  duplex  eft.  Altera  qua  intelhgat  quis  tam  Servum 
\  ,  &  profelyruroexlegis  vi  ad  obfervationem  Sabbaci  paricer  obligari;  altera  qua 

,lic  obligari  Judios  ,  &  quotquotineorum  ritustranfirem ,  ut  nec  ipfi  opere  alt* 
»  ,  quo  Sabbatum  violarent ,  nec  Sabbato  in  caufa  effent ,  ut  live  à  fervo  five  à  pro- 
\ ,  felyto opus  aliquod  fieret.     Priore  ratione non  alium  voluntlegibus illis  continer: 

,Seivumquàmcircumcifum;  autancillam  aliam,  prceter  eam  quae  baptifmo  in 
!  ,judaifmum  cooptata  eft  ;  nec  alium  peregrinum  feu  profelytum  ,  quàm  profely- 
.  ,tum  juftitiseaclibcrtioum,  quijuris  parilis  :  Ideft,  non  alios  praster  eos  qui  Ec- 
f  ,clefiaeEbraicacparsfuerun:  j  feu  filìi  fotderis.  Pofteriori  autem  ratione  folum 
pfervosincircurncifosac  profelytos  domicilii  ibi  innui  aiunt,    Scil.  fas  non  fuifle 

,Judaeo  fervi  Gentilis  feu  incircumeifi  domino,  Sabbato  in  caufa  effe,  ut  Serrus 
|  ,ejus  ejufmodi  opus  aliquod  tunc  faceret  y  nec  fas  Judaeo  fuiffe  tunc  in  caufa  effe  ut 
iVprofelytus domicili  (cujus cum ejufmodi  fervo  panhs,  quantum  ad  nane  rem, 
|  ,conditio)  praeftaret  opus  aliquod:  Id  eft ,  fas  ei  non  tuifle  ,  aut  per  fé ,  aut  per  alios, 
1,  aut  per  jumenta  eo  die  operari. 

|ì  J{c(p.  Verùm hoc merum effe *^pu>«&»  nemini non apparet:  Naro  nihilhìc  prò 
I  erto  itatuitur  :  Nam  ncque  certum  eft  ,  utrum  mandatum  hocce  non  minus  fpec  - 
jttperegnnosillosfeu  profelytos  quàm  Dominosi  A n  vero  tantum  Dominos  ; 
.  a  ut  ad  Sabbati  obfervationem ,  tantum  teneantur  Domini ,  non  item  fervi  &  pere- 
•  'Trini  -}  ac  prepterea  pofiìnt  fervi  ac  peregrini ,  prò  fé  quicquid  v olunt  operari  ;  Do- 
jninis  autem  non  liceatpcregrinosiftos  ad  opus  adigere,  aut  in  caufa  effe,  ut  pere- 
Mrinus  ifte  opus  aliquod  faceret.  Neque  certum  eft  >  utrum  peregrini  iftì  fint  pro- 
[clyti  domicilii;  an  vero  tantum  profelyti  juftitiac.  Verùm,  finosdicamus,  hic 
prceffanò intelligendos eiìe  omnes  profelytos ,  etiam  profelytos  domicilii;  eo quòd 
[fcxtus  non  diftinguat ,  fed omnes  in  portis  comprchendat ,  tum  ha?c  adhibetur  diù 
I  ncìio ,  quòd  profelytis  juftitiae  injungatur  Sabbati  obfcrvatio  »  non  autem  profe- 
l'tis  portar  aut  dominili,  quibuslicetopusfuumfacere,  etiamfì  nonliceatDomi- 
tisfuis  eos  ad  operandum  urgere.  Et  fi  dicamus  modo  parili  ,  omnes  homines 
^  bligare  hocprxctptum  ,  uve  Dominos ,  five  Servos ,  five  Profelytos  ;  tum  ref- 
onderur,  per  profelytos  hicintelligi  profelytos  juftitiac,  non  autem  profelytos 
omicilu. 

1  Et  hoc  merum  effe effugfum  à  Judaeis  efficìum,  ad  vanitatem  fuam  confirman- 
am  ,  dare  evincunt  verbi  Mofis  Bar.  Nachman  in  firusb  torà.  Fol.  12^.  6    à 

dàtno    Pag.    2,46,  347.    citata  ,  &  fic  latine  reddita.     „ProfJytus  feu  ad- 

vena  porta:  fimpliciterfumptusintelligitur  de  profelyto  domicilii,  qui  advenerat 
.  Htperegrinaretur  in  portis  civitatis  alicujus ,  &  qui  fufeeperat  rn  le  obfervationem 
»  feptem  prrceptorum  Noachidarum  :  Atque  idem  vocatur  etiam  profelytu*  com- 

edens  carnem  morticinam,  de  quo  loquitur  lcriptura(Df«r.  14:21  )prole!ytO}qui 
>in portis  tuis , dabi s  ut  comedat.  Et  propterea  non datur  ei  mandatum  quod  impe- 
1  ret  ne  in  Sabbato  opus  omnino  faceret  aut  profclytus  aut  Indigena.  Sed  nobis  da- 
»  tur  mandatum  ,  ut  in  ufum  feu  commodumnoftrum  opus  is  non  faciat,  uti  nec 
,  Minorcsaut  Jumenta.     Adcoipfi  profelyto  non  datur  mandatum  hoc  ,  quippe  , 

»  cui  opus  fibifacerc  in  Sabbato  licitum.    Acque  in  ilio  Scripcurr  loco*  ubi  dici— 

Ili  2  tur» 


ne- 

z 


454  ^^/«wnondatumlfra'élicisfolis.        Lib.  Ili 

»tur.  (Exod.  23:  il.)  ut  refpiret  filius  ancillse  tua:  &peregnous>  capienduseftr 
>,regrinus  prò  profelyto  jufticias,  qui  judaeus  factus  legi  noftrae  nomen  deder; 
»>  adeoque  ad  obfer vationem  Sabbiti  ex  mandato  obligacus  erat ,  (ìcut  ad  p:xce\ 
7,  rumreliquorum,  juxtaid  q.iod  dicicur  (Num.  15.  16.)  Lcx  una  Se  judic. 
»  unum  erit  vobis  &  profelyto,  qui  peregrinata  fuerit  apud  vos.  Profelyto  fcil. 
,j  indigenae  Telluris.  Ac  vero  comperca  etiam  eft  apud  Rabbinos  noftros  divei 
,%  haecinterprecacio.  Nimirum  profelytum  tuum  intra  portastuas  fi  m  pi  iciter  dic- 
itura (in  decalogo)  lignificare  profelytum  juftitiae,  qui  ad  obfervationem  Sabb; 
}>noiminusobligatur ,  quàmnosipfi.  Illudautem,  ut  refpiret  filius  ancilla;  ci 
,,  &  peregrinus,  eo  fpe&are  ,  ut  &  profelycus  domicili!  qui  incircumeifus  erat  incl 
„  deretur.  Nempe  exiftimant  primo  loco  expreifim  contineri  profelyturn  circum- 
5>cifum  5  qui  aeque atque  nos  ipfiobligatut:  Locoautem  altero  qui  fequitur ,  coli. 
,,tineri etiam incircumeifum.  Armamento,  exeoquod  ibi  dicicur  de  jumentOi 
,)  etiam  fumpto.  Nam  verba  fune ,  ut  quietem  habeat  bo$  tuus ,  acque afinus  tuus, 
,,  &  re fpiret  filius ancilf  a:  tua? &  profelytus.  Parili om nino  modo  volunc  mandacum 
»  nobis  datum  de  cun&is ,  fcil.  ut  nobis  minime  opus  aliquo  J  faciant.  Qui  carneo 
>,  fibi  prò  libitu  facere  polline  Atque  juxta  hanc  interpretationem  Servus  &  Pro- 
f  jfelytus  in  decalogo  memorati  nobis  ipfis  aequales  funt ,  &  pariter  ac  nos  ipfi  ad ob« 
„  fervatiouem  Sabbati  obligantur ,  perindeacfidiftumfuiffec,  utrequiefeat  Ser- 
>,  vus  tuus  Se  ancilla  tua ,  non  aliter  atque  tuipfe. 

Unde  etiam  conftat,  quòd  ipfi  Rabbini  non  fint  in  hàc  re  unanimes:  Quid; 
enim  volunt  pcregrinumillum  in  portis,  cujus  fit  mencio  Exod, 20.effe profelytum ... 
micilii  ,  alii  volunc  effe  profelytum  juftitia.  Et  quidam  volunt  profelytum  illum  cu- 
jus rie  mentio  Exod.  23  :  12.  effe  frojelytum  juftttU  >  alii  tum  profelytum  domicilii  curr 
profelytum  jujliti*.  Atque  ita  volunt  quidam  ,  non  eundem  pFofelytum  intelligi 
Exod'.  20.  quihabetur  Exod.  23.  Alii  unum  tantum  profelyti  genus  volunc  incel- 
ligLE-W,  20.  &ucrumquecomprehendiE*a^t3* 

Sed  porrò  praecipuum  illud  >  quodnunc  in  controversa  eft;  hic  non  probatur 
fedjejunèpetitur.  Nulla  rationeevincitur,  profclycos  porta;  vel  domicilii  obli. 
gacos  non  fuiffe ,  eodem  modo  quo  f  udsei  >  ad  Sabbati  obfervationem  :  Ncc  ulk 
ratio apparet,  cur  non  iidem  intelligantur  profelyti  Exod.  20.  qui  intelliguntur 
Exèd.li*  Auccur  diftingueredebeamus,  ubilexnondiftmguir.  Imo  verba  pra; 
cepti  aperte  indigiuntprofelytos  port<e  ,  peregrinos ,  nempe ,  qui  funt  intra  porta: .  E 
fi fenfus  mandati  effet,  quòd  profelyti  illi  domicilii,  non  cenerencur  ipfi  ad  Sabba 
tumobiervandum;  fedquòd  eorum  domini  tenerentur  Sabbatum  obfervarej  è 
non  permettere,  ut  a  Iquam  adfuumcoaimodum  promovendum  opcrarentu 
ìfti  profelyci  porca; ,  non  magis  ad  profelycos  illos  portae  fpecìarec  mandacum  hoccc 
quàmad  jum^nta;  Nam)  ipfis  Judasis  eeftibus ,  non  licebat  Ifrafilitis  jumer*: 
Sabbaco  uri ,  ad  commodum  proprium  quaerendum.  Atque  ita  mandacum  fol 
daeum  erat  Dominis ,  &  non  magis  Profelytis  ìilis domicilii,  quàm  jumentis. 
fific,  quomodointeIJigendierunr;4«7;////  ahique  Rabbini ,  qui,  tette  ipfo 
^noubifupra  pag.  347;  fcribunc  profelycos  domicilii  in  legibus  de  Sabbato  < 
tineri ,  nam  pari  jure  dicere  poffunt ,  jumenta  in  legibus  de  Sabbato  contineri  K 
hoceltquod  mine  quaeritur.  Se  cujus  probationem  exfpe&amus ,  nempe, 
mandacum  hocce  ad  profelycos  domicilii»  non  a?què  ac  ad  dommos  (pectine. 


?ap.  VII.      iW^/^nondatumlfraSlitisfolis.  45^ 

,,  Qjod  de  peregrini*  adjecit  (jnquit  Zanch.  in  quartum  praeceptum .  Pig.  (mib/) 
,859)  majous  eli  momenti,  dignumque  majori  coniìderadone:  Ifti enim  jubeban- 
,tur  non  fimpliciterquidcere  ;  Sedquiefcere  ,  ur  &  ipfi  Tuo  modoSabbatum  fanc- 

tifkare  poffent.  Dicofuo  modo  :  Quia  non  omnibus  licebat  eodem  modo  fancìiti- 
„  care.  Duplex  enim  erat,  habitabatque  inter  ]ud»os  advenarum,  id  eft  ,  genti- 
ó lium  genus  :  Unum  eornm  qui  Reiigionem  etiam  Judaeorum  amplecìebantur  ,  & 
„  Symbolocircumciiìonisobilgnabantur  Jehova?.  li  extra  controverfiam  jubeban- 
wturieaSabbatumfanftificare,  ficut&  reliqui  Judaei,  admitcebanturque  ad  Pa- 
M  (chacis  celebrationem  ,  &  ad  alia  omnia.  Alterum  eorum  erat ,  qui  cum  Judaeis 
>,  in  religione  non  confenticbant,  fed  tantum  inter  eos  habitabant,  &  aut  illis  infer- 
,,viebant,  aut  merces  vendebant ,  &  alia  nego: ia  politica  apud  ipfos  praeftabant  : 
„Neque  enim  quifpiarn  advenarum  cogebatur  ad  circumcifionem  religionemqae 
,,  Judaeorum  ample&i.  J 1  li  iidem  ipfi  tamen  non  folùm  politicis  illius  populi  le- 
„  gibus  ftarecogcbantur,  verumeciam  nonnulla  ceremonialis  Iegis  externa  praef- 
„  tare  ,  idque  paitim  ne  boni  mores  Judaeorum  moribus  gentium  turbarentur  Se  con- 
>,taminarentur  :  Partim  ,  ut  ipfi  etiam  gcntiles  advenae  erudirentur  aliquo  modo 
„  in  cognitione  legis  divinse.  Hàcdccaufiadaudicndam  legem  una  cum  Judaeis 
„nonnunquam  adhibebantur  7o/".  8.  adcalcem.  Nonfuitverbum  (inquit)  cxomni- 
t%bus  r\u*pr  tapiri  Mofes  ,  quod  non  legerit  Jebofua coram  univerfo coetu  I/rad  &  mu- 
yilieribus  & parvulis  &  peregrinisi  ambulanti  bus  in  medio  eorum.  Item,  licct  ad  pa- 
„  fchalem  agnum rdendum  non  a  dmitterentur ,  cogebantur  tamen  legem  fcrvare  de 
„  non  habendo  in  asdibus  fermentato.  Sic  etiam  licet  Sabbato  non  convenirent  cum 
D  populo  ad  publicas  preces ,  ad  faenficia  offjrenda,  aliaque prseitanda,  qux  ad  Sab- 
jjbatifanilirìcationem  pertinebant:  Jubebantur  tamen ,  ut  hìc  videmus,  feriari 
„eodic,  quemadmodum&  Judaei  Indi genx,  Haeautemferjaefpecies  erant  quz« 
»  dim  fan&itìcatioms  Sabbati. 

8.  Qjlsnobisperfuadtbit,  id  vel  probabile  effe  ,  quod  dicunt  Rabbini  illi  fcil. 
Gentiles  Sabbatum  obfervantes  mortem  mereri,  Quo  enim  fcripturce  teftimonio  id 
grobari  poteri?  Dicitquidcni  Seldenus ubi aspra  ,  pag.  299".  ex  vetufto aliquo  more, 
[eujure  interveniente,  feu  Veterum  fententii  non  piane  rejiciendà  ,  morte  plecìen- 
dum  fuiffeGentiIemobhujufmodiobfervationem.  Sed  ha?c  omnia  incerta  font  : 
Js'am  unieillemos  vetuftus?  Undeillud  jusf  &  cui  innixa  Veterum  illa  Tenten- 
na?   Lex  Dei nihil tale nosdocec.  Et  Ebraei  recent  iores  de aequitate illius  juris  aut 

.nasdubitantes,  dixerunt  talem  flagris  tantum  puniri ,  tette  Mùmonide ,  ab 
ipCoSddeno  ibidem  citato.  Sed&  de  hujus  fententix  aequitate  dubitare debemus ,  qò 
inagis  >  quòd  non  modo  propter  celebrationem  Sabbati  aut  alias  Felli  Gentes  pu- 
nin  voluere  ,  fcd&  propter  obfervatiomm  legis ,  fniHD  POV  DN  &c'  uC  ^oquttur 
ÌAnimonides. 

9.  Sente ntia ad verte,  quam  rostuemur  ,confirmatur  etiam  àquibufdam  Ebraeis 
fcriproi  ibus ,  qui  vplurtt  Sabbitu  n  ,  feu  feptimum  à  mundi  conditu  diem  ,  univerfo 
humano  generi  »  inipfis  rerum  primordiis,  datum  fuiffe  Quibufdam  enim  dif- 
flicet  prelepfis  illa  ,  qajni  ahi  fingunt,  ab  tanti  temporis  anticipationem  ,  nem- 

?e,  (utipfitupputant)  bis  mille  ,  quadr  ingcntoi uni  quadraeinta&  ocìfcannorum. 
ca  A}*trbmdmpirushtord?<A. 2 r.Col.  5 .  R.  Btckdkd  Goief.Foì.  io.  Col.  2.  Et 
Jfcir&Waliosacac,    Ec  lune  volt  effe  S.bbati  fanairicationem  G^«.2.  memo. 

lu  3  raurn. 


4$6  Sébbatum  non  datum  lfraelitis  folis.      Lib.  1 1  ] 

marni  Ut  mtnsbumanaineonon  incumbat  rei  alicui  profana ,  fed  tantummodo  nbu, 
fun&is.  Ita  Aben  Eqra  ad  Gen.  2-  Vide  porrò  Solom.  j archi  >  in  Gm.  26.  qui  citat  R 
Simfon  in  Bfai.  58.  Abm  E%ra  in  Bxod.  Zo.  Dav.  Kjmcki.  Menaff,  ben  Ifrael.  in 
Dè«f.  5.  largum.  in  Otf.  ^/o»».  1.  Volunt  etiam  quidam  Adamum  Pfalmi.  92.  in 
Sabbarum,  auchoremfuiflc,  atque  illum  cecinifle.  Et  Menaffeb  beni  fraèl.  I^ib.  dt 
Creatione probi.  8.  haechabet.  Quicquid  (inquit)  cadere  fit  <>  ctrtum  efi  ,  ro>-w». 
iwj  >  qui  per  tradhionem  a  majoribus  fuis  creationem  mundi  acaperant  >  «ww  obfervtfo 
Sabbatum.  Et  qttamvis  alii  quidem  ilio  die,  adbibitis  quibujdam  cerlmorins  colucnni  1 
Deum  ,  <?  preces  ad  eumfuder'mt  ;  mhilovi'mus  tamen  alti  quoque  ilio  die  quieverunt  &  * 
(ertati  funt.  Quod  ad  alios  arrinet ,  qui  benediétionem  Gen.  2»  in  eo  ponunt ,  quòd. 
nullumomninotempusnocìurnum  >  feuBulIanoxdieiillifeptimoacce/Terjt;  tedtx 
perpetua  conftiterit  Luce  :  Ur&eosj  qui  benedizione  hàc  volu^  naturali*  fepti- 
modieìtuncinditamaliam  ,  abelqnseefo  reliquorum  ,  ac  multo  pixfiani.orem  > 
eosnosmictimus  >  non  quia  (ut  vult  Seldenus*  Lib.  1 11:  Gap.  14.  Pag,  55^.)  de 
ipfo  tantummodo  feptimo  à  creationis  initio  die  unico  locuti  funt  ;  fed  quii  fomnia 
tantum  fua  referunt  ,  licec  non  minus  vero  fimilia,  quàm  quae  proponunt  1II1  ;' 
quosipfefupracitabat.svWe»«.r.  Vide  eundem  Menajfeq.^^.  in  Exod.  ubi  citat,  ì\. 
Elia.hu  vitalem.  Tertull.  adverfus  judaos  e.  2*  Dicit  eos  affìrmare ,  Deum  a primordio 
fanBificaJfe  diem  optimum ,  requiejcendo  in  eo  ab  omnibus  operibus  qua  fecit  ?  &  inde 
etiam  Mofen  dixijfe  ad  populum,  memento  dieiSabbatorum>fan8ificate  eum.Augufl.  Traci. 
2o .  in  Joan.  dicic  Judaos  agno/cere  Deum  fan8ificaj]e  diem  ex  quo  capit  velut  à  Ubo* 
rtbus  qutefecre. 

io.  Sunt  etiam  ,  qui  in  Jo£/hiftorià  Sabbati  obfervationem  reperiri  volunt;  ut 
AbenE%ra apud  Bulducium ,  &  alii  aliquot.  Unde  firmum  fatis  ad  hominem  diducie 
musargumentum,  licet  haec  fententia  folido  niti  fundamento  nobis  non  videatur. 

1 1  .Quod  adPatriarcbas  attinet,fìc  loquitur  ipfe  Seldenus  ubifupra.Czp.  1 4-.pag.  355. 
Cum  autemfacra  creationis  hijleria  >  adeoque  memoria  dui ,  qui  tmiverfi  erat  natalis ,  ad 
pofieros  tranfmitteretur ,  Jìve  libris ,  qui  pcriere ,  mandata ,  five  inter  patrum  traditio- 
nes  accenta  ;  mirum  quidem  adeo  non  efl  ,  inter  Patriarcbas  fuiffe  >  qui  diem  tam  cele* 
brem  ,  ut  creationis  bijìoria ,  fimulque  fumma  Numinis  potefias  in  aitimi s  homhmm  com. 
modius  recoleretur  fervareturque-,  interdum  colerent  Fefiumque haberent*  Quibus  hoc 
liceat  addere:  Imprimiscum  unicum  creationis  hiftorià ,  tranfmifla  fuerit  Dei  in- 
ftitutioilliusdiei,  &fan£tificatioac  benedifho ,  quae  vi m  habuit  mandati.  Hoc 
autem  illi  non  arrider  :  Nam  hacc  addit:  *At  veri  ideo  eos  ,  qui  Patriarcharum  ejuf. 
modiobfervationemadmittunt,  futajfe  frteeptum feuinjìitutionem  naturalem  feu  d'ivi* 
nam  ,  adeoque  obfervandi  oblìgmionem ,  rituumve  ex  pracepto  dejìgnationem  diquam 
prétce/jìjje  ,nonomninofequitur.  Refp*  1.  Si ipiumfacìum  Patriarcharum  fupponit 
praeceiìifle  praeceptum  feu  inftitutìonem  divinarti  >  ex  natura  rei  fcquitur,  vcl  pu» 
tare,  velputare  debere  eos,  qui  Patriarcharum  obfervationem  admictunc ,  prr- 
cellìfle,  nempe,  praeceptum  aliquod  ,  vel  ìnftitutionem  divinam.  Et  quidem  » 
quemadmodum  ex  fafto  Patriarcharum  facrificia  immolantium  ,  &  alia  Deo  offe* 
rentium  .benèconcludimusjpraeceffiffe  mandatum  aliquod  vel  inftitutum  divinum, 
etiam  licet  nulla  fiat  hujus  mandati  autinfticutionisexpreua mencio:  Sic  clariùs 
multo  concludi  poteft  ex  fafto  Patriarcharum  >  diem  Sabbati  obfervantium ,  pr*- 
ceffiftè  mandatiira  Se  infticutionem  »  cùm  eius  inftituti  facìa  fit  exprefla  mencio. 

Gen» 


Cap,  VII.      ^^///wnondatumlfraelitisfolis.  457 

Cen.i.   Quod  &  agnofcunupfi  Ebraei  quidam.  2.  Venirti,  fivefequaturfivenon 
Xequatur,  ìd  pucafre  eos  >  qui  Pamarcharum  ejufmodi  obfervationem  admitcunt , 
iDennJeelt,  cùmplufquam  probabile  (ìt,  Patnarchas  diem  talem  obfcrvare  no- 
iluùTe»  nifipraecellìflfetinftitutioaliqui.   Vcrùmaudiamusvirido&irationem.  Now 
magi *  fané  (inquit)  qukm  ideo  exi filmare  jeriptons  alios  >  diet  Principum  >  Philofopho- 
rum>  aliorumnatalittot exinflituto ,  feu prjectpto quod obliget ,  ftmpsr  ctìtbrari ,   quo. 
niam  k  compluribut  aiunt  dia  ejufrndii ctìtbrari  {olito*.     l\tfp.   Qui  dicunt  dics  Prin- 
cipum natalicios  àcompluribus  celebrarifolitos  fuiflè,  probabile  fatis  eft,  putare 
I  eos ,  praecetflffe  mandatum  aliquod  ea  de  re  ,  auc  aliquid  vim  mandati  habens  :  Dtiv\ 
ì  Licer  illud  probabile  non  eflet  :  Non  tamenfcquitur ,  non  putare  eos,  qui  admit- 
I  tunc  Patriarchas  Sabbatum  ebfervafle ,  prxceiììflè  mandatum  aliquod  ,  cùm  fi  hoc 
jnonputent,  neceforiò  fequatur,  putare  eos  Patriarchasreos  fuiflé  fyx&^rxtt'mi. 
|$ed  hoc  nobis  fatis  lacere  debeac ,  quòd  dicat  Menaffe  ben  I frati  Lib.  dtCreatione 
I  probi.  8.  ubi  probat  Patriarchas  Sabbatum  obfervafle,  Sabbatum  ab  eis  cultum  fuifle 
I  ex  disamini  Ugii  naturali* :Puta:  ergo  praecetfìfle  mandatumS:  inftitutionem  divinam. 
12.  Pbilo  Xuiaiis  Lib.  de  Opificio  mundi  haec  habet,  ubi  in  ipfis  mundi  primordio 
ifanftificatum  effe  Sabbatum  dicit,  Jc^tj»  yS  i  pia*  -mMat  n%*t*<  ««»»  *^«  ?  wwm$  , 
I  fi  xvptvf  «|*of  k)  hsw  7mi^h,uot  itc/^i^éit  t$  J  >yrf4X  yttinot  *.  ldeft,   Eft  tnim  Ptflum- 
i  ton  unius  populi  rtgtonifvt  ,  fei  in  univtrfum  omnium  ,  quétfola  Ugna  tft  ut  dicatur  popw 
ìlarit Fejìivitai  QF  mundi  Natalii.     Et  de  "Sud  Mofit  Lib.  2.  71$  $,  &C.     (inquit) 
I  id  eft  ,  quii  [acrum  illum  diem  feptimum  non  honorat  ,  remiffionem  laborum  ftr/afque 
\  afferenttm patri famtli ai  >  cum  domefticit  non  modo  libtrii  ,  ftd  (?  multò  magii  manci 
iVi  <5  jumtnti*. 

j     Haec  autem  Phrfoni*  teftimonia  nihil  facere  putat  Stldenut  :  Nam  ad  primum  te- 

I  fcmonium  fic  refpondet,ubi  fupra  Cap.  15.  Pag.  358.  Priore  in  loco  non  dteit,  feftum 

Xmnc  i'ttm  j'uiffe  hominum  omnium,  feu  ut  in  tjui  vtrfont  tditA*  non  unius  populi 

[  -egionifve  ,  ied  in  univerfum  omnium,  vtrttndu* plant ,  non  unius  populi  regionifve 

leduniverfi.     Scilicct ,  non  ah popdorum  omnium  ,  autregionum  tfft  hoc  ftftum  ;  ftd 

\$  vntiTts  univerfì ,  [tu  mundi;  un.it  <^-tjufdtm-voxat~^4atdltm  $  quo  nomint  mànift- 

I  htm  e  fi ,  tum  ex  ipfo  Decalogo ,  tum  tx  rtctptiffimi*  Ebraorum  tradttionibu*  illum  tfft  tx 

ctltbratum.     Rjfp.  Sive  illud  J  wwm$  vertatur,  mrvhfi  ,  five  munher. 

j  rum omnium  eodem  res redit  :  nam  inde  clarc  liquec >  fenfum  Pbilonii  effe,  diem 

lune  non  fuiTTe  celebratimi  tanquam  feftum  ab  uno  aliquo  populo  \  ne  vel  Judaico  , 

'  ic  fi  tllisfolis  peculiare  fuifict  ;  Ccd  ab  univerfo  mundo  :    Etquemadmodum  fe- 

ìum  unius  populi  autregionis  feftum  eft  iis  peculiare,  &  ab  iisfpepiali  modo  ob- 

crvatum  ;  ita  feftum  univeifi  eft  feftum  omnibus  regionibus  coinmune  ,  feu  ab 

omnibus  obfervatum.     2.  Licct  improprie  fatis  dicatur  dies  feptimus  mundi  na- 

alis,  cum  diesfextus  potius  ita  dicendus  fit ,  quia  eodieperfecìum  crat  opus  crea- 

ionis  \  hoc  tamendicìoclaicfatis  innuit  Pbilo >  diem  hunc  ab  initiocelebiatum 

ut(Te  ;  &  hoc  etiam  aperte  probant  verba decalogi  :  imo&cxinftitutocelebraturn 

ruififc  .  quia  non  modo  die  ilio  quieverat,  fcd&eibcnedixerat,eumqucfancìificave- 

at  tanquam  Sabbatum. 

Ad  poftrrius  ttitimonium  fic  refpondet  ibìdtm      Pop.crìortautcm  in  loco  non  om- 
ùnoloquitur  Philo  deSabb.Ho^  velia  al  iis  Ccniibus  farher  cuUo  .   ftd  tantum  il 
iodi bonort  ti  apud  aliai  Gemei  cxkibito,  qualcm  iiqut  e.\/i;v gtr.ùs  r'ttut  [tu  alieno*  (ts 

qui" 


4  $  8  Sabbatutn  non  datum  Ifraelitis  folis.  .      Lib.  1 1 1 

quibus funt  peculiare*  >  fuis  in  territoriis  libenter  fermittentts  >  ipfis  ritibus  dicuntur  ex* 
hibert  K  idpalam  fit  exfequentibus  eodem  inloco atque  connexisi  nam  paulòposl  Wj  W  (in 
qui*  )  <?c.  id  eft>  quis  jejunium  quod  vocant  non  mirabundus  adorat  5  maxim 
qaod  annuum  habetur ,  xn  facrato  ilio  menfe ,  difciplinà  tetricà  &  auiiei  i ,  &  ibidu 
San£itas legum  Judaicarum  non  folnmipfis  Jud<eis ,  verameuam  omnibus  aliis  vi 
nerabilis  habetur.    t\efp.  Fateor  equidem  hoc  teftimonium  clarè  fatis  non  prob, 
Sabbatum  ab  exteris  oblervarum  fuilTc  ;  hinc  tamen  non improbabihtcr  (equi  p 
Judico ,  Philonem  minime  judicare  prorfusillicitum  fuifle  aliis  Sabbatum  oblei  vare 
multo  minus  quòd  rèi  eflenc  ejufmodi  Sabbati  obfervatores  mortis ,  aut  quòd  flagri 
cacdcndi  ;  quod  alii  dicebant  Judaei  fupra  citati.    I  m  ó  ii  le  idem  Philo  de  vita  Mof 
vult  Sabbati  obfervationem  requiri  à  jure  naturae  :  Mofes  (  inquii  )  aquum  cenfuit  > ... 
omties  a/cripti  ejus  civitatiy)us  (  N  B  )  natura  fequentes  cdebrarent  Sabbatum,  Et  ibid. 
Fatetur>  diem  Sabbatt  à  natura prhilegium  babuiffe ,  ex  quo mundi natalisfatìus  erat, 

Addit porrò  ibid.  Pag»  359.  Alia,  ex iplo Pbilove.  Lib.  àt  Decalogo,  ubi  ha?c 
habet,  quartum  prwceptum  eft  de  (acro  diefeptimo ,  ut  is  fanti epiche  tranfigatur  :  Hunc 
civitates  quadamfemel  inmenfe  ut  feflum  celebr.-nt ,  numerando  à  novilunio  ccelitus  0- 
jienfo  Caterum  Judaica  gens  quemlibet  diemfeptimum  contincnter  ,Jexfemper  relinquen. 
tes.  His  citatis ,  dicit  ,  nibil  manifefìius  effe ,  quÀm  ut  heie  peculi  arem  fingilanmquc 
popularibus  fuis  facere  dici  >  in  periodo  dierum  >  feptimifeu  Sabbai  ihabdomadici  cultum  j. 
uteunque  aliud  dieì  feptimi  genus  apud  Gentes  aliquas  alias  receptum  etiam  memoret. 
Rjfp.  Hxc  verbi  Pbitonis  nobis  non  adverfamur,  fed  noftiam  potiùs  confirmanc 
fententiam  :  nam  dare  fatis  innuunt,  quartum  ,  de  facro  die  feptimo,  mandatum 
omnes  obli  gare?  hcet  hunc  diem  ,  prsecepto  ilio  mandatum  >  non  ritè  obfcrvent 
qusedam  Gentes ,  quae  non  diem  feptimumhtbdomadis,  fed  diem  feptimum  mul- 
ti s  ut  feftum  celebrante  Dicit  quidem  Judaicam  Gentem  quemlibet  diem  feptimum 
hebdomadis  obfervare  ;  fed  non  dicit ,  nullas  alias  gentes  aut  civitates  eundem  ob- 
fervare, nedum  nullas  aliasGentes  eundem  obfervare  d.bere. 

1 3 .  Dicit  Cbrifioffborus  Helvicus  in  Elench.  Judseorum  ,  6.  §.  2.  Mira  fomniaf* 
fé  ]ud*os  de  Sabbato:  fingunt  enim  (  inquit)  omnes gentiles  ?  qui  Sabbatum  ntmfervartM 
borribiles  cruci atus  per  peti  in  inferno,  Q? nolente svolente s  cpgi  ad  Sabbatum  etiam  apud 
inferos  fervandum.  Et  recentioi  um  etiam  Judasorum  aliquot  opinionem,  univerlura 
genus  humanum  ad  Sabbati  cult  um  obligari ,  ratiombus  e  fluvio  Sabbatico  >  &  fan- 
ftificationediei  in  ipfis  rerum  initiis  petitis  judicantium  ,  exhibet  Petrus  Galath.us 
àt  arcani*  Chrìft.  veritatts.  Lib  1 1.  Cap.  9.  Tefte  ipfo  Seldeno.  Ubi  fupra  Pag.  ity 
Ubi  etiam  in  margine  dicit?  id  quod  habet  ibi  Galattnus  de  fluvio  Sabbatico  >  legi  ìb 
G ornar.  B abyl .  ad  Tit.  Sanh ed 'ri n  Cap. 7.  Fol.65:B.  &  apud  Jofeph.  Haloleos 
Lib.  7,  e.  13.  Eldadum  danitem.  Plin.  Lib.  31.  Cap.  2.  Ifaac.  Cafaub.  Exercit  15. 
§.20.  Nic.  Puller.  Mifc:  Lib.  1. Cap.  9.  Petr,  Cuneum*  de Bjp.  Hebraorì  Lib.%, 
Cap.  24.  Eliam  Tbijbit.  in  Sambation.  &  MenaffcBen  lfrael  in  Conciliatore  ad  Exod, 
qua)}.  $6.  Licet equidem  parvi  faciam  argumentum  illud,ex  fluvio  Sabbatico  dedu- 
cium  -,  mihi  tamen  fufficit  ad  argumentum  adverfariorum  ,  quod  jam  pra:  m  ambus 
eft»  confutandum,  quòd  videam  docìorum  Judaicorum  cjuoldam  aliter  fentire , 
quam  fentiunt  ii ,  quos  adverfarii  nobis  hìcobjiciunt ,  Dicit  Ibid.  Pag  354.  Seldc- 
ntts  1  qua  de  Gentilium  apud  inferos  obfervatione  S 'abbati,  Eorumque ,  quoniam  vivi  non 
ohfcrvwunty  cruciatibus,  memorantur ,  deliria  effe  bominumid  genus  feriatorum  >  qui 

rhus 


>  UitUd 


Cap.  V I  !•      Sattatum  non  datum  Ifraelitis  folis.  459 

éhu  fuos  quale fcunque  tanti  &  tam  morose  afiimant  >  ut  cuique  mortaliwn  eoS  fari  ter  am~ 
blexandos  j  larvatis  atqut  monfirificis  argumentis  inculcare  non  vereantur.  Atque  ita 
clarèfacisindicacjudaeos,  quod  ad  hoc,  unanimes  non  effe  ;  fcd  e orum  plurimos  a 
lobis  Ilare.  Et  fi  fcriati  habeantur  homincs ,  qui  ricus  fuos  tanti  faciunt,  utve- 
iutomneseosamplexari  \  quidni  Se  fcriati  haberi  poiììnt ,  qui  non  minus  larvatis 
argumentis ,  gravioribus  piane  ac  rationi  confonis  indigentes ,  ricus  omnibus  corn- 
munes  fibi  ipfis  approprian  velint  * 

14.  Jofepbus  contra  ji  pioti.  Lib.  2-  Op.  IO.  Ktfte  efi  Civita!  (inqutt)  Graco» 
»  itila  ufquam  aut  Barbarorum  ,  me  itila  gens  ad  quam  feptimana}  in  qua  vacat/,ust  con- 
tado minime  pervenerit* 

Multa excogicatclarifl.  «fr/t^n///,  ut  hocenervet  tefrimoniura  ;  ac  Cap. 15.  Lib. 
j,  Totuseftucprobet>  id  minime  verum  effe,  quod  hìc  dicere  viderur  Jofepbus  : 
itque  ita  ,  non  tam  conerà  uos  >  quim  contra  ipfum  Jofephum  difputaf  Et  in  fine 
illius  capitis  porrò  dicit,  quindemumvec  )ofephus  ipfe ,  five  dum  de  Sabbati  fantìifi* 
:atione ,  feu  natali  mundi  loquitur  (  Lib.  1 .  Archeolog.  Cap.  2.  )  She  ubi  deobfim 
{ione  Pompeiana  ,  in  quàfmgularem  Sabbati  bebdomadici  obfcrvationem  mtminit.  (  lbid. 
Lib.  14.  Cap.  8-  )  Si  ve  dum  alibi  de  Sabbati  cui  tu  verbafacit  >  aut  in  %Apiomm  de  ori  gì" 
ne  eius  difputat  (  Lib.  1.  cotit.  Apion.  fubinitium  )  gentem  aliquam  omnino  'c.liam  «0- 
m'in.it ,  cui  dies  feptimus  cultus  ,  [ed  eum  vcluti  Judxorum  fefium proprium  femper  nomi- 
nat.  Qxodfanè  facere  eum  noluiffe  vix  efi  ut  dubitemus }  fi  w  loci quem  traBamus  verbis 
generatim prolatis  ,  gevtibus  aliis  univerjìs  fefium  hoc  commune omnh.ò  exiflimafiet*  Ve- 
rum  quìs  non  videtjquàm  parum  ftringant  ha:c  :  Deeo  quoddicat  Jofephus  alibi , 
aut  non  dicat ,  non  nunc  eft  quaglio  ;  (ed  de  co  quod  hk  dicar.  Quid  alibi  omit- 
tat  dicere  >  parum  refert .  Nihil  prorfus  in  medium  producitur ,  unde  vel  proba- 
biliter colligi  pollìc ,  ]ofepbum  fibiipficontradicere.  Ncque  in  Iociscitatisquic- 
quammihiapparet,  unde  probar i  poteft  ,  pucafle  lofephum  Sabbaum  Judaeis  pro- 
prium fuilTc  feitum. 

Dein,  Cap.  19.  P>*e  404.  Tripliccm  hebdomadis  feu  diei  feptimi  circuroacìi 
rationem  proporne  Sdaenus.  Primam  ,  qui  feptimus ,  ut  fefìus  feu  Sabbatum  ,  ali- 
ter  ve  feorfim  ex  religione  recepta  ,  atque  infinito  publico  col itur  ;  Secundam.qua 
infaftos ,  calendari!  >  ac  publicas  temporum  5  citra  facra,  rationes  admittitur. 
Tertium,quafeptemdieiumiìveapud  Machematicos,  eorumque in  rebus  gerendis 
fequaces,  fiveapudaliosficqualitercunque  (  fed  citra  inftitutum  civile  aut  publi- 
cum)  numerantes,  periodum  die  proximo  femper  inltaurandam  tantum  finir.  Quod 
vox  feptimana  hic  non  fumaturprofeptem  dierum  Syiìemate,  ipfe  Seldenus  ubi  fu- 
pra  Cap.  15:.  Pag.  360.  Oftendit,  his  verbis  ,  ufus  illius  euifmodipro  dieapud  Jo/V- 
phum  alibi  ( adverf.  Apionem  Libr.  2.  <2r  Halof. Lib.  i.c.  2.  #5.  Lib.  $.  Cap.c).) 
/  tur  ,  atque  in  ipfo  apud  eum  Decalogo  (  Antiquir.  Lib.  $.  e,  4.  )  ©^t^h"»»* 
ttfotipì**  occurrit  prò  eo ,  quod  efi  obfrvare  dies  feptimos.  Sic  hi  bifioriA  Maccabaicd 
(  2.  Mac.  6:ll>&l$-'i$*)  <2  fcriptoribus  aliis:  Neque  dìverfirnode  locabulum  heic 
donotareliquet  ex  verbis  illis  f,  ^yify  jp«f  •  quàm  requiecelcbramusnos;  /r«>qua 
nos  requiefeimus.  Atque  ut  Heliodo  >  Àriftophani  ,  altis  -nt^ccì  prò  die  quarto  ,  fic 
'tShxpi  prodiefeptimoufurpatum  eft.  lìlud  autem  ri  f  iC^^'^<&-  ir^^  >  Jofepho 
(ìctsl  peculiarisadfeptimumdiemfpecìansconfuetudo  feu  mos  ,  quo  nomine etiam 
pfe  alibi  ìtipopidariumfuorum  dierum  hebdomadicorum  obfervatiotte ,  requiem facram  de- 

Kkk  notat* 


4òo  Sahhatum  non  datum  Ifraeiitis  folis.         Lfb.  I  ] 

notat.  In  o fattone  ^Agrippa  (  Halof.  Lib.  I.  CaptiB.  Gr:  16.  Lat,  )  ad  Judaor 
'ififfhns  $>  yi  U  ViShupÌM  ejw  &?•  ideft ,  Si  cnim  fervetis  Sabbatorum  ,  feu  die- 
runi  feptimoriun  confuecudinera  >  &  ad  nullum  aftum  raoveamini ,  facile  profe&d 
capiemini. 

Etquòdvox  \Zh?&ì&»  non  hìc  fumaturfecundo  modo  nuperexplicato,  lìceris 
ufusapud  Gentes  aliquoc  alias  Orientalespracer  Judsosobtinueric,  ex  eo  apparii 
quód  veiit  Jofepbum  hic  voceru  illam  fumere  in  tertià  fìgnificacione  :  nam  fic  loqui- 
tur.     Ufusfcil.  tum  dies  per  feptemanos  dijiribuendi ,  tum  planetarum  ,  ut  hodieqw  no. 
minibus  fignandi ,  juxta  modum  tertium  >  pafjìm  invulnerati  ita  utfeptimoprceeffet  Sa* 
tttrqus >  ut fol primo.     Senfus  igitur  opinor  ejl.    Ufus feu  confuetudo dici feptimi veli' 
ter/nini  redeimtis  dierum  periodi  ,  nulla  in  chitate ,  in  gente  nulla  JiveGracafive  Br 
bara,  (  quale  dici  fole  t  deplerifque  )  non  re  peri  tur  \   quìa  &  ejufdem  ipfius  diei  fo  *pySt. 
«a«5   qua  ociamur ,  feu  qmm  odo  ceJebramus  nos.     Nam  in  dinumeratione  itidem 
apud  Gentes  alias  e f\ periodi  termbius  \  utt  nobis  nonfolùm  laborum  termi  nur  ,  fed  &  T 
ftus  ,  adeo  ut  eo  in  loco  W  t'3"®-  uftis  >  frt  mos  ,  non  ad  celebratiortem  Sabbaticam  feu  F< 
fiivitatemaltquam  ,  qua  ludxis  itafingular/s  fu'n  ,  fed  ad  periodi  fìmilis  eodem  ipfo  ì 
die  definentis  obfervationem  aliquam  Mathematicam  ac  fubinde  Chronologicam ,  gentiurfr* 
c&terorurrìcommunem ,  fpetìet.     Ut  ameni  percipiamus ,  num  haec  genunia  fatis  (ir 
verborum  lofephi  gloffa ,  mitfìs  quinqueilhsdequibusilledifceptat,  nempe   i.  D* 
dierum  apud  alias  gentes  perfeptimanasdiftributionisqualifcunquevetuftate  &  ori- 
gine.   2»  De  planecarum  fepcem  nominum  hebdomadi  adjecìionisjeorumque  in  or. 
bem  fic  redeantium  obfervationis  quahfcunque  vecuftate.     3.  De  planetarum  in 
orbe  ilio  feu  periodo feptenarià  ordine (iugulari,  uti&dierum.     4.  Deordinise- 
jufdem  racione.    &    5.  De  ufu  hujus  ordinis ,  &  undenam  in  vulnus  obfervatio  e. 
jufdem  ita  dira  di(Teminata  •  ad  fextum  examinandum  venimus  ,  nempe  quifnanh 
fuerit  lofephi  in  verbis  illis  feopus. 

£3  fic  vertic  Seldenus ,  Et  noflrum  causa  accu fari  folent  leges ,  etiam  qua  bominìbut 
cateris  univerfis  %elum  >  feu  imitationis  cupedinem  ,  feu  honorem  fui  pr  a  ahis  indux-- 
erunti  Primum  enim  qui  apud  Gracos  Philofopbati  funt  ,  vifi  quidem  funt  jura  pat- 
irla obfervare  ,  ipfis autemvit*  a&ionibus  feu  revera,  atque  inter  Pbdofophandum  il. 
Li  us  fequaces  fiere ,  fimi  li  a  de  Deofentientcs  ,  (f  vitam  frugi  atque  ad  invicem  commu-, 
nionem  edocentes  j  quinetizm  hominum  vulgo  Z\lus  non  exiguus  eveniva  longè  nojìriculm- 
tus ,  neque  efl  civitas  Graf  eorum  ulta  ufquam  aia  Barb.irorum ,  nec  ullagens  >  ad  quamfepa 
ti  man  ce ,  in  quei  vacamus,  confuetudo  minime  per  venerit ,  &jejunia,  & lumina  accen»- 
fa ,  ($  multa  circa  ea  qua  nobis  comedere  nefas  eft ,  obfiwantur*  Conantur  vero  imitare 
mutuam  inter  no!  concordiam  ,  dquam  rerum  difìributionem  ,  ìndujlriam  in  artibus  ££ 
conjìantiam,  quoties prò  legibus  ad  neceffiiatem  aliquam  adafti fumus  &C. 

Sicilie  verba  lofephi ìnterpretatur ,  videamus  dein quem  fenfum eisaffingat  Lib. j 
Ci/>.  ultimo.  Pag,  454:  455.  SciVtcet  (ÌDquit)^r^e>-  digniiatem  &.vetuftatem  Mofis, 
Ducis ,  Docloris }  Legiflatoris  lud(€orumfngularem  ,  dum  in  Apiones ,  ÌMolones  ,  aliot- 
Gentilrs  ibiferihit  >  fwnntepere  leges  feu  jura  eorum  collaudans  *  ea  ante  alia ,  univerfìt 
hlminibus  inpretto  h abita  effétradit  *,  Pbilòjophos  item  veteres  de  Dèo  aliifque  vita  ratio» 
7:1  bus  fententias  aliquot dotìrifu  Mofaica non  diffimiles  amplexos  effe,  etiam  &  cultum 
Iudaicum  >  feu  religi onis  eorum  aiìquot  ritus  Ge?)tilibus  eo  ufque  placuiffe  ,  ut  tametfi 
f  ws /ibi  peculi  ares b  abere  ut ,  ludaicorumtamen  à longè  imitatores  feu  ■amantbns  intere  a 


: 


2ap.  VII.       SaUatum non datum Ifraelitis folis,  461 

mifalam  ofìenderent  f  dum  ex  eis  mores  aliquot  ?  utcunque  ludaìcis  non  fati  s  eonfonos  yfi- 
■»/  adfcifcertnt ,  adeoque  etiam  ipfum  hebdomadis  >  feu  dieifeptimi  (  /m  ^wo  labore  iac4- 

:  IpKWf  J«^<f /  >  won  fiera  Gentiles  )  morem  qualemfupra  fuijfe  demonjìravimus  5  itern  jejw 
.  /;,  luminum  accendendorum ,  animalium  aliquot abfiimntiam,ì%efp.  lofephus  quidem 
bus  contendtt ,  praefercndurn  eflc  A-io/Vw  omnibus  aliis  Legfflatoribus  ,  live 

.'■poaddignitatcm  ,  fivc  quoad  vetuftatem  fiat  fermo  :  Eteodem  capite  ultimo  fub 

:  Itìitium  j  dicit  pluiimosLegiflatores  maligni)  homimbus  abfolutiones  praebuifle  : 
ipud  Judasos  autcm  legsm  ad  mortem  ufque  iervari.  Et  quia  folenne  erat  Adver- 
Marii$)  eorumaccufarelcges  >oitendit  lofephus  quomodo  omnium  teftimonio  ap- 
fprobentur,  etiam  Philoiophorum  ,  qui  Mofen  imitati funt,  docentes  quaedam  de 
f  Deo  Tana  >  &  ad  vitam  probam  ac  commumonem  colendam  utilia  :  ac  porrò  docet 
I  quantus  tenuir  vulnus  Zeìus,  ut  etiam  cuìtum  eorum  inftitutum  imitarentur  ;  &  in- 
t  rcraliadocet^ullamruideGrxcorum  aut  Barbirorum  civitatem  >  apud  quam  non 
Ftenuentufusillefepcimum  hebdomadis  diem  confecrandi  ,  aut  eo  die  feptimanaj 
iyacandi.  Atvuìt  Seldmus  UJud  U  wfi  verri  non  o/i?»  >  aut  klongo  tempore,  mi 
Ì ab  aliis  vertitur  ,  fed  klongè  >  ac  fi  icniuselTet,  quòd  non  exacìè  ritusautceremo- 
inias  Ju;ìaicas  imitati  fine ,  (zók  longc  »  feu  modo  qui  non  ita  rei  ipfi  proximat. 
I Vei ùm  demus  hocquomodo evincet  tefìimonium  hocce  prò  nobis  non  facere  f  Sci' 

mUcet  f  jnquit  P:g.  4^6.)  Septimoquidemdie  feu  Saturni ,  laboribus  vacamus  nos ,  va- 
catio  ìli  a  cultus  noj.ripars  :  cultum  e)ufmoditlicet  in  aliarum  gmtium  injìituta  receptum 
tjìe  non  reperamus  5  uiinec  in  calendaria ,  Jeupublica  temporis  ,  apud  Gracos  aut  i\o- 
vtanosmonimeì.ta,  p  eri odum  di erum  feptem  tran/tjje  ,  ipfius  tamen  hebdomadis  feu  diei 
reptimi  recurremis  obfrvationem  feumcrem  (  idefi  ti  f  «S<ft«^©-  ìftej  )  ad  gentes  popu- 
'ofque  univerfos  utcunque  perveniffefeimus  ;  atquetamindifciplinis ,  quibus  fummopcre 
tncumbunt  Gentili*  ,  quam  in  homi ttum  ih*  funàionibus  1  tametfinon  inpublicis  ubiqut 
Umporummonimentis  ,  locum  primarium  obtinere ,  (2  demum  gentiles  ipfam  periodum 
viofìram  feptem  dicrum  facram  >  [ed  quidem  *  longè  »  dum  dieifeptimi  cultus  ,  cujus  gra> 
uà  nobis  ejìinufuj  abillis  pnetermittitur  .  imitari.  Refp.  ijcet  Gentes  tantum  à 
(ongè  imitati  fint  cukum  Judaeorum  inftitutum  ;  in  conferò  eft  tamen  ,  obfervafiè 
ras  non  modo  feptimanas  feu  periodum feptem dierum  ,  fed  &  ipfum  diem  fepti- 
mum  feu  ultimum  hebdomadis.     Etoportetut  intelligatur  lue  obfervatio  quidam 

è Ecclefiaft ica  ,  non  naturalis  modo  ;  nam  naturalem  dieifeptimi  ftatumnon  infli- 
tuit  Mofes  :  loquitur autem  Iofephus  deftatu  aliquo  dieifeptimi,  de  quo  prxce- 

|ptadedcrat  Mofes  \  atquc  ita  feopum  fuum  profequitur.     QuodG  mos  hic'refpi- 

*ceret  tantum  ftacum  dici  feptimi  naturalem  ,  &nonreligiofum  ,  nihilad  piopofi- 
tum  vlixiiT  :  Iofephus  :  &illa  ,  porrò  ,  verba  in  qua  vacamus  ,  feu  ,  quam  Liborum 
vacatiomcelebramusi  prorfus  eìfent  inutilia.  Et  praeterea  ,  feqi;ent!a  hoc  e\in- 
cunt  :  nam  nemo  dictr ,  qu^ de  luminibus  accendendis,  Jcjuniis  celtbrandis ,  &  de 
abftinendo  ab  animalibu«;  quibufdam  dicuntur ,  fumenda  effe  in  refpecìu  aliquo  tan- 
tùm  naturali  &  non  religiolo.  Licet  enim  eodem  modo  non  abftinuerint  ab  anima- 
libus  Gentes,  quojudaei,  nec  lumina  codem  modo  feu  rituaccenderint .  nec  jeju- 

1  niacelebràrint  ;  in  iis  tamtnexercitiis  religionem  aliquam  ponebant  ;  &  religio- 
se, fuomore,  ineisexercebantur.  Sic  inobfervationediei  feptin  i  hebdomadis, 
religionem  aliquam  collocabant,  licet  more  Hebraico ,  feu cultu  Jndaico  ,  eum  non 
traiHcgeitnc.     Et  hoc  abundenoftram  confi:  mat  fententiam  »  &claicprobat  loft- 

Kkk   2  phum 


46 1  Sabbatum  non  datum \fr  ael'uis  folis.        Lib.  1  11 

phum  nonpu'taflfe,  diei  hebdomadis  feptimi  obfervationem  Judaeis  folis  peculi 
recft  fuiflfe,  aucaliis  minime  permiflum  eundem  obfervare. 

Adaliorum  denique  teftimonia  ,quibus  probare  volunt  Adverfarii  Sabbatum  Ji 
daeis  peculiare  fui  (Te ,  confi  Jcranda  progredimur.  Mulca  in  hunc  finem  accumulai 
doftiffinus  Sddenu:  in  opere  fupra  nominato.  Lib.ì,,  Cap.ij.  Acprimùm  dicii 
Iujlinum  Hiftoncum  fcribere  >  à  Mofediem  fepiimùrafacratum ,  ac  velut  Hebra' 
(Ingulirem  f  uifle.  Hiftorici  verbi  Lib.  $6.  haecfunt.  ItaqueMof:  Damafcer.aas 
tiqita  patria  reperita  ,  montem  Synam  occupai ,  quo feptem  dierum  jejunio  per  [dif erta  . 
rabia  >  cum  populo  fmfatigatm  cùm  tandem  venijfet ,  feptimum  diem  >  more  genti s  ,  $t.. 
bitun  appellatum  >  in omne avum  jejuniofacravip  , quoniam Ma diesfamem  tllis  errorem* 
que  finierat,  Dein  citat  verba  Taciti  Hiftor*  f .  qua:  funt  haec.  Continuum  [ex  die- 
ru  niter  emenfi  (  puta  Ebrai.  )  Septimo  pulfts  cultoribu:  ,  obtinuere  terras ,  in  quibui 
Vrbs  (?  Templum  dicatafunt.  Et  de  je juniis  crebris ,  azymis  Se  id  genus  aliis  aliquot 
locutus,  porrò  inquit.  Septimodieotiumplacuifieferunt,  quia  i:  finem  laborumtultt 
rit,  Dein  blandiente  inertU  ,  feptimum  quoque  annum  ignavi*  datum,  %Aliì  honom 
rem  eum  Saturno  baberi  ;  feu  principia  religioni!  tradentibu:  ideeis ,  quo:  cum  Saturno 
pulfos  <#  conditore!  Genti s  accepimus  ;  feu  quod  è  feptem  Sideribus  >  qui:  mortale:  regun* 
tur ,  alti!jtmo  orbe  &  precipua  potentia  Stella  Saturni  feratur  \  acpleraque  cceleftium 
vimfuam  <St  curfumfeptimo:  per  numeros  conficiant.  Hi  ritus  quoquo  modo  indufti  anti^ 
quhate  defenduntur  .  Porrò  citat  verba  Ovidii  de  .Arte  amandi ,  Libr.  I.  fic  ca 
nentis  • 

Nec  te  pratereat  Veneri  ploratus  tAdonis , 
Cult aque  Judceo  Sept ■ima  Sacra  viro. 
Et  ibid.   Cuba  Paleftino  Septima  Fejla  viro. 
Etibid.  Nec  pluvias  opta  >  nec  te  peregrina  morentur 
S abbaia. 

Et  Manialis  Epigramm.  Libr.  4.  Epigr.  4. 
Quod  ficca  redolet  palus  lacuna, 
Quod  jcjunia  Sabbatariorum, 

Et  Perfii  Satyr.  5. 

■  recutitaque  Sabbata  ?alles* 

Et  Vetrami. 

Et  non  jejun*  Sabbata  lege  premete 

Ztclaudii  Rutila  Itin.  Libr.  1.  .    '    ...      * 

Reddimus  obfcctna  conviti  a  debita  Genti, 

Qua  genitale  caput  propudiofa  metit. 
Radix  ftultitia  ,  cui  frigida  Sabbata  cordi , 

Sed  corfrigidius  relligione  fua  eft  , 
Septima  quaque  die:  turpi  damnata  veternoy 

Tanquam  laffati  molli:  imago  Dei, 
Qatera  mendaci:  deliramenta  catajìa  > 

Nec  puero:  omnes  credere  poffe  reor* 


i  Cap.  V  U.         Sabbatum  non  datum  Ifraclitis  folis .  46  j 

Et  Jtrjtnatis  Satyr.  14. 

l^uid^m  fortiti  metuentem  Sabbata  Patrtm  , 
N/7  pr*ter  nubes  Q>  cali  numen  adoranti  8cC. 
Sta  Pater  in  caitfa  e  fi  ,  cui  ftptima  quoque  fuit  lux 
Ignava ,  <f  partem  vit*  non  attigit  uUam . 

Dein  adducit  verba  Seneca  ab  Augurino  Lib.6.  de  civ.  Dei  Cap.  io.  citata  >  lnu- 
f  iilitereosfacere  (affirmantis)  quodper  tllos  ftngulos  feptem  interposto:  dies  feptimum 
,  ftrc  partem  atatis  fu*  perdant  vacando,  &  multa  mt  emf  or  e  urgenti  a  non  agendo ,  Ite- 
I  dantur.  Et  in  fine  Capiti*  15.  Poftqua?dam  de  Kalendai io  Romano  ac  torumNun- 
dinis ,  dicit  Theodor etumxn  E^ech.  S.&.  7.  dixiiTe  5  folam  judazorum  nationem 
!  Sabbatum  obfervaflc ,  &  nongences,  quasetiamcircumcifionem  infuos  inludaei, 
.  f:J  non  facis  Judaicc  ,  ritus  acceperanc.  Tandem  citat  lulianum  Apoftatam  dedeca- 
1  logo  verba  facientem ,  prout  citatur  apud  Cyrillum  contra  eum  Cap.  5.  £?*- 
Ì  nam  gens  ejl  (.inquit^  ptr  Dcos ,  fih&c  demferis  , non  adorabis  Deos  alios  >  &  memento 
J  Sab!?atorum>  qu<*  mandata  attera  fervanda  non  putet.  Haec  funt  qua:  allegat  vir  ille 
\  clan  fi. 

Verùm  hatc  omnia  nos  non  movent  :  Et  rationes  noftra?  ha?  funr. 
|       i.  Quòdadhiftoricosillos  primo  nominaros  attmet,  qjim  fublefta  fit  eorum 
l.fides,  nemo  non  videt ,  cùm  aperte  iplis  contradicant  fa  ipturis.    lejunaflè  dicit 
A  juftinus  Mofen  cuti  populo  Ifraélitico  feptem  dies  >  cùm  dicat  fcriptura  eos  erraiTe 
I  Gnepotu  tres  tantum  dies:  Dick  ex  fame  illà  natumfuiiTeFeftum>cujusIongèaliain 

nobisexponiteaufam  fcriptura.    Dick  denique harc contigiffe  ,  quando  Mofes  oc- 
;  cupabat  montem  Sinam ,  quod  itidem  falfum  eft:  Et  Hac'nut  plura  mendacia  vix  yo- 

cu:t  paucioribus  verbis  exprimere. 

2.  AuthoresilliEthnici  tantum  probant  (Gquidquam  probant ,)  apud  Roma  - 
I  nos  celebratum  non  fuiflè  diera  hebdomadis  feptimum  :  Non  autem  probant ,  apuci 
i  aliasnullasgentes  >  prxter  judaicam ,  obfervatum  fuiflè  illumdiem. 

3.  Nec  probant  vel  apud  Romanos  >  nunquam  obfervatum  fuiflè  illumditm. 
I  Aut  ejus  dici  obfervationis  nullum  unquam  extitiflè  veftigium  -t  fed  ad  fummum  , 

o  J  eorum  tempere  non  obfervaretur  ;  funt  autem  omnes  recentiores. 
4-  Demus,  bifce  teftimoniis  evinci  Romanos  nunquam  feptimum  obfervaflc  dicm 
»  Non  tamen  probabunt,  de  jure  apud  folos  judaeos  obfervatum  fuiflè  :  Nam  quicquid 
•  facìum  probat ,  non  probat  itidem  rem  aliter  fieri  non  debere:  Licetergò  haec  re. 
»  ftimonia  evincerent  folos  Judaros ,  acìu  diem  feptimum  obfcrvaflèj  nontamencrr- 
1  tò  inde  fcqueretur ,  jus  illum  obfervandi  diem  ad  eos  folos  fpe&afTe  ,  &  ad  aliano  nuU 
lam  Gentcmpertinuifle. 

5.  Supra obfervatum  fuit»  Gentile*  omnem  Feftivitatem  judaicam  Sabbatum 
vocaflle,  etiam  neomenia»:  h;'nc illud  Baratti  Lib.  1.  fer.  9-  —  trice/ìma  Sabbata, 
<fc.  Quicquid  ergo  illi  contra  Iudacorum  Sabbara  evomunt ,  non  debet  applicai: 
Sabbato  hebdomadali.  Nec  credendum  eft  ,  Martialem  Iudacos  Sabbacarios  vocsrc 
propter  feptimi  diei  obfervationem. 

6.  Garriuntifli  rerum  ludaicarum  prorfus  ignari,  quando  fingunt  eos  Sabbatis 
jcjunafTc:  Aut  faltem  per  nate  Sabbata  non  intelfigunt  Sabbata  hebdomadica  \  quia 
Sabbato  hebdomadico  Iudjeis  nefas  fuiflè  jejunare ,  docent  palli m  Magiftri  >  &  ag- 

>  nofeie  ipfc  Sddcntv. 

Kkk3  7.  Quod 


464  Salbaiutn  non  datum  lfraéiitis  folis.        Lib.  1 1 1 

7.  Quodad:J«Z/4mauincttelHmonium  j  non  magis  inde  probari  poteft,  prat 
cepcum  de  Sabbato  ad  folos  fpecìafTe  Judaeos ,  quàm  quod  prjeceptum  de  non  coleo 
dis  Diis  alienis  ad eos  folos  pertinueri t.     Quod  ticmo  dixerit. 

8.  Tbeodoretus ,  quando  dicir  folam  Judxorum  Nationem  Sabbatum  obfervafl* 
aliis  concradick  Patribus.  Nam  Tertulliano  xApol.  cap.  16.  Dicit  Gentiles  etia»-, 
fua  Sabbata,  feu  dies  Feftos  obfervaffe  die  Saturni:  ^Alii  (  inquit  )  plani 
humanius  (F  veriftmilius  folem  creduht  Deum  noslrum  (fc.  ALquefi  diem  folis  Itti  ti*  in* 
dulgemus ,  aliàlotigè  ratione  quàm  religione  folis  ,  fcundoloco  ab  eis  fumus  }  qui  diem 
f Munii otio  &  viBui  decernunty  exorbitantes  (?  ipjìà  )udaico  more  >  quem  ignora)?  t.  Ad 
quem  locum  Defìderius  Heraldus ,  (citante  Seldeno)  Sarrèdies( inquit)  Saturni-,  qui 
erat  Septimus  j  otio ac  quieti  f uh  velati  affìgnaius  ,  nccapud  Rgmanos  (cium  aut  GrACos, 
[ed  apud  Gentts  pene  omnes,quod  obfervabat  Iofephus  cantra  Apfiwem.'pliìta  habec  Umi- 
lia ia^mIV*w///d««j  alibi  e.  Geni:  Lib.  i,Cap,  13.  Alti  (inquit)  piane  humanius  folem 


Chrijìianum  Deum  *flimant>  quod  innotuertt  ad  orienti sp art em  facere  nos  precatio?um>i(l 
die  folis  Icetitiam  curare.  Quidvosminus  facitis  ?  Non  plertque  off ebìat  ione  adorandi 
aliquando  etiam  codejìta  ad  folis  init  ium  labra  vibratis  ?      Vos  certe  ejlis  qui  etìam  in.la£ 


•eli*, 
unu 

Non 

\m 

tbm 

ab. 

<am 


terculum feptem  dterum  (feu  ut  ahi  Deorum)  folem  recepifUs  }  &  ex  dìebus  ip forum  \ 
prwlegijlis ,  quo  die  lavacrum  fubtrahatis  ,  aut  in  vefpiram  differatis ,  aut  otium  &  I 
prandiumeuretis  :  Quod  qui dem  facitis  exorbitantes  €$  ipfi  a  vejtris  ,  adalienas  reli» 
giones.  Iud(€i 'enim  Fefi  Sabbata  (?  coma  pura  <3>  ludaici  ritus  lucernarum  <&  jejun, 
cum  a^ymis  (2  orationes  literales  ,  qu&uiique  alien*  funt  à  Diis  vejìris.  Quare,  ut  ^ 
exceffu  revertar  >  qui  folem  &  diem  ejus  nolis  exprobratis  »  agnofche  vicinitatem.  Noi 
longè  à  Saturno^  Sabbatis  veflrìs  fumus.  Ubi  Gothofredus  fìcj (tefte  Seldeno)  compara 
otium  (inquit)  &  convivia  Cbriftianorumin  die  doninicà,  cum  otio  &  convhiis  Sab+ 
bati  3  quod  &  ipjum  Gentiles  ìudaico  more  obfervarunt.  Nempe ,  Saturni  diem  feu  Sah 
batum  otto  <&  quieti  ubique  Gentium,  lud^orum  imitationey  aflignatum  juiffe ,  etiam 
jofephus  Lib»  z.  contra  Apionem  ,  &  Clemens  Alcxandr:  LiJ.5,  Stromatunw** 
ftjntur. 

9»  Item  Clemens  xAUxandr:  Stromat,  ?.  «»*  §  *  iZìlfw  ti&ìr  »  ^«y  ci  'Rfiyt7*o 
ixt>.k  £  ci  i&iwt  'ioun*  Quin  etiam  feptìmum  quoque  diem facrum  effe  non  modo  Htbr ai* 
verum  etiam  Graci  agnofeunt.  Hoc  idem  etiam  probat  ex  Hejiodo  &  Homero  ut  Se 
ex  Callimacbo  vel  Lino.  Quorum  verfus  poftea citabimus  :  &  demum  addit  «**  % 
Zòxat®*  ixtySctf  <r<pùJp*  rh  l'^nd^  ì*$«*{w»j  id  eli,  &  ipfa:  quoque  Solonis  eie" 
giae  utìfancìiorem predica nt diem  leptimum.  Clementem  Alexqylrinum  cicat  a£ 
lequitur  Eufebius ,  Pra>par.  Euang.  Lib»  13.  Cap.  I ;. 

IO-  Lucianus  in pfeudologifìa ,  vertente  Seldeno  Lib.  y  Cap.  16.     *Alius  (io» 
quit)  quendam  nuncupavit  hebdomadam  »  quod  proinde  ut  pueri  fepiimanis  diebw  (Jm 
diebuf  feptimana  ultimis  ci  7»7f  \ Qi/^tn)  foletit,  etiam  ille  in  concionibm  luderet  O'T* 
deret  &c.  Suetonius  de  Diogene  gram  matico  fcribens  ?  dicit ,  eumfolitumfuific  RJjqX 
Sabbatis  di fputar e  •>  Et  Tiberium  venientem ,  ut  ipfum  extra  ordinem  audiret  >  non  4^ 
mififfe  >  fed  per  fcwulum  fuum  in  feptimum  diem  difiulijje, 

1 1 .  Citac  porro  ipfe  Seldenus  Pojielli  de  Etruria  originibus  fcribentis  verba ,  hzC 
nempe.  „  Quod  erat  ipfis  Judseis  Se  Patriarchisin  primo  praecepto  &  ufu ,  hoc 
a,  eft  Sabbatum  ;  illud  fuit  etiam  Romae  ufitatum.  Licer  enim  non  elTec  forfan  ea- 
«  dem  diss ,  qua:  apud  Judaeos  obfervari  folica  eft  ;  tamen  ficuti  nos  in  folis  die 

»Pfeu- 


(Jeu 

aà 
hxì 


Cap.  V 1 1.      Sabbatttm  non  datumlfraé  litis  folis,  465 

>>  Pftudo-Judaei  Iflnaelicaeiu  veqeris die >  eandcra  atque  Judseiin  Saturni  Sibbativc 

lidie,  fepcem  inceli igentiaium  ,-  quse  planetis  motricesiunt  ,  mentionem  religio- 

?>  fam  facimus  ad  Summi  Dei  creatorifque  laudem.    Sic  Romani  una  hebdomadis 

»,  die:     Nam  ut  efe  videre  apud  Oceronem  in  facris  legibus ,  &  apud  HalicarnaJJetmt 

>,iQ  Romuli  inftitu^is,  indiàaerat  Hpm<t dies  facra  quieti  Servitiorum&  Anima- 

>,  lium.     Afleric  vero  Dion  Hifìoricus  37  Romanae  hiftoiiae  Libro  >  ejufdem  Sab- 

»,  baci  >  quod  &  apud  Judaeos  erac ,  ufum  ad  Grsecos  Romanofque  fuifle  nanflatum» 

9>  Veruni  ejus  fides  ideo  mihi  non  videtur  magnifacienda  ?  quòd  apud  ALgyptios 

>,  dicat»  orcameflèhancobfervationernSabbati ,  quum  revera,  licec  de  Sabbaco 

'>»&  Oso  Jud^orum  aliquid  velie dixifTcvifus  eft,  nihil  mihi  de  Sabbato,  quove 

»  dieobfervareturà  Judaeis,  attigiflc videatur,  ut  ìpfeinplanetarum  haereae  inttr- 

,  vallis.     Poficoenim  his  diateilarondefcendtndo ,  debmc  ponere  diapente  afeen- 

t„dendo  ,  &  rurfusdiatefiarondefcendendo  S:  item  diapente  accendendo  &c  Satis 

li,  eft  ab  ilio  obtinuifle  hoc  unum  ,  quod  Romani»  primi  omnium  gcntium  poft  Ju- 

Ì>,  da^os,  obfervarint  Sabbatum.  Ceiciflìmum  vero  eft  ,  quum  nunquam  infacns  cum 
,,  ipfis  Judxis  convenerint ,  aliunde  quàm  a  prifeà  inftitutione  Jani accipere  non  po- 
„tuifle,  quum  primi  omnium  gentium  habuerint.  Licet  cnim  ipfe  Dion  dicat  re- 
center  Rom?nos  accepifle,  ili i  non  credidcrim  ,  nifi  qua  occafione  adferrec. 
„  Satis  ed ,  ut  mihi  teftetur  Sabbati  >  inftar  unara  exfeptem  diebus  hebdomadis  fuifle 
^quieti  conceflTam. 
12.  Imo  Seneca  Epift.  96.  haec  habet.  „Qyomodo  funt  dii  colendi,  folec 
r  ,,  prscipi,  accendere aliquem  Iucernam  Sabbatis  prohibeamus,  quoniam  nec  lumine 
I  „  Du  egent ,  &  ne  homines  quidem  delecìantur  fuligine.  Ubi  Juftus  Lip/ìus  fic. 
,  Lucernas  accendere  in  honorem  Deorum  aur  Principis  Feftix  diebus ,  mos  apud 
,  Romanos  -,  Sed ,  ut  apparet ,  paulatim  Judaiei  ritus  invaluere ,  &  Sabbati  diem  ìlli 
,fuperrtitionscoluerunt.  Qmbus  addit  ipfe  Seldenw  ,  Pag.  379.  naso  „  Certe 
,  de  luminibus  Sabbatis  accendi  folitis  ,  loquitur  Seneca ,  velut  di  ritu  ufìtatiiììmo. 
,Neque  jam  ex  obiter  dicìis  animadverfa  feptimidieiobfervationemaliquamfo- 
,  lennem  Vetenbus  Romanis  in  ufu  fuifle folùm  videntur  firmare,  veruni  &  ipfaCa- 
L kndarii  eorum  formula à  viris  aliquot dodìitfìmis  edita. 

; .  Teftatur  eciam  ALlius  Lampridius ,  folitum  fuifle  Alexandrum  Severum  Capi- 
,   leptimo  die  ,  quum  in  urbeeflet ,  afeendere  &  Tempia  frequentare. 
14.  Ttbullns  morbo  laborans  1  &  de  defccflu  fuo  Roma  conquerens  >  Libr.  li 
;.  haec habet, 

Ipfe  ego  folator  ,  quum  jam  mandata  dedìfletìi , 

Qjitnbam  txrdas  arixitu  usque  moras. 
lA.tt  eoo  fum  cut  flatus  aves  ,  aut  omina  dira 

Saturni',  aut  facram  me  tenuijfe  diem. 

.  ,  ut  mivv\t  Scaltger , 

Saturni  jacra  me  ttnuiffe  die. 

1   (  inquit  Seldenus  )  dies  Saturni  ,  fui  td^m  t  fi  cum  Judit 
,  Sacerdiciturt  &  velut  itineris  impedimentum  Romai 

15  Ariltobulu;  Jadxns  de  «canone  verbafaciens  ac  de  die  fcpumo  feu  Sai: 


466 


Sahbaium  non  datimi  liraeliùs  iòlis.       Lib.  I  ] 


haechabec  s^nlty*  c^j^fc  Me)®*  (ttTM\t)<p«7i{  \K  r  «pmg«»/9t/3x2«y,  h^w$ttafl 
(  nempe  diemfeptimum  )  id  eft ,  p*/*;»  «»a  docuere  Homerus  &  Hefiodus*  curn  idno- 
flrishaufijpnt txlibris ,  facram  effe.  Quòd  ex  libris  Judaeorum  id  hauferinc  Grajci 
il  li  9  non  ita  dar  è  conftac ,  cùm  probabile  Oc ,  non  innoc  uifle  mundo  I  udaeorum  ri. 
rus  ance  capcivitatem  Babylonicam .     Utcunquc  reftimonia  h*c  fune  ,  ex  He/todo, 

(B&t  %tn  »  itti*?  *»  ^  éCtyc»  «e«»  fli<pff. 
Primum  prima  s  quarta  &  feptima  dies  facra  efl, 

Item  >  '  EZhfislm  ì'éufltf  Xmpnfh  $*<&*  H'a/*m. 

Settima  vero  rurfm  lux  splendida  Solts. 

KxHomeroy*E^h/^tTti  $'  jfirct&k  f^tiixvjtt  Itph  fw 
Septìma  ddn  illuxit  facra  dies, 

Item.  'EZhftyt  rìf&l  ti'  È  tJ  TtrtXiTo  umfo 

Septìma  dies  aderat ,  qua  cuntìa  abfoluta  funt. 

Et  "eCAjc&iVv  &ì  ò#  Xt7n>ffy  poi*  \l  Xxyirfr» 

Septìma  Uquìmtu  fluvium  Ackerontis. 

Ex  £,/»<>»      'E&èttpT*  j/V  ó<  TtrtXtrffy*  vruifa  •nrvttro^. 

Septìma  ,  qua  cunSia  qua  abfoluta  funt  perficiebantur.    ' 
Et  'Etì'w  h,  ity*%n  ig  è'«^V«  È*  yi»f&A* 

'fiC&p*  e;  <a&%in  $  t&èpn  fa'  t*A«V 

Septìma  bona  eft,  Septìma  efi  dies  natali* , 

Septìma  prima  efi ,  &  Septìma  efi  dies  perfeBa. 

VidehasczpudEufebixm  ,  dePr<epar.EuangeL  Lib,  13.  Cap.  12. 

Mukus  eft  clariff:  Seldenus  ubifupra  Cap.  17.  &  18.  in  tcftimoniis  hifee  enervan 
dis.  Et  quando  dicitPag.  382;  Nec  minus  manifeftum  efi ,  autinfignherh allucina 
tumfuijfe  eum  ;  (nempe  Arifiobolum)  aut  id  quod  res  efi  ultra  plar.c  dijjìmulaffe. 
nempe  diemfeptimum  in  dierumperiodis  recurrentem  ,  inde  velut  Feftum ,  cultum  Graz 
fcugentilibusfuijfeveUet probari,  Nontam  adverfum  nos  pugnat,  quàm  adverl. 
ìpfum  Arifiobolum.  Et  I/cec  quidam  teftimonia  hìc  memorata  non  firn  fatis  appo 
ina  ;  abundè  tamen  conftac ,  fenfifle  Arifiobolum ,  Clementem  &  Eufebium ,  Sabbatu 
non  fuifle  Judxis  peculiare,  fed  ab  aliis  etiam  Gentibus  obfervatum ,  Hcetadh 
evmcendum  ,  in  eeftimonio  uno  auc  altero  citando  hallucinati  fine.  Le  Y 
conceffo ,  quod  quidem  negari  non  poteft ,  aflèquuti  fumus  quod  intendimus  :  Nam 
non  ramus  fide  digni  fune  hi ,  quàm  illi  alii  quos  citane  Adverfarii ,  nec  minoris  furi 
auchorieacis.  Et  probabile  fatis  eft,  nomate  eos  tam  confidencer  dicere,  facru 
tuiiiediemhebdomadisfepeimumapud  alias  eciam  Gentes,  nifi  id  prò  certo  1 
buiITene.  Non  eft  ergo  neceiTe ,  ueoperofeeeftimonia  illa  vindicemus ,  cùm  L 
tantum  teftimonia  teftimoniis oppenamus.  Videamus  autera  quibus  cuniculis  ha 
mbverfum  eat  teftimonia  Seldenus. 

Primum  illud  ex  Beftodo  citatum  ceftimonium  dicic  intelligi ,  non  de  die  heu 
madis/epumo;  fed  de  die  menfis  feptirao  ,  ed  quòd  hanc  racionem  fubjungat  ; 


?*p.  VII.      SMatum non datum Ifraelitis foli*.  4£7 


T»f  y>  A'W*«'«  ££  **»#gj»  Y*'*%  Anròi* 

Hoc  enìm  Apollinei»  enfe  aureo  armatum  genuit  Lettori*. 


tenui 
ni  re» 

qukm  illud 


Veruni)  hoc  concedo,  valida  nihiloroinus  poflunt effe reliqua :  Nechlcrefpon* 
(ione  tollitur  illud  aliud  quodexeodem  Hoftodo  adduciturteftimonium  ,  quod& 
fuumhaberepoteftponcfus,  lice*  Feftivit2tem  nonexprimat. 
|  Quae  ex  Homero  citancur ,  dicit  pag.  388.  ea  nullam  feftivitatem  ne  verbo  te 
Irefpicere ,  prxter  unicum  illud ,  quod  dies  feptima  dicitur  diesfacer.  Nam  bini 
\\iqui  (inquit)  non  magis  fanclitatemfeptenario  in  diebui  numero  tribuunt,  qukm  il 
^Papinii.  Thebatd,  3. 

Sefùma  jam  nitiium  terris  aurora  dàsqtte 
Purpureo  vebit  ore  dicm     \ 

!  Aut  illud  Claudiani. 

Settima  lux  aderat  calo ,  totiesqut  renatiti 
Viderat  exaBos  Hefperus  igne  chorot 
Tum  Phctbus,  <?c. 

Re/Jj .  Àt  vero  quando  dicit  Homcrw ,  Die  feptimo  omnia  perfeBa  aut  compia  a  fui  fé, 
lalludic  manifellè  adprivilegium  diei  hebdomadis  fepcimi,  ex  omnium  rerum  creata- 
frum  perfezione  defumptum  :  acque  ita  peculiarem  defi^nat  feptimum,  feu  fepti- 
I  mum  hoc  indicio  abunde  notum  ,  quòdeo omnia  fuifienc  perfe&a. 

Dicit  porrò  ,  Sacrum  autem  diem  nuncùpari  interea  Homero  diem  feptimum^  mirttm 
i  magis  non  effe,  qukm  Hefiodo.  Et  ratio  -orti  (inquit)  parili:.  QuinCT  non  fernet 
<  alibi  Homerus  Odvfì.  fi.&,. 

».  A»!  «r*  if  *£S£##0i  'ijf&(  iW  Ztvf  tifiti   Kp»ii*i. 
,,  Sed  quando  Septimum  diem  lupi  ter  induxerat  ; 

il*  quo  nulla fepttnari 'ai periodi  dierum  r  'tio  alia  >  prater  eam  qua  reiquam  naratfingularis 
erat.  Atque  altero  in  loco  exf re firn  naves  confeenfas  ait  >  folutumque  è  portu.  Neutro, 
1  (aera  memorat.  Bjjp.  Verum  haec  teftimonia  aliata  non  enervane  Etenim  non 
1  "apparec ,  Homerum  dicere  feptimum  diem  facrum  effe,  proptereandem  rationem  , 
propccr  quam  eum  facrum  vocabat  He/ìodw .  Hoc  oftendere  debuiiTet  vir  docìus  , 
te  non  nude  dicere,  ratio  [orti  parili s .  Et  licec  altero  in  loco ,  dicac  eos  naves 
'conlcendifle  die  feptimo:  attamen  ,  quando  non  dicit  diem  illum  feptimum  fuiiTe,  ex 
quo  ìng&elli  erant  flumen  *Achcrontis  -,  fed  abfolutc  dicit  eos  è  por  tu  fol  vi  (Te  die 
feptimo,  diem  feptimum  peculiari  uiododefignat,  &diem  feptimum  hebdoma- 
dis indigitac  Quare,  licet  non  hìc  dicat  feptimum  illum  facrum  fuifle ,  infinuac 
tamen  obfervataro  fui  (Te  pcriodum  feptimanx  ;  &  fpccialem  habitam  fuiiTe  diei  fep- 
cimi rationem . 

Quod  ad  feqùentiaex  Lino  aut  ex  Callimacho ,  dicit ,  Ea  ad  fi.gularem  numeri [ep* 
Unarii  dignitatem  ,  non  ad  dici  fept  imi  cultum  aut  fanBitatem  omtiino  attinere»  fi  verfum 
1  priorem  excipias ,  in  quo  interea  ne  vestigium  aliquod  extat ,  unde  futiftitasfeu  cult  ut  dici 
nptimo  afferatur.  I{ejp.  Ouoraodo  polììt  numerus  fepccnarius  dici  ynSxn  >  me  Ia- 
cee t    Ecquomodo  dies  feptimus  difìus  ut  natalir.  k  quibufdam  ,  lupra  vid«mus  ; 

LI1  At  quoti 


4Ó3  SalfatMmnondttiimlfalìitisfolis.        Lib,  II] 

Atquòdnumerusfeptenarius  ita  dicacur  à  quoquam,  aut  ita  dici  potfìc,  nondurn 
darò  conftat.    3.  Licet  in  verfu  priore  non  dicatur dies  feptimus  facer ,  alluditur 
tamen  ad  primuni  diei  féptimì  privilegium ,  quòd in  eo  perfetta  fuiflènt  omnia  qu« 
fecerat  Deus.     Et  quid  inde  fit  fequucum  docec  nos  facra  Scriptura;  &  hsec  alluiì 
dicit ,  hoc  rcfpe&u  fpeciali  modo  celebratum  fuuTe  diem  feptimum» 

Carpit  poftea  interpretes  >  quòd  Chmentem  verterint ,  perinde  ac  fi  voluiflet  ille 
Feptimum  in  periodis  dierum  diem  iacrum  tam  Graecis  quàm  Ebraris  agnitum  :. 
Quid  ita  *  Dicit  quidem  Clemens ,  ?  iZ^óftn*  ìt&i  «»«f-  Et  n  Kìópn  communiterfc 
jìgnirìcat  diem  feptimum,  non  feptimanam ,  ut  '&fopke  ;  uti  exlexicographis  liquet. 
Verum  ,  inquit  5  Clemens  hasc  addit ,  ^  fa  ò  wbj  iqtia®*  huxìAtoi  t  tyfpivfA'f 
imi >§ Qvopiw  *7Turm*>ue-fecundum,vt\ per quem univerfus mundus circumagitur eorum 
qu*  vivagignuntur,  &  omnium  qua  producuntur,  At  annon  hoc  dici  potuit,  eciamfi  per 
iZììpnf  Lintelligeremus  diem  feptimum  ,  in  quo  finitur  femper  ille  circulus  dierum  „ 
qui  continuò  revo!vitur?Quae  alibi  Strom,è.  Ioquitur  Clemens  de  hebdomadibus, 
huc  non  fune  trahenda.  Et  quidem  ,  licet  hinc  tantum  evinceretur  ,  recepeuna 
fuiiTecyclumfeptem  dierum,  noftram  confirmaret  fententiam,  ut  poftea  fuo  loco- 
patebit . 

Ad  ìllud  ex  Suetonio  de  Diogene  gram matico  citarum  ,  (Te  refpondet/><7g\  3  90 .  Né-  ' 
que  fané  ex  eo  quòd  Diogenes  grammatica  BjjodiS  abbati  s  difputare  folitus  ejì  apud  Suetom 
nium  }  ideo  Sabbati  feufeptimi  diei  cultum  Rjjodiisfuiffe  9  omninofequitur,  Sept  enari  anr' 
quidem  ibi  dierum periodum  recurrentem  innu'h  res  ipfa  docet.  B^fp,  Ex  hoc  teftimonio 
elarè  fatis  liquet,  Bjpodis  non  modo  obfervatam  ftiifle  feptem  dierum  periodum  > 
fedSc  feptimum  di&umfuiflè  Sabbatum ,  ckeodi'edifputare  folitum  fuhTe  Dioge- 
nem\  adeoquequodammodoobfer?atum  fui(Te  diem  feptimum,  quod  fatis  facit  ad> 
propoGtum  noftrumelucidandum.  Etquod  addit  de  Antonio  Gniphone  non  nifi 
nundinis  declamante ,  noftram  confirmat  fententiam ,  quia  ex  eo  fequitur,  nonum 
quemquediem  dicìum  ruifle  nundinum  ;  8t  Gniphonem  tempus  illud  fpecialiter  ob- 
icrvaffè,  ut  eo  fcil.  declamaret  :  &  nemo  ignorar  obfervatas  fuifle  nundinas ,  nam  \& 
iis  plebs  agreftis  in  urbem  confluebat  >  venalia  permutabat ,  feu  commercabatur  &c». 
Hicautem  dies  feptimus  diciturSabbjtum:  quodnunquam  legimus  de  nundinis, 
aut  aliis  praeterquam  de  feptimo ,  ufurpatum  ;.  obièrvabatur  ergo  feptimus  dies  tat$ 
quam  Sabbatum  aliquod.  Et  licet  frequentar  apud  judazos  ALgyptienfes ,  Grat* 
denfes ,  &Romanenfes,  Sabbatum  fumatur  prò  feptimo,  non  tamen  propterea» 
rìfìrmantur  jam  dicìa-  fed  potius  confìrmantur,  ut  patebit;  Nam  quando  dies- 
ine dicitur  Sabbatum  ,  denotatur  refpe&us  quidam  adferiationem  ,  eo  die  quodam- 
modohabitam.  Noniifumus,  qui  dicimus  obfervarum  fuifle  Sabbatum  ubique 
ferìatione facra;  novimusenim,  reliqua  tantum  fuiflèapucirnultas  Gentes  ruderi 
hujus  obfervationis  perexigua.  Et  ex  reliquiis  iftis ,  apud  gentes  exteras  remanen» 
dbus  ,  re&è  cotligimus  >  Sabbatum  originaliter  al iis^iatum  fuiflè  Gentibus ,  &  noiv 
Judaeis  folis  f ui(Te  peculiare  :  Fruftra  ergo  qua?rit  cultum  Seldmus ,  pag.  %  9  ^ .  nam 
non  dicimus  culcum  fuifie  diem  Saturni  five  àRhodiis,  fivé  ab  aliis  Genrilibus  > 
eo  quòd  eis  in  diebus  Rhodi  difputare  folitus  fuerit  Biogenesi  fed  ex  hic 
praxi  colligimus  ,  remanfifle  Bjjodiis  veftigium  aliquod  oblervationis  huj'u* 
diei. 

Ad  Pitflcllum  quod  attinct ,  haee  tantum  reponit  5  Id  quod  dicic  aut  hallucinatio- 

nem 


Cap.  VII.      Sabbatm non datumlfrae litis folis.  46$ 

nem  cfle  manifeftam  »  auc  commentum  zudstxpag.  293»  Ad  quod  non  eft  quod  ref- 
pondeamus. 

Ad  Tibullum  quòd  attinct  1  fic  refpondet.  Diem  nempe  Saturni  dici  facrum ,  eo 
quòd  inaufpicatus  tjfct ,  e  a  notione  qua  facrum  quid  aut  religiofum ,  eo  quòd  trijìi  ornine 
eft  infame,  nuncupatur.  i\efp.  Veium  aliquidaliud  hic  denotan  videtur,  cùm 
non  modo  mentionem  faciat  omnium  dirorum  Saturni,  quibusverbisfatis  indica- 
bat  inaufpicatum  effe  hunc  diem  »  ex  difciplini  fcil.  mathematica  ,  nam  apud  Aftro» 
logos  Saturni  fidus  malevolum  dìcitur  >  non  civili  aliquo  auc  publicoioftituto; 
(ed  &  porrò  facram  illam  vocatdiem  >  &  hoc  praetereacaufari  vidctur. 

Cap.  i8.ad  Tertulliani  y  Lampridii  >  &  Seneca  ditìa  refpondet.  Ac  primùm 
Tertulliani  verbarejiciens,  haefuanter  loquitur,  quando  dkit.  Si  id  de  feptimi, 
id  eft,  Saturni  diti  otio  firn  f  liei ,  velue  ejus  qui  mivus  aptus  rebus gerendis  erat >  «0»  reti" 
gion/s ,  [ed  difeiplin*  aftrologica  caufJ  fumatur ,  idque  non  de  inftituto aliquo  ntoribufve 
fublicè  receptit,  fed  de  fuperfiittone  privatorum  ,  nec  forte  paucorum  ,  qui  disciplina 
ejufmodt  indulgentiores  fuerint  \  confonumfore  eis  ,  qua  capite  fupertori  tradita  funt  de 
operis  itinerifque  eo  die  afud veteres  abfiinenti*  5  eo quòd  inaufpicatum  atque  velut  atrum 
habereyitS  i\*fp.  Et  hac  racionenihilevmcit  ;  nam  nititur  haec  refponfio  fuppofi- 
tione  non  concedenda  >  &  quam  ipfe  contìdenter  afierere  veretur  :  Nam  ex  Tertul* 
liatii  verbìs  tale  quid  rufparepoteft  nemo  \  cujus  fatis  confciusvirdocìus;  ideoque 
aliaprobabiliorapofteaexcogitat  >  At  fic  (inquit  porrò)  cultusfacri,  dequoqua- 
riturt  riihil  ineffe  dicit  Tertullianus.  Certe  nec  de  Gentilibus  generatimi  aut  de  gente 
aliqua ,  populo  ,  chitate  aut  inftituto  fublico  loquitur  ille.  Secundo  loco  ab  iis  fumus  » 
inquit  t  qui  diem  Saturni  otio  &  vi&uidecernunt  ,  ab  iis  qui  ex  di fciplinkftbi  recepì 
$d  ,  idficiunt.  Qui  cum  Cent  ile  s  etiamfint  ipjt  >  non  eft  quòd  folis  diei  latitiam  magis 
nobisChriftianisobftciatis ,  quàmipfis pariter  Saturni  diei  otium.  Rrfp*  Etiamfi  de 
cultu  facronihildicatT^/«//M««j,  iacis  dicit,  quando  dicit,  diem  Saturni  feria- 
tum  fuiflèabaliis,  quàm  Judacis.  Etlicetgentem  aliquam  particularem  non  no- 
minet,  certum  tamen  eft  ,  eum  loqui  de  Gentilibus ,  quibufdam  faltem ,  (quòd 
nobis  fatisfaciec)  quia  de  iis  loquitur,  qui  Judasi  non  erant  ,&  totus  fermo  infìnuat 
eum  indigitare  adverfarios,  G.ntiles  nempe, ad  &  adverfus quos fcribit.  A  t  (inquiz 
porrò)  utroque  in  loco  exorbi  tare  ipfos  ait  ',  altero  n  ludaicis  mor'tbus  ,  quos  ignorabanty 
'uis  ad  aliena*  religioni*.  Rety.  Re&é,  exorbitare  eos  dicit  à  Judaicismo- 
ribus ,  quianempe  Judaico  more  non  obfervabant  diem  Saturni  ;  fuo  tamen  more, 
diem  illuni  obfervabant ,  non  minus  quàm  Judaei ,  idque  reljgiofè  :  Nam  religioni^ 
cauù  otio  acviAui  illuni  decemebant.  Certe  (inquit)  vix  diffitcndum.  Et  fané  fu. 
per  (litio  ili  a  in  dierum  obfervatione  aftrologica ,  bene  fatis  afuà  Veteres  illos ,  prò  r eli» 
cu  fu  vulgari ,  intelligi  fot  e  fi.  ì\efp.  Ver  dm  fi  hoc  tantum  fenfu  religiofc 
©bfervatum  fuifle  diem  Saturni atfìrmaffet  Tcr/ullianus  ,  appoiìtè  fatis  non  efset  lo- 
quutus  :  Nam  Gentilium  Saturni  diei  obfcrvationem  oppofuit  obfervationi  dici  Do* 
minici  *  feu  folis ,  quem  tenuerunt  Chriftiani  ;  Chriftiani  autem  non  otiabantur  die 
folis ,  religione  tali  vulgati  >  hoc  eft ,  propterea  quòd  diem  illuni  prò  atro  haberent  : 
Si  ergo  rute  fui f (et  ipiìus  mcns  ,adpropofìtum  nihil  dixifset.  Imo  inlìnuat  Tertul- 
lianus y  religione  Saturni ,  obfervatumfuiffeabiisdiem  Sarurni. 

Sed  detur  (inquit)  "joluiffe  Tertullianum  etiam  judaica  Sabbata  ipfos  ,  de  quibus  lo* 
quiturt  yokéijfe  qua  ludaica  ,  religione  imitari.     Certe  ita  hoc  tantum  fequhur ,  fuifi* 

Lll  Z  qui 


4?o 


Sabbatum  non  datum  Ifraelicis  foli*.        Lib.  1 1 


qui  etiam  ex  ludaicis  ritibuì  fibsaliquos ,  atque  in  illit  bunc  de  Sabbato,  fumpfiffent » 
fed  perperamintereahunc  obfervafent  à  ludaico  more  exorbitantts ,  quia  nec  eo  morti 
quemignorabant,  otiab anturi  à fuis itemrcligionibus exorbitantes ,  quoniam otium (juf~\ 
modi  ac obfervatio  qualifcunque  hebdomadicafacr'ts  eorum  er 'afflane  aliena.  Rjfp.  Non  | 
quaerimus  dari  ,  Tertullianum  voluifleipfos  Judaica  Sabbata  >  qua  Judaica ,  imicari;  ! 
fcd  ,  (quod  &  negarinon  poteft)  voluifle  Tertullianum  eos  ,  de  quibus  Ioquitur  , 
religiose  obfervare  diem  Saturni ,  qui  fuerat  Sabbatum  judaicum,  etiamfi  non  eo 
per  omnia  modo  quo  obfervabant  Judaei  Sabbatum  hebdomadale ,  nec  edam  per 
omnia ritibus piane  Ethnicis,  ut  potè,  ex  parte aliquà,  Judaeosimitantes,  Quare 
licet  derur,  fuifiè  nonnullos ,  quiex  Judaicis  ritibus  fibialiquosfumpfùTent,  &ib 
acfuispropriis  commixtis ,  diem  ìllum Saturni,  quemetiam  Judaei  celebrabant, 
obfervaflent ,  non  video  m  quo  iabefa&etur  hoc  Tertulliani  teftimonium  .  Et 
credibile  fané  eft ,  (inquit  porrò)  l{om*,  ubi  indultu  principum  facra  Iudaica  Judith 
tpfis  ,  ibi perquam  numerofis ,  profelytifque jujìiti*  adeo  permiffafuerint  ,  nondefuiffeM] 
faganis  qui  »  tametfi  in  ritus  eorum  ut  profelytì  non  tranfijjent  ,  ritus  nihilominus  eorum\  \ 
ut  <f  aliorum  ejufmodi ibidegentium ,  fubinde ita  imitar enturtut moribus  fuis ,  maxime 
eis  qui cognniores fuere ,  illos  commifeerent ,  acjudaicam etiam  religionem ipfam  venera» j 
rentur  ac  metuerent  j  uteunque  ti  nomina  fua  ritc  non  darent*  Hefj>'  Hoc  quidera  ,  ut 
non  improbabile  ,  concedi  poteft ,  licet  communiter  odio  tum  ipfos ,  tum  eorum 
religionem  >  habuerint  Rimani ,  ut  videre  eft  apud  Tacitum  biftor.  Lib.  j .  &  Cicero- 1 
nem  Orat.  prò  Fiacco,  cu jus  hsec  flint  verba,  Stantibus  HUrofolymis,pacatifque  Jud*is: 
1 amen  ifiorum  religio  facrorum  àfplendor e  hujus  imperii ,  gravitate  nominis  noftri,  ma- 
jorum  inftit  utk  abborrebat  ;  nunc  vero  hoc  magis  ,  quod  ma  gens  ,  quid  de  noftro  imperk  ì 
fentiret  ,  oftendit  armi: ,  qu&m  cara  Diis  immortalila  efiet ,  docuit ,  quod  vieta  eft ,  quoti 
elocata  >  quod  fervata .  Similia  videre  etiam  eft  apud  Plutarcbum,  Strabonemi] 
aliofque.  Verum  licet  hoc  tanquam  probabile  concedi  pollìt  ;  non  taraen  fequitur  ì 
fumpfiffe  paganos  ritum  obfervandi  diem  Saturnia  Judseis,  ac  fi  nullae  apud  eo;a 
antiqua?  hujus  inftitutionis  rei/quiz  fuiflenc. 

Quod  ad  locum  Tertulliani  pofteriorem  fcil.  Lib.  t*ad  Nathnes.  Cap.  inatti 
net ,  recitat  tantummodo  verba  Samuelis  Pettti ,  in  commentariis  ad  leges  Atticas  $ 
verba  Tertulliani  corrigencis;  Scilla  verba, quod  quidem facitis  exorbitantes  &  \f}\ 
ì  vefiris ,  ad  alienas  religiones  fic  legentis  exorbitantes  &  ipfi  *  vejlris ,  ab  alieni/  J 
rtligione.    Et  fic  locum  exponentis  ,    Optimi  dixit  Tertullianus  Ethnicos  exor 
bit  affé  à  Judaicis  moribus  >  quos  tamen  usurpare  videbantur,  idque  veriffimum  eR 
Weque  enim  veri  Dei  religione  ijla  obfervabant,  fed  prava  Judaos  imitandi  affeh\{ 
tione  t  cum  tamen  mores  illorum  eorumque  caufas  ignorarent  :   Quemadmodum  Cbrx 
fiiani  die  folìs  lutiti*  indulgebant  >   alia  certe  Ungi  ratione  ,  qusm  religione  ul 
fdis.     xAtqut  ita  Etbnici  exorbi tabant  s  fuis  moribus  ,    ut  <$  etiam  ab  alienti 
quos  tamen   admittebant  ,    quia   alia  religione  taSìi  ,    quàm  ti  a  quibus  acce, 
rant  ,    mores  isJos  ufurpabant  ■    quia  Judai  Saturili  diem  lettiti*  <nd 

gebant ,  longè  alia  quam  Etbnici  religione ,  quia  ifti  b<tc  in  honorem  Saturni ufurpaba 
Qaaexplicatione  non  inflrmius  redditur  "Tertulliani  teftimonium  *  quòd  noftrun 
praefens  fpeétat  propoficum  ;  imópotius  confìrmatur  \  quia  aperte  dicit ,  Ethni 
cos  illos  diem  Saturni  in  honorem  Saturni  obfervaflè ,  quod  admittere  nequit  Sei 
denus  y  qui  jmtat ,  quìcquid  Saturni  fuerit  in  diei  hcbdoipadici  hujus  obfervacione 

dica 


,fcp,  VII.       Saltate* non datum lfraélitis folis.  471 

iem  feciflè  atram ,  inaulpicatum  ,  non  omnino  feftum  ;  quicquid  aatem  feftum 
,  icrac ,  ex  Judasorum  ortum  eflè  imi  catione  .  At  fi  fic  ,  qui  dicere  potueric 
Tertulliano  Echnicos  >  ex  diebus  ipfum  (putafolem)  pi*legifle  ,  quo  die 
avactum  fubtrahercnt ,  autinvefperamdifFerrent,  aut  otium  fcprandium  cura- 
ent  /»  An  haec  ad  diei  tanquam  inaufpicati  obfervationem  fpe&ant  ?  Sequentia  hoc 
ommentum  diluunt ,  Quare  (inquit)  ut  ab  excejfu  revértar,  qui  [ohm  &  diem  ejus  nobis 
xprobratis,  agnofcite  vicini  tatem,  non  longè  s  Saturno  &  S abbati*  veftris  fumus* 
Replicar denique  ac  dirit,  eundem Tertuliianum  Libr.  de  IdoloL  Cap.  14.  exa- 
itare  Clmftianos ,  qui  Ethnicorum  ftftts  ìnter.ffefolebant ,  cum  plures  ip(i  ria- 
prenti Nam  Ethnicis  femel  annuus  dies  quisque  fefiw  efly  (  inquit  TertuU.  )  tibi 
Havus  quisque  dies.  Excetpe  finguUs  folemnitates  nationum  <&  ordinem  texe  3  Pen- 
ecoflenimpler'enonpoterunt.  Atque  hinc  infcrt  >  Paganos  fefta  tantummodo  ha- 
)ui(le  annua.  Semel  quotannis,  nec  minoris  remporisfpatio>  recurrentia.  t\efp.  Scd 
lon  diftincìcprobanc  ha:c  verba  kiìtireTertu/fianumt  nulluro  obfervaflediemRoma- 
ìos  hebdomadalem ,  licet  anni verfarium  tantum  hic  expreisè  faciat  mentionem  ; 
itpoiè  >  in  quibus  obfervandis  communionem  cum  paganis  colere  folebant  Chri  • 
ìiani  quidam.  Nec  dicit  paganos  fefta  tantummodo  habuiffe  annua.  Etti  hoc 
fixiflèt ,  nefcio  an  Stldentts  id  approbaffet  ;  Nam  fi  ftativ  x  feriae  fuerint  omnes  il  li 
ìies,  quosipfe  minio  notarat  in  Calendario  ilio  Romano,  quod  nobis  defcripfic 
3ap.  if.quemadmodum  dicit  Pag.  401.  videmusaliquotfaltemdiesfcftos>faepius 
Vmelfingulisannisobfervacosfuine.  Ecipfeconcedicnundinas,  faltemantelegem 
[  lortenfiam  >  ferias  fui(Te . 

Ad  illud  ex  Lampridio  de  tAlexandro  Severo  al latum?  dicit,  Dubttandum  non  vi» 
leri,  quinfpeSlarit  ad  animum  ejus ,  five in  Judaifmum  five  in  Ckriflianismum  propen» 
lorem-  nam ftatimfequttur  (inquit)  apud  Lampridium,  Cbrijlo  Templumjacere  voluit, 
umqiu  interDeos  recidere.  Refp.  Uccunque, apparet  eum  non  fuifle  piofelytum  jufti- 
&tamen  obfeivaffe  eum  videmus  diem  feptimum  j  Et  nemo  hoc  ìlli  vitio 
Ut.  Nec  videturhunc  diem  obfcnraffè  tanquam  Chriftianus,  cum  quia  non  videtur 
tainChriftianifmoedo&us:  plures  enira  agnofcebat  Deos,  ut  in  Chriiti  honorem 
;   felice  primum  frptimanaediem  obfervare^  tum  quia  ut  diem  huncobfeFvarer,  non 
'   >pus  erat  ut  Capi  tol  io  feptimo  quoque  die  afecnderet.    Imòex  hoc,  quòd  Capito- 
ium  afeenderit  feptimo  quoque  die ,  apparet ,  eum  diem  feptimum  non  obfervafle 
anquam  Sibbatum  pure  Judaicum. 
Ad  illud  Scnec *  di&um ,  dicit,  ld  ad  luddorum  piane  ritm  fpeBajfe ,  apud  ques 
).    atrijamUias  cuilibetex  inflituto  velcri  mos  erat ,  ve/pera  Sabbati,  fub  crepufculum  , 
ucernas  meli  imminenti  accendere.  Et  paucis  interjectis  :     A  t  mure  a  (inquit)   ex 
k    liquorum  five  ludaicam  religionem  metuentium  feu  ajfeclantium  ,  /òr  eorum  ,  quibus 
itut  exteri  ade 0  fubìnde  grati fuerej  more  ejusmodi ,  à  ludùcactiam  rat ione  exorbi  tati- 
'.  j  Sabbata  ludaica  a  Rymanis  ,  velttt  ex  inftituto  publico  celebrata  effe ,  afftrtrc  >  r4- 
ioni  nemo  videt  piane  dijjonum.     Quin  faneSenecamde  ludais  ipfis  \  qui  \\pma  tut.i 
umerofi)  tantum  locutumtffe,  non  iniquum  eft  ut  exiflirnemus.     Hcfp»  Quòd  ìlliun 
:    itum acccndcndi  lucemam  Sabb3tis à  Ju'xis mutuati fiut ,  concedi poteft  ;  dicit 
imen  ,  utvidimus,  Lipfius ,  in  more  polìrum  fuiiTcapud  Hpmanos ,  lucernas  sc- 
endere in  honorem  Oeorum  -,  Sed  quòd  omnimodam  Sabbati  feu  diei  Saturni  ob- 
-rvationem  àfudaeisitidem  mutuati  fine ,  nondumclarèconltat.    Ncqucapparet 
:    >qMÌ5mrc4mhicdeludaeisiV'^^degentibu5«  Lll  3  16 > 


472     Sabbatum  non  primo  inftitutum  poft  lapfum.    Lfb.  I  fi 

16.  Denique,  Hoc  etiam oftendit ,  apud Gentes  eriam  aliquam  habitam  fuifl 
Sabbati fepcimi diei  rationem>  quòd  fìcuc  Judxi  fubinde  diem  feptireum  per  vocci 
Sabbati  defìgnabant,  ita  &  alii  :  Quod  ex  ìllis  Suetonii  verbi s  fupracitatis,  ubi  di* 
Diogenem  Grammaticum  Rjiodi  fabbatis  difputarcjolitumfuifje ,  liquet.  Hoc  eròi 
fiz  etur  Seldenus ,  in  Romanorum  linguam  receptum  effe  illum  ufum ,  quo  voce  Sai 
bati  ipfe  dìes  feptimi  qua  feptimi  denotarentur.  Unde  autem  hoc,  nifi  quia  dicsflj 
aliquomodo  prò  Sabbato ,  aut  die  quktis ,  haberetur? 


C  A  P.    Vili. 

Non  fuit  primo  inftitutum  Sabbaium  poftLapfum.    . 

CApite  quarto  hujus  Libri,  diximus  varias  fuifle  tum  Judseorum  ,  tumChrlj 
ftianorum  ,  de  origine  Sabbati ,  fententias»  Et  quosdam  voluiffè  ìnftitutu» 
fuilTe  primo  poft  lapfum  Adami.  Diximus  etiam  has  inquatuor  diftincìas  abili 
Sententias.  Et  quofdam  velie  ejus  originem  ducere  à  monte  Sinai  ;  alios  à  deferti 
Sin>  &Mos*MarJ.  Has  autem  omnes  fententias  jam  confutavimus ,  &  Capii! 
VII.  praetereaoftendimu>>  non  admittendum  illud  decantarumAdveifarioré] 
di&um ,  quòdfcilicet  Judaeis  folis  datum  fueric  Sabbatum.  Sequiturnunc  quarl 
Sententia  examinanda  ;  &  videndum  »  nura  inftitutum  primo  fuerit  Sabbacm  j 
immediate  poft  Lapfum  ♦ 

Qui  hanc  propugnant  fententiam  ac  dicunt,  Sabbatum  inftkutum  fuifle  & 
poft  lapfum  ,  nobis ,  quòd  principalem  noftram  fpeftat  quagftionem  >  non  con 
dicunt  ;  quia  hoc  tantumraodo  aflerunt ,  ut  facilms  judaizantes  convcllant  \  h< 
eft ,  oftendant,  quàm  iniquum  nunc  fit  5  diem  praecisè  feptimum  ut  Sabbatàfl 
obfervare  ;  ideoquelicet  concedant ,  Prxceptum  Decalogi  Quartum  de  Sabba»! 
morale  effe,  eòque  omnes  omni  tempore  obligare;  dicunt  tamen  determinata! 
nem  diei  feptimi  in  fuo  fondamento  mutabilem  fuifse,  &  ad  Chriftum  tanqual 
venturum  ac  promifsum»  refpe&um  dicere  $  eòque  fuifse  quodaramodo  certi 
monialem . 

Verumtamen  afscrtionem  hanc  non  ita  rationibus  confìrmatam  videmus ,  ucl 
afsenfum  prxbere  noftrum  necefsum  habeamus ,  quod  ita  manifeftum  faciemus.  j 

Prsecipuum,  fi  non  unicum  >  quo  nixuntur  hujus  fententiae  propugnatores ,  f 
damentum  hoc  eft  ,  quòd  putent  >  Adamum  lapfum  fuifle ,  eodem  quo  crei 
erat  die,  nempe  die  mundi  fexto.     Sed  hoc ,  utut  (  docente  Fermo  in  loc.  ) 
videaturab  lrenao»  Cyrillo,  Epifanio  >  &  ab  aliis  patribus  Grxcis  ,  atque  < 
ab  Augurino  de  Gen.  ad  Lit>  £10.9.0.4.  &  Bernardo  ,  Lib.  48.   (  uti  affìri 
alii ,  )  mini  nondum  certum  aut  rationibus  firmis  probatum  apparét.    Ratióna 
nim  quas  adducit  Willem  in  loc.  &  quas  in  medium  proponit  Edm  :  ìVarrenAn 
Paftor  Co/cfce/rr/rf  in  libello  fuo  de  Sabbato,  Po/tt.  1.  &.  Georgtus  Walker  Angl.; 
Libello  de  Sabbato  cap.  1.  mihi  illud  firmiter  concludere  ,  quodindubioeft,  ri| 
videntur  :  quod  &  jam  offendere  conabor. 

PW' 


bbacui 
contr  I 


i'ap.  Vili  Sabhttunt  non  primo  inflitutum  poft Japfura.     47* 

wmaeomaì  ratio  defumìturex7otfw.8:  ^4.  Diabolus fuit bomicida à principio:  ideft> 

mqntwtf)  a  principio  creationis  borni  ni  s  ,  hoc  autem  fuit proprie  oc precise  ètti  fextus. 

riacècft  D'W2  Qiavox ufurpatur  Gen.  1.  Quando quidem ergo  à  principio  dkit 

rijlus  diabiUtm  fuijji  homicidam  >  terminumillum  figere  debemus  tam  frope  primum 

nium  princifitm  ,  jw*  n  per  alios  feriptur*  tèxtus  licebit.     l\efp.     Diabolus  quid  m 

uurhomicida  fuifleà  principio  ;  (ed  non  prscisè  indicacur  quando  fuerac  illud 

jjincipium  :  nonerac,  à  principio  creationis  primo»  aftù  h0micida  :  narri  erat 

^ogelus  bonus  quando  pnmò  creatus  \  &  tamen  iilud  JTBHD  ufurpacur  de  primo 

jmnium  principio.     Er  (ì  dicatur  à  principio  creationis  hominis,quidni  &  ì  princi- 

lo lapsus  hominis  <*    Erat  quidem  diabolus  à  principio  fui  lapsus,  homicida& 

Sendax  intentione ,  &  fortean  huc  rcfpicit  Chriftus  ,  ut  in  eo  illi  allìmilarec  Judacos 

-:os  diaboli  fìlios,  qui  ipfum  nondum  actù  trucidarunt ,  fed  intendebant  acftude- 

t«   ti  interimerev.  37:40.  Porrò,  non  video  ,  cur  non  dici  potuerit  homicìda 

pio,eciam{]  ftetiflec  Adamits  toro  ilio  die ,  quo  creatus  erat,  &  toto  die  infc- 

■eoti  j  dies  enim  unusaut  alter  non  efttempus  aliquod  diutinum  :  &quihomici- 

t  il    die  primo  aucfecundoà  principio,  bene  &  vendi  me  dici  potuic  homicida  à 

èincipio;     Vide  (imilia  Lue,  1:2.  non  erant  Apoftoli  fpecìatores  aut  miniftn  fer- 

*         .  Chrtftì  omnium  ;  quaedim  enim  dixerat  priufquam  eos  vocaret  ;   &  tamen 

(cimcur  fpecìatores  acminiftrià  principio  ,  videetiam  Job,  15:27.  k  principio  me. 
n  ejìis ,  inquit  Chriftus ,  multos  tamen  vixerat  Chriftus  annos ,  priufquam  eos  vo- 
.   Confale  porrò  ;  1.  Job,  2:  7.  &  3 : 1 1.     Z.  Io':.  5.    Hoc  ergo  argumen. 
im  non  eft  vel  probabile. 

fcSumma/t'ctt/^rfrationisharceft  ;  dixerat  Deus  Adamo  Gen.  2:  17.  quo  dieco- 
fcderis  de  eo  fruftu ,  utiquemorituruses  5  fententia  autem  h.ee  executioni  dabatar 
mnd'j  Chriftus  morti  traditus  erat  ;  ilie  veròpaffus  eft  die  bebdemadis  fexto.     Ergo  fri» 
ws  ^Adam  to  die  peccavit  :  erat  enim  iile  quoad  hoc  figura  fecundi  ^Adami  t\efp.    Quòd 
paflusfucrit  die  htbdomadis  fexto  >  verum  eft.     Quodexecutioni  duca 
ir  fententia  ìlìa  mortis ,  quando  Chriftus  erat  pafTus ,  idque  modo  pleniiiìmo , 
f»ari  non  poteft:  non  eft  autem  certuni  quòd  fenfus  comminationis  hicfuCncquo 
kris  de  fruéìu  ?etito  Se  raandatum  meum  cranf^refìus  fueris ,  eodem  pra?- 
«è  lèprimanasdiemorieturfponfor.     Ab  inftanti  traofgreiìionis ,  r:us  erat  mor- 
V  Adamus  cuti  pofteris  fuis  >  acque  ita  quo  die,  qua  horà,  imo  quo  momento 
at ,  reus  fuerac  morris.     Sed  num  inde  fequatur  ,necefTum  fuifTe  ,  ut  fpon. 
i)  praecisèfcpnmana2die,&e*dem  dieinoràr  morti  fé traderec  ,  dubi:.. 
*»oeàdemconfequentij  inferri  poreft,  non  modo  Adamum  fuifle  die  fexto  lap- 
in,  fcd&eàJem  dici  hori,  imo  eodem  hcrx  momento ,  qua  Se  quomortuuseiac 
'  ts.     Hoc  quidem  affirmac  Walktrns  :  fedquae  eo  dte  fexto  gcfta  legimus 
fcntam  citolapfum  fuiffe  Adamum  evincunt.  Porrò  ,  Hocargumen:um  non  ma*!S 
pbabrt,  Adamum  la^fum  fuiflceoderft  die  fexto,  quo  creai  us  erat,  quam  fe- 
tido aut  tertio  dielexto  ;  nani  hoc  fuppofno,  quovi  non  ante  fecundum  diein 
'tuoi ,  feu  diemfextumfecundxfeptimanAclapfus  fuifTec,  «ion  minus  hrma  efTetil- 
jnentia.     Et  dicere  ,  quòd  prius  ar^ume'ìrum  prob-vent  Aduwum,  fuii 
um  Pus  creationis  ,  peccafTc,  nihi!  m*c  valer  ;  nam  ,ut  *:x  r  (po' (ioneda- 
"    pntui:  dici  à  principio  f^duóìor  S2ti'ns,eti3mli  no  :mfecundae 

■  '-.x  diem  homintna  feduxifTcc.     Dan  ,    diccre   Adamu»  pimum  ,   n 

vicc 


474     Sabbatum  non  primo  inftitutum  poft  lapfum.    Lib.  1 1 J, 

hoc  >  figurarti  fujflè  Adami  Jtcundi  ,  quod  ficut  peecarat  Adamus  die  fcxto  >  ita 
moricurus  fuerit  Chriftus  die  fexco  ;  adeoque  quia  mortuus  eli  Chriftus  die  fesco . 
peccaveric  Adamus  die  fexto,  vix  eft  fenò  loqui ,  in  rt  feria»  PolTumus,  fcrip. 
curàviammonftrance,  conformitarem  autlìmilitudinem  aliquani  primum  incer  & 
(ecundum  Adamum  explicare  ;  fed  >  in  quàcunque  re  volumus ,  effingere  parali* 
la ,  non tutum  fatis,  nequelicirum  effejudico. 

Tento  loco  fic  arguunt»  Ex  confabulai  ione  Ma  Strpentem  Inter  £2  Evam  liquei 
eos  nondum  fruBus  Paradifi  comedi fj e  :  non  enim  fubtiliter  egiffet  Satanas >  fi  rogajfc 
num  liceret  illudfacere ,  quod  jam  faBum  fuiffet*     Et  Evx  replica  in  tempore  future  *. 
quando  diciti  jure poilùmus comedere  >  aut  comedemus,  ti  confirmat  :  probaUl 
autem  non  eft ,  voluijfc  eosper  integrum  diemin  medio  talis  horti  permanere  >  <2  fru&m 
non  femel  guftare,  é^fp,  Nec  quidquam  ex  hic  confabulatone  apparec ,  unde  hoil 
vel  probabilità  colligi  poteft.    Etenim  i.  Verba  illa  ferpenris  potius  contriarun 
fupponunc,  eosnempe»  jam  frucìus  comedifle  :  quia  fic  loquitur ,  etiamne  edixe 
rit  Deus  ,  ne  comedatis  ex  omni  arbore  *73D«  Supponi:  ergo  eos  quofdam  frucìus  co  i 
medilTe  ,  &  à  quibufdàni  abftinuiffe.    Subcilicer  ergo  fatis  egerac ,  quando  tale  quii  i 
dixerac  y  nani  in  quaeftionem  vocat  j  num  talis  fuent  prohibitio  ,  qui  abftìnendun 
f  uerat  illis ab  ullo frucìu.     Non  aucem  quserit ,  num  iliis  licitum  fuilTec  id  facete  j 
quod  jamjam  facìurn  elTet  \  kd  annon  potius  id  liceret  facere  ?  quod  nondum  fato 
e(Tet  :  hoc  eft,  annon  liceret  omnibus  frucìibus  vefei  i     %.  Replica  Eva  concia  j 
riam  itidem  confirmac  fententiam  ;  nam  idemeftacfidixiflet,  licet  nobis  fruBni»  \ 
boris  ve/ci ,  aut  (  ut  Annot  Belg.  )  poffumus  libere  vefei.     At  de  frucìu  arboris  iftius  : 
qui  eft  in  medio  horti ,  hoc  dixit  Deus ,  ne  comedatis  ex  ifto  &c.  Supponunt  erg 
kaec  verba,  eos  frucìus  horti  comedifle.     3.  Imo  nifi  frucìu m  ,  omnium  feri j 
aut  plurimarum  arborum  comediflent,  non  fatis  callide  egilTet  Satanas >  qui  ec 
prius  tentarec  :  nec  probabile  eft  potui(Te  eos  induci  ,  ut  prius  frucìum  vetitw 
comederent ,  quàm  alios  guftalTent  :  at  quando  omnes  alios  aut  plurimos  frucìus  gì 
ftarunt ,  tum  oportunè  fatis  potuit  Satanas  ad  frucìum  vetitum ,  canquam  alias  fi 
poris ,  comedendum  eos  allicere.  lnft.  At  benefictum  hoc frucìu promiffum ,  erat 
prorfus  generis  :  ($ ,  prout  fugge  rebat  Satanas  >  ad  animum  illuminandum  condu 
hicfruBus ,  quare  ad  httne frucìum  guftandum  prius  aitici  potuerunt ,  quàm  alios  fn 
Bus  comederent.     Bjfp.     Potuerunt   quidera  ,   veruni  probabilius   eft  ,   facili 
potuhTeeos aitici  >  cum  ex efu aliorum  frucìuum  non  percepiflene ,  quod  promifet 
Satanas  ex  vetiti  arboris  r  fu  fequuturum.     lnft*  2.  Cito  potuerunt  de  frucìu  ornniu 
arborum  nonbrohibitarum  comedi fé.     Rjfp.  Potuerunt  quidem  :  at  non  probabi 
eft>  volutile  eos  de  omnis  arboris  frucìu  j  nulla  neceffitatt  cogente,  comedere 
quorfum  enim  hoc  fecilTent,  cùm  naturae  necefìleas  hoc  non  poftulafset  *  An  pi 
randum,  potuifsc  eos  fine  culpa  reos  efse  luxuriac  ac  profufionis  non  necefsariae 
Concedendum  ergo  eft  tempii  aliquod  lon-giufculum ,  ut  de  frucìu  arborum  he 
ti  ?  fi  non  omnium  ,  pluriaiarum  faltem  ,  comederent. 

Porrò  quarto  fic  arguunt.  si  Adam  fittijjet primo  Sabùato ,  arlorem  vita  gufi* 
fet  :  nam  omnia  Dei  rnftituta  obfervaffet.  lAt  »x  fermone  ilio  Dei,  Geo.  Zi  2 
—  ne  extendens  manum  fuam  accipiac  etiam  de  frucìu  arboris  vita? ,  ut  comedat  1 
tìurus  in  fccuium  ,  Apparti  eos  nondum  illum guftafa  fruBum.  i\efp.  Duplici  ine 
tofundameQconiticurhajc  ratio.     Eeenim  dubium  cft5  num  teneretur  Adami 

iftu 


a 


(  Cap.  Vili.  Sabbatum non  primo  inftitutum  pofl  lapfum.     475 

\  illuni  comederefrucìum  die  Sabbati.  Autfi/nhune  finero  indiana  friflet  illaar- 
bor  ;  fuic  quidem  fymbolum  ,  &quamdiu  in  ftatuinregritatisperrnanfifsent  proto- 
;  piatti  >  huncufum  habuifset ,  quocunque  tempore  ejusfruóhim  guftafcent.  Dein, 
•  certumnoneft»  ^Adamum  fruftum  illius  arboris  non  guftafse.  Ec  yerba  illa  citata 
id  minime  cvincunc  ,  nam  ironico  tantum  dicìa  fune  ,  quemadmodum  ciant 
itla  ejufdem  versus ,  Ecce  homo  eftjìcut  unus  ex  nobig,  Quippe  ,  non  erat  frucìus  il- 
lius arboris  vim  calem  habiturus ,  autvitam  hominis  prolongaturus  ,  niQ  in  obe- 
diencii  perftecifsec  j  licer  fa:piùseumcomedifsec  xAdamut. 

■     Quinto  loco  hocurgent>  Satana  folirtia  ac  ftòtilitas  dicit  voluijfe  eum  primo  qU9~ 

qui  tempore  eos  adoriri ,  prius  ,   riempe  >  quam  ejjent  in  ifìo  fìat u  borio  gratin  exercitÌ9 

confirmati  *&  prius  etiam  quam  pofìeros  genuifJentìUt  hac  rat  ione  ,  corruptojoì.te  ?  corruf- 

■ti  ejlent  owies  rhuli.     Rjfp.  Qjod  quidem  Japfus  fuenc  Adamus  antecognitam  E- 

fjcilesdamus,  fed  inde  ne  velprobabiliecrfcrquitur,  cecidifle  Adamum  primo 

fax  creauonis  die.     Ec  quia  Satanas  eft  fubtilis  non  minus  ac  folers ,  probabile  non 

Minuseftj  voIuifTceumpotiusrem  intempus  aliquod  diflferre  »  uè  optimum  nan. 

.cifeeretur  occafionem  <Adamum  decipiemii ,  quam  faciliusGbipoftea  proraiteere, 

j,quàm  ftacim  ab  eorum  creatione ,  potuerat. 

,     Sextò  ex  Gen.  3:8.    arguunc  ,  ubi  tranfgreffores  in  jttsvocat  Deus  ad  ventwn  dici' 

h.id  ejì  fub  vefperam.     Rjfp.  Ac  non  indicatur  lub  vefperam  cujus  diei  hoc  facìum  fue" 

F.rie.    Nedum  dicitur  hoc contigiflefub  vefperam  diei  fexti.     Inft.    At  hac  prima 

'fera  ,  cujus  fit  nuntio  ,  pofl  Adami  creathnem  &  paBumcumeoinitum.    Rjfp. 

vefperaefexcidki  fupra  mentionem  fecerat  Mofes  Gen,  1:31.  Ac  certe  Hxto  die 

cre3tus  fuerat  Adamus,  &  quando  icìum  cumeo  fuic  feedus ,  incertum.  Haecergo 

1  vefperaoportet  fic  aliùs  diei  vefpera,  quàm  fexti. 

Scpti'r.ò  fic  mqì'kut.  Angeli  qui lap/ifuntfìatim  a  creatione erant  hpfiinam  nonperfte- 
f  urani  in  meritate  Joan.  S:^.Et  probabile  ejì  hoc  idem  debomtne  dicendum  tfie.  Refp.  Quo 
die  reciderinc  Angeli  tranfgreuores ,  incertum  piane  :  quòd  cecidcrine  ancs  fidami 
1  lapfum  cemllìmùm ,  fed  num  eodem  quo  creaci  funt  die  lapfi  finr>incertum  •  imo  fal- 
li fum  apparec,eo  quòd  in  fine  fexti  diei  infpexerit  Deus  qui cqu'd fecerat -,&  ecce  irat  bo- 
■  num  vai  de*     Gen.  g.  ulc.     Haecce  ergo  incerta  ni  hi!  vei  probabile  efie  evincane. 

Ocìavù  fic  argumencantur.     ALquum  erat  ut  homo  lapfus paradifo efjetprius  ejeclus , 
I  quam  voluptatum  iftius  Lciparticeps  c\ìet  fatlus ,  ne  majori  f<xnÀ  damili  afficentur. 
Uffp.  Nulla  velfpcciesprobabilitatis'hicapparet  :  nam  quo  majorisr cena?  damni 
'  fenfu  eiTcc ritè  tac"tus ,  pocior  eflec  ipfìus  conditio. 

No?,ò  hocadducuncargumentum.     Si  Adam  non  fui [jet  die fexto  lapfus  ,  coaBus 
t  fniffetleograminevefci.     i{efp.   At  quid  indeabfurdi  <  Scatuerat  Deus  befìias  om- 
nes^raminepafci  Gen.  \\  30.     Ec  in  Arci  No*  >  alias  creacuras  non  devorabaeleo. 
imo  necfortèanftatim  poft  lapfum. 

Decimò  fic  arguunc.  Nemo  ,  Chrifìo  exceptey  Sabbatum  fine 'peccato  obfer 
unnuam  >  qui  ingrefjus  eft  in  requiem  ip/ius  rerjuieiit  V  ipfe  ab  optribus  >  quemadmodum 
*[uis  Deus  Heb.  4:  io.  Efì  tantummodo  Chrijli  requies  >  in qu<i ce (fatto erit  ab  optri- 
bus peccati  :  requies  autem  $11 a ,  quam  haberet  Adjmus  in  paradifo,  non  erat  ChrijU 
requies*  ì\efp  Potuicne  tAdamus  cecidi(Te  ipfo  die  Sabbati  !  Ec  fi  hoedicutur» 
nuUius  rorx>ris  cric  hoc  argumentum  ;  8c  fi  lapfus  fucri;  die  Sabbati,  non  cecidit 
codem  quo  creatus  crac  die:  verùm  ^ccfiacio  ab  operibus  non  eli  ceffatio  à  peccato  : 

M  m  m  n^cw 


476     Sabbatum non  primo  inflitutum  poft  Iapfutii.    Lib. II  f 

nam  hocfuppouit  >  praeceffifle  opera  peccati  \  adeoque  Sabbatum  óbfervareerit  ed 
fare  ab  operibus  peccati  >  quae  antea  prasftiteramus,  At  quomodo  poterit  hoc  de 
Chrifto  dici  *  auc  de  Adamo  in  ftatu  innocentiae  *  quamdiu  enim  ftecerat  nor 
dum  peccavi^ 

l//7tóf»ò;Objiciuntillud  Pfal.  49:  1 2»  Qjod  fic  vertiirK,mque  perno&avit  <Adan, 
inbonore.  s\efp.  Sed  haec  verba  fic  vertit  J unius inique  tamen  homo }qui  in  honore  eft->con%. 
moraturus  ejì:  Scfimiliter  verfio  bdgka.  Munflerus  fic  r  Athomo  inbonore  non  per- 
durabit,  At:  Mont.  non  pernoBabit ,  ìainonpermanebit.  Calv.  nonmanebit*  Sol  uri 
Judsei quidam  ita  nugantur.  Veruni  commentatores  fanìores  ea  de  homine  in  gè. 
nere  interpretantur.  Vide  Annot*  Anglici  Redit  (  inquic  Mullerus  in  loc.  )  aa 
priorem  ioBrinam  de  communi  hominum  forte.  Quantumvis  ,  inquit ,  homo  ad  magnati 
digr.i!atem& potentiam  in hacvit à  semmai  >  tamen  non  efl ili &  durabili s  aut perpetui 
circ.  Veritlìmum  quidem  eiì;gencralem  hanc  doftnnam  Adamo  applicari  pofle  >  qu 
in  honoreconftiturus  non  perdurava.  Verùm  hanc  ftntentiam  ita  fpeeialiter  foL 
xAdamo  applicandam  elTe  »  nulla  ratio  fuadet>&  feopus  loci  non  per  mirtea  Verbum 
ctiam  J,^  vcl  j^  figaincat  manere,  commorari  ^4c&-.  5:4.  Gin.  24,  25.  Ruth, 
Vl6é  &*:i$.  ]ob.$l:ll.  rrov.i9.-2j.  Jer,^:i^  Pfal.2$:i$.  ]ob.\y:à 
Efa.i-.zi.  &  65:  4.  ^5^.2:14.  Pfal.  9111.  Jo£.ao>ai.  Ethìcfut* 
ri  eft  ternporis  ac  figniiicationis  non  preteriti.  AdTalmudicos  &  Midrafhim  locum  ita 
exponentesquòdattinet,  fic  Gatakerus  in  Cinno  Pag.  196.  Hymnodi  vero  verbi 
"  £o<i  attinet.  Talmudicorum  (?  allegoretarum  (  ta/ex  /ha*  Midraflvm  fcriptores  )  ex. 
pofitiones  parum  apud illos  funt ponderis babituri >  qrnorunt,  qammifere >  turpiicr,pu. 
tidè  ,  ridiculè  fcrìpiuras  facrofanBas  UH  torqeant ,  laccrent,  pervertant,  eludant,  iU 
itdant,     Tumqi  ferii  magis  funt  expofttores  in  Commentariis  fuis  t  qos  in  mahibushafo. 


mus 


vino 


t'2H  3VJD  yy'òl    iobonocommorab'.tur  anima  e/us,     Volunt' quidam  ?»>> 
elfefuturum  Hyphtl}quod  &comex:usconrÌrmat.  Videi;:  14.  &  conferà.  19,  &  20. 
Duodecima}  hoc  adducunt  argumentum.     £/////>  Sabbatum  in  par  adi/o  mjlitutumi 
tuncobferv.tbat ,  ty  tenebatur  obferv.ire  Adamus  primun  Sabbatum  in  paradifo.     Ai 
r.tuttttm  dici  potei! .     Q*òt  non   ohftrvarit  primum   Sibbatum  inde  {liquet  ,    quòd 
in  Sabbaio  obfervando  dtbuer'n  Deum  imi  tari ,  exemplum  aulem  Dei  habere  prius  non  pò* 
flit,  qiàmipfe  Deus  a'yfolviffa requiem  feptimi  dici.     Qjòd  objìriBus  non  faerit  inde 
ionjlit.     Quod  nulla  alia  lege  obftruBus  effe  potucrity  qua  n  lege natura  cordi  infcripts*  I 
xAt  cnm  hanc  legem  inferi ptam  habuerit  cordt  diefexto  >  nonpotuit  tum  Sabbatum  obfer- 1 
v are ,  utpon nondun  inflitutum.     ì\efp.  Confequentia primi argumenti  infirma  e(h  j 
potuitSabbJtum  inparadifoinftitui ,  in  fine  fcil.diei  feptimi.     Et  quidem  hoc  mi« 
hi  magis  ventati confentaneum  videtur:  quia  dicittextus  Gen.2:$.  Etlmnedixit  Deus,  I 
diti  ftp;  imo  t  iyfan&ficavhipfum;  quum   {mi  quia)    in  eo  quievijfet  ab  omni  opere  fuo 
quod  cnavtrat  Deus  ;  eoqueclarum  cft,  requiem  Dei  pr^ceifiife  diei  benedizioni;  • 
at^ue  ita  Deus  folus  primuoi  obfervavit  Sabbatum   (utiChriitus  primum  diera 
Domioicum  folus obfer va vit)  ut  Adamo exemplumimitandumproponerct.  Ncc 
dum  oblìi  icìus  tenebatur  Adamus  ad  Sabbatum  obfervandum  >  quia  nondum  infti- 
urunifuerac  :  nec  tamen  fequitur  ,  obifai&um  eumnonfuifiè  vi  legis  natura  ad  2 

à  Sabbatum  ' 


Cap.  Vili.  Sabbatum  non  primo  inftittmim  poft  lapfum^    477 

!  >abbatuna  obfervandum  ,  quandocunqueaucquam  primùm  infiitutum  eflee  >  mi  vi 

J  egis  natura  tenebatur  o  ffìcia  paren?is  erga  liberos  prxftare,Iicec  nondum  liberos  ha- 

:>uerie,  quando  primùm  legemillam  cordi infculptam  habuie. 

t     Aliamaddieracionem  Walkerus  ubi  fupra.  ?av.  13.    Etficarguie.  si  aliqum* 

j  liuftetijfet  Adamus  ,puta  ":el  unum  diem  ,  &  de  arbore  vit*  comedifot  >  qua  *  ut  vide» 

1  ur ,  figillum  eratfeederis  optrum  >  non  cccidijftt ,  nec  eum  tentatici  diabolus  ;  aut  fi 

I  apfus  fui flettreus fui ffet  finali s  <ff  totali*  lApoftaJia*,  itti  erat  diabolus  tyfe ,  qui  gloriar* 

I  D<i  -jiderat  j  <y  gaudia  calejliaguftaverat.     Fjfp.  Supponit  idem  autor  voluiflè  A- 

(  Umum,  de  frufrù  arbori*  virae  comedere,  antequam  ullum  alium  comederee  fruftuni; 

:  ^quefequitur  >  nonfuhTe  potàbile  ut  ^Adamus  laberetur ,  fi  de  frufrù  arboris  co* 

1  nediflec»     Verùm ,  quomodo  probatur  ex efu arboris  vita?,  eum  ita  confirmatum 

:  n  ftacu  integriraris  futmum  fuifle  ,  ut  nec  ternari  potuerit  nec  labi  ì     Efto,fue- 

i'icarborillafigillum  illius  faederis  operum  ,  non  tamen  inde  fequicurj  ^Adamum 

luàm  primùm  de  edeomederir,  confirmatum  inftatuilloinnocentiaefuturumrhsec 

?mm  non  erat  condicio  feederis  ;  fed  perfetta  &  abfolutaobedientia  erac  illius  fee- 

leris  conditio.     2«  Reliqua  non  mìnus  incerta  fune  :  nam  non  liquet  >  lAdamum 

neàdem  fucurum  faide conditionc >  eum  diabolo,  fi  cecidiflecpoft  efum  frufrum 

irboris  vita?.     Nec  erat  illa  ratio  cur  lapfus  diaboli  ìrreparabilis  fuerit ,  cùm  lapfus 

ÌAdami  reparabilis  eflèe,  quòdillerebellarit  poft  quàm  Dei  gloriamvidiflee,  & 

•audia  illa  ccelcftia  guftàric  ;     Hic  non  :  nam  etiam  Adamus ,  quamdiu  perftiterac 

-ufuoprimsevo  ,  Dei  gloriam  vidir3ejufquecommunionefruituseft. 
1  Denique ,  haec  i  quibufdam  proponitur  Ratio.  Quod  li  Adamus  non  fuerit  lapfus 
fiefexto ,  cognovùTee  fuam  uxorera  ,  ante  lapfum  ;  propcereaquòd  illi  ac  uxori  fuas 
tifrum  fuerit  acfcite&multiplicamini.  Àt hoc pugnaret  eum  lapfu  eotiusgeneris 
(umani  infequente.  Rjfp.  Sunt  qui  dicunt»  conceptum  fuilTc  Cainum  in  piradifo, 
U  H.  Sciamoli.  Et  Lyranus  dici:  Hebraeos  fenfifle  Cainum  &  xAbdtm  fuifle  in 
iaradifo  non  modo  cooceptos ,  fed  &  genitos ,  propter  prasceptum  illud  crefeite  Qr 
tultiplicamini.  Lòque  illud  Gen.  4.  *Adam  cognozit  uxerem  fic  interprerantur, 
Adam  cognover.it,  Sed  hoc  nos  non  admietimus  ;  neque  verba  illamandatum 
ormalitcrcontinere  judicamus  >  fedpotius  benedifrionem.  2.  Sunt  qui  judicant, 
txillocaitu  ante  lapfum  nihil  abfurdifequi  po(Tc  :  eo  qudd  conceptio  illa  unius 
uepaucorura  dierum  imperfefriiTìmaefier ,  &  frufrus  ìllenondum  efiee  animatus  ; 
óquenulliusbonitacisaue  maliti*,  Gve  realisfive imputata:, capax;  atqueita  uni 
rum  Etvaipsà  facile  corrumpipocuenr.  3.  Sed  placet  fententià  Augujìini  Tom.$. 
>ìc  Ceyuad  Lit.  Lib.9.  Cap.+i.  Pnmos,  nempe,  hominesante lapfum  non  im- 
.)levi(Te  proeo-ptum  de  generandis  hberis  ;  quia  exfpcfranda  erat  Dei  authoritas  or- 
Jioatioque  de  tempore  congrediendi.  Et  nemo  negare  poteft  ,  facile  potuine 
)eum, qui  lapfum  fequuturum  clarè  pramdebac  >  hunccongreflum  aliquamdiu  im- 
pedire. Et  nulla  ratione  firma  probari  poteft,  obftrifrum  fuiflè  Adamum  primi 
;uàque  occafione  eum  uxore  congredi. 

Hz  funt  rationes ,  quibus  probarc  conantur ,  ^Adamum  ,  eodeftì ,  quo  creatus 
.'ft,  die,  lapfum  effe;  &  ex  difris  liquet  quàm  debiles  (ine. 

Siautemquxratur ,  quamdiu  permanfent  ^Adamus  in  ftatu  in.ìocentia:.  Ego 
lubens  fatebór,  me  ignorare.  Sunt  qui  volunt  Adamum  tamdiu  in  paydifo  manfifle  , 
^uaadiu Chriftus in  teens  degerat  :  alii  volunt  eum  totos  quaduginta  dies ,  reaura 

Mmm   2  per- 


478     Sabbatum  non  primo  inftitutum  poft  lapfum.     Lib. 

permanfifle  »  utrefponderetillud  tempus  jejunio  Clirifti»  Pererius  ,  Delrio3  Tb/. 
nteìlus  Salianus  ,  &  ala  ,  citante  Tirino  in  Gen.  3:7,  volunt  eum  ceciduTe  àftatu 
Tuo ,  optavo  poft  creationem  fui  die ,  id  eft  >  die  fexto  fecundae  mundi  feptimanae; 
Judaei  quidam  volunt  Adamum  fuiflfe  lapfum  die  Sabbati  primo.  Qui  itaaudictcr 
nugantur,quo  nitantur  fondamento  ipfi  viderint.  Ego  meam  profiteor  ignorantiam, 

Quód  autem  non  fuerit  Adamus  Iapfus  eodem  quo  creatus  eft  die ,  probabilius  e- 
gojudicopropterhasrationes:  quce  etiam  evincunt  >  eum  non  fuùTe  lapfum  ante 
Sabbati  inftirutionem. 

Prima,  quia,  ucjamdittum,  colloquium illud inter  Evam  Se  ferpentem  fup* 
ponit,  primosnoftros  parentes  fru&um  arborum  omnium  autfaltemplunmaruar 
prius  comediflè ,  quàm  eos  adortus  eft  Satanas.  Et  tum  quidem  opportune  eos eftl 
aggrefiusdiabolus  ,  quumfiu&umarborum  aliarumguftantesnonexpery  effentil-l 
lud  >  quod  promiferat  Satanas  ex  efuarboris  vetitas.  Et  certum  eft,  non  potuiffe 
primos  noftros  parentes  fexto  die  omnc  fru&uum  genus  comedere ,  nifi  eflènt  lux* 
riaededitillìmi. 

Secunda,  quia  Gen,  i:  £!•  In  fine  diei  fexti,  infpexit  Deus  qurcquidfecerat&  erat 
bonum  valdè  ;  Scftatim  fubjungitur,  fic fuit  vefpera  &  fuit  mane  dui  fexti  :  quode^ 
monftratur ,  omnia  fuifle  bona >  quando  erat  vefpera  &  mane  diei  fexti  ,  eoque 
nondum  peccafle  Adamum.   Nulla  hic  eft  fallacia  compofitionis ,  uti  autumant 
quihicnobisadverfantur  :  nam  eodem  modoconclufumfuiflè  diemfextum  ,  vide- 
mus,quo  reiiquos  dies  praecedentes.    Deus  viderat  bona  effe  valdè  qua;  creaverat  die 
tercio,  &  ftatim  fubjungit,  Si.  fuit  vefpera  &  mane  tenti  diri.    Sic  de  die  qx.mo  oc 
quinto  legimus  :  quare,  uti  bene  concludere  poflumus  omnia  bona  fuifiè,  &  bona 
manfiflefineullamutatione  ,  quarcreata erant dk primo,  fecunda,  tertio,  quarto* 
&  quinto  ,  fic  non  male  etiam  fimiliter  concludere  poflumus ,  rem  eodem  per  om- 
nia fé  habuifle  modo  >  diefexto,  de  quo  eadem  dicantur,  qua  de  antecedendola 
diebus   ;  &  eadem  eadena  phrafi  exprimuntur.     Jnft.      Qua  creaverat   Demi 
pngulis  diebus  in inflantiea creavi  t,     Quum  ergo  in  inftanti  produci*  fuertntqua  creata 
erant  die  fexto ,  potuit  Deus  omnia  bona pronunci are ,  immediate  poft  quam  effent  creata \ 
hoc  eft  tempore  maturino  aut  antemeridiano  r  (2  ante  vefperam  potuit ,  non  obftante  bacì 
divina approbatione ,  fieri mutatio.     I{efp.    Qnòdcreatio  fita&io  inftantanea ,  non 
dubitatur  >  fed  quòd  Deus  omnia  .  quae  finguTis  diebus  condiderat ,  in  inftanti  crei- 
verit ,  non  ufqucquaque  certum  ;  imòcontrariumfix  hiftoria  creationis  manifeftuffl 
eft  >  ubi  opera  creationis  unius  ac  ejufdem  diei  per  partes  exponuntur.     Qnis  enim 
dicet ,  confufam  ac  inconditam  illam  maflam  ccrli  ac  terra: ,  incubationem  fpiritiij 
fuper  aquarum  fuperficie  (  per  quam  fota  erat  mafia ,  fuftentata  &  praeparata  ac  dif 
polita,  utcxeàeduceretur  hasc  univerfitas.     Vide  Calv.  fc  Rivet.  inloc.  )  crea- 
tionem  lucis>  diftin&iooem  inter  lucem  8c  renebras,&  nominationem  dici  ac  nàStìi 
in  unico  inftanti  eflfefta  fuifiè  omnia  ?  Et  fic  de  rebus  aliis  diebus  creatis  dicendum:  j 
nominatiti)  tertio  die  &  fexto.     Vifum  fuerat  Deo ,  qui  omnia  in  punico  tempora  j 
creare  potuerat ,  fpatium  fex  dieram  in  omnium  creatione  infumere.     Sic  ,  quaa- 1 
do,  quae  fingulis  diebus  creata  erani,  tum  in  genere,  tum  particularius  deferì^  \ 
tafunt,  re&è  dicere  poflumus,  eumnon  omnia  opera  unius  diei,  unico  tempora  d 
illiusdieipun&o,  creafle;  fed  quidam  tempore  matutino,  alia  tempore  meridia- 1 
jao  >  alia-denìquc  tempore  pomeridiano ,  aut  vefpertino»    Quis  enim  Deo  Jcgerc 

figec] 


£ap.  Vili.   Sabbttummw  primo inftitutum  poftlapfum.    429 

figet  >  An  magis  abfurdum  eft  diccre  3  eum  fic  opera  unms  dici  divififle ,  quàm  eft 
:iicere>  eum  opera  omnia  per  fexdies  diviGfle  *.  hift*2.  At  multa  eo  die  peraEta 
font  j  qui  non  memorarti  ur  Cap.  i.  Gi:n.  i^>.  Capite  primo»  quaedamin  genere 
tantum  ac  fummatim  refer: ,  ut  fummam  cociuscreationis  fimul  deferiptam  habere* 
mus:  plurima  camen  Cap  2.  explicariùsdeclarac,  ac  particulanùs  defenbit ,  qua; 
pmnia  facìa erancante illam  divina?  approbationis  pronunciationem  in  finefingulo- 
[rumdierum.  lnjì,$-  Poft  illam  pronunciationem ,  potuerit  accidiflelapfus  A" 
\Umi ,  eodem  etum  die,  t\cfp.  Qjo  a  gumento  vel  probabili  poteft  hoc  evinci  < 
ffc.  pari  ratione  dicere  pofsumus,  poft  ejufmodi  pronunciationem  aliis  diebus  fa* 
j  5tim  ,  alia  iifàem  diebus  creata  fuifse,  quàm  quae  exprelsè  memorantU".     £,  Ac 

•  jtonnistollatur  dubitando  anfa  >  immediate  poli  fcquitur  Cap.  2:  1.    Itaque  pèrfe- 
fòi  furti  cotli  <?  terra  omnifque  exercitut  tllorum  :  &  ver].  2.     Qtum  autemperfecijìet  Deus 

*  diefeptimo  opusfuum  quodfjcerat  :  ica  ut  quando  ortus  fuit  ìpie  dies  feptimus ',  omnia 
njeaac  perfw-cìa.  Hinc,  tefte  Fagio  ,  dicunc  Hebrsei ,  Deum  ipfo  momento,  quo 
WÓbbatum  intravit  y  opus  fuum  confummaffe.  Ec  VMablus  inGen.  2:1.  Dicit  Deum 
ptrficiffe  omnia  appetente  die  ftptimÀ.      Undeapparet  >  nondum  lapfum  fuifse  vel  ip- 

Ifurn  diabolum  j  quia approbatio  illa in tìnecapitis primi,  infine  diei  fextipronun- 

I  sfata  ,  generaliseft>  omnia  refpiciens  quae  creaverac  Deus  :  nam  multa  prius  non 
jerant bona  fpecìaliter  pronunciata  :  &  verba  i$>fa  generaliafunt  >  &  alia  quàm  qua: 
fiiabentur  verf.  4.  io.  12.  18.  Zi.  25.  Vide  Calv.  in  Iocum. 
f  Tertia.  Si  comparemusgefta  fcxti  diei  eum  cisquaefa&a  fune  aliis  diebus  ,  hsec 
jlententiaprobabilior  evadet  :  nam  pluraeodie  erTcctalegirous ,  qium  uilo  prsce- 
l'dencium,  quippe  eo  die  produca  funt  omnia  generum  animamia  , pecudes,  beftise, 
I  reptilia ,  dein  creatus  eft  Adam ,  modo  fpeciali  plafmatus.  Tum  adduci*  funt  om- 
■hes  beftice,  omnia  terra?  animanti?  >  omnefque  cceli  volucres ,  ad  Adamum,  ut 
t'nomeneis  imponeret ,  cuinccefsariò  tcmpusaliquod  dandum  eft.  Ad  animanti  a 
•  r'.deatur  (  inqu  t  do&ifs.  Gatakjrus  in  Cinno  Pag.  192  )  Ad  hominem  adduca ,  & 
\abeodanfigilUti//ìperluftrata,  apptllationibufque ,  non  fine  alt 'qa  jujì*  ratione ,  iu- 
\  ugnitA  't  hoc  tottm  hiqam  intra  horulam  ab  Ada  fuifse  peraBum ,  rationi  conferita» 
\  ntum  mihi  mittiqamvidetur.  Etiamft  enimdemus  5  hominem  e ximiis  c/ìm  animi ,  tuv» 
I or  corporis  ab  in; rio  fuifie  dotibus  inftruftum  :  at  &  mentis  dotes  &  carnis  vires  circum- 
i  Icnptas  ,  terminai  a fqite  habuerit  necefse  eft.     V'txque  fieri  pnterat  *  qin  diecula  illius 

Iursbetiè  migna,t)t  animantium  variorum  fpeclebus  diverfìs  figillatim  perlufirandis  »  co?:- 
Hdcrandis,  nuncupandis,  extraheretur  Quo  facìo  injeétus  erat  in  Adamum  altus  fopor, 
■  k  interea  plafmata  er3t  Eva.  Et  expcrgefjfro  ^tórochfacìum  efteonnubium  eum  in- 
er &  Evam>ic  rande  concefsa  erat  eis  poteftas ac  dominium  in  omnes  creaturas. Hxc 
t  |ut  perpendit,ut  taceam  diabulorum  lapfum>improb3bile  fatis  judicabit  plura  eo  die 
;cfti  fuifse.  Et  tamen,peradverfamfentcntiam  »  prasterea  dicendum  ,  eo  die  pi  anta - 
,um  fuifse  paradifi  hortum  .ineolocatum  Adamum  Se  Evam,  focdusoperumicìum, 
nftitutum  fuiHie  colloqjium  Scrpentem  inter  &  Ezam  ,  &  Kr<»>/i  intcr  &  Ada- 
tu  «,effecìi  fuifse  fubligacula  ex  r'oliis  rìculneis  confutisi  a  e  denique  fentcntiam  exe  - 
utiouiditam.  Injì,  Non  funt  multa  pecudnm  ac  volucrum  genera  ,  &  Aàixùus/hu  ulto 
ìuiio,  PbiLfapbid  naturali  fu fficienter  edotìusy  eis  nomina  imponere potuit.  t\efp.  Tot  ta» 
nen  funt  beftiarum  ,pccudum  ,rcptiliumac  volucrum  genera  ,  ut,  licetperitifsimus 
ucric  Admm ,  non  potueiit  in  minori  aliquo  temporis  fpatio  ea  confiderart  Se 

M  m  ni   3  nomi- 


aìq    Sabhatutn noti  primo  inflkutumpoftlapfum.     Lib.  Ili, 

nomina  eisimponere.  Jnft.  Breve  fuerat  iUud  colloquium  Scrpentem  inter  ac  Evaro 
Xjfp'  Longius  tamen  fuifse ,  quàmutnobis  kMofc,  qui  compendio  ftudet  ,  a* 
paucis  multa  compleftitur ,  defcribitur ,  non  pauci  fentiunt  :  ita  Fagius  Se  alii  apiu 
Popm  in  Criticorum  Synopfi  in  locum.  Et  aperte  dicit  Fagìus  apud  eundem 
*D  £&  nunquam  poni  in  principio  orationis.  Et  communiter  putatur  efse  Pa 
raleffm,  quòd  Mofes  exlongioreSerpentis  fermone  id  tantum  commemorare  vo 
luent,  quodinftituto  erat  necefsarium  ,  nimirum  illud  ,  quo  Serpens  obtinuit  quoc 
moliebatur»  Vide  Malvcndam  ibidem  cicatum. ^fow  E^ra  interprerarur  ,  (Te* 
fte  Cartwrigkto  \n\oc.  )  ^DIFIÌ  *?p  quanto  magis ,  &  ait,  hinc  conftare.  Set. 
pentem  aliaqusedam  mulieriant'eadixifse.  Et  Kjmchi  dicit  alicer  exponi  non  pof* 
ie,  tette  eodem ,  quia  £X  femper  aliquid  addit  precedentibus  :  Et  notat,  ma. 
rem  Scriptum  efrecomprehenderefinem  verborum  ,  undeintelligatur  eorum  prin 
eipium  »  ut  Jofu.  2:ubiexpIoratores  dicunt  JlìiT  JHJ  *D  na^1  deiit  Domìnuy 
&c.  Non  enim  convenire, ait,  uthoefit  fermonis witium  ;  quiadi&io  ^  red« 
dit  jationem  ejus ,  quod  antea  di&um  eft. 

Quarta.  Poft  fìnitaopera  creationis ,  fex  dierum  fpatio  >  ornavit  Deus  hortuna 
in  Heden  ab  oriente ,  in  quo  collocavit  hominem  illum ,  quem  finxerat  ;  idqu< 
poftquam  nomina  animalibus  data  fuerunt»  Gen.  2:8.  Piantano  ìllius  nonio, 
pus  diftin&um  eft  ì  creatione  fex  diebus  perfecìà  ;  nequehoc  repugnat  narratioo 
creationis  Cap.  1.  ubidicitur,  omnes  plantastertiodieeditas  fuifse  :  narri  fìer 
poteft,  quemadmodum cenfet  Auguftinus.  (Vide  Sixtum  Senenf.  Biblioth.  Sane 
Lib*  5.  Annot  34.  )  ut  pianta* ,  quae  tertio  die ,  fecundum  quafdam  rationes  Temi. 
na!esr>roduftac  fuerant ,  iterum  poft  opera  fex  dierum  a&u  produci»  &  abfa 
luta  fint  ,  Unde  manifeftum  eft  ,  poft  ipfum  diem  fextum*  plantatum  fuifs« 
hortum  illum ,  &  in  eo  collocatam  Adamum  ,  ac  feedus  cum  eo  i&um  ,  &| 
Edque  mini  quidem  non  improbabile  eft  >  licer  nihil  determinare  aufim 
hxc  omnia  gefta  fuifse  poft  flnitum  primùraSabbarum:  quo  pofito  ,  om 
nia  (  ita  ego  judico  )  recto  ftabunt  talo  :  nam  inde  clarè  patebit  >  prjecesiìfs* 
Dei  exemplum  >  die  feptimo  quiefeentis  ,  Sabbati  inftitutioni  ;  Sabbatura 
inftitutum  fuifse  ante  lapfum  ;  Se  nulla  opus  erse  prolepfi,  ad  textum  ritc  ex 
plicandum  ,  aut  analytice  refol vendum  ,  quantum  hoc  fpe&at ,  de  quo  nunc  quadri 
mus  :  concedi  etiam  poteft  3  hoc  Temei  pofito ,  Adamum  eodem  die  lapfum  fuifse 
quo  in  horto  collocatus  erat  ;  ac  in  ifto  fpeciali  honore  conftitutum  non  pernottai 
fé  ;  atque  ita ,  facile  etiam  diluì  pofsunt  argumenta  contra  fentientium  ,  fi  non  hàt 
ratione  faciliùs  reconciliari  poffintadverfse  fententiae. 

Quinta.  Immediate  poft  fextum  diem  fit  mentio  feptimi>&  quietis  Dei  feptimo 
ac  feptimi  fanftificationis >  nulla  interpofiti  vel  infinuatione  lapsus.  Non  nega 
inhachiftoriadaritranfpofitionem  aliquam  ,  &  plurima  inferi  Cap.  2.  quse  perei 
nentadhiftoriam  generalem  cap.  1.  relatam  \  fed  ìftas  tranfpofitiones  res  ipfa  ov 
ftendit,  &textusipfenoscogithiftoriam  ita  refol  vere  :  ex.  gratia ,  qua*  dicìa  fm 
de  Eva:  creatione  Cap.  2*  Oportet  referamus  ad  gefta  fextì  dici  Cap.  1.  qdft 
Cap.  i :  27.  Dicitur  Deus  creajfe marem  &  feeminam  &  verf. 28.  D'txifse eis  foetifi 
tate  &  auge/che  &  implete  terram  &c.  Quae  fupponunt  creatam  etiam  tum  fuif« 
Evam,  licetmodi,  quo  formata  erat  >  relatio  in  finem  capitisfecunditrajiciatur 
Quid  autera  quasfo  in  textu  apparet ,  quòd  nos  cogtre  pofiàt  ad  dicendum  >  tranfpo 

fitan 


Cap.  VI  IL   SaUatum  non  primo  inftitutum  poft  lapfum.     4*1 

fitameiTehiftoriam  lapfsìs  *  Tutumnon  judico  hfig»nn  feu  tranfpoGtiones  eju*- 
1  modi  effingere ,  fine  necef  litate  cogente ,  auc  difiicultate  >  nulla  alia  ratione  tollen- 
1  di,  quae  hìc  non  apparet. 

Sexta,     Non  modo  dicitur  Deus  quievilTe  ab  omni  opere  fuo  quod  fecerat  fer 

rdiebus,  Gen.z,  Se  Exod.  io    led  Exod.  ai*.  17    dteteur  quUvijfe  5c  recreajfe  fé , 

Jièu  refpirajfs  auc  refocillatus  efse.   Vide  <Annot  Belg.  inloc.  conlule  etiara   Exod. 

J23:  12.    Hate  ergo  fupponuuc,  nondum  viciatam  tuiflecreationem  >  feunondum 

jlaplum  fuiiTe  Adamum  :  narn  hasc  c|-.iies  &  refpiratio  refpicit  opus  praecedentiu-n 

Idierum ,  quodfìnunc  vitiarum  peccato  extitiflct  opus  illudj  non  dicererur  Deus 

jcornplicentiam  in  eo  habuifle:novi  hic  ette  Metaphoram>  &  Deuoi  loqui  ad  captum 

fhoftrum  :  verùm  certum  eft  ,  indicare haec  verba  complacentiam  ,  quamhabu:rac 

IDeus  in  operibus ,  &  hoc  fuo  exemplo  nos  docuilTe  contemplari  tua  opera.  Hsec 

liutem  complacencia  fuppomt  hominem  nondum  effe  lapfum  :  nam  nomine  lapfo 

IrublatumeracobjccìUTi  ìllius  deleftationis  &  complacenciae  ,  quia  fubje&a  eranc 

>mnia  vanitati  poft  ingreffum  peccati.     Infl.   ObjtBtsmhujus  deleBationis  &  compia- 

\'tnthe non erat opus  creation'iSì  fed  Chrijìus  jam  Adamo  promifsus  :  nam  in  Chrifto 

icLB.itur  Deus  Era.42:  1.   Mie.  y.  17.  Se  12:  18.    i\efy.  Venilìmum  fanc  quòd 

leie&acus  fuerit  Deus  ac  fp*cialem  habuerit complacentiam  m  Chrifto  Mediatore: 

!>ed  qjòi  fuerit  Chnftus  objecìum  hujus  delecìationis  ac  compiacenti*,  cujus  rie 

jnenciocum  refpe&uadopusaeacionis ,  gratis  dicitu->  Se  nulli  ratione  conrìrma- 

ur  ;  & , ut  videtur , cantal u  effingitur,  ad  dubium  hocce  fecandum  >  quod  aliter  fol- 

'  kre  neqaeu.it.     Et  vel  propterea  mi  hi  fufpe&a  cft  hxc  fentencia  ,  quòd  necefleha- 

,   quieam  defendune  ,  luófcenus  imuditam  gloflam  fcripturae  affingere  ,  ur 

Utim  audi:mus.     Imo  ipfa  fenes  hiltoria:  omnia  plana  facic,  quòd  mmiriirn  om- 

ta  bona  fuerint  valde  die fexto,  &  perfetta  die  fepcimo,  &eapropter  Deumquie. 

ifletotadiefeptimoi  &  complacentium  in  fuis  operibus  h3buuTe>  &  exemplum 

ooisprabaifle.   Exod.  20.  &  U>17. 

Sipti/n*.  Qji  adverfam  trnenc  fententiam  ,  ac  volunt  Sabbatum  inflirutum  effe 
oiUapfum,  ahudhujusinftitutionisfundamentumponuiitj  quàmhaftenusab  or- 
nodoxis  poiìtum  vidimus.  Hacìenus  enim  prò  fondamento  hujus inftùutioms 
oiìtam  hab^mus  Dei  requiem  1  poft  opera  creationisfexdiebuspera&a  ;  &  fatis- 
tftionem  ,  delecìationem  ac  complacentjam  >  quam  habuic  Deus  in  operibus  fuis, 
iquibustantusrelucebac  fplendor,  gloria»  ac  majeftas  potanti»,  fapienna?,  ac 
onitatis  divina  Mi  autem  (  prxdicìus  FJm  Warrtn  Angli»  ,&  D.  Jacobus 
Utingius  prof.  Groning.  in  Tnef.  de  doBrin*  Synod.  Dordrac.  de  S abb.it q  Pare, 
ofter.  )  qui  nobis  hìc  aiverfantur ,  voltine  Sabbarumpociàsfundan  ,  in  protoif. 
:|  Dne  Meffì*  >  aut  in  fulccptione  operis  mediatorii  ■  ideo  volunt  diera  hunc  dici  di» 
Domini ,  quia  fpeciali  honorcarT^oserat ,  inGgmillo  opere  co  die  pei  . 
uinfigniillipromiliionc,  aut  promitlìonis  publicacione  eo  die  fac'ti.  Et  confc- 
jenter,  noluntiila  verba  G<n.  2:  1»  2.  in  eadw-m  (IgnificjticMie.fumii  Sed  pii- 
nmconfu  nmationem  verf.  3.  fexdierum  opere introducìain  elle  ,  aferam  verf.2. 
Todjftam  fflTe  die  feptimo?  &  hancfecuwm  zfc  Dei  quietenu  ,  qu?è  Sabba:. 
Jmcntumdedit.  Lùqje,  vulc alter,  die feptimop^rfcitiim  fuilLopus  Dei,  id 
t,  perfeeìiusredditum  ,  ac  fupernaturilw- .  ve!  mediationcChnftì  reftaurarum  : 
.coque  (inquit)  quieYicDeitóauferevrcayicin  filiofuoi  ben:d:xit  diei  feptimn 


48  %     Sabbatum  non  primo  inftitutum  pofl  lapfum.    Lib.  1 1 1. 

eum  confluendo  diem  fpecialis  ac  fpiritualis  grati» ,  qux  locum  non  habuit  fub  fa.' 
derc  operum  ,  fed  per  Chriftum  nobisdacur  Epbef.uz.  Qui*  autera  non  videe, 
quàm  longè  petita  fine  hsc  omnia ,  &  quàm  parum  folida  fint ,  ut  ut  pia  videntur* 
Cui  verifimile  videbitur ,  in  tam  (impaci  narratone ,  tam  longè  perita  myfteria 
latere  ?  Et  quis  non  videe ,  omnia  darà  effe  >  fìverbailla  *?y)  verfu*.  reddan. 
tur  in  plufquam  perfetto  >  cumcompleverat  vel  curri  compievi fset  vel  quum  perfeciftet, 
ut  Drufius,  Mercerus,Junius  &  Tremelliusy  Amama£ah\nus>  &  Philo  Jud&ut,  Et  notum 
eft,  Hebrxis  unum  tantum  effe  prxteritumj  quod  modo  per  imperfe&um*  modo  pei 
plufquam  perfe&um  redditur  :  vide  RJvet.  ExerciZ*  OUajìcr  dicithoc  pofle  clanùj 
veni  (? cefsavit,Mercernsqiiidcm  dicit  verbum  JY?3  lignificare  etiam  omninacefs**\ 
vit ,  defiit.  Porrò  ,  hinc  fequetur ,  inftitutum  effe  Sabbatum  die  feptimo ,  propterei  | 
quòd  Deus  aliquid  fecerit  die  leptimo  j  quum  ècontrà  fcriptura  dicat,  eum  qiriej 
vilTeab  omnibus  openbus  fuis ,  atque  ideo  benedixifle  il  li  diei  >  eumque  fancìificaC 
fé.  Deinhocnobisfatiseflèdebetj  quòd  tum  in  quarto  decalogi  prsecepto,  curi 
alibi femper,  non  alia  memoretur  perfe&io  operum  Deìy  quàm  quse  ad  fex  diti 
referatur  ;  necaliaquies,  quamqujerefpecìum  dicit  ad  illa opera,  &eorumab 
folutionem  confecuta  eft.  ìtaque  ,  (inquit  Dottili  Strangtus  de  Sabbato  &  dì\ 
Dominico  )  quod  bic  dicitur  Deum  die  jeptimo  perfecifse  opus  fuum  ?  nihil  aliud  innuitur 
quàm  Deumcefsafse ,  Jeudifiifse  ab  opere  fuo  die  feptimo  :  et  verbo,  qua  fequuntur  coni 
tinent  exegepn  pracedentium ,  perfecit  opus  fuum,  <?  quievit  feu  cefsavit  ab  opere  fuo .  Pra 
terea  fi  promilììo  illa ,  feu  promiilìonis  publicatio  fafta  fuic  die  feptimo ,  non  eft  A 
damus  ut  videturlapfusdiefextojalioquindicendum  ,diftuli{TeDeum  3  prima  notti 
reosin  jusvocare,  quodparùm  convenit  eum  praecedentibus. 

Atverò  D.  Jacobus  Alttngius  ubi  fupra  >  non  vultduas  iftas  confummatioal 
inunam  compingi,  proptervarias  rationes  :  quarum  prima  ha?c  eft.  T<*«*o/4g 
erit  ,  fi  non  battologia  inexcufabilis  tam  brevi  compendio  ,  redundaVnque  vel  primi 
verfus ,  veìfecundiinhium.  Sivemimlegatur ,  &  confummavit  Deus  ipfo  die  fe|| 
timo  opus  fuum  quodfecit,  &  quievit  Deus  &c.  $ive  &  confummati  funt  ca 
&  terra ,  &  omnis  exercitus  eorum  ,  &  quievit  Deus  ipfo  die  feptimo  omne  quod  e  ì 
cendum  erat ,  di&um  eft ,  cateris prorfus  fuperftùis.  Reff.  Quali  vero  omne  quod  ex  j 
geticc  aut  ad  confirmationem  additur ,  tic  prò  tautologia  aut  battologia  habendun  j 
Quomodo  quxfo  mihi  explicabit  verfum  ejufdem  capitis  quartumjftafunt  generatioi  I 
cali  (?  terra,  quando  creata  funt,qua  die  Jehova  Deus fecitt errami?  calumr  Annon  i 
runt  haec  omnia  seque redundantia,  cùm  hoc  totum  prius  dixiflet verfu  i*  Imo  anni 
eodèm  verfu  4.  bis  idem  videturrepetere  ?  Quid}  an  propterea  ferm onera  hul 
tautologia;  vel  battologia  incufabimus  <  Aut ,  an  aliud diftincìum  fignifican/ " 
verba  ,fecitterram  <sf calum  ?  quàm  iìhygenerationes  cali  &  terra  quando  fatta f 
Ita  quidem  iìli  videtur  :  fed  propter  quam  rationem  poftea  videbimus. 

Secunda  ratio  hdec  eft,  Confummatio  (inquit)  v.Z.  alligatur  diei  feptimo  p 
ticulum  gemìnum  ,  non  ficus  acquies.  Et  confummavit  Deus  Bajjom  Hasfchem 
ipfo  die  leptimo,  opus  fuum  quod  fecit.  Et  quievit  Deus  Baijom  BasfchtU 
ipfo  die  feptimo  .ab omm opere  fuo  quodfecit.  Quod  fi  prius  verbum  Vajechal  per  f 
mamperfeBum  reddatur.  Et  confum  maverat  Deus  ipfo  die  feptimo  Ce  Etiam 
jìerius  Vajifchboth  fic  erit reddendum  ,  <2r  quieverat  Deus  ipfo  die  feptimo  ,  ut  j 
quUs  quàm  confummatio  fextodie  per  afta,  feptimumque  antegrefsa  fmrit  :  quod  f*»1 


Cap.  Vili.     Salhtum  non  primo  infcitutum  pofc  Iapfimi.  483 

'tfofleriorinoncongruity  adeoque  nec  priori .  imo  cum  in  aliis  diehus  principii plufqua** 
1  ptr\eRifagnific  attor  eyciatur  {  quam  nominili  adoptandamanfant  ,  ut  facundus  dies  *què 
,  acceleri  approbationetnoperis  fui  babeat  )  ne  opera  faqucntis  diciinprcecedintem  trans  fa» 
j  rantury  contra  hifaoriafidem  \  ncque  I:  te. ili  a  admit  tenda  e  fi  >  indie  fapttmo  ;  tue  ti* 
\  tio  caret  >  omnium  sudicio  yitrjiogreeca  urfus  facundi   t&ì  rt-t/;>«rr  ò  6f«;  ci  ri?  *^*e*: 

I*J  mt>j  W  ifyt  teòriv  *  \vt(%n  y  >g  t&-ri'xuvn  t£  tu'tl*  *)  éoty**!'      Et  COnfummaViC 
,Deus  ipio  eie  fcxto  opera  Tua  quas  i'eut ,  &  requievtt  ipio  die  leptimo  y  fervatapro- 
k  .frittate  utriufqut  verbi ,  [ed  mutata  loco  plori  circumftantià  temporis  y  quamvis  eo  mo- 
t  do plufquam  per\ecìi  fi  grafie  ationem  candide  expref.crit.     Rjfp*  Tota  hzc  ratio  fahà ni- 
Ktitur  hàc  hypothefi ,  quód  ,  nempe,  verbum  preteriti  terrpcJris  femper  debeat  eo- 
hdem  modoreddi.     Jam  dicìum  ,  &  non  ignorai  E  ing.  Sancì.    Profcfibr ,  Hebraris 
'■  unicum  tantum  efiepracteritum  :  ideoque  una  &  eàdem  voce  vel  irr.perfciftum,  vel 
j  perfecìum  vel  plufquam  perfecìum  denotaripofTe.Anergoàrationeah'eRum,  voccm 
|  Hebraicam  preteriti  temporis  reddere,  vel  per  im  perfecìum  ,  vel  per  perfecìum  3 
!  vel  per  plufquam  perfecìum,  prout  pofìulat  fenfus  loci  &  ratio  hiftoria:  ?    Qvx  qua:. 
|.*3  ratio  fuadebit,eodem  modo reddendum  effe  rOUH  ^l110  ^O1!  -?  Sciipturadi- 
\z\x  Deum ,  fexdiebusoperatum  fuifTe,  &  diereptimo  quievifse  }  nnnquam  au- 
[tem  dicit  ,  eum  die  feptimo  operatum  fuifTe.      Vide  Exod  20:  12.  &  31:  17. 
LJif£.4:4-     Et  fidie  feptimoquidquamoperatus  (ìe  >  quomodo  polfìe  dici  magis 
j  diefeptimoquievifTe,  quàmalnsdiebus  f  Smguhsquidem  diebusdelecìatuseft  o- 
,  pere  fuo;  adtoque  quievit  in  open  :  at  die  feptimo  dicitur  quievi(Te  ab  opere ,  celiando 
,  cil.  &pluranonfaciendo.  Concedo  quidem  verfionem  illam  70.  non  carere  vitio, 
.  pud  verfionem  fpecìat,  reipfa  tamen  nullum  video  diferimen  inter  illam  verdo- 
lini &  Hebraicam  veritatem  :  nam  utrumque  verum  eft  ,  Se  Deum  fexto  dk  ab» 
Ijòlvifle  opus  fuum ,  &  die  feptimo  :  die  fexto,  nimirum,  quia  is  eraedies  ulti- 
:  pus  ,  in  quo  Deusquidquamcreavit  ;  diefeptimo  ,  quiaiserat  primus  dies,  per 
^fucm  totum  ab  omni  opere  creationi<>  abfìinuit.    Hoc  d\ ,  ut  dixit  Sixtus  Senerfis 
Apiblrothcct  Lib.  5.  Annot.  23.  die  feptimocomplevit  ceflando,  die  fexto  com- 
•»levic  abfolvendo  :  feuutain,  perfecit  opus  fuum  die  fexto hdufivè  ,  Se  diefep- 
xclufivc.     Vide  etiam  Menaf.en  Concil.    13.  in  Genefa     Similis  phrafis , 
li  ut  obfervat  Strangius  ubi  fupra)  occurrit  Exod.  12:  15.  ubipanis  fermentaius 
»oft  Pafcha  prohibetur  per  feptero  dies  -,  inprimd,  inquit ,  die  ceffare  facietis  fcr- 
ntntwn  h  domibui  vejlris  ,  at  finis  impofitusfuic  fermento  piidie  ilhusdiei.     Sunc 
tiam  qui  ^  in  Dy^}  idem  (lenificare  volunt  quod  Q^p  ante.    Vide  ?<Ai  Syntag- 
\v.z  criticor.  inlocum  ,  Se  confer  Deut.  25:  4.  Se  Exod: 12: 15. 

Ttrtiitm  rationem  (ic  format,  DijlinBas  confummatioues  ,  quarum  pojìerior  fap- 
imidicifìty  indicai  ver fu-s  tertius ,  quando  caufam  quietis  edit,  tt  benedixit  Deus 
ieifeptimo&  fancìiricavitillum  ,  quia  in  eoqnievit  ab  omni  opere  fuo  ,  quod  bara 
reavit  Lagnafttb  facieudo,  duobus  verbisduas  atlioms  de'cnbit  :  bara  creare  wo- 
*t j  or gnaja e xor \n\ e,  expolire.  lìéK  frequenta funt  i<r^n*^*r&  ,  & pojìerius prò 
fiori,  prius  vici/Jim  propoflerioriufurpjturi  attamn:  lifimgUimtW ''%  quod 

'onminus  apudcbr:\\iiVi05  quÀmJuditoi  interprete*  im  \  Sic  fa  habtnt  EU. 

t?:7-  ubi  aliud  adhuc  additum  Jat^ar  fingere.  Etto  o2rl  qui  dem  erta  tionem  ani- 
14 >  r*  Jatzar  reformationemptrgratiamaefignét.)  ifiaverùdu.e  aBiones  it.i  di- 
rribuntur,  ut  gnaftja  h:d:o  immediate  quid tm  anttccfltrit  1  jeptimiquc  diti  fuerit  opus: 
ItrU  crcatio  au\ em  opus faxidui precedenti; ,  quo produtla  ea  circa  qua  Jaclio  Uh  die 

N  n  n  fi  ut  imo 


484.     Sabhutm  non  prima  inttltutum  poftlapfum.    Lib.  1 II, 

fé p timo  juitexercita.     Pyefp.  Vario  modo  iftaveiba  2  variis  exponuntur.    Quidam 
iic ,  creavìt  ut  [acereti  ita  Chal.  Oreafter  y£m.  Sa.  Ar.  Mont.  Alii  creavìt  laperjict» 
reti  Si. ad  certuni  fuum  ufum  aptaret& deftinaret  >  ita  Fagius.     Belga:  ferii um  fa, 
ciunc   creavìt  utperficeret  >  id  eft  >  ut  opus  illud  eo  quo  nunc  eft  ordine  dilponeret 
ad  tales  ulusac  tines,  qui  refpondent  fuse  fapientiae:  velutaptaret  Scornaret,  m 
Vatablus.  Alti  ile  exponunt ,  creaviticil.  die  primo  ex  nihilo,  ut  facerec  exeo  0/ 
pera  fequentium  dierum.    AYiicreavit&fecit  perfette.  Alii  creavìt  ad  tacere  i.  e.  ut 
creatura?  operareutur ,  generarent,  nec  otiofas  effent.  Picherellus  refert  «4  fift?jft] 
non  ad  cyeajfet  ,   fed  ad  cejjajfet ,  vel  quhviffet  \  atque  (ìc  locum  vertit,  nemp\ 
quod  in  eo  utssfuis  quoque  conquiefecrent  bominet  operi  bus ,  &  ipfum  Deo  confecrarent ,  ai 
omnibus  quqijìo  creafiet  operibus  quieti  ftt>.     Vide  Poli  Svnopjìn.  Ahi  volunt  gemina- i 
tionem  hancaddi  ^jj/dWs  ,  uti  liquetexloco  parallelo  Ecckf.  zi  1 1.  Alii  uc  crai» 
T/V/4c/V»^oiide{t>err"ecitpermodumcreationis:fimiIesphrareshabentur  i.Sdm.tà) 
13.   Pj'al.  113 : 6.  ita  Ludov.  de  diu.  Strangius  ubi  iupra  vult  iìlud  Hltt^1?  addi  em 
phatiefc  ,  utintelligatur,  Deum  non perfecilTe  opus fuumfirnpliciter  >  quafìaliuc 
nonpollìtprajtereafacere  >  aut  fa&uruseflet  ;  fed  abfolviflèuniverfum  opus  >  quoc 
ad  mundi  perfectionem  &  complementumcrearionisfacereinftituerat  :  qualìdice- 
ret ,  Deum  ceflaffe  ab  omni opere  quod  creavit  prò  inftituto  faciendi  id  »  ficut  infti. 
tuerat facere.     Nam  5  inquit  5  praepofitioinfeparabilis  (*?).  addita  infinte i 70  faepc 
apud  Hebraeos  fignirìcatfinem&inftitutum.  EJvetus  inloc.  exiftimatprimumil 
luna  creaverat  referri  debere  ad  illa  omnia  opera  feorlìm  confiderata  ance  compie 
mentum  totius  univerfi  :  verbum  autem  fecerat  idem  elle  quod  perfecerat  —  it3 
que  verba  illa  hoc  modo  exphcac,  requievit  Deus  àereatione  poftperfecìionem  eoe» 
h  &  terrai  &omnisexercirùseorum.  Zgnch.  de  Oper.  Dei   Part.$.  Lib.  i»  fub  fi 
nem  dicit  illa  verba  btfariam  exponi  ;  aut  quod  creaverat  faci endé  i  aut  quod  crea 
lerat  ad  faciendum^  &  prioris  fenfum  effe  ,  quod  Deus  crearit  omnia  non  uno  fla 
tu  5  fed  per  fex  diesdiligeater  operando ,  faciendo  >  dtftinguendo  >  formando  ;  p9, 
jìerioris  autem,  Deum  creaffe  omnia,  non  ut  otientur  ,  fedutipfa»  expraefeript 
cuiqu'eformaj  viribus&rationeoperentur&aganc.    1.  Mque longè petita  vide 
tuF  illa  glofTt    quaro.  effingic  Eft.  4$.  7»     cu  ai  manifeftum  (ìc  >  voces  illas  tre 
emphatìcèadhib-riad  idem  denocandum  j.  &  amplificandi  causa  idem  pluribus  ver 
bis  mdicari ,  ut  tanto  certius  (ìc ,  velie  Deum  opus  quod  cceperat  ad  finem  perduct 
re  \  adeoqueeos  ialvos  reddSre  &  m  novuui  ftatum  erigere,feu  in  priftinam  liberta 
t-em  refticuere.     S-unc  quidam  qui  ifta  cria  verba  diftin&é  interpretantur ,  fed  alice 
quàm  facit  Doro.  Altingius  ;  hoc  nem  pe  modo*  creat  nondum  exiftentes  >  crei 
tos  format  &  corpore&fpiricu3&  formando  ficitutquales  vultfimus.  Vide  Mai 
kt-.  in  locum.  3.  Quo  argumento  probabkur,f<*#/cw;» immediate  quietem  antecede 
rc.feptimique  diei  fuilTe  opus;&  non  eciam  creationem  ,  cùm  non  dicatur  Deus  qui< 
viffequiafecerat  qu*  creaverat,  fed  ccontràpotius,quia  creavit  qua  erat  facìarus. 
Quarta  ratio  ft qui cur  ,  Eodim  perixnet  (inquit  )  eÙAK\$xX*i*vtX -V.  4.  rnodoi 
Barn  difìin&iansm  npetens  &  confirmans.  lite  funt  generationes  «eli  &  terra:,  quar  ; 
do  creata  funt  ,  in  die  facere  Dominum  Dtum  terram  &  ccelum.   SciU  origines  rt 
cenjet  tum  fexidui  primi  t   quo^  creat ion-e  produca  funt  infth  ccelum  fummttmcumfu-i, 
exercitibus  ,   Angeli s  Job.  38:457.  deinde  terra  cum  fuis  (quemadmodum  id  diBu 
quoque fttit  v.  1 .  &  confuramata  funt  ccelum  &  terra  &  omnis  e«ercitus  eorum ,  tu 

di 


:  rap.  Vili.  Sabbmm  non  primo  inftitutum  poft  lapfum.     4*5 

!  tei  uni ur>  qui fingularis ,  cumcdteris  nihilcommunthabtns ,  nemjx  fatimi  y  qui faftio. 

'•  ùs(quod  modo  v.$  dtxerat  ilio  die ceflafle i  faciendo  opere  fuo  quod  cieavit  ) quofecit, 

1  xpoliiit contrario  ordine,  initiu  terram  y  dande ccclum.    Rjfp.  tìxc  ໫*f £«>«»*«< 

:  mlUm  calem  repecic  aut  conrìrmat  diftiu&ionem.     Nam  iliud  in  die  ìumunt  ìruer- 

>retes  prò  indiebus  Tei!,  fex,  (ingulàri  polito  prò  plurali  ut  Exod.  8.  t*«'>  w«/c<i 

kc.  ita  Lyr*.  Alii  volunteodie  denotari  fex  dierum  fpatium  >  ita  Menatbius  ex 

;or.  Ài  Afide  &aliis  ;  Aliivolunt  <//w  prò  tempore  fumi,  ut  Grotius  &  Ainfwor- 

hus ,  uti  LMc.19.-42   z- Cor. 6: 2.   Atque  ita  nemo  per  illumdiemintelligit  dieta 

!  optimum.     Imo  aperte  loquiturcexrus  de  origine operum  fcxidui ,  co  die  perfecìo- 

um  quo  rada  funt  coelum  &  terra.    Et  Idre  veliru  quomodo  Deus  prirrjó  expoli- 

*it  terram,  aedein  ccelum  { 

1    Similiaadditexplicationisergó  Thcf.  13.  „  Faglio ifta  (inquiens)   creationi 

»  ,  contradiftinfta  j  qua:  propriiim  opus  feprimidiei  mundi ,  eli  ìllud  ipfum  ,  quod 

L  hunc  diemfecitceremonialem ,  hoceft,  adChriltummcdatoremin  carne  ma 

,  mfeftandum  refpecìum  dedit ,  quem  natura  Tua  nec  habuit,  neepotuichabere: 

Nempe  quod  ilio  die  ,   Deua  corruptioni  ,  quae  univerfo  acciderat  »  obviarn 

•    iverit,  in  Chriftoreftitutionemreftaurationemqueefficiens;     Corruptionem  e- 

nim  invexerat  Sacanas,  deferendo  coclum  >    cujus  exercitus  parserac  —    Aft 

?    Deusbenigr.iffimusmi'crator,  1  evelato  per  Euangelium  mediatore  ha*%uwm% 

V  eum  inpromillìoneftatuittriumphatorem  de  corruptore  univerli  Satana,  atque 

\    adeo  rettauratorem  omnium,  tum  terra:?  undeinitium*fecit  reftaurationis ,  ele- 

CÌis  ex  univerfo  genere  humano  vindicati^  à  fervitute  con  uptiont^  (  cujus  beneficii 

commodum  ad  univerfam  terram  redundabit  ì\om.  8: 19,  &c.  )  tàmeoeii,  eif. 

ildemele^istrair-rferendis  incce!cft  m  habitauonem,  ut  ìllanovorum  incolarum 

j)  colonia  rurfum  i    pleatur ,  quornodo  reftauiationem  confummabit.     Qua;  om- 

Ijniapofìquàmpeieeit  Deus  >  hliofuo  hommibusin  mediatoremac  vindicem  dato, 

I  ipfe  in  hoc  opere  Tuo  ultimo  acquievit,  quum  ille  vir  fir  acquiefcentia?  Cux  Efa.. 

^4?:i.  Mat.y.iy.  Atqueetiamquicvit ,  quum  in  Chrifto  fummatim  recolli- 

flgitomnia,  tum  quaeincoelis  funt.  tum  quae  in  terra   Efhef.l'.lQ.     Atque  ili  i 

Ì.  Hholuodederit  omne  judicium  &c.  — — —  in  qua  cum  nihilpocnitendum 
murandumve  occurrat,  atque  Chriftus  cxi&illimèeam  obfervet,  utiquenihil 
1  eli  quod  quietem  ìftam  vel  imerrumpere  vel  abrampere  valeat ,  ut  novo  opere  re- 
jbusturbanscorruptjfvcfuccurratur.  Rcjp.  Haec  quidem  omnia  pie  ac  concinne 
ifhvidentur  ;  fed  ha&enus  fundamentumfolidum  defideramus  :  Nondumenim 
•obarur,  quod  fa&io  illa,  iraàcreationediftinguatur  :  nec  quòd  facìioilla  de- 
>cet  ullum  opus  feptimi  dici ,  nedum  tale  opus  hìc  delineatum.  a.  Quod  in 
♦hnfto  corruptioni,  quae  univerfo  acciderat ,  obviarn  iverit ,  veriflìmum  -,  fc^quòd 
io  "odem  die  feptimo  mundi  hoc  faótum  fuerit ,  nondum  vel  probabile  apparet.  3 . 
«uòd  Chriftus  cam  Terra ,  tum  Coelireftaurator  fuerit ,  verillimum  ,  fedquòj 
fimo  fuerit  terraereftaurator,  acdeincoeli,hocfenfu,  quem  &  hìc&  fuf-rafubm- 

iit>  nonconftat:  nam  faftio  illa  leu  reftauratio  coeli  &  reirceperacìaerat  ,  &non 
nnfummanda  tanttìm ,  ante  Sabbati  inftitutioncm.     4.  Quod  acquieverit  Deus 

tiliofuo,  verillimum  ;  fed  quod  haxacquiefeentia  hic  intelligatur ,  conftare  nc- 
uit,quiaremperh.rcdicitiir  rcfpecìu  operum  fex  dierum  Exod.%  F.17.&  lo.l.Hò, 

•.4.  &  nufquam  legimus  de  quiete  Dei  feptimo  die,habito  ad  aliud  quidvis  refpeeì  ti. 

Nnn  2  Pergit 


486     S abbattuti  non  primo  utftiiutum  poft  lapfum.     Lrb.  III. 

Pergit  TiìcC  14.     Ergo  hanc  qaietem  De/(inquit)    deinceps  excipit  infticutio 
Sabbati  >  ^  ^<t  Gen.2:  2.  Ugitur  >  &  benedixit  £?c.  Gemino  aatem  aBuconBat, 
Priore]}  beneUirìionis  quo  Deus  benedixit  —  fy>/ì  <i/t/  *-w  privilegio  maximi  btnem 
fleti»  utefjet  dies propriusMeffia  ,  ^«/m  eo  reielatus  fuit  per  Euangelium ,  tanquam 
omnis  benediBionis  fcaturigo.    —   .H/'c  en'im  eft  honor  Sabbati  ,  qiud  fit  oblectatio 
propter  fan&um  Domini  glorificatum   Efa.  58;  13.     SanBus  ih  Domini  Meljias 
cjl>  Sanctus  Ole    Dei  Mare»  1:24.     Lue.  4:34.  quemPater  fanBificavit  <&  mifitin 
mundum  Joh.  10:36.     Glori ficatus  autem  dicitur?  quia  gloria  &  honore  coronatili , 
poftqaam  paulifper  m[erior  Angdis  faBus  futi  propter  morti*  perpefjìonem  ,  quandi 
morte  fud  diabolum  abolevtt  >  mortis  poteftatem  habentem  Heb.2.*9>l4.     Talisporm 
rò  eft  die  S abbati,  quo  in  fuagloriÀtrium pbali  fefe  manif eslavi  t  :   Et  Sabbati    dies  u 
propter  obleBatio  deliei  Apue  merxnuncupandus  eft»     Pofteriortìì  Sancìificationis ,  qu§ 
Deus  ftnBifìcavit  — •„  ipfum  diem    . —  Eum  Segregando  in  fìgnum  &   mnemofynon , 
iftius  beneficii  >  quod  per  &  propter  fanBum  Domini  glorificatum  eleBos  fanBificarevt*  j 
Ut  Exod.  31:13,17.   Ezech,  10:  n,  20.     Ksjp.  Licec  fpeciofa  hxc  videantur> 
vereor  nihilominusut  parumlolidafinc  :  Ecenim.     1.  Scripturanufqtiam  memi-! 
nitejufmoiibenedi&ionisdieifeptimi,  nufquam  dicitur  dies  Mdlìae propri js.  2. 
Mellìas  quidem  eft  fanduis  Domini.     At  quod  Metìias  intelligatur  E/4.58:  13.  i 
nonliquec.     Nam  verbafic  redduntur  ab  aliis>  <sf  vocaveris  Sabbatum  delicias  ad 
confecrandum  JtbomHt ,  co  quòlfit  honorabile  Q>  honorem  UH  tribueris  ;  ita  Marlor.  pia-  | 
nius  JuniusSc  Tremellius  ,  O*  vocaveris  Sabbatum  delicias  ,  fanBumque  Jehov<t  >ho»\ 
mratun,  honoraverifque  ipfum  <ffc>  Mmifterus  fic  }  vocaverifque  Sabbatum   {diem)\ 
voluptatis  (3"   (  diem  )  janBum  Damino  confecratum  5  honoraverifque  eum  ,    Editio [ 
vulg.  fic  ,  &  vocaveris  Sabbatum  delicatum  (?  fanBum  Domini  gloriofum  :  ($  glori  fi- 
caveris  eum.  Ar.Mont.  O*  vocaveris  Sabbatum  delicias  >  SanBum  Domini  glorio fum^ 
&  glori ficaveris  ipfum  :  iti  Hebraà  ventate  fic  fé  habentyerba  >  H!3£^7  fiSOPl 
ìfYTSDI  1MD  flUT  Pllj^  ^v.  Sabbatum  ergo  eft  obleaatiofeudclici: 
Sabbatum  eft  fancìumjehova;.     Sabbatum  eft  glorificatum  ,feu  tale  effe  agnofeen- 
dum.      Voluitenim  D:us  ut  Sabbatum  prò  deliciis  haberent  ;    ideoque  vocatur 
dies fan&itatis  Dei  :  Scuthonoratum  vocarent.  Quidam  volunr  delicias  ad  Deum 
referri,  eo  quòd  nihil  Deo  gratius  aut  acceptius  efTe  poilìt  vera  Sabbati  obfervatione; 
$ed  nemo  ,  quod  feiam ,  ha?c  de  Chrifto  intelligunt.     Et  qui  quzfo  ìllud  t^1p*7  1 
nugis  vertendum  eft  9  propter  fanBum  ,   quàm  illud  D2&*}  propter  Sabbatum  !| 
Verumomnestexrus$ircumftantije,  quàm  longè  perita  G:ha?c  interpretatio  ,  eia 
rè  cvincuut.     g.  Jilud  *)33D  referunt  interpretes  ad  Sabbanim  ;necpoteftacl 
Cnriftujn  referri j  qui  nondum  tum  erat  glon'4  Se  honore coronatus  ;  imo  needum 
paulifper  angelis  inferior  facìus  f uit  propter  moreis per peffionerr».    4.   Qaomodc 
Sabbatum  dicendum  fit  fignum,  fupra  vidimus  $  fed  quòdfeparatum  fit  in  fignumA 
mnemofynon  talii  beneficii,  ab ipfo rerum  primordio  »  nondum  didicimus  :  5 
mirum  quidem  quod  Mofes  hìcnullam  bujusfigni  autrationis  feufundamenti  in> 
ftiruttonis  Sibbati  mentionem  feceric ,  ne  vel  quando menaoraùpfam  IVkfe  prò 
millìonem. 

Heic  vero  (  hquit  porrò  )  Thef.  1  ^.  fé  patefech  cenmonialis  ratio  Sabbathi  ftptìm 
die:  à  creatione ,  cui  prima  omnium  Deus  fic  benedixit  »  tumque  fanBificavit.  Etenim 
MeffiastuncjìftebaìurEccleJ'iegloriofus  i'i&-jr&  triumphator  7  fed  non  nifi  inpromilfio' 


~ap.  Vili.  Sdbatum  non  primo  inftitutum poft  lapfum.    487 

rie.  Gen.  3:  15.  fwurum  crat  beveficium  — •  neque  tamen  ijìo  majus  ultimiti datum% 
x>tldandumufquein$Uudtempus  ;  ut  illius pranerboc >  /w,  «ft/w»  major,  ratio  ha. 
beridcbuerit.  Datum  autem  mundi  die  feptuno  ,  qui  fuit  illius  promifjìonti  *  feu  bene, 
ficiiinpromiflione j  natalts  benediElus ,  4*£w  rf/^w  fantìificatus  in  memoriamo  ut  re. 
:urrente  ijìo  die ,  /w  quavis  periodo  bebdomadaria  >  benedizioni s  bttjus  Sabbatica  recor- 
datioforet agitanda  >  «0»  tanqium  reiprafentis ,  /e ^  tanquam  futura.  Atque  quodcun» 
ente  futuntvittor/je  Cbrijli  fpemfovòat  externo  verbo  &  fìgno>  cerimoniale  Juit  ?  wow 
vnliturum  diulius  quàm  promijjìonem  evacuaffet  complementum ,  e3T  ito  //>/*  exhibita 
fpem  fujìulifìt.  i\efp.  Quod  Mefììas  promifius  fiftei etur  Ecclefiae glonofus  victor 
&triumphator>  venHìmum  \  &  quòd  ilio  beneficio  majusnullum  needatum,  nec 
dandum  ,  veriffimum.  Sed  quòd  promhTus  fuerit  Mellìas  dk  mundi  feptimo ,  auc 
quòd  iliedies  fuerit  natalis  illius  b.nerìcii  in  promifiìone,  nondum  probatum  vidi- 
ma. 2.  Quòd ìllud  omne  ceremoniale  dici  pofsic,  quod  futurx  vi&oriaz  Chrifti 
pemfovebat  externo  veibo&figno,  daripoteft  ;  fed  quòd  Sabbatum  primo  in- 
llitutum  tale  fuerit)  negamus,  Scprobationem  exfpecìamus. 

Hoc  autem  fic  probare  vid.tur  Tbef.  16.  Itaque  (  ir.quiens  )  inde  ab  initio  Sab- 
\>Atu  njuit  cerimoniale ,  quiapracisè  feptimi dici à  creatione ,  quando utiin  feptimoom' 
fiÌMm  primo  ,  '  ha  etiam  in  fequentibus  feptimis ,  O*  Meffus  (2  vittoria  ejus  in  promijjione 
btrentesjpetlabantur.  Neque  aliterintcr  Ifraclitas,  quibus  ftptimusquifque  dies  fuit 
'  Sabbatum  fpei  futura  monumentum.  Nam  apud  illos  quoque  benediHionem  primam  fer- 
valiti  ut  Me  [si  a  promisi  dies  foret  '>  undetotiesipfi  adferiptum  legimus  Exod.  16.  v. 
23.  Sabbathifmus  Sabbathum fancìitatis  Ladonài  Domino  {vel  propter  Domi- 
num )  efteras  v,  26.  Sabbarhumhodieeft  Ladonài  Domino  Cap.  20:  v.  io.  dies 
JeptimuseftSabbathifmusfan&icas  Domino  Cap*  35.  v.z.  diesfeptimus  eritvo- 
J)is  fan&icas  Sabbathum  Sibbathifmi  Domino.  Dominus autem  ifte idem  quem  Efaias 
C<ip.  58.  v.  13.  vocat  fanftum Domini glorificatum  ,  propter  quem  Sabbathum  ejì 
idies  fan&icatis  Domini  &  obleftamentum.     Rejp.   Quem  rcfpecìum  habucrit auc 

tabereporueiitSabbacidiesadpromifium  Mefsiìm  ,  (ub  economia  V.  T.     non 
fthujuslociinqu  rere  :  dubitamus  tamen ,  num  per  Dominum  in  locis citati* ■  in- 
"tclligacur  Chriftus  Mefsias.    Et  in  nullis  citatorum  locorum  apparec  illud  Ladormi 
nper  Laihova,     Falfum  eft  quod  dicit ,  Dominum  illum  idem  efl'e  quem  E- 
I  y*ias  Op.  58:  13.     vocat  fanBum  Dominum  glorificAtum  :  nam  fan&um  illud  glo- 
■umcftipfum  Sabbatum.      Denique  hoc  nondum  probatur  ,  quòd  in  primo 
gabbato,  juxta  primam  ejus  inftitunonem ,  fpecìaretur  Mefsias  auc  vigoria  ejus 
Ha  promissione.    De  his  facis. 

Ottava.  Fateturipfe  Edmundus  ìVarren >  non  modo  morale  effe,  ut  dies  ali- 
juis  folcnniter  obfcrv^tur  $  fed  hoc  vulc  morale  ette  in  Quarto  praecepto ,  ut  unus  in 
;irculo  feptem  di.rum  faneìc  obfervetur.  Tum  ,  veldicendum  ftatum  innocentia: 
lon  ruiiTe  Sabbati  capacem  ,  feu  Sabbatum  non  convenire  itti  ftatui  :  vel  ^Adamum 
>bftri&um  fuiflcad  Sabbatum  aliquod  feu  aliquem  diem  faneìè  obfervandura.  Si 
r/widicatur»  non elt  quo J  auxic  laborenc probare  ,  Adamum  lapfum  luilTeeodem 
]  ìocrcaiuscratdie  ,  ut  fictvincant ,  ci  io  ftatu innocenti» non  faille  prxfcriptum 
sabbatum  :  furììceiec  cntm  demonftrare  inftitutioncm  Sabbati  repugnare  ftatui 
nìocentix.  quod  noadum  abeo,  auc  ab  *. Attingi o  factum  memini.  Si  pofìcrius 
iicatur  >  tumvclcencbatur  Jdumur  llnumincyciofcptimana.,  dicm  >  à  De'oprx- 

Non    3  faicnum  > 


>88     SaHatumnon  primo inftitutum poti lapfum.     Lib.  1 1 1, 

friptum,  obfervare,  vcl  àfeipfodeterminatum.  Etaltcrutro  concedo,  non  vi. 
deoj  quaredebeant  negare,  Deum  aftù  illi  diem  unum  in  orbe  feptenario  pr«, 
fcripfiffe. 

Nona,  Si  inftitutum  fuic  Sabbatum  poli  lapfum.  Et  fi  inftitutio  Illa  fundata  fuit  m 
Meilìàpromiffo ,  tum^oft  Chnftiadventum  cefl^bitomne  Sabbatum ,  auc  Sabbati 
obfervatio;  quia  quod  inftitutum  fuit  mere  propte^Chriftum  promiflùm  ,  Chrifto 
fexhibito  ceffare  debet.  Reponit  Warrems  Anglusì,  Hoc  non  feaui,  quia  Sabba* 
tum  ingeneri  ejì  morale  naturile ,  eòque perpetuum  \  licet  dèHirminatio  diei  pracisè  fittimi 
fuerit  quid  mere  pofithwn,  'cfortean  cercmoniale.  R^fp,  Verurnhaec  refponfio  non 
fatis  facit.-quu  non  modo  decerminatiodiei;  fed  Sciolti  tutio  Sabbati  nititurpromif. 
(ione  Meiììse,  fi  vera  lìrit  qua:  dicit.  Si  autum  concedat  sAdamum  in  innocenti^ 
obftn&um  fuiffead  Sabbatum  obfervandum ,  concedat etiam  neceffetft ,  detenni, 
natum  iuiiTeilIidiemaliquemin  cyclofeptimanae.  Siautem  determinatus  fuerit  I 
dies  aliquis ,  quaerimus  quotus  feptimanae  fuerit  ille  dies  ?  Si  non  feptirrrus ,  quo- 
tus  quaelo  *.  concedo  cjuidem  hacc  duo  diftingui,  inftituere  unum  è  feptem  fàncìè  ob- 1 
fervandum,&  determinare  ut  is  unus  fit  feptimus  :  &,  hoc  mutato  illud  fìrmum  ma-  | 
nerepoflTe;  Sed,  quum  utrumque  fimul  fa&umlegamus,  periculofum  eft dicere, 
determinationem  diei  ceremonialem  effe ,  quia  facile  inde  (èquetur  inftitucionem 
unius  diei  èTeptem  ceremonialem  quoque  effe.  Et  adhuc  penculofiùs  dicere  pri. 
mam  Sabbiti  inftitutionem  ceremonialem  fuiflè. 

Objicitur    i.Injlitueus  erit  dies  ftp timus  tanquam  diti  benedici  onumfpiritualium  ,  hag  I 
dutem omnesin  Cbrijìo habemus  Ephef.  1:  $.  Ergo  prima sllius  diei  injJtutiojuhdatugi 
in  Cbrijìo.     I{efp.  Quaero  an  Sabbatum  omne  tit  dies  benedi&ionum  ejufmodi  fpi.  I 
ricualium  i  Si  negetur ,  quid  abfurdi  fi  dicaiur ,  primum  Sabbatum  diei  feptinn  non 
fuifse  talem  diem?     Si  affli  metur ,  tum  omne  Sabbatum  etiam  in  genere  fundabirur  I 
in  Chrifto,  &erirceremoniale,  non  morale  naturale.  2.  Poft  lapfum  &  inftitutum 
foedus  grati* ,  Sabbatum  erat  dies  benedicìionum  fpiritualium,  (ecundum  tenorem 
feederis  gratis  ;  ante  aucem  lapfum  benedicìus  erat  dies  Sabbaii,  e  òque  fuit  dies  be-  I 
nedi&ionis  juxta  tenorem  foedens  operum:  atque  ita  non  fundatur  in  Chrifto.    Auto  I 
lapfum, officia  moralia  refpc&um  dicebant  ad  feedus  operum ,  quee  tamen  poft  lapfum  f 
tefpiciebant  foedus  gratiae  jtlxta  oeconomiam  live  V.  five  N.  V. 

Objicitur»  Z.CbriJìus  dicitur  Apoc.  1$.  8.    Agnus  maBatus  àjatìis  mundi  funda*\ 
mentis.     Et  unum  S abbati  fundammtum  erat  quies  Dei  ab  operibus  à  jatìis  mundi  fonda* 
mentis  :  ideoque  Chrijìus  prorniffus  ejufdcm  vetuìlatis  eji  cum  fondamento  Sabbatu 
Rjfp.  Hasc  ratio  hic  nititur  falla  hypothefi  ,  qudd  phrafis  illa  M  x$ZoX*<  ^V^»  » 
femper  denotet  precise  prima  rerum  primordia  ,    cujus  contranum  liquet  ex, 
Lue  11    50.  Ut  agente  ifta  requiratur  fanguis  omnium  propbetarum  effufus  àjacta\ 
mundi  fondamento  M  x$fioXÌif  tpo^e*.     Quis  autem  dicet  effufum  fuilse  fangumem 
prophetarum  a:què  citò ac erat  promifsus  Mefiìas,  aut  anteoccifum  AbelemiUPio-  \ 
pheta  habendus  ht  ?  An  hinccolligere  licet ,  non  fuifse  Me  Ulani  promifsum  ,  auc  ■ 
Sabbacum  inftitutum  ante  illud  tempus ,  quo  occifus  jacuit  Abcl  ì  Ejufdem  autem 
commatis  eft  argumentum^rfmw. 

Decima.  Hoc  etiam  confiderandum  proponimus ,  licet  tanquam  certum  non 
orgeamus,  quodhabet  D.  Zanchius,  qui  non  dubitat,  quin  fìlius  Dei,  huma- 
nam  faciem  indutus  ,  toro  hoc  fep  timo  die»  occupatus  fueric  in  fancìifsimis  cùm 

Adamo 


i  Cap.  Vili.  Sabbdtttm  non  primo  iaftitutumpoft  lapfum.     4%$ 

I    Adamo  colloquiis  :  q  jin  illi  &  Evae  fcfc  phnè  patefecerit ,  modum  &  ordinem,  quo 
i   afus  fuerae  in  creandis  rebus  omnibus ,  revelavit  :  ad  haec  opera  contemplaodi  >  in- 
|  quecisip forum  creatorem&  Deum  verum  cognofcendum  aclaudandum  hortatus 
xuenc  :    &utìuoexemplo,feptimoqucqu?die,  in  hoc  potifsimum  pictatis  cxerci. 
ciò  >  openbusalus  omnibus  poithabicis ,  fe!e  cccuparent,  docuerit  :  atque  ut  ira 
»  fuosetiamhberosmftituerent ,  monuerit  :  qua:  vita,  item  qua?  felicitas  eos  mane- 
ree  in  cacio ,  ubi  perpetua  &  vera  quies  eft  »  patefecerit  &c.     Et  hanc  dicit  effe  il. 
lius  feptirni  diei  benediftionem  &  fanftiricationem ,  in  qua  Filius  Dei,  una  cùm  Pa- 
tre  &  Spinru  S.  quievicab  omni opere  quod  fecerat.     Cujus  fententia:  hasduas  red- 
dic  rarionts.     Prior  ducitur  à  fancìiricarionc  Sabbati,  quam  inlege  praeferipiìe 
Deu^qujeeftut  homines  tutn  ,  valere  juilìsncgotiis  hujus  mundi,  vacent  comme- 
morandis  Dei  openbus  ac  benericiis ,  Deoque  cogwolccndo ,  laudando  &c  Alte- 
raratioeft,  quiaoportuic  Adamum ,  hanc  talis  diei  fanftifìcationem  intelligere; 
&  probabile  eft ,   filmai  Dei  liane  Adamo  &  Eva  explicaffe ,  tum  difertis  verbis, 
Itum  luo  exemplo. 

Deaique  , etiamfi  daremus  xAdamum  lapfum  fuiffe  die  fcxto ,  non  fequeretur  ta- 
;men non  inftitutum  fuiffe Sabbatum  antelapfum.  Quia dabunt  Adverfarii ,  deter- 
minai!;: Deum  fexdiebus  opera  omnia  creare,  &  fepeimo  quiefeere ,  live  effet  A- 
àamiu  Iapfus,  five  non  :  dabunt  etiara,  Deum  fic  laborando  &  quiefeendo  futu- 
rum  fuiffe  exemplum  Adamo*  live  cecidiffet  ,  five  non  :  Adeoque  obfrricìurn 
fueurum  fuiffe  ^Adamum  >  eei3mtì  non  cecidiffet  ,  ad  quiefeendum  uno  die  poli 
fex  operanos.  Siaurem  quaeratur.  Qjomodohoc  innotefeere  potuerit  Adamo, 
Deum  (patio  fexdierum  omnia  creafle/  B^fpondeo>  Quirevelaverat  Adamo  quae  gefta 
erarttanteipGus  creationem  ,  revelare  etiampoterat  futura. 

Hanc  noftram  fententiam  raultis  confirmat  docìiffi  Gatakerus  in  Chmo  Pag. 
192.  &c»  in  hac  verba.  j»  Horumautem feria fedulaquecontcmplatio  (qoanimi 
,,  meifenialiberiùsexpromam)  eòadigit,  ut  fententiae  illi ,  tanto  cum  confenfu 
j,  recept*,  ntqeamacqiefcere  ,  qàftatuitur  utique  hominem  eoipfoqo  eft  condi- 
„  tus  die,  à  conditore  luo  defedile  >  hortoque  (qodabhisdicitur  )  ejecìum  fuiffe. 
„  Aliòanimum  abducunt  diei  illius  gefta,  prout  à  Mofe  Spiritus  S.  amanuenfe 
,,  fcriptoconGguaraacdigtilaexhibentur.  Mieto  qaerere,  anprarter  hominem, 
?,  jiiimao:iauUaeodiefuit  producìa  :  detur ,  qod  virclauff".  cenfet,  pridie  fuiffe 
„  condita,  qia  pjuresad  hunc  reterunt  horun  creationem  >  momento  temporis 
„  creatasfpcciestotvariasqa?an(ètionextiterant.  Ad  ea  nac  adftringo,  horai- 
„  nemqas  fpedtanr.  Sednec  aiterà  ex  pane  idadmittendum  cenfuerim  qod  Epi- 
\,  pbanìus  Tom.  1.  Lib.  I.  Cap.  4.  nonnullos  fenfiffe  retert,  hombùs  creationem  die 
, ,  quinto  mchoatam  ,  [expo  e  onfummatam  fuiffe  :  caecerum  prout  Moles  narrat  > 
„  die fexxoomninoconditustft homo,  extra  hortum,  opinor  5  id  coneextus  fe- 
>,  nesfapit.  Extra  hortum  conditus ,  in  hortum  deducitur  :  aibor  utraque&  vi- 
,,  tas  &  notiti*  >  in  noni  medio  conti eaMtraque,  indicacur:  deabftinendo  abalce- 
„  riusfrucìalexdarur  :  ab  hac  data  ex  nono  denuo  in  planine»  (credo)  paten- 
,,  tem  aliqamabducitur  (  hottumcnim  qiscrcdcrit  aruraantium  rurbi  ranra  tam 
,,  conferii conculcacuna  1  )  Siltuntiir  fploci  (  Deoid  procurante  )  ammalia,  epe 
,,  terra  proutlcrat  umverfa  ,  generis  cu;u(que  unicum  ialtem  ;  atquc  ita  (puto) 
>,  convccuuat,  ut  ne  Te  invece  iu  aut  contrudant ,  auc  coucukent  :  in  Adarconlpe- 


4$>o     Sabbatmnon primo  inftitutum  poft làpfum.    Lib.  1 1  ] 

„  cìuitafitafiftuntur»  utdefingulisfpeciebusfeorfimdifpiceret  ;  &  ubidifpexe* 
,,  rat ,  prò fpecici cujufquc naturi,  indole >  dote aliquà infigniore  >  qà  à  reliqis 
„  diftinguebatur ,  exeaqa"  valebat  fagacitate>  [appéllationem  [aliqam  fpeciei  illi 
„  peculiarem  ,  ingenioqe  ejufdem  congruentcm  imponcret.  Nec  pollimi  afféqi 
„  (qae  meae  forfitan  fuerit  vel  mentis  obtufioris  hebetudo ,  vel  intelligentiae  reftri- 
„  cìioris  anguftia  )  qi  fieri  qiverit ,  qindieipars  magna  negotio  hoc  conficiendo 
„  fuerit  infumpra.  Viri  utique  militares  copiis  haud  numerofis  viritim  perluftran- 
»  dis  diutius  longè  diftinerentur. 

,,  A  negotio  hoc  exafto.  Adamfivefatigationealiqi  5  cum  in  opere  ilio  diu* 
„  tiusfuiifetimmoratus,  five  citra  hanc  etiam  procuratione  divina,  infomnum 
,>  tncidit  altiorem.  Dormienti  interim  coftaeximitur,  ex  qà  mulierconjunxei 
,,  futura  extrmtur.  Eam i fé conditam  ,  G^yvvpQo  five  pronubum  agens  ipfe, 
-,  ad  marirum  futurum  virum  Deus  adducic,  eidemqe  addicit.  Isin  eà  fui  par. 
,>  tem  agnofcens ,  in  confort ii intimi  atqe  individui  pa&ionem  ad  feaiTumic.  Ac 
„  qe  ha&enus  qidem  protrahitur ,  iftaqe  piane  ferie  pertexitur  narrano  Molaica  in- 
„  tra  diei  fexti  terminos  conclufa»  Ab  iftis  novo  qafi  fumpto  exordio ,  narrantur 
„  qae  ad  hominem,  nontam  conftitutumqam  deltituendum  mox  &  deftitutura 
,,  jam  etiam  pertineant*  Mulierem  enim  jam  viro  juncìam  ,  fed  àviro  fejuncìarr, 
,5  per  Serpentem  adortus  eft  Satanas»  Ita  atteftante  pagina  facrà>  cum  Sa^dià" 
,,&  Manae  >  aliifqe  tam  JudasiSjMagiftris,  qàm&Noftris>  potiuscenfuerimj 
»  qàm  cum  Efdraide,  qi  Serpentem  merum  folùmqe  vult  extitifle ,  qamvisper 
s,  ferpentem  is  locutus  fuerit  ;  ficut  per  afinum  Deus  ipfe,  an  Angelus  Dei  cujus 
j,  diàa  tamen  afino  tribuuntur  Petr,  Epìjì.  2.  e.  2.  v.  16.  -  ■■  *  Caeterum 
>,  abfente  Viro  cum  ferpentifefe  infinuafTet,muherem  adortum  Satanam  »  noftri  qos 
„  viderim  confentiunt  univerfi  ■■  .  ■  ■  Ecqis  autem  >  fcriptura  cum  hàc  in  parte 
9i fileat ,  animum  facile  induxerit  >  ut  credat  rieri potuifle ,  ut  a«t  mulier  à  viro  fucf, 
jsadqemadductum  in  tamarcìamà  intimam  cumeodemeonfuetudinem  ,  tanta 
„  cum  folemnitate  ,eam  adjunxerat  atque  adftruxerat  Deus  ipfe  ;  qamqe  tanto  cuoi 
,>  aflecìu  verbis  Ggnatiffimis  expreflb  f ufeeperat  atqe  am plexus  fuerat  vir,  ab  eodem 
3>  ftatim3eodem  non  die ,  fed  horà  ferc,fefe  fubducerefuftinuerit  ;  aut  ut  vir  qi  fibi  a 
jj  Deoficoblatam  &commendatam  tanta  cum  lubentià  admilerat,  qafi  conforti, 
ì  >  cum  eà  initi  fatias  ftatum  cepiflèt ,  à  latere  fuo  non  dico  divelli  (ecqis  enim  erat  id  qi 
3,  faceret  ?  )  fed  è  confpecìu  fuolongius  difeedere  5  atqe  exfpatiari  confeftim  paté* 
»  retur.  Certe  non  tam  exilis  languidufqe  affectus  inter  pares  lubentià  pari  recepì 
9,  jun&os  hodie  etiam  reperitur ,  nedum  ut  ilh  alterutri  effe  potuerit  :  praeCcrtid: 
jjCumnemoqifquamextaret,  qocum  poffent  à  fé  invicem  dillìti  familiariter  con 
»  verfarù  Sed  &  fermocinationem  etiam  prolixiorem  ferpenti  cum  muliere  inter 
3,  ceflìfle  probabile  eft  admodum  ,  &  àplerifqe  ftatuitur  ;  nec  nifi  poli  difeept* 
3»tiones  vanas  utrinqehabitasinducìam  mulierem,  ut  in  efu  pomi  penculum  face 
,>  ret.  Nec  vero  Viro  etiam ,  citra  rationes  aliqas  à  muiiere  probatas  i  eaque  de 
»  narrata  qa?  àferpente  acceperat>  ut  in  eundem  cum  muliere  3  qàm  etiam  frufli 
3>guftatofofpitem  adhuc  cerneret,  excefTum  concederei,  perfuafum  fuiffevenfij 
»mile|fit.  Adjiciantur  his  qarfecuta  iunt  >  perizomata  confetta,  latibula  eoo 
?>qihta,  evocatio  majefìica  ,  qaeftio  judiciariade  Viro  3  muliere  3  ferpente,  feor 
ijfimhabita,  cenfuraprocriminis  ratione  in  fingulos prolata  ;  araicìusnovitius  I 

„  pelli 


Cap.lX.     Salirti origàGen.  11.  ubi  nulla  prolepfis.  491 

„  peilibus  animalium  utriqe  inducìus,  ineoamiflu  tradLclioigncminiofa  jutriuf- 
,',  qc  deniq»  è  loco  ,  in  qo  haftcnus  cgtrant ,  exfulfo.  Faec  aunm  conia,  fi 
„  intra viici  fexti  limiccs  ccérceri  volucnrxus ,  in  i  aiuculam  tjufdtmext;irr2m  ,e- 
„  xiguamqe  admodum  cadem  confìipanda  fuerint ,  quii  partera  maxirr.am  in 
„  prioribus  illis  extqendis  cffluxiile  fit  neccfle.  Simul  interim  juncìa  cum  illisifta, 
„  adeo  me  vchemenrer  conftringun: ,  ut  non  pclfìm  non  paientuna  prircorum  defc» 
„  cìionem  in  tempusàboitu  pnmoJorgihsdjirtumprotoilere,  fìatuiqeinqo  fune 
£  à  Deoprimitùs condili acconftiiuri,  moram  faltem  qam  diecular  unius  fuerit> 
;»  diuturniorero  aferibere.]     Sicilie 


C  A  P.     IX. 

ySabtatum  ab  inicio  inftitutum  fuifle  ,  probatur  ex  gen.  li. 
verf.},    Ubi  nulla  prolepfis.- 

AD  primario*  noftros  jam  redimus  Adverfarios,  qui  volunt  Sabbatum  primo 
Ifrae'.itis,  poftegreiTum  tx  j£gypto,  datum  fuiflè  ',  coque  negant  ab  initio 
una  t  ut  (Te.     Nos  autem  è  conerà  ,  vaiiis  rauombus ,  Sabbatumà  primordio 
hnftitutum  fuiiTe  3  ,probacum  dabimus. 

!    Ratio  noftra  prima  ex  Gtn  2:  $.  defumetur.     Verba  hxcfunt  >  Et  henedixit 
I  Deus  diti  fiptimo  >  <$  fafifiificérjtt  ipfum ,  qnum  in  eo  qwcjijfet  ab  oi?,ni  opere  fuo 
rea&rat  Deus.     TJrautcmvis  hujus  argumenti  appareat,  hxc confideranda 
iproponimus. 

1.     Quando  Deus  omnia  cre:vit ,  creavit  etiam  aut  concrcavit  Tempus?  un* 

luam  mcn'uram  rcrurn  creatarum  :  ac  Tempus  hoc  indies  divifit  \  diefquc  fep* 

murales  &  aquilcsfccit  >  non  plures  non  pauciores  t  huncque  leptemdierum 

1  ,  mtrnfuriin  voluit  effe  Te.nporis  continui.     In  primìenim  rerum  crea- 

e,  mentiofitdicrum  >  &  feptem  dierum  >  nonplurium  nequepauciorum. 

|j  1.     Infingulishifce  feprem  die',  us ,  aliquid  us  peculiare  ac  proprium  à  Deo 

1  It-gimus.     Et  quod  creavit  aut  fecit  die  Primo  ,  non  fecic  die  Secundo  ; 

e  qao.i  tecir  die  Primo,  Secundo,  TettiO,  Quarto  ,  Quinto,  aut  Sexto  ,  non 

lic-Septimo:  nec  vice  ver»  à  ,  quod  fecit  die  Sc-pcimo  ,  id  fecerat  die  Primo 

mit Secundo  &c.    opera  diei  fa^a  fune  lìngula  in  die  Tuo ,  &  non  fune  in  aliuxn  diem 

.renda. 

3.     Qujmadmodum  fexdies  prioresnaturalcs  erait ,  complecìcntesicij.finguli 

iam  noctem  ac  tempus  iucidum  ;   bc  Sepun.us  fui  conftans  nocìe&  tempori 

ìurno,  eratdies  naturalis,  tjufdem  complecìionis  naturalis  &  longitudinis  cum 

rdiftorumfingulis  ,   diciturenim  ^/Vj,non  minusacpriores  :  à  prioribus  ordine 

ttinguitur ,  eo quòd  fit  feptimus  ,   h:  eli  feptima poitio  feptidui  vei  fubdomadis, 

uatcnus  pars  fuic  illius  totius  menfurce  integrai. 

Ooo  4.  Li- 


49*        SahbàtioùgoGen.  tu  ubi  nulla prolepfis.     Lib.  1 1 I. 

4.  Licet  hic  dies  feptimus  sequè  naturalis  fuerit  ac  prsecedentes  fex  :  refpecìu 
tamen  illius,  quod  in  co  à  Deo  facìum  lcgimus ,  diftinguiturabomnibusprarce- 
deotibus.  Uti  fex  dies  ì  fé  invicem  diftinguunrur  refpeftu  operum  in  eis  fa&o- 
rum  ;  Sic  explicacitis  diftinguitur  hic  dies  feptimus  ab  aliis  omnibus  j  eo  quódj 
cùm  in  aliis  omnibus  aliquidoperacusfit  Deus ,  in  hoc  ab  opere  tali  omniq.iievent: 
diciturenim  Deus  quieviffe  die  feptimo  ab  opere  quod  fecerac  diebus  precedenti. 
bus.  Ec  uti  hxc  quies  diftinguitur  ab  operatone,  fichujus  quiecis  refpecìu  di- 
ftinguieur  hic  dies  à  reliqms. 

5.  JDeus  Menfuram  nane  toralem  feptidui  fecic  ;  earn  in  feptem  arquales  partw 
divide  •,  in  fex  prioribus  diebus  omnia  opera  fui,  qua3  creare  ftatuerac ,  perfecit;, 
in  feptimo  quievic ,  ut  homini  exemplum  praeberec ,  ac  iegem  daree ,  poft  fex  dies 
operarios,  fepeimumquiecccranfigendi.  Nulla  neceilìtate  conftri&us ,  ex  libe- , 
ro  fuo  beneplacito  cyclum  talem  inftituic  ;  fex  diebus  omnia ,  qux  momento  uni- 
co creare  potuiffèc ,  operatus  ed  :  Ec  cùm  potuerit  cyclum  majorem  conftituere  > 
kebdomadem  fecic  ;  ac  diem  feptimum  feu  feptimam  ejus  cycli  partem  longè  alirer] 
tranfegeratquàmreliquas.  Hxc ergo  omnia  faftafunt  ?  ut  hominem  inftruerec.  Ec 
hoc  aperte  ipfedocec in  Decalogi  quarco  prajeepto?  ubihsec  prò  exemplo  nomini 
proponuntur. 

6.  Die  feptimo  non  eft  quidquam  operatus  Deus  ;  nibil  eo  die  creavìt ,  licet 
eo  die  perfeciiTe  dicatur  opus  fuum  quod  fecerat ,  uti  fupra  explicavimus.     Fruftra 
fé  hic  torquenc  Judasì ,  inlocohocceexplicando,  itaut  nullo  fic  prsejujicio  exa« 
fta;  Sabbati  obfervatìoni  Riabbi  Jfaac  Caro  &  R.  Salomo,  &  alii  (  referente  Me*. 
cero)  dicune,  Deum  ,  inipfonunc,  id eft,  in inftanei  aue  puncìo finis  dici fexii»; 
opus  creacionis  abfolvifle  :  velutrefert  Fagius  in  ipfo  puncìo  quo  Sabbaeum  intra- 
vic  :  folienim  Deo mornentacemporis  nota effe dicunc,  fecus  vero  homini  ?  cui 
ob  id  de  profano  ad  facrum  addere  necefle  eft.     Verùm  non  decec  Deum  temporura 
momenti*  iubjicere.     Nodumnonfolvunt,  qui,  referente  Aben  E%ra    (  uc  ha- 
bec  clar.  Rjyetus  in  Ioc.  )  dicunt,  diem  feptimum  fuifleà  Deo  creatum  ,   &po- 
Rea  Deum  quievifle  ab  operibus  fuis  ,  quod  ipfe  frigidum  &  infulfum  judicac.  Etfi 
enim  dies  etiam  creati  fine  -9  non  tamen  proprie  creatio  diebus  tribuitur ,  fed  ope- 
ribus in  illis  diebus  fa&is  :  nam  cùm  primo  die  lucem  creaiTec  Deus,  jam  primui! 
dies  fair,  inde  dies  fecandus ,  &  ita  fucceiììvè  er  eàdem  causa  naturali  primàri] 
creata,,  recurfus  fuit  dierum  &  nocìiam.     Natura?  ergòcurfu  ;am  pofitum  crac ; 
ac  dies  diem  fequeretur ,  nec  erac  necefle  uc  Deus  per  fé  &  immediatèdiem  creàret 
Refpondec  igitur  Aben  £%ra  ,   abfolutionem  operis  non  efle  opus.     Idem  eq 
effe  quod  dixit  'Mofefy  Deum  compleviffè  die  feptimo  omnia  opera  fua  ,  ac  (i( 
ceree ,  defiic  opus  facere  die  feptimo.  I  taque  ubi  dies  feptimus  adveniflèt ,  verm 
fuiflfe  dicere ,  Eum  compIelTc  opus  fuum.     Sed  plana  eft  Illa  refponfio ,  qusequ- 
omnemtollicdimculeatem.     Quodnempe  *?3>^,reddi  debeat  perplufquam  pei 
feftum  Se  perfeccrat.     Ita  vertunt,  Jutìius&  Tremellius  ,  Mcrcerus ,  Dru/ius*  A 
marna  &  Marìnus  Merftnius ,   tefte  BJveto  ubi  fupra  ,  animadvertentest'pra:r/eri 
tum  ,  cum  apud  Hebraeos  unicum  tantum  fic  ,  prò  cunftis  ejus  fpeciebus  ufurpai 
pofle,  &  prò  ratìone  loci  &  fensus  debere reddi,  modo  per  imperfecìum,  mod 
perplufquamperfecìum,     Falliturergò  Ritrcmymus  ,  quando  in  quaft»  Hòrm 
fcdoqukur.     Ar8<ibimttsigiturJnd*osi  qui  dt  quo-  Sabbathi  gloriantur ,  quòdja, 


i  Cap»  I X.     Saltati oxigo  Gen.  1 1 .  ubi  nulla  prolepfi*.        49 * 

\  fune  in  principio  S.ibbatum  dijjolutum  fit  »  cum  Deus  in  eo  fua  opera  compUverh  *  et. 
i  yue  propterea  bmedixerit ,  quod  in  eo  omnia  ccmplezit.  FalJuncur  etiam  Qntarinus 
[  in  Gw*f/".  Gregor.  Magnus  Lib.$2.  Moral.  Cip.  io.  &  alii ,  qui  volunt  Evant 
I  facìam  fuìfle  die  feptimo.  Itaque  omnia  erant  ira  perfetta  die  Sexto  >  ut  nihil  re- 
;  Harec  faciendum  die  feptimo. 

7.  Die  feprimo  quievifsedicitur  Deus ,  non  quòd  exa&o  opere  fex  dierum  otia- 
j  tusfuerit:  namacìuspuruseft,  &nunquam  poteit  non  agere.  Operaturufqueìd 
i  huc  70^.5.17.  Increaturisergò  conkrvandis ,  in  caufis  omnibus  fccundismo- 
fc  yendis ,  accum  illisconcurrendis  ,  noncefsat  operali,  j4&,  17  28.  Efa.  26.  12. 
)  i.Cor.  11.6.  Sedquies  haec  eli  cefsatio,  rationjoperum  pi  ima:  ciearioms&  rerum 
t  conftitucionis.  Cefsavitergò  àpluribuscreandis  ;  necuiiam  novam  fpeciem  polìea 
j'Creavic,  quaead  mundi  perfecìionem  fpedartt ,  licec  novaindiesoriamurmdivi- 
l  dua  ,  &  varia  fubinde  Deus  edat  opera  futi  ioquicur  Strangius  )  parcicularia ,  nova 
|-&  admiranda,  tumfecundum,  tum  fupra  naruram  ;  item  quaepertinentadftatinn 

(tiirn  graciae  ,  tum  gioii*  Elecìorum  E**.  43.  19.  &  45.  17.  ler.  Hit.  Sed  haec 
mon  fpe&ant  ad  ftarum  naturae.  Ncque  lue  r adone  evertitur  recepta  ac  verior  ìlla 
l'fintentia  de  creatione  animarum  »  quz  corponbus  indies  infunduntur  :  quia  ibi  nulU 
|»«ftcieacionovarum  fpecierum  »  fed  human*  fpeciei  jam  oiim  creatae  confervatio  & 
ipropjgatiojfecundum  legem  natuiae  à  Deo  tìxam;uc  materiam  ab  agente  naturali  di£- 
jpolitam  anima  rationalisinformaret.Sicuc  ergo  Deus  in  creatione  operando  non  labo- 
;  rjvit ,  nec  ante creacionem  ccflTando  torpuit  \  ita  nec  polì  creationem  quiefeendo  re- 
Maxatus  eli  :  nec  cum  creavit  defeflus ,  neccumceflivitrefecìuseft.     \ti%AugusJ. 

I Conerà  adv.leg.  Or  propl).  lib.  5.  cap.  2.  Se  de  Gai.  ad  Ut.  lib.^.  cap.  14.  Nam  non 
iaffatur  ncque  defatigatur  Ifai.  40.28.  Qoies  ergo  ha»c  Dei  non  denotai  proprie 
refrigerium  polì  laborcm  ;  fed  fìnem  terminumque  actionis.  Diciturtamenre- 
yuievific  Exod.  20.  11.&  refoci  flatus  effe  feu  refpirafle  Exod.  $1.17,  (Ubi  Chal- 
iia?a  paraphrafis  dicit,  Deum  dclccìatum  effe  die  feptimo  ,  in  opere  fuo  quod  fecerat  1 
»  5r  quievi(ìeabeo;)Sedhaec  ^r'^V*»wwV**  emenda  funt  >  namfenptura  loqui- 
rur hominum  more  ,  qui,  ubiahquod  magnum  opus  fecerunt,  amant requiem  ; 
Et  ha:c  Deo  mbuuntur  m  ufum  noftrum ,  ut  inde  difeamus  Deum  imitati  polì  op  us 
ex  drerum  ,  feptimo  remiilìonem  laboris  nobis  ipfis  ar alijs  concedere. 
I  fl.  Dies  ergo  feptimus  erat  dies  quietis, feu  Dei  Sabbatum.  Eoenim  die  ab  opere 
jfuoquievit ,  &  in  opere  fuo  delecìatuseft. 

1  9  Quia  hoc  die  cefiàvit  abomni  opere  fuo  quod  crearerat ,  ideoeibenedixit. 
I  3enedicìio  Dei  tbraeis  dicirur  nD"D  HàDlfi  accejjio  boni  :  Nam  Dei  benedicere 
ftbenefacere&  bonumlargiri;  Deus  enim  cum  bene  dicit  facit  quoddicir,ut  feitè 
Atqufìtnus.  ftenedixir  ergo  Deus  non  creaturis  u!  lis ,  die  feptimo ,  uti  die  quinto 
^.dielexro.  Scdiplidiei,  non  autem  illi  diei  benedixit  prsecxtens  ,  naturali  ali- 
eni accezione  ,  clarioreput3  luce,  uttenebrarum  omnium  vacuus  effet ,  ut  fom- 
liant  quidam  Judaei ,  ncque  fuavioreaeris  temperie  aut  falubritate  ,  autaliaquàvis 
maturali  perffcìione  ;  qua  fieret  ut  in  ilio  die  corpus  magis  vigeat  ,  6V  anima 
ilusfapiat»  linde  folentjudóei  (  tefìe  Rjveto  ubi  fupra  )  liberis  proci  eandis  Sabbato 
B*g»j  quam  alijsdiebus  ,operam  dare,  quia  vim  generando  propter  Sabbarum  , 
trtìcaciorem  autumanc.  Rationcm  etiam  naturalem  reddunt  ,  quòd  illius  diei  pia- 
KtafitSatmouS)  a  primi  tìieihou,  quem  dicunt  eamhabcre  facilitateti)»  ut  iti 

Ooo  z  corpo* 


494-         SahbatioùgoGtn.  il.  ubi  nulla  prolepfis.       Lib.  III. 

cor poribus  robur  natura*  fupra  ca»teros  diejrenovet ,  &portioni  ejustribuun:  vini 
cogicandi ,  incelligcndi  &  fciendi  mylieria  cultus  divini.  Qax  omnia  piane  fomnia 
fune,  Sed  privilegio  alìquo  peculiari  quo  prascxcerisinfigniberat.  Diesaliquis,  in 
ie.con'ìderacus,  uri  Tempus  ahquod  abiìraótivè  confi  deratum  ,  capax  non  eft  boni 
ajc  malt.eòq  is  neq,  ben.di&ionis  ;  fed  relativè,ad  ea  quaeeo  die*facìafunt  auc  fiunt, 
proximè  j  &  remotius  ad  hominem  cujus  gratia  fa&a  funt  qua?  to  die  fiunt.  Diei 
benedixit  (utdocìifl:  Gatakerus  in  ^Advcrfmifc  Cap.y.  Pag.  58.)  non  quoddiei 
ipfibonialiquid  inde  accrefceret/edquòi  nomini, cujus  cauiainftitutum  Sabbatum 

dicitur  Mar.  e.  2.  v»27»  Benedixit,  hacratione  conftuuendo,  utinhomU 

nis  beneficium  cu  nprimis  concederet  ejufdem  obfervatio.  I  ice  e  alijsdiebusalU 
quid  f'eceit  Deus,  quo  refpe&u  &  illis  benedicere  dici  potile  ;  huic  tamen  diei 
eminenter  ben  dixerac  :  &  ^r  «£«£»»  efthic  dies  benedi&us,  ,>  [Quii  (ut  !$/. 
,,  vetus)e:fi  nihil  novum  in  ipio  Deus  creaverit ,  tamen  tunc  mundus  tuie  perfecìus 
„  £  completus,  cui  in  alijsdiebus  aliquid  deerat;  ita  ut  aliorura  dierumbene- 
„  dictiones  tar.quam  coacervata?  &colleétse  huicdieitribuantur  ,  quo  ìllucefcencè 
,>  eotahsec  machina  mundi  apparuic  omnibus  numeris-abfoluta,  &  omnibus  bonis 
„  referti.  Hncelt,  quo  J  alio  feufu  dieifeptimo  benedixit  De-uS ,  qaatenus  vo- 
,,  luit  ut  in  eo  cclebraretur  maxime  operum  fuorum  praeitantia  &  digmtas ,  foieu« 
3;  uiterqueillumconfecravit,  ut  in  ilio  (ibi  ftudta.&  occupationes  hominum  aiTere- 
0  ret ,  &  nos  in  operum  admiratione  contineret»  Etfi  enim  vita  hominis  jugis  Se 
sperpetua  operum  divinorum  meditatio  effe  debeat ,  qua  fc  quotidie  exerceat» 
o  acque  Dei  maguiiìcentiam ,  bonitatem  &  fapientiamìn  hocampliflimoTheatro 
?,  elucentem  jugicer  contempletur  ;  quia  tamen  nonitafedulò  idfingulis  diebus- 
,j  Seri  poteft ,  ob  illas  occupationes  hujus  vita? ,  quibus  homo  diftrahitur  ;  ad  fup* 
„  plendumquodaiTiduaemeditatioai  deerat ,  feptimum  quemque  diem  fpecialiter 
,;  delegit,  ut  in  eo  homines  liberius  ad  creatorem  mundi  mentes  fuas  applicarent. 
r>  Ideo  igìtur  benedica  dies  illa  meritò  dicicur ,  quas  inftituta  eft  ,ut  homines  mundi  '• 
s>  impedirti entis  eripiic  ,  eofque  totos  Deo  addicat.  Ad  quam  rem  additus  eft 
oì  non  levis  ftimulus,  abipfo  Deiexemplo  ,  utprasceptum  amabiliusredderetur, 
sj  ^ullaetcnim  ratione  blandius  ad  obfequium  Deus  nos allicit ,  veì'fc'rficacius  invi-i 
,3  tat  »  quàrn  dum  ipfepraeitfc  nos  adimitationem  fulhortatur,]  Benedicìuseft 
ergo  hiedics hominis  caufa,  ut  efiet  fcil.dies  folennis  Deìcukù$>feu  Tempus  pra> 
cipuum  folenne,&  neceuTarium,&  in  quo  bona  homini  obfequenti  plurima  conferret. 
Bmedixk  dieifeptimo  ,  hit  propria  retineri  poteft  fignificacio ,  qua  h.nedicere  prò  ! 
bonum largirli  benèalicui  facere,  (ìgnificat.  Quaeres  igitui-quambenediftio- 
nem  :  i.  -e.  gratiam  &  favorem  contulerit  diei  feptimoDeus?  Refpondet  Z^anch. 
de  oper&ei.  part.  3 .  Hb.  l .  cap  1 . Tbef.  30 .  Mane  fingnlarem ,  quod  eum  fantìificavin 
hoc  eft  ,  quod  cttm  alij  dies  fu, ifient  deftin<uicreandis  mundi  operibus ,  qua  ad  vitam  ban 
fr<efentem  peninent  ,  hunc  ab  illis  fegregavit,  &  rei,  illis  operibus  longè  praftAtitiori  ,.co#'->  ■ 
fccravit  ($  dedicavi t.  Quinàm  rei  ?  Divin*  ftmfitern<eqw  quieti}  quieti  inquamt?  fu<e  Qt 
nofìr<e:fnce  quidan,quia  eo  die  voluit  quiefeert  ,nonftrnplicitir,fed  ab.wnni  opere  quod  fece, 
rat  —~  noflra  vero ,  quia  nos  voluit  quoque  quitfeere  ab  operibus  nojlris,  -qua  ad  mun\ 
dum vitamque hanc  pertinenti  non  autem  fimpliciter  ab  omnibus  operibus  ,  qualiaiìÌA 
funi  qua  Ad  alter am  pertinent  vitam ,  ad  glori am  Dei  >  adfidemj  fpem  (?charitatemt 
qua  non  ànobisfed  *  Dei  in  nobis grati J proficifeuntur. 

io.  Harc 


Cap.IX.     SahbaiìoùopGin  n.  ubi  nulla prolapfis.         495 

io.  Harcdariora  fiunteseo  j  quodhuncdicmetiam  fancìificànt  ;  Eibenedixt" 

[  uteffet  dedicatus  culcui  Dei  >  &dics  opracus  fèrvis ,  ut  Oleafìer  &  Boryrerim.     Ec 

|  eum  fauci itfeavit  >  feu  à  profano  ufu  fegregavit>  &  divino  cultui  dedicavit  >  uc 

'JAunflerus ,  F agt'us  t  OUafler  :  coque  folennem  »  fan&um ,  ac  venerabiletn  haberi 

j*o4uit,    H^cergò  politemi  vox  communiterdicitur  esegetica  prioris,  ita  tit  bene- 

<dicìio  dieifeptimo  indica  }  in  fanctitìcatione  confitta:  ;atque  ita  hoc  modorefolvi 

po.Te  texcum  pucat  Rjvetus  ,  hmedixh  &  f aneti ficavit.  ld  eit ,  falsificando  benedixit, 

Santificare  aucem  vanjs  modis  lumitur3  vel  prò  agnofeere  (?  dcclarare  ali  quid  fanctum 

tj Ji  >  ucinos  Deum  «Se  Dsiaomenfanctificamus.  Atfìcnon  fumirur  hsecvox,hoc 

3p  loco..;  q Jia  hic  nos  non  faoétifìcanms  Deum  fed  Deus  ai-quid  creatum  fancYifìcare 

licitar.     VclproJ./AiSw.wtj^Jirt'j  fai  ex  impuro acpolluco Tantum  aepurum  red- 

4Ìe:e.     5ed ncque ica  hic  capitur ,  quii  dies  non  eft  capax  hujus  interna:  ac inhaeren- 

tis  fai&itatis;  nullara  ergo  nova m  au e  fpecialem  fancìimoniamhuicdieiimprelTit, 

Xàptoconftcrare,  feu  ad  faocìum  ufum  dcftinare,  uri  faepius  in  V.  T.fumitur: 

-hocen.m  modo  fancìitìcavit  Levitai  >  Sacerdote*  Tabernacu'.um  ejufque  vafa  ,  Tw- 

plum  &  ejufmodi ,  quas  ad  facrum  ufum  feparavit.     Hoc  fenfu  hic  fumitur  veibum 

CanElificandi  i  nam  dierahunc  in  ufum  fandum  fegregavit,  feparavit ,  &facràordi- 

oa:ion^ab  alijs  fcgregatum  fibi&  fuo  culmi  appropriavi^  idque  in  hominum  gra- 

liam:  non  propter  fé  D^us  eum  fau&irìcavit,fed  propter  homincs  :  propter  caini 

hominem  faétumeflSabbacum  Mani.  27.  Et  racione  hujus  fpecialisfanàiticatic- 

nisj  fanEiurn  Dco  dicirur  E  fa.  58    13.  Sa?ictificuvit  1.  e.  ('u:qu:tjuniw:.ti  loco)  ftngu- 

larem  tpfi  prxalijs  diebus  fanctimoniam  indidit  facto  ,  infàtutione ,  £r  vir tute  futi  ac 

.  proinde  eum  haberi  (anctum  &  infanetùfolum  nbm  confumi  voluit. 

11.  D:us ,  quiefeeudo  die  feptimo  ei  benedicendo  ,  ac  eum  fanctificando  ,  ho- 
ir.in.s.pecul:an  modo  docuit  quid  abeis  fieri  velit.  Hocenim  proponitur  Kxo.ì. 
2  .  ti  tanquam  rati 9 ac  funiamencum obfervationis  Sabbati: Santificate (inqu:t ) 
Sabbacum  quiefeendo  ab  operibus  veftris  ;  fui  poft  fez  dies  operarios  quiefctte  Icp- 
tirao,  &  quiete  facrd  illum  fancìificatc ,  quia  Deus  fex  diebus  operatuseft ,  &. 
requL'virdiwfeptimo.  Quits  ergo  poftulat ut  homo  quiefeat  i  fuis  operibus ,  cogl- 
imi ac  fermonibus ,  .&  in  Deo  rcquiefcar,  ac  in  eo  deledeiur,  fancìè  illum  diem 

[traifigepdo.     B^neditìio  Dei  dicit,  hominis  eiTeofficium  3  Deo>  infcofui 
Ibenehtiorumjbencdicere,  Eumque  celebrare ,  &  benedicìionem  divinam  exfpectau . 
ì  DeiqueH«3.7/c\;/.;odocet    hominis  ette  ,  hunc  diem  fan&um  Domino  nominare  , 
Uro  delicijs  habet e.  eumque  honorare,  non  exercenJo  vias  fuas  ,  nec  predando  id  quo 
!  Jdccìatur,  aut  loquendo  verbum.  Efai.  58.  tyS^d  o'jUS andò  fan  Jehozajibid.v.  14. 

12.  Non  omnes  dies  hebdomadis  hoc  modo  fan&iticavit  ;  fed  unum  taiuùm  in 
:yclo  rcptiman^r  ;  nam  hxc  beneJicìio  5c  fantìificatio  non  erat  communis  omnibus  , 
èdu;iipeculuns.     Unum  ergo  tantum  datar  Sabbitum  mcyclo  hebdomau. 

luo  ;  multo  minus  dicendum  eit , omnes  dus  rq  tales  eiìe  ,  aut  omnes  dus  prò  bao- 
>acis  habenios  eiTe. 

li.  Hxc omnia  propofita  erant  nonalicui  Gemi  aut  Pcf»«lo  peculiari ,  fed  ho- 
nini  in  genere  ,  auc  /idamotmquà  n  omnium  capiti  :  (icut  opera  lex  di^rum  ?  Se 
)ci  optiatiolexdicb'.is  >  ad  omnes  «qualità  Ipe^abaw  ;  i;a  quies  Dei  dieilptimo 
lomaesàeqmliterattinet  ;  itautficut  omnes  tciitmtur  opeia  Dei  contempla.  i> 
'  iJJilccrc  quii  ìfta  ratio  ic  docecui  ^  Tic  teneri  tot  omnes  ,  coir.emplauonj  ac 

Ooo  3  tttil 


/9Ó         Saltati  ozigo  Gen.  II.  ubi  nulla prolepfis.    Lib.  1 1 1# 

erià  conGderatione  Dei  quietis ,  die  feptimo  >  poft  fex  operanos  ,  officij  moneri . 
Et  Deum  imitando  >jfeptimam  temporis  portionem>  feu  unum  è  numero  iepccl 
nario  diem  Deo  &  exercitijs  divinis  confecrare. 

14.  Diesillequem  Deus  hic  confecravit ,  ac  ab  alijs  fegregavit  >  utfibifuoque 
cultuidediceturab  hominibus ,  eratipfifìlmusdies  feptimus  ,qui  exceperat  dies fex 
mundi  primos  :  fimplicienìm  ac  continua  narratione  indicac  Mofes,  quid  factum 
firguhs  primis  fepcem  diebus ,  &  quomodo  ac  qujenam  Deus  opera tus  fi t  fex  pFÌ* 
rais  diebus  -y  ac  deinquid  egerit  die  feptimo.»  immediate  fequente  ;  leu  potius  quid 
non  egerie ,  auc  quomodo  eo  die  ìntegro  quieverit  ab  operibus  fuis  omnibus»  Quì$ 
enim  ,  quihiftoiia?feriem  confiderat,acperpendit  quomodo  in  eà  ordine  narrentur 
opera  fex  diei  um  &,irn  mediate  fubjungatur  narratio  de  die  feptimo  >  non  facil  è  cre- 
det ,  feptimo  ilio  die  gefta  effe  ea  >  qua?  hic  ei  attribuuntur ,  non  minus  quàm  qua 
1  eliquis  diebus  aferibuntur  in  eifdem  peracìae(Te>  certumeft.  Etcumquatuorde 
feptimo  ilio  die  contiuuòdicamur,puta,  quòd  Deus  eo  die  perfeciffh  opus  fuuraj 
2.  Quod  ceifaverìt  ab  opere.  3 .  Quod  benedixerit  ei»  4.  Quod  fanftìfìcaverit  Eum  : 
&  certum  fit  duo  prióra  ad  eundem  diem  referri  3  quis  non  credet  eidem  diei  appli 
candaefie  duo  etiam  pofteriora  >  cum  non  modòconjun&io(})hoc  indicet  :  feì 
&  omnes  textùs  circumftantiae  indicant  *  Eum  eundem  diem  feptimum  fan&ificaiTe 
cui  benedexit  >  &  eidem  benediXuTe  in  quo  quieyit  :  quod  &  ratio  annexa  abund 
conrirmat.     Benedtxih  inquit ,  diei  feptimo  quia  in  eoquievìt,  &c. 

1  £ .  Hoc  confìrmant  ver ba  quarti  piaecepti,ubi  Deus  ìpfe eodem  modo  hxc cade 
conjungic  Exod.  20. 1 1.  eòque  Mofts  narratìonem  explanat  &  corroborar  :  n:m 
de  omnibus  iftis  in  praeterito  loquirur  perfecit  ,  ftievit ,  benedixip >  fanQificavit^ 
quemadmodum  &  Mofes.  .v 

Hifce  perpenfis, facile  percipiet  lettor  quomodo  hic  IocusprobetSabbatum  heb« 
domadaìe  à  primcrdijs  mundi  inftitutum  fuifles  &  quam  vana  fintquse,  advim 
hujusiocienervandam ,  tdducuntadveriari;. 

Sic  enim  arguerepoflumus.  1.  Siinftituit Deus à mundi incunabulis,uttempus 
omne  menfuretur  cyclo  hebdomadali  continuò  recurrente  ;  &  voJuit  ut  unus  in  ìfìo 
cyclo  dies  l'aneto  otio  tranlìgatur,  tum  a  mundi  incunabulisSabbatuminfUtuic> 
At  verum  prius.  Ergo  &c.  Major  non  eget  probatione  ,  cum  contineat  ipfarn 
Sàbbati  hebdomadalis  deferiptionem.  Et  a  definitone  ad  defìnitura  fequitur: 
Minor  exjim  dcìisliquet. 

2.  Si ,  confìituto  cyclo  hebdomadali1,  fex  diebus  operatus ,  Deus  feptimo  quie- 
verit, non  fui  fednoftri  causa  immediate  ac  proximè,  ut  nempenobisexemplum 
obftringens  exhiberet ,  tum  à  mundi  primordijs  arceifenda  elt  Sabbati  inftirutio, 
At  verum  prius.  Ergo»  &c*  Major  plana  cft,  nam  Dei  exemplum  nobis  propo- 
iìtum  ,  ac  nos  ad  imitationem  obligans  ,  habet  vim  mandati.  Minor  ex  di&» 
liquet* 

J.  Si  Deus  ab  omni  opere  fuo  quievit  feptimo  mundi  die,  qui>non  minus  natii- 
ralis  erat ,  ac  quivi s  ex  fex  prascedentibus  ,conftans  riempe  fuis  viginci  quatuor  horis. 
Et  hunc  prò  Sabbato  fanftificari  ab  homimbus  voluit.  Inftituit  unum  diem  ifl 
cyclo  feptimans  prò  Sabbato  5  Se  non  omnes  omnino  dies.fequentes  :  At  verum 
prius.  Ergo  &c.  Major  ex  diftis  liquet,  &  Minor  firma  eft. 
4.     Quando  Deus  benedixit  diei  unico?  in  cycio  feptknan*>  tum  Sabbatum 

inftiruic, 


Cap  IX.     SaiÌ4tioYÌ«oGcH.  1 1.  ubi  nulla  prolcpfis.         497 

inftituit.  At  à  mundi  primordiis  beoedixit  uni  in  cyclo  feptenario  dici.  Ergo  &c. 
Minor  ex  dictis  darà.  Major  fic  contìrmatur,  Quiabenedictio  diei  unius  jn  cy- 
clo hebdomadis  eftiinftitutio  Sabbati  ;  lum  in  hunc  finem  benedi&us  eli  dies  , 
ut  Deicultusineocekbrctur. 

5.  Quando  Deus  diem  unum  in  cyclo  feptimariseconfccravir  ?  acabaliisorr.ni- 
buslcpaiavic ,  fmitumque  voluitèffè,  tum  Sabbatum  bebdomadale  inftituit.  Ac 
à  mundi  primordiis  hòc  factum.  Ergo  tee.  Major  negari  nequit3  quum  dies  iile 
itafeparatusacDeoconiecratus  >  mi  ahud  Tic  quàm  Sabbatum.  Mmortm  fupra 
planam  fecimus. 

6.  Quando  Deus  quicvMt  ab  omnibus  opsribus  fuis  qua?  creaverat,  rum  Sabba- 
rum  infticuic.  At  Deusquievit  ab  omnibus  operibu'fuis  {tatim  à  creinone,  iptj 
fcih  mundi  die  |feptimo.  Ergo.  Minor  per  fé  conftar.  Major  hinc  confirma- 
tur  5  quòJ  Quando  diem  unum  in  cyclo  leptimansefancìi  quiete  obfervandum  infti- 
tuic ,  eumquc  in  huuc  tinem  fancìifìcavit ,  conlecravit  ac  fpecialùer  fegregavit  > 
tum  Sabbatum  inftituit.  At  hoc  fecit  quando  quievit  abomnibusopenbus  fuis. 
Ergo  8cc.  M.ij*r  negari  non  poteit  :  &  Minor  exantedi&is  liquet. 

Licet  teftimonium  hocceliquidumac  planumfìt ,  utnihilfupra,  cum  tam  aper- 
te dicatur,  acdici  pollìt,  diem  illum  ,  in  quo  quievit  Deus  ab  openbus  fuis,  à 
Deoetiam  fancìirìcatum  fuifle  &  benedicìum  ,  (  uti  Num.  y\  i .  ^p^    DTìl^Qì 
DfilX  wixit  ijla  Cr  fanftificaiit  ijìa ,  ideft  ,  ungendo  fandìiììcavit,  &facrouui 
feparavit  :)  diesautem  illeapertèdiciturfemelatqueiterum  feptimus  fuifle  ;  mul- 
tatameli comminifcuntur  ad  vim  hujus  lociclid:ndam  ,  omnemque  movent  lapr- 
dera  ,  ntoftendant  hocteftimonium  non  evincere  Sabbatura  à  primordio  re.um  in- 
|  ftitutumfuuTe  \  quia  hic ,  uti  fatis  percipiunt,  tanquam  prò  aris  &  focisconten- 
I  dendum  eft  ;  evieto  enim  Sabbato  ab  initio  inftitutum  fuil?e,  acìument  deeorum 
,  qui  nolunt  id  morale  effe  ,  fedtantem  ccnrr.ohi^U. 
oNos  ergo  candide  agemus ,  &  quid  ab  illis  hic  ìeponi  foleat  vidcbimus. 
Commumtcr  ad  Adverfariis  dicitur  >  qu*  hic  habentur  >  de  benedizione  Se  ùi\- 
:one  Sabbati  5  per  prolepQm  feu  anticipationem  elle  fumenda  j  eòque  refpi. 
!  r\ctum  illud  Exod.  16:4, j,  22>2$,2j,  26.     Et  hunc habere  fenlum.     Et 
mknedixit  Dcu$  dici ftf urne  ,  ryfantìificavit  cum  ,  nempe  >  tum  quando  hoc  Lcit  iu 
■  dationemannx  ,  propteream  rationem  >  quiaeacelTavit  eo  die. 

Verum  tft  ,  dari  nonanlloi  Judaros ,  q  li  purant  harc  à  Mofe  dici  ad  medum  prò  - 
l'iepfeos,  ut  Salomon  Jay  dì  &  ahi.     Sunt  tamen  alii,  cui  hoc  conmentun 

ciunc,  ut  fupra  C^.  v  1 .  hujus  libri  vidimus.  Inter  Pontirìcios ,    *Al 
{tur  primus  fui  (Te,  qui  hoc  dinerit ,  quem  fequuntur  Penrius  in  loc.     Ejhus  in  loc- 
i-&  Gregor.de  Valentia  Com,  Thcol.  Tw».  1.  D//p-5.  Qujl.q.  ?un£lèl.  Licer  a- 
'  lium  fenfum ,  dequopoftea,  commodiorem  judteer.     Verumhocaliis  promepro 
commento  habetur.     Nempe  >  ab  Ambrofio  Catturino  in  loc.  Qui  non  mOvir 
cune  fancìirìcatum  fuifle  diem  illum  inufumcultùs  divini ,  fed  ttimm  habittwì 

in  ortmi  state  ,  apudomnergentes,  mm,     Gilh.  Gcmbrad. 

i'i  Chron.  ad  an.  1.    dicit,  Sabbati  fanc'tihcation.  I  rn  fuitle  loto 

natura  tempore.     Et  hoc  Hebrceos  &  L\ranum  tràdtic.  J.xc.  ±  ti.  ad 

an.  1,  idem  aflferir.     Et  Tcrtullitmm  ,  quividcturalitcr  feneire,  esplicatele  Sab* 
k>ato,  prout  àjudxis  rigide  &  ccremoniuhcer  oblcrvatur.    Com.  <ì  La?,  in  loc. 

Sane.- 


493  Sditati origo  qcn.  !  i.  ubi  nulla prolepfis.     Lib. 1 1 \% 

Sancii ficavit  (  inquìt  )  id  efi  >  atìufeftum  inlìituit*  colique  volta t  ab  Adamo ,  ejufqùepo- 
fieris ,  /acro  of/'o  e^r  c«/r«  De/,  te  porrò  àddit ,  Sabbatum  juiffe  fefium  infiitutum  & 
fancitum  primi  tus ,  non  àMofe  Exod.  2o:  j.  Sed  Unge  anterws ,  puta  ab  origine 
mundi,     Em.  Sa.  in  loc.  idem  dicic.     Et  libera  in  Heb.  4.  num.  8. 

Reformati  fere  omnes  >  idemquodnos  aiTerimusdicunualiquotcitabimus  ?pe>  . 
rè  infiniti  efletoperis  omnes  citare»     Lutherus  in  loc.    Sequitur  (inquit)  ex  hoc 
l>co  •>  Si  Adam  in  innocentiàfietiffet ,  tamen  habuìjfet  feptimum  diem  facrum  j  hoc  e  fi , 
co  die  docuifjetpofleros  5  de  voluntate  &  cultu  Dei ,  laudaffet  Deum ,  gratta:  egifati  ob- 
tul'fjet  :  aliis  ditbus  colui fiet  agrum  >  curafjet pecora.     Imo  aiampojt  lapfum  ,  babum 
facrum  illum  diem  feptimum  ,   bec  efi  >   docuit  eo  diefuos  :  Id  quod  tejiatur  oblajiofilh~x 
rum  Cam  tsf  Abei.     Jgitur  Sabbatum  ab  initio  mundi defiinatum  efi  ad  cultum  DJ. 
Zuinglius  Com.  in  Exod.  20.  afiferit  Sabbatum  ab  mino  mundi  fuiifc  inftitutum 
Calvinus  in  loc.     Primum  ergo  ,  inquit ,  quievit  Deus ,  diinde  benedixit  hanc  quhtem'y'f 
uc  ficulis  omnibus  inter  komines  fanti  a  font  >  vel  feptimum  qucmqut  diem  quieti  dicavit.v 
ut  fumn  exemplum  perpetuo  efjet  regula.     Semper  in  memorai  tenendus  efi  finis  >  neque 
enimfeptimo  quoque  die  fimpliciter  hominem  ]ujjtt  Deus  ferias  agere  >  quafi  otto  deletìe^ 
tur   ;  verum  ut  negotiis  aliis  omnibus  [olmi  »  liberiùs  mentes  Juas  ad  mundi  creatorem* 
applicent*     Denique [aera  efi  ifia  vacatio ,  qua  homines  mundi impedimeni ts  eripit  &  to « 
tos  Deo  addicat  Ò'c.  Pratereafciendum  eh  ,  non  unius  vel  wtatis  ,  velpopuli ,  fed  totius, 
generis  humani  commune  hoc  ejfe  exercitium,     EtinQuartum  praec.  Exod. 20.    Ex. 
hoc  loco  (inquit)  probabilisconjeciuraeliatur)  Sabbati  fanElitaiem  fuiffeprioremhge. 
Et  certe  cum ante narravit  Moles  ,  vetitosfuiffe die  feptimo marma  cotligire,  vidaur  , 
cxreceptxnotitiaO'  ufufumptum  :  O'  cum  Deus  fanÙis  tradiderit  facrificandi  ritumy 
credibile  non  efi  orni jìamfuiff e  Sabbati  obfirvationem  ,  fed  prò  humani  ingtnii  pravtt ate , 
quod  apud  profanas  gentes  prorfu^extirttìum  erat ,  in  progenie  autem  Abrahan.i  ferì  obfo* 
leium ,  Deus  lege  fudrenovavit  >  ut  fanti*  &  inviolabili  obfervantia  Sabbatum  coire*  \ 
tur,  Jtem  Be^i  in  xApoc.  1 : 8.  Martyr.  in  loc.  &  in  4.  prarc.     Benedixit  (  irquit  )  j 
diei  feptimo.     Hoc  praceptumilli  dedit  >  ut  homines  quiefeerent  j  (3"  divino  cultuivaca- 
rent.  R^>   xAgnon  dicit  hanc  hnedictionem  tranfire  fuper  obfervantes  (3  favctijicaM 
tes  ipfum  Sabbatum  ,  net  ejus  obfervatio  ccepit  lege  data  in  $ir.A  ;  fed   ante  cele» 
brabatur  ,  ut  apparet  ex  manna  pluvia  Exod.  16. 

Eullingerus  item  in  Mat.  i%.    Sabbatum  (inquit)  requiem  lignificai  <2  prò  (à\ 
die  fumltur  ,  qu*  confecr ata'efi  quieti  :  juit  autem  obfervatio  Ola  quietis  c<  Ubris  femper  &  I 
vctufiilfima.    Non  per  ipfum  Mofen  primùm  5  lata  lege ,  prodita  (2  inventa.     ì\a?n  in 
Decalogo,  memento*  inquit  *  vel  recordare  diei  Sabbati >  utipjum  far.ctifices  ,  tifa 
' feu  veteris  commonefaciens  infiitutionis.     I{urfus  mawfefiius  antiqmm  obfirvationcm 
aflegans ,  in  ipfo  pracepto  de  religione  S abbati  lato  >  dicit  >  quoniam  fex  diebus  fecit  Do» 
m'inut  (fc.  Cceterum  eadem  illa  verba  reperies  in  fine  I.  Cap»  Gtn.    Vetufiifsima  er$*\ 
efi  Sabbati  obfervatio,     Zanchius   Lib.  1.  Part.  3.  de  oper.  crear.    Cap.  j.    Beici 
efi  (inquit)  mea  fintemi  a  %  de  hac  fiptimx  diti  f aneti ficat  ione  ,  qua  Deus  rcquitVtl 
ab  omni  opere  quod  fec erat .     Totum  fcil.  illum  diem  Chrislum  Eilium  Dei  injumppM 
in  erudiendis ,  docendis  ,  infiitumdis  >  exercendijquein  cultu  divino  >  UH s  primis  fc*| 
mimbus*  <$  ut  hac  eadem  doce rent  fuos pofi eros  monendis.     Quia  oportuit  Adamimi  haw  | 
talis  diei  f aneti ficationem  intelligere  :  probabile  igitur  efiFiìium  Dei  hanc  Adamo  U 
Evac  explicafie)  tnm  di  finis  verbis  ,  twn  fino  exemplo*    \Samipfe  etiam  Deus  dicituiì 

quhvifii\ 


Cap.  I X.     SaUa/Jotigo  Gen.  1 1 ."  ubi  nulla  prolepfis.  49- 

*  mitvijfe  eo  die.  Et  Exod.  20.  fuo  exemplo  bortaturad  Sabbati fanctificaùofiern  ;  idem. 
I  igitur  egit  cum  Adamo  <sr  Eva.  Urfinus  in  explic.  Catecb.  in  4.  pa?c.  Sabba» 
ì.tum  f  inquit)  feptimidiei  inde  ab  initio  de/ìgnatum  fuit  a  Dco  5  ad  figntficarJkmho* 
1  w/wr/  exemplo  e jus  qui  efecre  debere  à  fuis  operibus ,  prafertim  a  peccati*. 

I  GualterusiiìMap.  12.  hom.  162.  Jnjìitutio  (inquit)  Sabbati  arnióni '[sima  ej}  9 
i  Atqut  in  topo  cultu  Deialiquid  antiqaius dici  potejl.  Ipfe  ei.im  cnm  intra  [ex  dies  totam 
i  hanc  mundi  macbinam  >  i?  quacunque  HU  cominentur  >  crtajfet  5  feptimc  die  quievit  & 
)  nnedixit  (tefte  Mofe  )  dicifeptimo,  &  fanctificavit  eum  ,  id  ejì,  fibi facrum  feclt,^ 
\  Kec dub'mm  efì  bujus  obfervantifsimos  fuijje  Patres  ,  quotquot  ante  legem  xixerunt  5  & 
1  fuorum  fides  in  fcriptura  commendatur.  Aretìus  Tom.  I.  loc  com.  loco.  40. 
HocSabbatum  (  inquit  )  primo  À  Deo  fuit  obfervatum&  injìitutum  aerea!  ione  mur.m 
\  li  Gen.  2.  Bertramus  de  Poi.  Jud.  Cap.  2.  Q^.òdadtcmpus  atti  net  (  inquit  )  jam 
I  nde  ab  orbe  condito praflitutus  fuiffe  vi  de  tur  di  e  5  feptimus ,  fen  Sabbatbi ,  frequenta», 
ilis  coetibus ,  facneque  quieti  ;  ut  colltgi  potejl  ex  ee ,  quod  decjufmodi  quiete  difertè 
{  ìronunciet  Mofes  ante  legem  datamad  Alontcm  Sinai  Exod.  16:5,  17.  ^Addequod 
I  jufmodi dies  ejufqu:  ratio  & ufus  noti f si  mus  fuit  prifeis  ipfis  patrtbus ,  quod  ex  Gen. 
(  t.    abipfo  probatur. 

\  Mcrcerus  in  loc.  Scdenim  (  inquit  )  ante  legem  non  dubito  primis  illis  patriha  % 
»  ioctore  Deo  ,  memoriam  precipue  Dei  optrum  fex  diebu-s  recclere  >  &  gratis  anhnis 
l  -elebrare  <?  extcllere  :  ut  &  plxraquc  alia  ante  legem  inter  illos  fiat  religiose  obfervatty 
'  tt  &  de  facrifidis  £T  anìmalibus  mundis  &c.  Bine  &  apud  alias  gentts  ,  ut  apud 
-kliodum  <ST  alios  vidcre  eft ,  dies  feptimus  tantopere  commendatur  >  celebratur  & 
'  xtollitur,  ut  piane  e fj et  s  ficut  Philo  dicit ,  U^rn  niììnp*  feflum  populare  ad  ornati 

x  a,qi<o  gtntes  pertinens.  . 
I  j^nt.  laius  m  Encbir*Tbeol.  difp.  47.  in  4.  prac.  Hoc  (inquit)  pr<cceptum 
'lontunc primùm  fanchum  fuit  ,  cùm  Dominus  legem  tradcret  in  Monte  Sinai  ?  [ed  in 
ysÀ  mundi  creatione ,  etiam  ante  bominis  lapfum.  Nam  etiam/i  bornio  lapfus  non  fuìf- 
<ti  eguiffet  aliquà  divini  externi  cultùs  wéhni^*btahanum gtnus  >  cu\us  woXirtìecs  ra» 
iwitm  ip fernet  conjiituit ,  ]am  tumomnem  itt*tfy>yi<rK9l<t*  damnans  Or  abominans.  Su* 
mtnitm  lapfus  eifecit  j  ut  ine  praceptum  tandem  renozans  Deus  ,  quod  paulatim 
\ter  homine s  0bfnUver.1t  >  alias  praterea  bu\us  pracepti  rationes  afferret.  Partim  me- 
emoralesy  ac  ad  mundi  confittiti ionem  ufque  perpetuas  \  parlivi  ceremoniaUs  actem- 
f^orarias,  (3  ad  legalem  pa-dagogiam  ,  quam  Paulus  Col.  2.  Elementa  mundi  vocat  j 
ccommodatas  ,  ($  partim  in  boc  pracepto  ,  partim  alti s  etiam  lecis ,  per  Jvlofcn  tra» 

*  'itas. 

Hanc  etiam  fententiam  tenent  Jun.  Se  Parcus  in  loc  Xjppfrm  de  leg.  for. 
-ìb.4.  Cap.  24.  Martinius  de  CbrijU  <3  Cai  boi.  fid.  Mftedms  T  I 
lecì.  ^.  Cap.  6.  ìi'allitus  in  differt.  de  4.  pr<ec  Cap.  ;;.  hoc  quoque  afliimat, 
spofteitatos  hos  jam  nominatos»  dicit  pag.  5^.  Idem  quoque affir mari  ab  ali;s 
ere  omnibus  EccIeG^reformatie  interprctibus  ;  Kcc  ulìus  mìbì  baBtnus  vifus  ejì 
.inquit)  qui boc  exferie negaret  :  nifi  quòd  ex  iteentioribus  ujius  aut  alt 
x  dubium  vocare  aufit-     Alt  tran  tamen  fent  1  mi  avi  e  >]  onnat  a  commuuc?» , 

X  antta  dtBis  liqnet* 

Clariflf.  Wivetus ,  qui  &  eandem  propugnac  fentcntiam,  in  appendice  addi [qw- 
ìtionemde  orìgine  prima,  obftrw  Sabbati ,  plurcs  citat  ;  quales  funt  Lamb.  Dan.  ì 

Ppp  Cbrift* 


50o  SaUati  oxigoGtn.  i  li  ubi  nulla  prolepfis-     Lib.ll  I. 

Chrijl.  Uh  2.  cdjf,  io.  „  Qiiod  {irtjuk  )  feptima  jam  apad  ludaeos  fanfta  habeatur,. 
,  ,  etiam  ante  ceremonias  omnes legales ,  id  ex  pacrum  traditone  acceperant ,  qcuV 
>'  busipfis  Dominus  Jane  revelave  at ,  &  (ibi  facrifteia  grata  e(Te>  &diemfepti- 
,'  murn  piacere.  Hofpin.  deorigm.  ftft.  lud.cap.^,  „  Tenendurn  eft  {inquit )  Sab- 
*  batuin  à  Deo  Opt.  Max.  iutticurum,  non  Mofis  demum  tempore ^  in  monte 
*»  Sinasjfed  in  ipsa  mundi  origine.  Sìmler.  in  Exod%  2o.  j>Deus(/^«i^)tefte  Mofei 
»  in  ipsà  mundi  creatiorre -Sabbatum  fan&iftcavit  &  benedixit;  cum  autem  patre* 
»  fuoscaetusfacros&facnficia  fuahabuifTeverifimile  eft  ,  quem  autem  diem  poJ 
j,  tius  deleguTent  ,  quìm  eum  qui  a  Deo  fancìificatus  erat  ?  Bucer.  in  cap.  j. 
Io.m,  ,,  Verilìmile  ett  (inquit)  nane  obfervationem  non  à  Mofe  primùm  intro. 
»  duftam»  fed  itemm  fancitam  fuuTe,  quum  &  prifeis  patribus  ea  in  ufufuerit,] 
Qhemnit,  in gxpof.  decali  ad  illa  verba,  memento  ut  fanBifices.  . ,»  Quidam  voluut 
>?  (inquiniti  loquutum  effe  propterea,  quia  non*tunc  primùm  inftituebatur  Sab%| 
3»  bathum ,  (ed  memoria  ejus  >  qua?  cune  forfan  coeperat  intercidere  >  renovaba»  i 
s>  tur ,  Deum  igicur  ju'lìffe  5  ut  memoria  repeterent  >  quòd  in  ipsa  ftatim  creazione 
,>  Deus  fancìificavit  feptimum  dicm.  Et  hacquidem  verafunt,  Gerhard  Loc.  Tom.  |  J 
pag.  114.  „  Revocantur  {inquit)  Ifraélitas  ad  primsevam  Sabbati  inftituticnemj 
Pdlican  in  loc.  „  Benedici  {inquit)  certe  jam  erant  reliqui  priores  dies: 
)>  Iftum  autern  feptimum  voluit&docuit  reponendum  in  hoc ,  ut  vacaretur  ab  ho* 
,,  minibus  creatori,  in  quo  incumberetur  ftudio  cognofeendi  beneplacitum  Dci> 
,,  &  rememoraadiiplius  beneficia,  admirandipotentiam,  (apientiam ,  ac  bonitate»  | 
5?  fummi  illius  opitìcis;  audiendì  à>  patribus  ante  legem,  velexcodicibusfacrkl 
j,  perinterpretes ,  poftdatam  legem ,  quid  ànobisomnipotens  exigat.  Fran%.  m 
[col. [aera.  difp.  uThef.  ri#  ,,  Ad  tifali** (Jnqnit) igitur  ftatus  Ecleftaftici  in  ftatu 
5,  innocenti» pcrtinet  certi  temporis  >  vis ,  dici  feptimaeS  feu  Sabbati  fanftirìcatjo. 
?>  Benedixitnimirum  Deus  dici feptimo,  &  fan&ifìcavit  iilum ,  quia&c.  Cowvwm 
Pfeilen  in  cUv.  tbeol.  pag,  217.  ,»  Qua;  Sabbati  (  inquit  )|fanftificatio  {non  tum  de*  | 
»  mura  tempore  Mofis,  cum  decalogusin  monte  Sinai  promulgarecur ,  inftitut*  j 
„  eft:  fed  ftatim  à mundi  ereatione  ordinata,  Rtnric.  But'tng.  chronol.  adan.i.  j 
»  Sabbatum  (  inquit  )  eft  a  Deo  fan&ificacum  ,  &  à  primis  parentibus  celebratimi 
3>  in paradifo ,  cum  natura adhuc  effet  integra. 

Itern  HiUnwvci  Syntag.  in  4.  pr&c.  Marlor.  ScFequermkjn,  in  Thefaur  loc.cmA 
Conrad. danbaver,  in  Difpp.decdlog.  Leo  munti nenf.  Ebrams  de rhib.Ehrs.or* pare  J.l 
cap.  \.<sr  Sdnevcerus  in  praecept.  Thummius  in  expl*  decaL  com.^.c.  i.  SchupfW  I 
in  4.p\dsc.Straucbs  in  hnv.  chronol.  t  f,  2,  Ant probi,  loc» 57. 

Eandem  tenet  fentcntiam  Strangius  de  Sabbate  &  die  Dora,  qui  porro  citat  Nicol  j 
Selnec  8cMarin.  in  loc  Scoti ,  quantum  novi,  omnes.  Et  angli  quarn  plurimi*  ] 
apud  Bvfield.  angl.pag,  2o$.  207.  citati ,  uttaceam  T*uijfum  &  alios.  Videantur 
etiana  annot.  Angl.  Bdg.  lacl^foni,  BJcbardfom  &  aliorum  in  loc.  Beroaldi  Cbrottic*  1 
P3g.  U.  >  ^.'Bohtm  in  Rut.  difcìpl.c.  l4<J.  WifotÀn  Gen.  12^. Perlai nf.  in  Caf»  i 
Conf.  Partii!  in  Loc.  Amirad.  Etbic.  Cbrift.  par t.  a.  Gal. 

Imo  Ludovica;  Qapelhs  in  TbeJ.  de  cuhu  divino  &c.  Thef.  30.     Duram  admo- 


fi»    . 

femprtfiriptamjuijje)  in  qua '  facrosconventus  fittati  s  &  rdigfnts  erga  haberent  ,}<*  I 


Cap.  IX.     SaUatioiigoGen,  1 1.  ubi  nulla  prolepfis,         501 

id  piane  [duiumliberumque  hominibus  permififfe.  .Tum  deniq;  quia  in  lreterum  Etbnico- 

1  "um  antiquiffìmis  [criptis  ,  Homeri,  pitta  ,  Lm'h  or  pini.  CauimachiCc  'jaria  exjìant  tum 

yeptenari]  in genere  numeri  tanquamfacri  ,  tum  fsptim*  dui  rccarrtntts  ab  Etbnicispra 

Itera babit* monumenta  atqae  tefiimoniat  qu*  ob[er 'catto  non  videtur  ex  ìwx*x>rum  (quo* 

intm  Rjligio  erat  Ethnicis  defpeBui ,  (?  exofd  )  mera  imitatimi  ,  [ed  ex   mdjorum  potitts 

mraditione  wuifmtopìoT»  acceptd .  <$  Ungo  u[u  ad  eos  derivata, 

t    Quòd  ad  pacrcs  attmet,  dicit  Rjvetus  ubi  fupra  3  ex  iis  pa^cos  illa»  attiguTc 

I-juaeRicnem  .•  Et  eorum,qui  in  contrariar^  fententiara  citantur,  di&a  referri  poflunt , 

nquic  ,nonadnegationemfan(fuficarionis  illius  primeva?;  fed  ad  ejii'dem  legisin- 

•  jovarionern ,  additis  ritibus  &  circumftantijs  tntea  incogniti;  vel objitcratis.    Nsin 

Wttrtullianus  ,'  cujus  rerba  pisecipuc  urgentur5  ctfi  agens  conerà  ludzos»  Infìi- 

vtionemadjMo/fl»  referar ,  ut  oftendat  ad  ceremomas  legis  pertinere,  proinde 

.  landumfuillej  ibidem  tamen  a;>nofcit  ,  fuJxos  dicere  quid  à  primordio  D:ua 

ìcavh  dieta  fgpiimum ,  requitfeend»  ab  omnibus  operili  us ,   qua  fecir.     Et  inde 

vam  .\iofe>n  dixiffe  ad  populum,  memento  diti S abbati.     Adv.  lud^os  cap.  4.    &  a> 

ibi,  pura  in  libro  dcamma.  cap.  37.  pronobiVvidzturloqui.     Vcruura  fcillc 

jcì  ica  fenflrint ,  plures  flint  non  minoris  authontatis  ,    tum  ludaci  tum 

mi ,  qui  opponi  poflunt  :  nam  pkilo  ludaus  lib.  3.  de  vita  Mofis  :     ,,  Neque 

#4(inquir)  multò pojì  [nempe  quum  manna coepit  defluire  )  prodidit  Mofes  aliudoracu- 

um  >  dej'acrofanElo  Sabba:  e,  quum  enim  is  dies  bah  ir  a  à  natura prhilegium  ,  mn  folum 

xquo  mundi  natali;  fatlus  e jl  ,  veruni  etiamante  crcatum  mur.dum  [cnfibiUm  : 

e  bomines  fortajfe ,  proptermultas  clades  acceptas  diluviis  ,  Or  incendi js  mter- 

uptd  memoria  à  Majoribus  tradì  [olita  .  Eamremjam  ob[curatam  illedcclat. 

vox  evidniti 'prodigio  tomprolatam.     Huc  ctiam  referri  poflunt ,  qux fupra cap.  v  I  - 

ujus  libri  ckavimus  ex  Ufepbo ,  ÌAmaft  ben  l[rad ,  alijfqut  Iudxis.     Pacrcs  autem 

a  ni,  quos  citar  WalUns  ubi  fupra,  funt  hi,  Cbrifofl.  borni  ìo.inc.i'Gen.  y,Et 

t  (inquit)  Deus  d'um  [ptimum  ♦  rj[an8ificaiit  Eum.  guidigitur, non  erant  tr 

■s  benedici'.  Erant  prò  180,  red[ujfi:tcbat  iliis  prò  orniti  bnicdiciione  ,  quod  in  fin* 

[  \uVs  creatura  produci*  fuerunt ,  Video  de  iUis  non  dixit,&bensdixu:  infoio  autem  ftf* 

•  dixihatq-,  appofuit  &  fancìifìcavit  iUìim.Qkid  efi  Se  fandìitìcavit  eumC'  ab  ólijs 

egavit,  Dì'aide  docens  nos  S. [cripiura  caufamprotter  quam  dixit ,  cr  ;at.8'fica- 

■.  >  adjeciteoquòA  in  ilio  requie  verat  &C.jam  bine  ab  mito  <Io8ri*am  bone  nobis 

1  Deus ,  erudicns  in  circulo  bebdom adts  dicm  unum  inttgrum [tgregandum  (?  repo- 

wmduminfptritualemoperationem:  quippeob  hoc  Domina:  comiletoin  fexdicbus  opificio 

num  benedici!  ^t  dignatus  efi  0,[a>:cìificavh  ,  eo quòd  in  ilio  qunverit  (S'è. 

1  fimiliì~planè  tradir ,  in  loc.     Qui  (inquit)  in  primo  ,  [ecundo , 

prf/o,  quarto,  quinto dr fextodie  femftr aliquid  wvt crcayerat %  qa.cn  niiildeiffe ar- 

'trantur  >  oùo[eptimi  diei  docult  crcationem  perfttìam  effe  ',  ut  <J  [ptemd.'ibuscircu- 

um  omnem dierum  conclufit.     Quum  hoc  tamtn  ipfum  [ex  d'ubus  tacere potuifjct  t  quihui 

v  quidem  dies  fignificaUofì/.t  toiurn  qua  creata  funt  ; 

(ptimus  vero   mn  a  perfecla  rjjc ,  V  in  eis  nibtl  defidtrari. 

7»  or  fuperfluum  effe  ,  quòd  in  eo  D-.us  t.ullum  opusfec^ 

riorts  cenj ere  folent ,  t.e  quid  tale  defeptimo  die 
:  benedixit  Deus  diei  feprimo 
'n  quo  dcmonfiramJt  ,  qued  iìlum  difm  non  inutili  m  putabat  ddcrumduM  ,   fed  ad  ó 
Kcommodatumftatuit ,  &ct  Auguji,  Epift.  86.  ad  Cafulanum,     Et  fan  : 

Ppp    Z  «ce 


5oi         SM<uì  origo  Gin.  1 1 .  ubi  nulla  prole pfis.      Lib .  1 1 % 

?:•-•  q  i  '■  ivit  Deus  diem  ftptimum  ,  quia  in  ilio  requievit  ab  omnibus  op*  'bus 

futSy    :  i  tuo  vel  prandio  Sabbathi expre'Jìt,  ntc  cum  pofleapopulo  Ebr.todt 

hfl:is  diii  oh  fervati -me  mandavi?  >  aliquid  de  alimenti*  vel  fumendis  vel  non  fumendis  y 
locutui  tfl  -,  Vacatio  tantum  bominum  à  ~u:s  vel a  fervilifrus  operibus  mmcratur  >  cuam 
pr'iorfopulus  inumhram aripiensfuturorum  ?  fic  vaedvit  ab  operibus  fuis ,  quemadmodum 
fàtue  Iudcfos  vacareconfprcimus. 

Quibus  addi  poflunc  ejufdem  Augunini  verba  de  Gen.  ad  Ih.  lib.  4.  e  17.  Deniqu% 
(inqait)  ipfc  nec  cum  creavi  t  defefjus\  nec  cum  cejfavh  refeBus  ejì'y  fednos  voltile  per 
Scripturamfua  n  ad  quietis  exhortari  depderium  ,  intimando  nobis ,  Évn  diem  fé  fanciim 
ficaie  ì  in  quo  qui  evi  t  ab  omnibus  operibus  fuis%  Nam  nufquam  omnium  f ex  di  crum  qui- 
bus creata  funt  omnia  le  gì  tur  aliquid  f aneli fic  affé  recante  ip'osfex  dies  .ubtfcripium  ejtl 
i  principio  fecit  Deus  cctlum  cir  terram^additum  efl  (3 '  fanti  i;'tc  avi  t;  fed  diem  ifium>  in  qui 
requievit  ab  omnibus  operibus  fùu  qua?  fecityf.viblirìcarc  voluti.  Cvprian.  de  St>.  S.fecì.  8. 
Facetur  facratum  feptenarium  numerum  à  conditone  mundi  auttroritatem  obei» 
nuuTe  ;  qaoniam  in  Sex  diebus  opera  Dei  patrata  lune,  &  fepti ma  confecrata  quieti , 
quitì  faruta  5  &  fa.iftificans  folennicate  vacacionis  honorata,  &  Spiritui  fan  cì  ideatori 
attitulata.  Sicilie. 

LaSlantius  Nobis  eriam  altipuIaturW  7, dedcvin.pra'm.cap.Ta^  s>  Mlndum 
,j  {inquit)  Deus  &  hoc  rerum  naturae  admirabile  opus  fex  dierum  fpacioconfum- 
,,  mavic  ;  diemqjefeptimum  ,  quo  ab  operibus  fuisrequieverat,  fanxic ,  hic  eft  dies 
>,  Sabbaci.  A&anaf.àzSaSib  &  circuì.  5>  Quum  ( inquit  )  priorem  creationem 
»  abfolviflec  quieti  fé  dedit  Deus:  ac  propterca  hominesillms  generationis  indie 
„  iepcimo  Sabbatum  obfervaiunr.  Sic  Grtgorì  X'.fft'n.  de  Refurreft.  Carifti 
«rat.  1.  „  Ecce  (inquit)  cibi  primordi)  mundi  Sabbacum  benediftum  :  nota  per 
>?  illud-Sabbacum  diem  requietis,  cui  benedixic  Deus  fupra  alios  dies. 

Strangtus  ubi  fupra  prò  hic  ei  Jern  Cementi!  porrò  allegar  Origenem  centra  Cèh 

ih,  6.  Hiron.  ìnqrtxfl.  Ebraicis  in  Genefin.  Et  base  addir.    3J  Et  quotquot  in  hxc 

j,  verbi  commentai  ios  leripferun:,  qui  nullam  anticipanonem  in    iis  norarunt, 

•,j  nullam  agnovifle  ;  fed  fimpliciter  verba  fecundum  feriem  hiftorixaccepilTeccQi 

.,  feiidUm  eft.     Addc  etiam  Ori  yen.  in  Mot.  Traft.  lo. 

Sed,  milììs  teftimonijs  &  autoricatibus  human:s  ,  qua:  tantum  cicavimus,  ut 
appareret  àquampaudsad.-nittacur  illa  prolepfis  ;  &  quim  verum  ficillud,  quod 
habetr  Amefius  in  MedullàTheU  lib. 2. cab.  15.  Thef. 9.     »  Anticipatio  {inquit] 
„  nunquam  cuiquam  venie  in  mencem  ,  qui  pra?judicioaliquo-deabfervanonedi4 
,j  dominicasnonfuitpriysanticipatus.     Agemus  racione.   Sic  ergo  refpondemuJ. 
Primo,   Quivolunc  Mo'en  hìc  loqut  per  anticipadonem  afium  une  quidam  tan»| 
quam indubitata  &  conceria,  qua?  nec  nos  concedere 'tenemur,  ncc  illi  unquam  ! 
probabunt  :  qualia  funt  1.  Sabb3tum  primo  datum  fuilTe  Judarts  folrs  ,   qaod  ' 
quàm  lubrico  nltatur  fandamento,    Tupra  vidimus  Cap.  vii.  hujuslibrij  ubira* 
riones  pr^cipuas  id  aflTcrenrium  ad  :xamen  vocivimus.     2.   Locum  hunc  Gen.  2* 
referri  'debere  ad  Exod.  16.  vel  Exod.  20.    Et  non  è  contra  Exod.  16.  &.  lo*\ 
peferri   debere  aj  Genef.  1.  licct   Exo4.  16:     fupponat  ,    ut  fupra   Cap.  v.  O- 
ftenfum,  Sabbatum  prius  inftitutum  :   &  "Exod.  20:  11.     urgeacur  obfervatio 
Sabbati,  fxemplo  Dei  operantis  icxdiebus  &'requiefcentis  die  feptimo  *   &  ex 
griote  Sabbaci  ìnftituuoae  ,  qiundo  >  nempe  ,    Deus  benedixit  &  fanftificavit 


" 


pap.  I  X.     fattati  origo  Gen.  1 1 .  ubi  nulla  prolepfis.  503 

Jiemfepcimum.  *>  Sabbatum feptimi dici  precise,  direftc  inftitutura  fui/Te  in 
Quarto  Decalogi  praecepto  ;  cùm  feries  textiìs ,  feu  mandati  ,  aperte  Cappo- 
na: >  jam  jam  inftirutum  fuiifc  ìllum  Sabbaturn  :  &  eius  ,  utpote  dudum  in* 
Ricuci»  obfervationem  injungat  :  nam  motiva  annexa  non  refpiciunc  inftitutio- 
nem  »  fed  obfervationem  Sabbati inftituti.  4.  Scriptum  fuifle  librum  Genefios 
Jpoft  legis  promulgationem  in  Monte  Sinai  ,  aut  poft  depluicionem  Mannae, 
;i  jQuod  nuihs  raciombus  unquam  evinci  poteft.  Pererius  pucat  Mofen  Genefin  in  Mi- 
dian  fcripfifle.  Eufcb.  Ccefanenf.  putac  fcriptam  fuifle  ante  exitum  populi  ex  AL- 
gvpro.  Lib.  7»  Cap.  2.  de  Pr<epar.  Evan.  5.  Supponunc  etiam  ,  fi  hoc  concede- 
rete ,  quòd,  nempe»  feripeus  fueric  Genefios  hber  poft  eduétionem  lfrafilitarum 
jex  ALgypto»  firmametfeconfequentiam,  quòdnimirum  propterea  refpicianc  ili  1 
1  verba-  Geru  2.  ad  Mannae  depluitionem  ,  vel  ad  Legis  promulgationem  *,  feu 
iquòdj  occafione  hinc  fumpta  >  ìlla  inferta  fint  verba  Gen.  2.  Quum  nemo  non 
videat  quàra  infirma  fithaxconfequentia  :  probabiliusenimeft  ,  voluiiTe  Spiritùs 

5.  amanuenfem  fingula  (uo  loco  &  tempore  refene  ,  uc  melius  intelligeretur. 

6.  Supponunt  etiam  prò  certo,  Mofen  primam  illam  ruttori*  Genefios  partem , 
qua  elt  de  creazione,  fcripfifle,  quod  difficile  demonftrabunt,  quum  pocuericilla 

Jpars  ab  aliquo  ante  Mojìs  tempora  exarari,  &  à  Mofe  fux  hiftoriae  prsfigi  :  & 
Icertumeft»  non  omnia.,  quaefuntinpentateucho»  à  Mofe  ipl'o  fcripta  fuifle. 

Secundòy  Cui  probabile  videbitur,  voluifleÀlo/cw ,  in  Amplici  hiftoriae  creatio- 
)nìs,  feu  rerum  geitarum  ,  bis  mille  annis  &  quodexcurritancequamipfeextiterit, 
narracione,aliquid  infoiare,  quodipfefuocemporeobfervaverac  ;  cùm  hoc  aperte 

11  tenderec  ad  hiitoriam  ,  quara  cexebac,  obfcurandam  ,  nullo  modo  explicandam  ; 
;  nifi  obfervacio  ilte  ita  appofita  &  inferta  eflèt ,  ut  legenti  nemini  dubium  efle  poflet, 
IjquineiTet  illa  obfervatio  ipfius  Mofis ,  per  parenthefin  adje&a  ?  Hocautem  hìc 
|>uonapparet.  Nam  ha&enus  talenihil  perceperuntCommentarores  &  Annotato- 
:(:res  ,   nec  tale  quid  etiamnum  percipere  poteft  quivis  illa  legens  ,  nifi  praejudi- 

tio  admodum  occaecatus  tueiic 
ri       Tenia  ,    Quaerere  licer ,  in  quemfinem  haec  verba  à  Mofe  hìc  infulcirentur  ? 
fiadillamhiftonamnonfpecìarint  f  Nihil  tale  ab  Amanuenfibus  SpiritùsS.  fa- 
ll cium  ,  nifi  gravi  aliqui  ae  causa,  certiilìmura  eft»     Hocautem  verba  non  ten- 
jdunt  ad  hiftoriam  creationis  explicandam  ;     led  potius  ad  eam  tenebris  obful- 
candam,  fiver3  fit  Adverfariorum  hypothefis.     Non  fune  ergo  A  Mofe  in  hunc 
rìnem  addita  :    Nec  quidquam  faciunt ,  ad  primam  Sabbati  inftitutionem  in  Moo  - 
te  Sinai  1  aut  in  deferto  Sin*  -iilultrandamautconfirmandam  j  fed  potius  ad  eam 
obicurandam  ;  nam  ex  verbis  Gen.  2:  2,3.    Procliveerat  cuivis  credere»  timi 
jquidem  primo  inftitutum  fuifle  Sabbaturn  •>  &  non  bis  mille  annis  poftea.    Qua: 
"ergo  ratio  Mofen  movere  potuitad  haschic  inferenda  ? 

Dick  D.  Gomarus  rat  toni  consentire  »  ut  hoc  loco  Mofes  httc  mferertt ,  qui*  feti. 
■  tnm  Mofes  fxc  fcribcret  >  Deus  jam  antea  (paulò pofieduBos  ex  Aig\pto  lfraèlit.u) 
Exod.  16.  lucrettionis  <Sf  tjuiettsfu*  monumentum  ,  Dici  feftimo  bt'nedixeriU  <f-  f*i- 
tlificiverat  :  Et  ficut  Deus  tritio  ,  mmand.iri  de  S<tbbjtot  è  Monte  Sinai  %  repetitio- 
ne  Kxod.  lo.  Hanc  f ttit enti. un  poju4r.1t  ;  fi*  tandem  .id  m.i)orent  Ifraelitarum  exci- 
tationem,  hujus  hiftoriaoccafione ,  reponere  O'  inculcare  l'oluit*  KeJP*  Qjòd  b*i 
'-J  fint  po&geft  a  Exod.i6,  gratis  dici  tur  :  nam  nu»:qmm  probabicur.    2.  De 

Ppp    3  U- 


504         SdUdtl  erigo  (?/».  1 1 .  ubi  nulla  prolepfis.    Lib.  Ili, 

benedizione  aut  fan&ificatione  illius  dici  nonlegimus.  Excd.  16.  Hoc  erge 
cftincerturo  per  aeque incertum  probare.  3.  Nulquara  apparec  Exod.  16.  Deum 
tunc  primùmdieifeptiraobenedixiflei  curaquefan&ificaiTe,  in  creationis  &quie. 
tisfuae  monumentimi  :  ubihzcleguntar  t  4.  Qu>d  h*c  rerba  ponantur  in  repc. 
titione  mandati  de  Sabb3to  à  Monte  Sinai  5  venffimum:  Et  quidnictiamdicen. 
dum  ,  ubi  hxc  verba  primo  polita  reperimus ,  ibi  exftare  etiam  primura  de  Sabbi, 
to  mandatum  <  Et  primum  de  Sabbatomandatum  non  exftare.  EW.  16.  ubinuU 
la  fit  horum  verborum  mentio  i  5.  Si  Gin.  2.  non  fueritprimum  Sabbati  man» 
datum  5  non  apparet  quomodo  >  horum  verborum  inculcatio ,  iftìc  loci  ?  ad  ma;o- 
"-  rem  Ifraélirarumexcitationenrquidquamfaceret-:  verba  non  ita  inferuutur,  ut  fa* 
Cile  inde  quidquam  tale  expifeari  poiiìraus ,  uteuivispatet. 

Quarto  j  Quis  nobis  perfuadebi: ,  voluifle  Spiritum  Sancìum  ,  qui  Mofen  ad 
ifta  decreationefcriberdaexcitavit&  infplravit,  permittcre>  ut  Mofes  quxjam, 
qiue  ipfe  Tuo  tempore  obiervaverat ,  quazq'ue  ad  hiftoriam  de  creationc  non  pertinenti  I 
adderet&  mfulciret ,  qua?,  utdiéfcura&confirmatum  ,  omnium  animos  deprimi  I 
Sabbati  mftitucione  dubios  redderent  -,  iraprimis  ehm  Mofes  >  hiftoriam  creatio- 1 
nis  texendo ,  non  fcribebat  quae  ipfe  (vi  experientia  feiverat  j  fed  ad  qua:  omnia  o^l 
pus  habuit  immediata  divini  fuggeftio ne  Se  mfpirarione. 

Quinto  ,  Licet  nonnunquam  per  anticipationem  quaedam  in  fcripturìs  referantàw] 
hoc  tamen  communiter  non  fit;  nec  toticsquotiesnos>  non  fatis  fcripruras  pera] 
fcrutati,  fufpicamur  ;  autaliter  ignoramus,  quomodo  nodum^aliquemoccurreim 
tcmfolverepoilìmus,  Nondebemusnos,  ad  talem  fcribendi  n:odum5  qui  per-. 
raro  in  fcriptis  humanis  apparet,  confugere ,  tanquam  ad  Afyltim  ignorantia»3| 
nam  quis  hoc  ferret  in  humanis  hiftoricis  explicandis  ?  Etquisnon,  hac  ratio»] 
ne,  oranem  hiftori*  divinai  fidemillidere&  enervare  poflèt?  Porrò  hic  agiturnoa- 
derealiqua,  aut  anione  human*  \  fed  de  inftitutione  divina  :  oftendant  fi  pofììot. 
Adverfarii,  ufquam  fcripturarum ,  raentionem  fieri  inftitutionis  divina  per  modum 
prolepfeos. 

Sexto  ,  Nunquam ,  ita  judico  j  fingcnda  eft  anticipalo  »  nifi  ubi  ad  hoc  nos  co-  -I 
gitalius  fcriptura:  locus,  qui  alia  ratione  ,  cumìfto  conciliari  nequit  ;  AtqueitiJ 
fcriptura  feipfam  explicat  -,  8c  locum  ita  perproltpGm  interpretando  fenpturas/ 
ipfasfequimur.  At  hìc  nulla  prorfus  apparet  neceffitas  fchema  ejuimodi  effinJ^ 
geodi.  Sine  prolepfeos  fuppofitioneopcimc  poteft  locus  incelligi  ;  optimè  e 
tiam  poteft  cum  omnibus  aliis  fcriptorr  locis  conciliari.  Nulla  vel  minima  app* 
ret  neceflìtas ,  five  qudd  fpecìat  hune  textum  ,  five  quod  fpeeìat  ullum  alium  ti 
tiusfcriptur*  textum  ,  talem  anticipationem  effingendi.  Nufquara  dicit  fcriptutì 
Deum  non  benedixiflè  nec  fmcìificarTe  feptiraura  diem  à  mundi  initio.  Nufquar 
dicit  fcriptura  3  alio  aliquo  tempore  primo  inftitutum  fuifieSabbatum.  Non  dici 
fcriptura  Exod.  16.  nec  Exod.  io.  tunc  priroùm  Deum  fancìificalTe  &  benedi. 
xifle  feptimum  diem.  Siquidem  tale  quid  oftenderepofTent  Adverfarii,  facilesdi- 
remus  ,  coa&os  fore  nos,  verba  Gè». 2.  per  prolepfin  interpretari.  At  vero 
cììm  rumi  appareae ,  prasterprajjudicia,  quod  hic  urgeatur  aut  urgeri  poflìt ,  ii  non 
ftraus  ,  qui  tam  facile  poffimus  perfpicua  *  fuà  luce  clara  fcriptura:  teftimonia 
Schematis  ejufmodi  obfcurare  .*  Nec  aHfifunaus  iftam  fcripturas  interprerandi  ra. 
tionem ,  nifi  ubi  maaiitftì  oceeifius ,  rjwjlà  alia  raùoqe  vitata ,  ad  id  cogit ,  zd- 

mittere» 


fin- 

:ura, 
uam 


jrap.IX.     SabbatlotigoGen.  1 1. ubi  nulla prolepfis.         ^oj 

Iaittere ,  ne  portam  atheis  paniamus  peramplam  >  &  occafionem  i'ts  prrbeamus 
>mnera  fcripturam  rejiciendi ,  autitaperanticipatioaemimcrpretandi,  utproriu* 
mtilis  adquidquam  probandum  tandem  cvadat* 
Septtmò,   Ratio  optima fcripturas  interpretandì  >  ha&enus  habita  fuìt ,  verba  & 
pteotias  in  fenfu  naturali ,  {iterali  *  ac  communi  &  Graplici  furoere  ,  nifi  loci  fco- 
us ,  circumlLntiae>  natura  rei,  autaUa  fcripturacloca,  nos  cogerent  adfenfum, 
liquem  rìgurativum  confugere.     Hic  autem  nihil  apparet ,    nec  aliunde  adduci 
otefH  qaod  verba  ira  fchemacicè  fumenda  elle fuadere  poteft.     Non  laudamus  in- 
:rpretesillosj  qui,  pofthabito  modo  interpretandiplaniore,  myfticura  afTVcìant 
,iodum  exponendi  ;  &  allegorica  omnia  fere  interpretantur    Quis  dicet  Deum 
o  modo  mcntem  fuam  nobis  proponere  ,  quem  nullus  author ,  qui  ìncelligi  cupit> 
jbens  fequeretur. 
O&jzv,  Rogamus?  quamparaphrafin  nobis  dabunt  iftorum  verborum  Gtn.2. 
J.     Prtmeropus  Pan.  2.  Cap.  1.  §,3.  Hanc  nobis  verborum  paraphraGn  ex- 
bet.     Sic  perba  Mofts  interpretaripofiumus  >   (  inquit  )  Deus  omnia  opera  fu*  fex  die- 
;ebusoperatus  eft,  &  feptimo  die  quùi/t  :  atque  line  occafionem  fumpjìt,  illwn  nui.c 
),.m  fan&ificandi  ac  benedicendi  ,  mandans  lege  fuJy  ut  populus  lfraèliticus  eum  in 
\mratioìiibiis  fuis  obfenwret,     At  vero  ,  hoc  non  eft  verba  fcripturx  interpretari , 
d  aperte  pervertire  :  namillud  «««e  non  apparet  in  textu  :  uno  quafi  halitu  di- 
:  Spiritus  S.  &  quieviffe  Deum  die  feptimo  &  ei  benedixhTe.     Parili  mo- 
poteritquisj  negansDeum  quieviiTe  die  feptimo  ab  operibus  fuis ,  verba  in- 
rrpretari  dicenJ3  >   hunc  e(Te    verborum    fenfum  ,  die  feptimo   perfecerat 
Deus  opus  fauni,  atque  ideo?  fumpti  inde  occafione ,  quievit  eodem  nunc  die 
e.  Non  3ucem  negamus ,  verbis  illis  contineri  occafìonem  fancìificationisaebe- 
rdicttonis  Sabbati ,  fed  porrò  dicimus,  textum  clarè  indicare,  quando  >  aut  quo 
mporeb:nedicìusacfancìitìcacusfuerit  illedies ,  nempe?  quando  eo  die  quie- 
:rat  ab  operi  bus  fuis  omnibus  Deus. 

Nono.  Quis  non  videt,  quàrn  coa&us  fit  ille  fenfas ,  quem  necefTaric  affingenc 
i  verbis  Àdverfarii  <  Nam  Tic  verba  haec  explicare  debent ,  Deus  fex  diebus  ope- 
fua  omnia  ferfecit  %  &  feptimo  immediate  fequente  quievit  ,  ideo  pojì  2450.  an- 
r>  &  fupra  ,  feptimumdiem  f aneli ficavit  13  benedixu  ;  quia  feptimo  die  immediate 
fi  omnium  creationem  t  quiroerat  ab  omnibus  operibut  fuis  •  cum  ttxtus  clarè  indi- 
t,  Deum  eidem  diei  benedixifle,  in  quo  quteverat.  ,,  Quarft  10  agita  tur  (in- 
quit Rivetus  in  appendice)  num  feptimum  diem  tuncfanctitìcaverit ,  velfan. 
cìiticarionemillam  diftulerit  poftannos  à  mundi  creatione  2493.  ut  fenfus  hi- 
Horiae  Mofatcaefitj  Deus  poft  fex  dierura  opusferacìum  ,  quievit  die  feptimo, 
poftannosaurem  bis  mille,  quadringentos  &  quinquaginta  tres  >  benedixic  fi- 
ttili diei ,  Eumque ad  facros  u'us  lanftirìcavit.  Oportet  eam  effe  mentem  eorum , 
1  qui verbà ilfa,  perfecit  ,  quievit,  benedixit,  &  f aneli fica-Sit  ,  ita  fejungunt ,  ut 
priora  referant  adtempus  primordn  mundi,  pofteriora  ad  tempus  legis  dat* 
per  Moftn. 

Decimi  y  Repugnat  hic  fenfus ,  &  confcqUv'nter  hxc  prolepfis ,  ipfi  textuì  :  nam, 
utadhominem  arguim  )  deinonrtianvum  (J^)  ter  rcpccitum,  &  eidem  voci 
->plicarum  versu  ^.,&  3.  indicar,  Deum  i!li  ipli diei  feptimo benedixifle  5  in q.  10 
j:ctu&  opus  fuum  perfecerat,  5c  non  ahi:  Ita  folen:  Àdverfarii  noftri  ìllud  (flO 

demon- 


jo6        Sabati otigp Gettai,  ubi  nulla  prolepGs.    Lib.IIIt 

demonftrativtim  contra  nos  urgere ,  quando  explicamus  vefba  Quarti  prscepti  j  Et 
fané  multo  fortius  hte  urgeri  poteft  iliud  demonftrativum  >  quàni  illic,  ut  poftea 
manifeftumfaciemus  :  Veruni,  non  modo  ex  ifto  demonftrativo  hoc  confirma« 
mus  ;  fed  &  al is  textus  circumftantise  hoc  idem  .evincunt  :  Etcnini  copula  hic 
toties  repetita  omnia  conjungit  ;  nec  permuti: ,  ut  qua?  ita  copulantur  tanto  inter: 
vallo  divellantur  ;  die  feptimo  (  inquit  textus  )  -perfeccrat  omne  opus  fuum  ,  (?  die 
feptimo  requievit  (?  die!  feptimo  benedixit  eumque  Jan&ificavit.  -Qui  magis  potili, 
mus  illud  ultimum  Et  divellere.,  idque  tanto  intervallo,  quàm  primum  ?  De*: 
niqueilludconfirmatdiem  cundemhìc  intelligi ,  quodeundemdiemfandìificarit5r 
bencdixeritinquoquìevit  jy>3  )T)H  Vf1p)':  h*c  relativa  eundemdefignanc  Job. 
jefrum ,  feueundemdiem. 

Qnsedam  ad  nate  reponit  Primerofius  Part.  z.  Cap.i.  §•  9.  &c.     Ac primo  J 

dicit,   >,  copulam  («j  (?)  poflè  longè  diftantia  conjungere  ,  ctianv  lice:  eodem 

,,  tempore  ac  modo  exprefla,  imprimis  fi  quoquam  modo  à  fé  invicem  pendeanr, 

m  ut  hic  :  fimiliavide,  inquit,  Exod.  16:  $!,'}}.    i.Sam.17:  53,54.     Hejf>.  Li* 

cet  copula  poffit  longè  diftantia  conjungere ,  tamen  firma  manet  refponiìo  hic  pro| 

polita,  quaenondefumitur  ab  unica  copula  j  l'ed  hinc ,  quod  in  unica  feritemi! 

duobus  verfieulis  comprehensi,  ter  aut  quater  eadem  copula  reperatur  ,  &  nulla 

ratio  appareat,  cur.una  harum  magis  tam  longè  diilìta  copulet  ,  quàm  alter» 

exempligratià,  curnon  (^&  )  in  initiocommatistertii  seque  bene  copulet  iilul 

verfum  cura  priori  ,  ac  copular  ())   in  medio  commatis  fecundi ,  poftremam  il. 

lius  ver  ficuli  partem  cum  priori  ;  &quemadmodum  ())  in  ini  tio.  versus  fec-unl 

ìlluracopulat  immediate  cum  primo?  det  nobis  »  fipoilìt*  quidvis  limile  >  quqf 

cum  hoc  quadret.  2.  Nec  a  Amplici  copula  iftàargumentum  noftrum  deducine 

feda  copula illa&aliis  textus  circumftaotiisfupramemoratis.     $.  Exod.  Cap.  16 

copula illa qua- habetur  in  initio  verfus  33.  copulando illum rum  priori  verfu,  noi | 

conjungit  longè  dirli ta  ;  fed  eodem  tempore  fatta  :  nam  eodem  tempore  dicere  pò 

tuit  Mofet  ,hoccfiverbumquodpracepit  Jehovat  piena  menfura  hvmer  ajfcrvanda  efi 

&c  Et  fimul  dicere  *Aaroni9  acape  urnam  unam  &c.  Etquodad  verfum  fequefl 

rem  attinet ,  ad  quem  forte  refpexit  Adverfarius ,  non.apparet  in  eo  copula.  4.  Ne 

ulla  talis  diftantia apparetinteracìiones  iilas copula  conjuncìas   1.  Som.  17;  53, 54 

qualishic,  ut  prima  fronte  liquet  :  Imo  ifta  omnia  ibi  memorata  fieri  potuerui; 

brevi  temporis  intervallo  :  nam,  vieti*  Philifthseis,  ftatimpotuit  David  mura 

phumducens,  caput  Golia  Hierofolymam  deferre,  &  Golìa  arma  in  fuo  tento 

riodeponere,  aut  depooenda  dare-     5.    Quàm  diilìmilia  fint  h*c  (ìmilia  ,  hifi 

liquet,  quód  Gen.t»    Semper  fiat   fermo  de  die  defignato  ;  de  die,  nempc 

feptimo ,  in  quo  quievit  Deus ,  &  quem  fan&ificavit  &c.    Et  faito  de  hoc  àie  & 

mone,  copula  non  poteft  non  con  j  ungere  ea  ,  quschuicdieiapplicantur:  imòvar 

hìc  copulantur,  non  tantum  hiftoricè,  fed  &  temporis  refpecìu ,  ut  eodem  d 

aut  tempore  gefta  ;  aut  qua?  eidem  diei  propria  funt  &  peculiaria,   un  factum' i 

prioribus  prima?  hebdomadis  diebus.    6.    Supponamus  in  loco  ilio   i.Sàmuelis 

per  copulam  conjungi  quidam  aliqua  temporis  intercapedine  diftantia,  quid  faci 

hoc  ad  confirmandam  conjuncìionem  rerum  bis  raiUe  quadringentorum  Ipztio  ar 

Rorum  à  feinviccm  diftincìarum  i  Qua;  gefta  funt  ab  eodem  nomine  ,  licet  il 

terveniente  fpatio  aliquot  annorum  ,  bene  polTunt  in  hiftoria  conjungi  ;  fed  qu 

hacìeiuisaudivic,  ea  gefta  fimul  narrari ,  ac  fi  eodem  die  peracìa  eflènt  >  quztam( 

Iod^ 


Cap  1 X.     Stilati  erìgo  Gen.  1 1 .  ubi  nulla  prolepfis.         507 

longc  bis  mille  quadringentorum  &  plurium  annorum  fpatio  à  fé  mvicem  d;ftabant? 
Hoc  non  movet  Advedàrium  noftrum  ,  quando  unum  horum  geitcrum  ab  alio  de- 
pcndec  :  Verùm ,  tum  ratio  omnis  poftulac,  ut  haec  depender.tia  ita  expnmarur  i 
ut  ab  hiftoriam  legcnte  facile  percipiatur ,  id ,  quodita  dependet ,  diu  pellet  gtftura 
fuifle,  &  non  eodem  tempore  quoid  >  unde  illud  dependet ,  fa&um  fuic.  Tale 
autem  nihil  hic  apparet. 

Dtinibid,  §.  ii.  dicit,  ?>  Non  neceffeeiTcj  ut  idem  dìes  fingularis  intelligatur 
,  Verfu$.  qui  intelligitur  verfu  i.cap.  2,  C«.  quia  (ufficic  fimilem  intelligere  , 
,  feualiuroaliquemdiem  feptimance  feptimum:  ut  fi  dicerem,  refurrexit  Chriftus 
il  &  quievit  ab  opere  redemptionis  primo  hebdomadis  die ,  ideo  Ecclefia  huac  pri- 
,  mura  feptimanae  diem  ,  in  quo  refurrexit,  confecravit:  quae  fequela  bona  eilèt, 

(i,  licet  intercederet  temporis  fpatium ,  refurre&ionem  Chrifti  intcr&hanc  con-. 

■  Lfecrationem.     Dicimus  die veneris  ante  pafeham  ,  htc  die palTuseft Chriftus  ;  de" 

1*,»  dieafcenfioois,hocdieafcenditj  aediepentecofles,  hoediedefeendit  Spiritus  S- 
H^jp.  i.  Quando  dicis  refurrexifle  Chriftum  die  hebdomadis  primo;  fcideoEccIe- 
muì  eumdiem  confecrafle,  aperte  indicas  non  pofle  eundem  intelligiiudividuum 
diem;  quiaeanarras ,  quae  à  diverfis  facìafuut»  &nonabeodem.  %.  Si  Ornile 
acere  ìmtenderes  ,  fic  loquerens,  refurrexit  Chriftus  primo  hebdomadis  dk  & 
jundemfanc'tifìcavitj  Et  tum  quivis  perciperet,  quantum  hoc  faciac  adnoftram 
confirraandam  fententiam.  3.  Quando ,die  veneris  ante  pafeham  dicitis  Chriftum 
iodiemortuumelTe,quaeripeteft,Num  vere  hoclìt  di-flum  ?  &  demusverum  effe  , 
iliud  eft  iic  loqui,aliud  fic  hiftoriam  contexere.  4.  Porro  fupponamus  hxc  vere  dici  ; 
jijuisnon  videtdifterentiamj  quum  ficloquendo  aperte  fatis  indices  >  noneoprae- 
:isc  individuo  die  illageftaefie,  quia  longè  antea  gefta  e(Te  infinuas  :  aliud  eft  iu- 
emloqui de  acìione  preterita,  aliud  de  acìione  futura  :  feu  aliud  eft  dicere acìio- 
hcmillam  ,  quaedudum  facìieft  >  hoc  die  feptimanae  geftam  fuiflc;  aliud  diccre  > 
d  tali  feptimanae  die  facìum  fuifTc  ,  quod  poft  mille  armos  non  fuit  geftum. 

Porrò  §.  12.  dicit.  ,,  Particulam  illam  (^)  nonnunquam  omamentum  efle , 
,  quemadmodum  grxcus  articulus  (J)  \  &  non/^rremphaticè  dcfignareih'ud 
,  individuum  ,  qùod  jam  notum  &  memoratum  eft.  Rjfy.  Lubens  hoc  amplttìi- 
nur;  fedverior  ucejusfocij  id  non  admittant:  certum  enim  eft  longcdiverfum 
•osnobisobjicere>  quando  quartum  explicamus  Decalogi  praeceptum  ,  qtmd  & 
pfe  quoque  facit  parte  2.  cap.6$.  2J.2.Non  arguimus  i  fimplici  illa  paraculi  (  H)  i 
cdexeoquòdterdefignetTextusrfr/«2.  &  3.  eundem  diem,  hac  voce  ^3'J'Tl 
Uwn feftimum  &  ex  alijs  loci  ipfius  circumftantijs ,  uti  dicìum. 
'■  Undecima  ,  Cap  Cent fio s  primo,  farpius  dicitur  Deus  rebus  creatis  benedixifTc 
it  xerf. 21, 22*27. 28.  &femper  intelligitur  benediAio  immediata  ,  non  longo 
>oft  tempore  futura  ;  Etparefthic  ratio.  „  Verba  &  phrafes  (Jnquit  Amefius  in 
,  Medullà,  w£//M/>r*)ipnus  loci  contrarium  evincimi ,  Gcn.  1.1.  3.  biscnimeon* 
1  „  jungitur  creationis  perfecìio  ,  cum  feptimi  diei  fan&ificatione,  eodem  piane 
,  modo  &phrafi>  qua  creatio&  cxterorumanimalium,  Se  ipliushominis  ,  con- 
,  jungitur  cum  ipforum  benedizione  Gen»  I.  21,22,27,18. 

Adhancrationcmrefponder  primer^fius  ubifupra$  f4.diccns.  ?,  NonefTepa- 
»rem  rationera  :  Primo,  quiabened  ii\o  animalium  Se  bcucdiitio  feptimi  diei  non 
.,  funt  eodem  feniu  fumeuda  :  illa  tnimeitacìuahs  boni  comirunicatio»  hxcdcfti- 

Q^qq  orò* 


508         Sa&fatioti$oGea.  u.  ubi  nulla prolepfis.       Lib.  HI 

>.  natio  :  Sternutò  ,  quia  ammalia  abfqueillà  benedizione  fubbfterenon  potuerunt: 
,,  at  nulla  necelfitasurgebatibiemnizitionem  primi  diei  fep  timi.  Tertiò  ,  in  textu 
,,  dicirur ,  Deum  animalibus  benedixifte  ,  quàmprimum  creara  erant;  ac  non 
?>  dicicur  >  DeumbenedixuTe  Sabbaco  ,  &  eodem  tempore  Adamo  &  pofterisin 
,j  mandatis  dedifTe  ,  utid  obfervarent.  Re$.  \.  Licet  alicer  benedixerit  Deus  ani- 
malibusquàm  diei;  in  hoc  tamen  convemunt  ifta*  benedictiones ,  quód  ex  texcu 
nonmagis  appareat,  Deum  animalibus  benedixilTe  quando  creata  erant,  quarti 
quòd  dici  feptimo  benedixerit  quando  in  eoquievjflet ab omni opere fuo.  2.  Be- 
nedicalo animalium  magis  refpiciebat  eorum  fru&ificationem  ,  quàm  fimplicem 
exiftentiam  :  ideo  dicit  textus,  Deum  ets  benedixijfe  ,  dicendo  f edificate  ac  augef, 
eitèt&c,  3.  Benedicalo  diei  fentimi  asquè  neceiTana  fuit  :nam  fine  ea  nulli  ufui  in. 
ferviret  tanquam  diesfeptimanseàfex  diftinftus;  Secali  die  etiam  opus  habuit  Adtu 
mas  ,  ut  polka  patebit.  4.  Non  magts  dicicur  in textu  ,  Deum  animalibus  bene- 
dixilTe quampnmum  creata  erant,  quàm  dicicur  benedixilTe  diei  feptimo quàm- 
primum co  quieviflèt  ab  operibus  fuis  :  nam  eodem  piane  modo  &  phrafi  benedille 
omnibusapplicatur.  Etquódhxc  benedicalo  includac  manjatum  nomini  datura 
ad  diem  illum  obfervandum  ,  poltea  oftendemus. 

Duodecimo ,  Sic arguit  Amefius  in  MedulU ubi  fupra.  VI.  Hòc ipfo n'iti videhnì 
[andamento  argumentatio  lApojìoli ,  Heb»  4.  g,  4,  5  ,  6,  7,8,  9.  Quia  talis  e  fi  :  diu\ 
yM  ci  s  quieti s  fit  mentioìn  V.  T.  quarumpij  partici pes fuerunt  inhaevit/t  /  una  fui  f  SabA 
bati ,  &  altera  terree  Canaan*  David  autem  pfal.  95.  Quietem  promittens ,  non  io-I 
quitur  de  ([ùete  Sabbati ,  quia.  iUafuit  ab  initio  mundi  :  ncque  de  requie  in  terrÀ  Canaan  I 
quia  iìlafuit  preterita  ,  non  hodie  expecìanda  :  Ergo  tertiam  quandam  rtqukm  intellìgit  I 
ideft,  atemamincoelo.  Sed  de  hoc  loco  plurapofteafumusdicìuri,  fuflìcicrfil 
dicere,  quòddicat  ApoftolusfuilTe  Sabbatum  ab  initio  mundi  ;idqueprobecexho<| 
eodem  textu.     Ergo  nulla  prolepfis  •  alioquin  vana  eflet  apoftoli  ratiocinario. 

Decimotertiò  t  certum  eftinverbis  quarti  proecepti ,  à  Deo  ipfoprolatis,  nul  < 
lam  dari  prolepfin  :  ibi  autem  dicic  Deus,  fé  fexdiebus  omnia  opera  Tua  peifecifie  ] 
acquievifle  die  feptimo,  eique  benedixilTe  &  fantìificafie.    Atque  hoc  motivo  ui 
get ,  ut  illi  diem  Sabbati  obiervent.     Supponit  ergo  fé  non  nunc  primumdiem  i 
lum  fanftificare ,  quia  loquitur  in  praeterito;  feddudum  fé dicit diem  Sabbatino 
tHficafTe  ;  nufquam  autem  legimus  Eum  hoc  fecifìe ,  nifi  Gen.  2. 

Reponit  Primerofius  ubi  fupra  §.  io.  ac  dici't  hìc  intelìigi  fanBificationem  refpcB 
i fraciitarum  faBam  \  quia  in  repetitione  legis  Deut.  5.  bdchabenturtidcircopr<ecip 
ubi  Jehova  Deus  tuus ,  ut  obferves  diem  ipfum  Sabbati.  Et  Exod.  16.  Z6.  Ded'it  Dei 
vobis  Sabbatum  ,  &  1 1.  16, 17.  obfervabunt  itaque  ftlii  lfraèlis  Sabbatum  ipfum  ctlt 
brando  per  generationes  fuas  ,  f cedere  perpetuo  :  inter  me  O'ftlios  lfraèlis  figum  eft  in  pei 
feiuum  ,  quia  fex  diebus  fecit  Jehova  coelum  &  terram ,  db  autem  feptimo  quievit  <ff  r 
creavitfe.  Reft.  Quali  Deus  non  petuerit  officium  commune  fpeciali  motivo  urgen 
Ibi  non  dicitur  Deus  diem  fancìificafie  ;  fed  juflì (Te  ut  Ifr2elitae  Sabbatum  facerei 
krvis  &  ancilhs  fuis  ;  hoc  eft ,  permitterent  lit  illi  etiam  quiefeerent ,  quia  Jehoi 
e os  eduxerat  ex  Aegypto  ,  ubi  fuerunt  ipfi  fervi.  2.  Dedit  Deus  quidem  iis  Sai 
bKum  ,  uti  dederat  eis  legem  totani  Moralem  Pfal.  147. 19,20.  ^.  Quomodi 
auc  quo  refpecìu  Sabbatum  fit  fignum  fupra  explicatum.  4.  Atquomodohir 
evinci  potvft ,  fenfum  mandati  Quarti  hunc  efie ,  Recordamini  diei.  S^bbati  ut  fanti, 

fa 


Cap.IX.     SattattotigoGen.  71.  ubina/iaprolepfis.  50^ 

fta s  iti,  im  &c.  nam  fex  dubus  perfecìt  Jehova  coelum  ipfum  &  terram  <sc.     Et  pài  : ■:' 
.  :    die  itlofeptimo  idcircojam  bmtdicit  & fanBiftcat  Jibcva  diem  Sabbatil 

Decimoquartò  ,  Si  Cu  hic  prolepfis  ,  quaerimus,  quaenam  verba  velint  Adverfarii 
prolepticcfumi.'9  An  tantummodo  verbi  versus  urtiti  an  veròetiam  quidam  versus 
«  ftcurJi  verba  ?   Si  hoc  pojìerius  dicatur,  tumfenfus  loci  hic  erit  9  &die  feptimo 
perfecerat  Deus  opus  fuum  ,  &  nunc  poli  annos  bis  mille  &  fupra  quicvit  ab  omni- 
bus openbusfuis  die feprirao,  eique  benedixit&c.     At  vero  quando  hoc  fa&um 
fuerit,  qusrimus.     An  in  datione  manna.*  ?  Anibi  Iegimus,  Deum  quievifle  ab 
omnibus  operibusfuis  *  Annon  ille  feptimusin  quo  quievic  ab  omnibus  cperibus 
fuis,  fuitprimus  fcptimus,  qui  immediate  excepit  fextum  mundi  diem?  Anfep- 
cimodie,  in  quo  manna  non  depluic,   potuic  dici  Deus  refooilaius  fuiffè,  aur 
refpiraiTe?  sue  ab  omnibus  operibus  fuis  ?  quce  fecerac,  quietile''  Si  frius  di- 
^catur,  qv.x  rario  cogi:  K  An  quicquam  in  rextu  apparet ,  quòd  noscogatad  Dei 
i  benedici ìonem  &  fancìificationem  >  magis  quam  quictem  prolept;cè  icteipretan- 
'.,  dam;  An  fine  ifìaproleplì  manifeftè  argueretur  textus  faltitatis  <  Etcur  no'uenc 
: ,  vei  vocula  unica  addita  ,  nobis  indicare,  haec ,  non  iftà,  prolep: 

r'irendaeiTe  ? 
i  .oquintò  %  Quserimus  ad  quod  tempus  precise  referenda  fine  ilia  verba  prò- 
i  lepricc  fumpta  ?  An  ad  promulgati omm  legìsl  Attum,  ut  diCÌum ,  non  fanóni 
'  cabat  aut  benedieebat  Jehova  diem  illum  ;  fed  dicit  fé  prius  diem  illum  fanrti- 
ficaiTe,  eifque  bencdixiile  :  Et  Iegimus  faucìificatum  à  populo  JfraelkicoSabba- 
'tum  ante  hoc  tempus,  nempe  Exod.  16.    An  ad  datiomm  mauri*?  Ibiquidem 
Iegimus  ,  Deum  non  dedifle  mannam  die  feptimo  ,  feu  ,  eo  die  quieviffè  à  dando 
mannam -,  fed  non  Iegimus  de  faucìificationeilliusdiei,  five  quia  non  d:dit  mannam 
']  eodic  ;  five  quia  eo  die  requievit  ab  omnibus  operibus  fuis.  Imo  quando  primùm  ibi 
ibbati  rremio.fupponituranteainftitutum  fuifle»co\]ue  Deum  antea  benedi' xifle 
ac  fan&ifìcaflè  diem  feptimum  >  nam  vers  2  j .  ubi  primùm  fit  Sabbati  mentio  >  harc 
Iegimus,  dixit  iis  Mofes,  illud  efl quod  edixit  Jehova,  qnits  Sabbuumfantìumeft 
*.  crasi  ubiautem  hoc  dixerat  Deus?  Non  hoc  capite.  Ergo  ante.  Ergo 
•  rcfl'rendafunchxc  verba  ad  Geni.  Nam  aliudnon  poteft  fingi  tempus. 
;     Decimofextù  ,  Certura  eft ,  Spirirum  S.  hic  nobis  planam  ac  fìmplicem  exhibere 
crcationis  omnium  narratioiem  ,  &quid  finguhs  fiptimarae  diebus fecerit  Deus, 
jLi'ucidèexponere.     Quàm  abfurdum  ergo  cft,  pu:are  >  Spiritum  Iongo  tempore 
tprxterita  enarrantem  voluiiTe,   quidam  nupera  aut  feculis  aliquot  poftea  gtlfca 
]  interfercre,  idquefineulladifiinc'tionis  noti?  An  hoc  Spirimi  alcritendum>quod 
■*TKC  cuiyis  hiftorico  fobrio  &  intelligenti  facile  attnbuendum  cft  ? 

Dicit  tamen  Primerofius  ubi  fupra.  §.  7.  hoc  non  infolens  elTe,  five  in  fermcne , 
uve  in  fcriptione.  „  Siquis  (  inquit  )i'ub  N.  T.  de  primi  rerum  creationefenb^ns, 
>,  &narransformationem  Lucis  primo  die,  hscc  occafionalitcr  addcitt,  V.t  hoc 
1,  eodem  primo  die  vera  lux  mundi  refurrectiom  k  mertuis  apparuit  ,  ac  propterca  hurc 
>,  diem  celcbramus,  quid  cu) pandumeiTet  ?  aut  fi  narrans,  quomodo  ex  terrà  edux- 
••  crii  Deus  panem ad  cor  roborandum  ,  8c  vinumadcorla-tificanvium  ,  hic  occa- 
,i  (ione  adderet ,  Et  in  hoc  pane  ac  vino  ,  qn*  corpus  nutrì  un  t ,  Chrislus  infiituit  )  aera* 
»  mtntum.  fyrjjp.  Si  horcoquis  ita  fenber  1 3  manifeftum  eflet  fatis ,  Eumiftaper 
modum allufionis addere  ;  verum  ,  fi  hiftoriamcreationislexdicrum narrans,  fic 

Q^qq  1  loque. 


5  io         Saitati  orig>  (jcn.  1 1 .  ubi  nulla  prolepfis.     Lib.  I  fi. 

loq.jeri.tur ,  die  mundi  primo  formayic  Deus  lucem  ,  &  eodem  die  primo  refurre 
xic  Chriftusàmortuis,  &  voluìt  Deus  ut  propterca illuni  diem  celebremus;  tura 
quidem  cla^  è  indicaret  >  eoiem  deprimo  individuo  ,  quo  formata  fuit  lux  prima, 
refurrexiiTe  Chriftum  ;  &-eundem  diem  obiervandum  prarfcrìpfiflc  Deum.  S;C 
fi  narrans  quomodo terramfru&iricare fccerat ,  ficloqderetur,  Eduxit  ex  terra  pa< 
nem  &  vinum,acproptereainftituicS2crcvmentumpani>&vini  :  quis  non  videe  ,  (ic 
loquentem  ,  fi  fé  intelligat,  pucare  Deum  ,  quando  terram  germinare fecerat ,  fa 
cramentutu  panis  Se  vini  inQituiiTe  $ 

Didmo-feftrimìr  ,  Nufq  um  fcripturarum  fimilisapparet  prolepfis.  Dicebat 
lim  D.  G ornar us  y  necejfé  non  efle ,  ut  omnh  qui  in  ferì 'putrì s  ufurpatur  loquendi  ti 
dts  in  eJ extet\f<epius  ,  quifi  nulla  ^V*|  toyéfSptf  effent  &  fingularia.  Sed  acuì 
refpondit  BJvetus.  Quod  (inqm)  fi  de  materia  ipsà  intdligatur  >  non  abnuo  ; 
vero  de  ipsaform*  a:it  modo  loquendi  *  neccio  ari  id  debeat  concedi  :  aut  fi  de  al'upi 
loco  concedatur  ,  vix  fané  pnterit  +  nobis  erui  certa  interpretatio,  ubi  fcriptura  feip 
far»  non  iriterprctatur  ,  ex  fimilium  ditìoru/n  coUatione» 

S-edhuic  rationi  diffifus  ipfe  Gomarus  fimiles  quafdam  anticipatrones  adduca 
fludet,  quem&.aliifequuntur  :  Nos  inftantias  alatas  examinabimus. 

?f>ma  inftantia  h^c  eft.  Quód  Mofes  Exod,  16:  32.  Dixerit  boccflvcrbui 
quod  pracepit  Jehovay  piena  menfura homer  obfervanda  eft  &c.  &?erf.  33,  Quod 
edixerit  Mofes  Aaroni  acape  urnam  unam  é>  repone  ilik  plenum  menfuram  bomer 
Manna  >  &  colloca  ipfam  ante  confpeBum  Jehova -a  (feri andam  :  Acdein  ver  fu  34. 
baschlbentur,  quemaimodun  pracepit  Jehova  Mojì  >  fic  collocavi*  eam  Aaron  co* 
rtm  teftimonio  ipfo  affervandam.  Hòc  autem  >  inquiunc  ,  fieri  non  potuit  ,  nifi 
poftextru&um  tabernacilum  ,etfinarretur  multò  ante  imperatum.  Rjjp.  i.Quòd 
uila appareat  in  vtrfu  33.  Anticipano  »  nondum  video  :  [nana  potuit  tAaroni 
hoc  in  mandar is dare  JW o/e/,  etiam  tunc  temporis,  quando  primùm  depluit  Man* 
ria,  utfcil.  repleret  uniam  Minai,  Sccollocaret  aflervandam  ante  confpe&um 
Jehova  :  imo  hac  menfuri  Mmnasab  initio  conferva;:*  >  eosconvincebat  ?  quo- 
modo poflèteadem  Manna  confervari  fine  putredine,  difpofita  /uxta  ipfius  Dei 
mandatum  ,  quae  alias  non  poiììt.  Et  fi  quaeratur ,  ubi  coìlócari potuit ,  ante confpe* 
k  Bum  Jehova  ?  Refponderi  poteft  >  quod  fuerit  collocata  illa  Manna  >  in  ten- 
dono ilio  conventiìs>  de  quo  fit  menno  EaW.  33:7,8,  9.  2.  Suntqui  volunt 
jiaronem  etiam  tunc  temporis  urnam  illam  in  ifto  tentorio  coIIocaiTe.  Atque 
tam  nulla  prorfus  erit  prolepfis;  fed  hoc  tantum  manebit  dubium ,  qui  potuerit  tl- 
lud  tentorium  ttftimonium  dfei  ?  Et  quidni  potuit  5  cùm  fuerit  teftimonium  ài- 
vinse  praefentias?  adofttum  enim  illius  tentoni  defeendiecolumnanubis  ,  atquc 
ibi  cum  Mofe  loquutus  eft  Dominus.  Quod  ad  illud  dubium  ,  quodmovit  ÌA 
bulenfis  ,  Quód  fcil.  tùm  temporis  Aaron  non  fuerit  Sacerdos  conftitutus  j  ed- 
quenonpotuerittabernaculum  illud  ingredi  :  Non  eft  magni  momenti.  Nari 
incertum  eft  ,  num  illud  tentorium  fuerit  ejuldem  per  omnia  naturae  cum  taberna 
ciilo  poftei  txtru&o  :  Et  licet  hoc  concederete  ,  bene  potuit  Aaron  ingredL 
cùm  fueric  Sacerdos  etiam  tunc  deftinatus  ac  conftitutus ,  licet  nondum  folca 
meer  inauguratus  auc  confirmatus.  Et  denique illud  cuiquamfatisfacere  polliti 
quòd  qukquid  fccit ,  id  >  mandante  Mofe  Dei  nomine ,  egerit.  3 .  Notàndura  è* 
&*Ti  hic  non  camparle  illa  quas  habencu-r  Gm.  2.  relativa,  aut  praepoGciva  i  co 


Cap.  I X.     Saltati origo  Gen.  1 1.  ubi  nulla  prolepfis.  $\  i 


t  quc  non  le^imus  Mofen  ilio  die  Aaroni  dixuTe,  aut  Deum  Mofi  prascepifle  ilio" 
(die.    4'.  Seddemuseflehìcanticipacionem,  quia  Commentacores  quidam  ita  ju- 
j  dicane ,  inde  nihil  inferri  poteft  adverfus  jam  dicìa  :  quia  nulla  hic  appare:  copula> 
!  un  Gen.z,  nulli connexio  ,  temporisrefpecìu  >  vel  minima  copula,  aut  alio  quo. 
t  ris  modo  lignificata.     Et  fi  vera  fine  quse  afféruutur  ad  hanc  prolepfin  manifeltan- 
dam  ,  liquidum  eft  ,  non  pofll-  fine  anticipationc  ritè  exponi  locus  hicce,  auteum 
pljisfcnpcuraslocis  conciliari  ;  Nulla  aurem,  in  loco  prsemambus,  talis  apparec 
i  necefììtas.     5.  Nec  hxc  talis  eft  prolepfis,  qualem  Gen.  2.  fìngunt  :    Nam  res  hic 
r  uninarrantur  ,  quaeàfeinvicemdiftabant  ad  fummum  non  unius anni fpatio.    Ete- 
tvrmfecundo  abegrefluex  ALgvpcoannoextrucìum  erat  tabernaculum  ,  menfc  pri- 
mo illius  anni  fecundi ,  &  aie  primo  illiusmenfìs  Exod.  40:1,  17.    Et  quis  dicec 
vAaronem  tum  urnam  non  collocale  corani  ceftimonio  ipfo  t  Quid  >  an  eli  haec  an- 
ticipatio  comparanda  cum  dia  ,  qua  volunt  resinhiftoriaconjungi ,  quauiltrabis 
Imitlc  acquadringentos  annosa  fé  invicem  diftabant  t  Vultquidem  Gomarus 'hanc 
|u:nam  cum  Minna  non  fuifTecoramteitimonio  collocatati! ,  antefìnem  40.  anno- 
rum  ;  Ac  tic  aperte  arguit  hunc  textum  falfit3tis  ;  quia  dicit  textus  *Aaronem  urnam 
ante  teftimonium  collocale  :  Ettamenexhiftoriàeonftat ,  mortuum  fuiiTe  Aaro- 
nev  ante  finem  40.  annorum  ,  Se  poli  ejus  mortem  comedifle  lfraèlitasde  ili  a    » 
Manna.     Et  fi  (inquit  clar.  Rjvrt.  de  prima  origine  Sabbati  )    intercedati  aliqued 
tempus ,  eadem  t amen  futi per fon a  ,  cui  iÀ  imperatum  futi  \  itaque commode potwt  man. 
dati  illius  meminifie ,  ubi  mandati  caufa  narrabatur.     Nibil  talefuit  in  hi  fiori  À  creatio* 
nis  ,  ubi  de  uno  eodemque  tempore  loquitur  Mofes  ,   Deum  Jeptimo  die  quievifje  ,   &  eo- 
d.m  die  fantìificajje  diem  illum.     Repofirit  Gomarus  >  ìd  ad  rem  propofuam  per- 
tinere  non  demonltrari  y  quia  unius  aut  plm ium  perfonarum  circumftantia  diverla  , 
.  cxcmph  hujufraodi:  fimilitudinem  tollerenequit>  qua;  confiftit  in  rerum  facìarum 
ac  difpari  intervallo  diferepantium  per  parenthefin  connexione.    Refpondit  autem 
Rjvctus  in  appendice.     „  Idquidem  [inquit)  efiet  aliquid  ,  fi  hancfolùm  dillìsri- 
„  litudinisrationemadhibuiflèm  ,  fedcùmaliametiamaddidiflem  ,  ad  perfonarum 
'  „  circumftantiam  fpecìantem  ,  feparari  nondebuerunt  qua  conjunftae  difsimili- 
1  „  tudinem  augenc.     Quibusetiam  hoc  addo,  collationemutriufquenarrationisa- 
„  pud  Mofcn  fufficere,  utquivis  judicct,  valdèeffe  haec  diflìmilia  •,  Deus  poli 
\  ,,  opusfex  di.  rum  ,  feptimo  die  quievit  ab  omni  opere  Tuo  ,  quod  fecerat,  &  he* 
'  „  nedixU  dici  feptimo ,  &  faniìifieavh  Eum  -,  &c.  &  aliaheeeverba  Exod.  16.  r. 
[  »  i  J  •   Dixit  etiam  Mofes ,   hoc  ejl  verbum  quod  prscepit  Jebova  ,  piena  menfura  hvmn 
1  ,,  obfcrvmtdaeà  ex  co  per  atatcs  leftras  ,  ut  zide.mtpanem  illum ,  quem  vobis  tdendum 
„  didi  c\c.     Nulla  cnim  hic  verba  praectdunt ,  cum  quibus  hasc  conncLtantur ,  Itd 
„  fcorfuminftitutiimillud  Dei  de  Manna  affervando  nari  atur,  fine  ullà  cum  pra?ce- 
„dentibus  Mofis  diftis  connexione.     Deinde  ,  ex  circumftantia  loci  ulis  prò. 
„  lepfiscolligiturevidentiHìmé,  cùmnondumarcaeflTctconftrucìa  ,  veltabcrnacu 
»lumcrecìum,  urneceflariòadeamfiirecurrendum.     InlocoGenefcos  nihil  ta 
„  le  apparec     Sic  ille 

Secunda  Inftantia  eft ,  1.  Sam.  17:54.  ubi  legimus  Davidem  iàdifit  caput 
Philifini  Hicrofolsmam  ,  cum  Hierofoly ma  non  fuerh  pinti  Ifraelitas  ante  uncìum  Da- 
T.idem  :  nam  2.  Sam.  v.  7,9.  chitatimillam  primi  occupai.  Rjfp.  Etiamfi  con- 
cedaerau*  h?c dari prolepiin i  noQc(Tctejufmodi ,  ac  dulia?  quam  rwgunt  Gen. 

QSiq   3  2#ut* 


5  is         Saltati  origo  Gen.  x 1.  Ubi  nulla  prolepfis.    Lib*  1 1 l 

*.  ut  ex  di&isad  priorem  inftantiam  liquet.  Sed  refpondemus  ,  nullam  hic  appi 
rere  prolepfin  :  quia  pars  illius  civitatis  fpeftabat  ad  tribuni  Juda ,  &  pars  ad  tribuni 
Benjamin.  Tribus  autem  ]ud<e  eam  partem  qaae  ad  fé  attinebat  bello  fumpfera 
Judic.  1:21.  Acque  ita  licet  partem  hujus  civitatis  pofle  derint  etiarnnum  Jebu 
firac ,  quos  tandem  depulit  David  2.  Sam.  $.  Partem  tamen  ejus  tenuerunt  Ifraelit* 

6  pars  dia  >  non  minus  ac  altera >  nomine  totius  gaudet.  Et  huc  detulit  David  ca- 
put gigantis  illius.     Nulla  ergo  hic  apparet  vel  fpeciesprolepfeos. 

TertU  Inftantiaeft  temmoniorumquorundamfcripturajjquaslocorum  aliquorutt 
mencionem  facientiaea  defignant,  noneifdem  nominibus ,  quibus  nuncupabantui 
quando  res  illse  ,  qua;  ibidem  memorantur  ,  gelìa  erant  ;  (ed  iis  quibus  poftW 
infigniebantur  Ex.  Gr.  Gen.  12:8.  Locus  ille  Bctbel  nominarur,  hoc  tamen  no 
men  non  habebat  ante  tempora  Jacobì  Gaz.  28:  ij>  19»  Sic  J0/V4: 19.  Mentiofii 
Gilgalis.  Locus  autem  ille  non  ita  defignabatur  ante  Jofu  5: 9.  Similìter  Judit 
li  1»  Locus  quidam  appellatur  Bocbim-i  quipoftea^.4>5.  id  nomenadeptuseft 
Ad  qua;  &  Umilia  refpondemus*  1.  Hic  femper  apparet  aliquid,  in  facris  literis ,  ve]  ì 
m  circumftantiis  ipfius  textiìs ,  quod  indicat  ac  clarc  demonftrat  rem  ita  Ct^c  habe 
re  :  At  in  texcu  Gen.  2.  nihil  tale  apparet  :  nec  quidquam  reperire  eft  in  tota  Sa. 
cràfcriptura  5  quod  oftendatdari  hic  prolepfin.  2.  Anticipacionesillas fune  per 
paucorum  annorum,  non  bis  mille  quadringentorum  &  plurium  annorum.  jl| 
Hx  diete  prolepfes  textum  planiorem  reddunt ,  acmagisincelligibilem ,  cjuiant* 
mina  locorumfxpius  variane,  &  folent  quidam  eapro libitu  murare.  Hinceft  quóJ 
per  nomina  locorumducentis  autquadnngentis  retro  annis  ufurpata  ,  eadem  loca 
nunc  non  fune  nota  :  ita  ut ,  qui  hiftoriam  de  regno  aliquo  aut  prov  inda  al  iquà  con. 
texens  >  regiones ,  urbes  >  caftella  ,  munitiones  >  montes  ,  planities ,  amnes  &c 
lìngula  iis  quibus  ohm  infigniebantur  nominibus  appellaret,  j]on  elTet  à  lecìoribus 
intellecìus  :  Si  autem  ifta  omnia  nuncuparet,  prout  communiter  nuncupanrur  in 
eo  in  quo  (cri  bit  feculo  5  facile  ab  omnibus  intelligeretur.  NecelTarium  ergo  eftjl 
uchifìoricus,  quiintelligivelit,  iifdem  utatur  nominibus  ,  inlocisdefignandisiinj 
quibtìshascautillageftaolimfuerunt ,  qua?eo>  inquovivic,  tempore  ufurpantur.j 
Nec quicquam  penculi  eft  3  quod  ad  hiftorise  fummaro  attinet ,  fiveveceri,  hV.el 
novo  defignetur  locus  aliquis  nomine  :  Sed  longe  alia  eft  ratio  rerum  geftarum  :  Et- 1 
enìm,  fi  quas  aliquo  tempore  narranturfacìa,  qua;  non  tunc  >  fed  multos  polì  ann 
geftafunt  ,  nec  claufula  aliquà  res  plana  hx  ,  decipiunturlecìores>  hiftoricus  ofì 
ciononritèfungitur,  &hiftoriaipfaobfcuraeur.  Quareejufmodi  prolepfes  5  ( 
prolepfes  dicendo  fine  )  aut  nominum  aneicipationes  »  textum  non  corrumpun 
utitalisfacic,  qualem  hfchngunt»    Nihil  ergo  ad  rem  facit  talium  allegatio. 

Ejufdem  farinas  eft  illud,  quod  à  quibufdam  objicieur ,  quòdnempe  ipfocap 
l.Genefees,  nomina  illa,  quibus  defignantur  fluminaqua:dam&  regiones  verf.  1 
&c.  impofitafuerint,  poft  diluvium.  Nara  fi  aliis  infigniebantur  ante  diluvium 
nominibus  5  Se  fi  iifdem  uterctur  Amanuenfis  Dei  >  quando  iftara  confcriberec  hi- 
ftoriam ,  non  efiet  à  lecìoribus  intellecìus.     Sed  porrò  5  quomodo  nobis  probatucn 

^dabunt,  lumina  ifta  ac  regiones,  alia  olim  ante  diluvium  habuiflè  nomina  j  quàra 

"quibus  Gen.  2.  defignantur  ? 

Sunt  qui  cìtant  illud  Gen.  2:  8.  ac  inde  inferre  voluot>nihil  obftare3quominus  iiloc 
àm.2.  refpiciat  ad  fa&um  illud  Exod.  16.  Eoquòi  Mofes  fcribens  non  tantum 

pr* 


£ap.  I  X.     Salfati  or igo  Gè*.  1 1 .  ubi  nulla  prolepfis.  j  1 3 

I  na^upponattempus  jam  tranfacìura  in  deferto;  fed&  locum  Tedisi  fraelitarum  ex 

:  parte  occupatimi ,  ideo  Tarpò  Gc  Io  juatur ,  ut  Ifraglita:  in  terra  parte  conftituti  loquì 

[  iterane,  itahortus  illediciturplantatusadorientem  terrae  fancìa?.  !{efp.  Suntqui 
yolunt  horcum  illuni  piantatura  fuiflc  ad  orientem  ,  non  ratione  Mofisàum  bstc 
rcriberet ,  aut  Ifiaelitarum  verfantium  in  deferto  *,  Ted  ratione  hedenis ,  quafi  dice- 
"et  iiTra&u  orientali  ìllius  rcgionis  :  atqueita  nihiltale  hic  praefupponitur ,  aut 
jrasfuppom  nocelle  cft.  2.  Etiamfi  daretur,  quod  hic  volunt  adverfarii  ,  non 
amen  fcquetur,  ullarnefle  hìc  proleplìn;  nam  nemo  dicet  honum  illum  non  fuifiè 
Irumadoriewemillius  terree,  in  qua,  aut  juxt3  quam  fcripferat ,  etiamtumeum 
?rimó  elTtt  plantatus  ,  seque  ac  poftea?  3.  Nulla  hicapparetconjuncìiohifto- 
K:a  rerum  diverfis  temporibus  geftarum.  Ergo  nulla  prolepfis. 
Uult  DxBurmannns  in  Synopfi  lib.i.  caf>.  42.  $.  115.  Verbailla  Gra  1:27.  per 

!  >rolepfin  interpretanda  elfe  ,  uc  eò  facilius  defendac ,  mulierem  non  fritte  creatam 

fiefexro.  Etqumdo  creata  erat  nobisnon  indicat,  tantum  d'icii  Mofem  vers  27 . 

rare,  quid  voluerit  Deus ,  ut  de  nomine  fuo  tempore  fierer;  &qualisfutu- 

pus  tffec  mafculus  nempe  Se  Termina  :  atque  ira  vera  potuerunt  effe  illa  verf.  27.  Etfi 
:uot  poftea 3nnos  formata  fuiflet  Eva.  Et  tamen>  orto  feptimo  die ,  per- 
'ecrum  erat  opus  quod  fecerat  Deus  Gen.  2:1,2.  Sed  cur  quaèfononunoeodem- 
|uediepotueritE^creari,  quo creatus  erat  ^Adamus  ?  DicitprocerTum  increatio- 
ìefoemin^obTervatum  hoc  evincere.  Vide  (inquit  )  Gin.  2.8,  15,16,17,18»  19» 
io,  21,  22.  quae  tam'augufh-ac  varia  opera,  an  tam  parvo  (inquit)  tempore  perfe&a 
int>  merito  dubitare  licer.     Sed  quid  ita?  annon  tam  varia  tam  parvo  tempore 

1  »rius  perfecerat  ?  Equìdvn  (  inquit  )  nulla  nos  ratio  cogit ,  ad  ifìud  affirmandum  :  nec 
lro  magnitudine  operum  Dei  efl  ,  illas  in  tantas  anguflias  cogere ,  iilumque  in  tanti  negotii 

lìbere ,  atque  reliqttorum  omnium  capite  &fajligio  adeo  velati  fejlintntem  indtteere.  ì(tfp , 
,ed  qu?m  quzefo  moveret  ratio  adeo  futilis ,  ad  fcripturis  aperte  contradicendum  ? 
•ìupponitetiam  haec  ratio,  Deum  feedus  oparum  ,  ante  cum  Adamo  pepigifle> 
juam  condita  eflet  Eva  •  atque  ita  infmuare  velit ,  Ev*  non  prohibitum  fuiilè  efum 
tboris  vetir* ,  Se  confequenter  non  peccaffe  frucìum  illum  comedendo.  Sed  hoc 
antùm  noto  ,  ut  appareat  quàm  periculofum  fit  proleptin effingere ,  &  textum  per 

|Titicipationem  interpretari ,  ubi  nulla  cogit  neceilìtas  ,  nifi  ut  noftras  fècil'iàs  falTas 
iuearaurhypothefes. 


C  A  P.      X. 

Exceptiones  aliac  adverfus  gin.  n.  refelluntur, 

NOn  unum  moverrt  Adverfarii  noftri  lapidem  ,  ut  vim  hujus  loci  elidane  ;  ne* 
runtenim,  unicum  bocce  teftimonium  ipforum  babelcm  funditùs  evertere. 
>upra  primariato  eorum  exceptionem  confutavirm»  ,  fequumur  nuoc  alia  confi- 
icrand» ,  §d  quas  à  priori  fortalitio  pulfi  confugiunt. 

Excipmnf 


514    Exceptionesalia&advcrfus^.ii.-refélluntur.  Lib.IIL 

Excipiunt  ergo  >  Secundò-  Ac  dicunt,  fenfum  hujus  loci  hunc  effe*  quòdDuts 
diem  fanBifiCArit  feptimum  y  ad  modum  intentionis  mdepnationis  ;  hoc  e  fi  ,  hunc 
dicm  in  fua  mente  magni  fccerit  ,  intendens  poftea  ejxs  ebfervationem  injungtre. 
Ita  inceralios  Gregor.  de  Valenti*.  Tom.  i.  difp.f.quteft.q.  funft.  Z.  Hanc  au- 
tem  exceptfonem  ucremoveamus,  fequentiaperpendendaproponimus. 

i.  Contradicic  haec  exceptio  priori  :  nam  G  Deus  immediate  poft  quietem  die 
feptimo»  eundem  feptimum,  inanimo,  «ftimatione  &  deftinacione  quàdam  fan. 
ótiiicirtc ,  nulla  hic  erit  prolepfìs  :  nam  prolepfis  fupponit  Deum  nullo  modo  aitimi 
diera  feptimum  tunc  fanctificaiTe.  Porrò  concedit  ba:cfentcntia,  diem  feptimum 
fuuTe  diem  quietis  Dei  ;  hanc  Dei  quietem  caufam  fuifie  fancìificationis  Sabbati, 
&  nobis  propoficam  tanquam  exemplar  -,  hunc  diem  feptimum  ab  aliis  feparacura  i 
futile  fpeciaiibus  privilegiis  ornatum  ,  ac  fpecialiter  facris  uGbus  ac  quieti  defti-i 
natum  :  qus  omnia  nobisfavent. 

2.  Sancìifìcavitdiem  feptimum  poflquam  ineo  quieviflet  ab  omnibus  operi- 
bus  fuis  ,  &  non  ante  :  quia  ratio  cur  hunc  fancìificàrit  diem,  eli  quia  in  co  ab 
operibusfuis  quievit.  At  vero  fi  fancìificare  fit  idem  quod  decernere  y  non  tunc 
primum  hunc  diem  fancìificavit ,  fedlongè  ante,  imo  ab  seterno  :  quia  nulli  h  bec 
in  tempore  nova  decreta  j  funtenim  omnia  adtus  immanentes  ;  eòque  x:erna.--.| 

3 .  Senfus  ergo  loci  eft ,  quievit  Deus  die  feptimo  ab  omnibus  operibus  fuis,; 
ideo  ftatuit  &  decrevit  feptimum  hebdomadis  diem,  poft  annos  bis  mille  qua- 
dringentosaut  quingentos ,  fancìificare.     Atqui  tum  diem  feptimum  non  fancìifi 
cavit  acìù  ,   quando  in  eo  primum  quieuerat.   Senfus  ergo  verborum  fanclifi-ì 
cavitdiem  feptimum  ,  hic  eft,   non  fanelìficavh  diem  feptimum. 

4.  Similiterpotuit  dici  Deus  fancìiricafle  diem  hebdomadis  primum  ,  dieml 
Pafcatis ,  Pcntecoftes,  &c.  quando  quievit  die  feptimo  ,  quia  tum  in  propoli- 1 
to  habuit  ,  haec  fancìificare.  Sic  dici  potuit  Deus  fancìiScafle  panem  &  vinurr  | 
in  Euchariftia  ,  agnum  in  Pafchate  ,  quando  terram  creaverat  ,  quia  tu»| 
propofuitfeudecrevithzc  omnia  fancìificare,  aut  potius  haec  fancìificare  in  prò. 
pofitis  habuic. 

5.  Si  deBinatio  hic  idem  non  denotat  quod  decretum  ,  concedere  poflumus. 
Deum  tunc  diem  deftinacione  fancìifìcaiTe  j  quia  deftinatio  eft  rei  lancio  ufu; 
acìualis  feparatio  :  atque  ita  verum  eft  quod  dicunt,  nimirum  ,  fanBificare  ali 
quid,  vel  eft  per  deftinattonem  ,  velper  applicationem  :  nam  hic  utramque  hsbci 
fignificationem ,  refpecìu  Dei  &  hominum.  Etenim  Deusfanftificac  diem  ,eun; 
feparando  ,  deftinando  ,  confecrando  &  deputando  ;  Homo  eundem  fancìirka 
diem  fancìè  obfervando.  Vemm  hoc  modo  acìù  ohm  ab  initio  fancìificabatur; 
tumìDeo,  tum  ab  hominibus  ;  Ncque  huic  fancìificationi  ullo  modo  prarjudic! 
eft  mandatum  poftea  Ifraélitisrenovatum  :  nammandatum  illud  non  eratnovat 
diftincìafancìificatiofeuinltiturio  ,  fed  repetitio  potius  prioris  fancìificationis, 
injuncìio  obfervationis  renovata.  > 

6.  Hocetiamliquetex  prrcepto  Decalogi  Quarto  »  ubi  non  habetur  priro; 
Sabbati  iaftitutio  :  Nam  in  confetto  eft ,  ante  datam  legem  in  monte  57'w4/tobterva« 
tumfuiflèSabbatum,  &  verba  mandati  indicane  anteafancìificatumfuiiTe  Sabba. 
tum ,  quia  non  dicit  Deus  fé  quievifle  die  feptimo  ,  atqueiideo  nunc  fancìificare  il 
luro  diem  ;  fed  fancìjficafle ,  in  prq^erito.    Quum  erga  verba  mandati  Quarti  >  & 

qua 


tur 

'••ì 


;  Cap.  X.     Exceptf ones  alias  ad  6e».  1 1 .  folvuntur.  5 1 ^ 

|  qua:  habentur  Gtn.l>$.  eadem  finr,  ubique  eodem  fenfu  fumenda  font  ;  &de- 
I  notane,  vel  Dei  deftinationem  >  vdacìualemapplicationem  .    Si prias  ,  quando 
I  qu«fo  fuit  hic  dies  facris  uGbus  à  Deo  applicatus  ?   Non  fuit  rum  inititutus ,  etiam 
!  .quando  obfervatus,   &  quando  de  ejus  obfervatione  data  fuit  lex.     Si  pojletius  , 
tum  facris  ufibus  appheatus  fuit  hic  dies  à  Deo  ab  miti©,  quod  volumus. 
.    7.     Tumfenfus  yerborum  Quarti  praecepti  hic  eric  ,  Recordare  diei  Sabbati 
I  pt  fancìifices  eum  ,  quia  Deus  ab  mitiodecreverat,  Se  inpiopofitis  habuerat,  hunc 
i  prodiequietishabere.     Atquac  vis  in  hoc  motivo  ?  Si  dicane,  hunc  effe  iIJorum 
verbo  rum  fenfum  ,  Recordare  diei  Sabbati,  ut  fancìifices  eum  ,  quia  Deus  jam 
acìù  hunc  diem  fanZiflcat,  &  facris  ufibus  applicar.   Tum  hic  idem  erir  fenfuseo- 
modem  verborum  Gen.  2:  3 .  idque  co  magis  quod  verba  praecepti  non fint  in  prz- 
fedinpraeterito;  idecque  refpecìum  dicant  ad  locum.    Gm.z. 
8-     An  eodem  fenfu  fumenda  eft  bttiediclh  ,  ac  volunt  fan&ificationrm  fumi  ì 
loceft,  Anbenedixerit  Deus  eidem  diei  deitinatione  ;   feu,  anftatuene  Deus  ci 
medicei  e  poft  annos  bis  mille  &^uadringentos  ?  Tumquidem  aftù  ei  non  bene- 
xic.     Ecfimiledicipoteftdebenedicìiombus,  homini  &  aliis  animantibus  ap- 
Cap.i.  quodfcil.  Non  cune  tris  benedixerit ,  fedftatueriteis  poft  multos 
mnos  benedicere  :  Athccperabfurdum.     Et  porrò  nufquamficiumitur  vox  illa 
btntdtcere.     Nec  valetexceptiopn'wfro///'.     Quòd,  nempe,  ammalia  opus  habue. 
rint  prsefenti  benedizione ,  nonautemdiesfeptimus  :  nam ,  ut  fupra  diZumu& 
•ut  pofìea  fufiusconfirmabitur,  non  minus  opus  habiiit  Adam  die  benediZionis  > 
ouam  ammalia  opus  habuerint  benedizione.     BenediZio  inquit  Cahmus  in  loc, 
nilaìiudeftquàmfolennisconfecratio.     Et  fupra  vidimus ,  quid  de  benedizione 
Juijns  diti  fenferit  Ckryfoflom.  in  loc.  &  ahi.     Omnia  hic  pari  tenore  dicuntur  ,^e>-. 
ite"/ ,  quievitybmcdixit ,  fauci  ificu'Jt  :  &  de  eodem. tempore  intelligendafunt  :  nec 
nu  dquaminnarrarioneappaiec,  undevelprobabiliter  colligi  poteft,  unum  ma- 
iri aliud  per  deftinauonem  expouendum  effe. 

Idquod  hocdicfeptimogeftumerat,  femper  poniturpro  fondamento  hu- 

.tificationis ,  nempe,  quòdeodiequieveritab  omnibus  openbus  fuis,  & 

refocillarus  fuerit  Deus.  Quàm  abfonum  ergo eft  dicere  3Deum  hunc  dicm  fanZitì- 

quiain  eo  quievit  ab  operibus  fuis  ;  &  non  tamen  fanZificafle  quando  quievit , 

fed  polì  annos  bis  mille  &  quadringentos ,  &  quod  excurrit ,  ut  quidam  fupputant? 

An  ita  infticuit  diem  Pafchatis  in  memoriam  liberationis  ex  itgypto  multos  poft 

ttnnos  primo obfervandum  e  Aut ,  anullum  diem  tali  modo  inftituifle  aut  fanZi- 

rìcaHe  Deum  legimus  ?     Si  dicant  >  non  e(Te  parem  rationem ,  quia  memoria 

creauonis  nonpotuit  acque  citò  obliterare  ac  memoria  aliorum  bencficiorum.  Rj,  - 

Alia rationepotuit  memoria  ìllorum  beneficiorum  etiam  confervari,  puta 

^radinone  velfcripto,  non  minusac  memoria  creatìonis.     Piaccica,  quo  recen- 

moria  beneficii,  tanto  meliùs  ac  devotiùs  celebrabitur  dies  in  hunc  finem 

lis  ;  quemadmodum  diligcntiùs  obfervatur  dies  jejumi ,   quo  recentior 

eft  memoria  caufae illius  jejunii. 

•  o.    Quando  dicunt ,  Deum  diem  fcptimumfinZifìcalTe,  hoc  eft  magni  fecif- 
ù£  mente,  feu  a:  ft  ima  fa  >  dienne  Deum  realiter  Se  eTfcaciter  ìllum  diem 
icaflefc  b  nedixiffe  :  nam  affcZus  hinonproducunteiFe&uintiovum  in  ipfo 
Deo,  fodineveaturis ,  quasejufmodiaff.  elibus  profequuur. 

Rrr  il.  Hic 


5  ró  Exceptioncs  altx  ad  Gen*  i  \ .  folvuntur.      Lib.  Ili, 

ri .  Hic  modus  loquendi  infolens  eft  etiara  apud  homines  ;  quis  enim  folec  ita 
loqui,  hancremconfecro^autfacrìsufibusfeparo,  quiaftatuomultos  poftanno8 
eama&ù  confecrarc  &  feparare.  At  inftat  Primerojtus  Pan.i.  Cap.  i*  §2.  Si 
quis  (  inquit  )  bifioriam  liberationis  Noachi  ejufque  familia  à  diluvio  in  arca ,  aut  II 
berationis  Jfra'él'ttarum*  fervitute  Pharaonìs  per  mare  rubrum  >  narrans,  kacoccafi*. 
rie  addtret ,  Deum  tunc  f aneti  fic  affé  baptifmum  N,  T.  afte  fafis  loqueretur ,  quia  ih 
figura  tram  baptifmi  in  Dei intenttone  i.  Cor  io.  2.  I»  Pet.  3  :  21.  Licet  Dem 
d  :t  pejì  fa  f  tifimi*  ita  fanctij icàri*  ,  ut  acttl  ufurparetur.  I{efp.  EgoquidemM 
contra ,  judicarem  »  illum  qui  fic  loqueretur  ,  ineptè  fatis  mentem  fuam  ex. 
piimere,  nifi  aliqua  adderet ,  unde  certo  conftare  poflet,  Deum  non  cune,  (ce 
longopoft  tempore  baptifmum  infticuuTe.  Atque  ita  non  narrarethiftoriampro- 
prie,  fedpermodum  allulionis naturam illius  facramenti  explicaret.  Hìc  autera 
Gen.  2.  fimplex  habetur  hiftoria:  narratio>&  omnia  more  hìftorieo  piane  narrantur. 

12.  Nullum  extat  infcripturàparilis  locutionisexemplum  aut  inftantia,  qusentl 
in  hoc  fermoneexplicando  dirigerei    Nechocpaciturvis  vocum  hic  ufurpatarum, 
Replicat  ibidem  Primerofius*     Vox  (inquit  )  hebraa  qua  ra&fr7«r  fanctificavic  figrÀ 
yic.it  j  coniecravit)  ftatuit,  pi«eparavit>  proclamava,  &  fapius  refpicit  quidft 
turrito  ,  five  ferfonis  applicetur*  Efa.  13:  3.   Jer,5i:  27, 28.  five  rebus  Jer.  6:4 
jhe  temporibus  2.Reg.  io:  io*  Jod  1: 14.  <&  Z:  i$*  In  quibus  locis ,  aHu  f*ricm[\ 
c.mdicuntur  >  qui  jam  defiinabantur ,  ut  multos  pò  fi  annos  ad  tales  ufus  applicar  efiJm\ 
F^efp*.  1 .  Licet  hasc  omnia  vera  ellent , nihil  ad  rem  diceret  Adverfarius  :  nam  in  \<mi 
citatisnonhabenturdu«£Ìllasvoces,  fanSlificavit 8cbenedixit ,  quemadmodum  hic 
nonlegimusfan&itkatos&benedi&os  fuiflb  homines,  autres,  aut  tempora  ;  Er 
nufquam  vox  illa  benedicendi  fumitur  in  tali  fenfu.  Ergo  quando  hic  utrifqueucitui 
Spiritus  S-  &  certum  eft  vocem  benedicendijnunquam  fumi  prò  decreto  benedicen. 
di,  rarioomnis  poftulatj  ut  ad  huiusfignificationemreftringatur  illa  altera  vox^quarr 
volunt  nonnunquam  largiori  fenili  fumi.i.Rcfpecìus  quidem  habetur  ad  tempus  bre 
vifuturum,2.i^g.io:2o.  Joel.i\\$*$z  2:5.  Jer.$r*Zj,zi.  &6:4.Sed>oxipfa  He 
bra:a  non  eft  in  tempore  prefenti,aut  preterito, ut  Gen.  z.  fed  potras  in  futuro,quia  j, 
Imperativo  modo;  Hsc ergo  nihil evincunt.  3,  Quando  #1p  tigmUcupr  apara 
vit  ,  denotat  aliquid  in  prsefenti  ;  autftatim,  nondiupoft»  faciendum  ,   uc  Me 
3;  5.     Exod.  19:  io.     Jer.  12:3*  Num.  11: 18.      4.  Etiam  illi  Medi  zc  Perfi 
qui  fancìificati  dicuntur  Efa.xy.}.    Non  erant  fancìificati ,  eòquòd  deftinati,  u 
pofteaefTent  fancìificati  ;  fed  jam  tum  fancìificati  erant,  quiaacìù  Dt\  verbo  (èpa 
rati  ad  illud  opus  peragendum  erant.    Et  licet  fancìificati  hic  dicerentur ,  eo  quo 
desinati ,  non  tamen  fequitur ,  ita  vocem  fanctificandi  hìc  Gen.  z.  fumendam  effe 
Et  ratio  eft  quia  Efa*  13 .  Deus  ipfe  loquitur  de  fé ,  ac  dicit  fé  prsecepiflè  fanclifica  i 
tis  fuis  :  coram  Deo  autem  omnia  futura  fimtprasfentia.    Hìc  autem  Gemi*  Mo 
fes  hiftoricè  narrat  quid  Deus  egerit  in  primis  feptem  diebus.  creationis.    Ara 
ita  ratio  longè  difpar  eft. 

13.  Hoc  etiam  certuni  eft,  Mofenhìc  hiftoriam  ne&ere,  Se  omnia  hiftoni 
narrare  ;  eòque  de  rebus  &  acìionibus  tunc  exiftentibus  &  geftis  loqui.  At  vero 
deftinatio  ejufmodi hic admitteoda ,  dicendum ,  verba hajc non  facere  partem  hifte 
riae.aut  hiftoricè  prolaca  effe  ;  fed  prophetìam  continere  >&  aliquid  futurum  praed 
cere  ;   Quod  de  omni  hiftoria  etiam  planiflìma  pari  jure  dici  poteft. 

i4« T 


Tap.  X.      Exceptiones  alix  ad  Gen,  1 1 .  folvuntur:  5  j  7 

14.  In  confetto  eli  ,  non  minus  aptumfuifle  diem  feptimum>  ut  conftituere- 
ur  dies  Sabbati  ab  ini'tio  ,  quàm  pofiea  ;  Eiat  enira  ab  initio  dies  quiecis 
Dei,  &  fundamentum  quìetis  hominis  j  quae  ergo  ratio  prohibuit ,  quo  minus 
cìù  inSabbatum  confecraietur  ?  Aótù  quieverat  Deus  ilio  die;  fcillaquies  Dei 
dem  indigicabat  officium  Adamo  ,  quod  poftea  Ifraelitis  fìgnificabat  ;  cratenim 
:mpcr  fundamenturo  actualis  fan:ìirìcauonis ,  qui  homo  illuni  diem  fancìificare 
Jebuit . 

15.  Quia  Deus  operatus  eratfexDies,  renebatur^^^willudexemplar  imi- 
ari:  Quidni  etiam  debuitDei  quiecem  die  feptimo  imitane  Dei  operatio  ha- 
3uit  ab  initio  vim  excmpli ,  quidni  &  ejus  quies  <■  Nullum  prorfus  apparet  in  textu 
iifcrimen ,  unde  dici  poliir,  quierem  Dei  futuram  tantum  fuiffeexemplar,  ab  horai- 
libus  imitandum  >  poft  aliquot  annorum  millia  ;  Se  non  etiam  ejus  operationem  per 
ex  dies . 

16.  Rationes  Adverfaiiorum  >   quibushanc  conrìrmari  volunt  defìinationem  > 
■imitale  evincunt. 

3,1.  Nullum  exftatpraeceptumiyt^wodacum  de  hac  quiete.    I{efp.  i.Ne- 

[ue  cxuat  praeceptum  de op^re  fex  totos  dies  faciendo.     2 .  Ex  Dei  exemplo ,  fep- 

\  imo  die  quiefeentis  >  poli  fex  dierum  opera  ?  promptè  fatis  potuit  Adamus  ad  Dqì 

naginem  creatus ,  fuum  de  quiete  feptimo  die  ofricium  coiligere  ,  ut  &  ex  Dei 

,nftificatione  Se  benedizione  ìllius  diei  :     Non  opus  fuit  ergo  illi  expreflò  aliquo 

■  jandato»    Ergo  nulla  talis  hic  deftinatio  locum  habet. 

Ratio  Z*  Voxillaquamreddimus/«iwfl//ìc<;t7V>  abaliis  redditur^/?;>wi7>,  puta 

ulo  j  Se  nonnunquam  (igni tìcatpr<tparavit ,  Jerem.  il:  ver.$.  &  Cap.  6:  *>.$. 

'.  Vox  Illa?**-,  il: .1;.  j.  optimè retinere poteft fenfum  feparandi  Se  fèque- 

.     t.  Licet  nonnunquam  figurative  fumatur,  non  tamen  iequitur>  nonde- 

:  in  propria  &  ufkati fui  fummifignificatione.     3.  Mult3  prarpararidicuu- 

ur ,  qur  tamen  prxfcnti  ufuideftinantur&  applicantur  >  ut  videre  eli  Exod.  16.  5* 

23:1.   lof.  1 :  1 1 .    Ejìher.  5:  4 .   PfaU  147: 8.    Marc,  14:  1 2, i  j .    Atnof,  4: 

tr<  12.   Job.  11:  1  j.  E/*/.  15: 12.  &  alibi  faepius.     4.  Nemo  fieverba  textiìs 

ccatur.     Vide  \un.  <2  Trcm.  Ar.Mont*  Pagnin.  Munfi.  Vulg.  Edit.  Cali. 

.  Vide  etiam  Inter?.  LXX.  Cald.  Paraphr.  &  Lcxicographos. 

}{<itio  }.  Ex  Neh.  9:14.  conftat  primo  IlraelitisinnotuifleSabbatum,  in  mon- 

*  Sinai.     Ergo  neceflariòadmittenda  cildeftinatio,  Gen.  2.    Kf/j>-  Manifeftum 

*  HEaW  16.  notumfuilTcirraèlitis,&ab  iisobfervatum  Sabbatum,anteillud  tem. 

us,putiquando  erant  in  dcCcitoSin.     IntelligirurergòNf/;.  9.  peculiaris  modus 

otihcandi  per  vocem  Dei  terribilem  >  et  exercan»  >  et  per  divinam  io  tabulis  exara- 

.onem  ,  ere. 

Sed  de  hàc  et  de  aliis  cjufmodi  rationibus ,  plura  poftea  dicemus; 

17.  Etiaiìifi  admitteremus  hic  dcltinati«nem  aliquam  ;  non  tamen  fequeretur, 
.b  Adamo  et  aliis  Pati  iarchis  non  fuiflc  hunc  diem  ob/crvatum  :  Nam  omnis  deftina. 

io  noneft  futura,  qualis  fuit  dia  Cyri,  E  fai.  44: 28.  &  45: 1.  &  Itrtmiéh  Urt  1  ;  5. 
stfìmiles,  ubiperlbnaitadefiinata  nouexiilit ,  needum  advemt  tempus  rtlireiap- 

um  :  fedeft  quxdamdcftinatio  fraftns  ,  tum  rcrpcdtu  temporis  ,  turarefpeclu  rei 
mt  perfonac  dcftinatae  ,  qualis  fuit  deftinatio  .Icultumtabcrnaculi  -}  et 

T4<ra4culi  ac  T^//ad  culturuDci  fgleunem  ;  ut  &  tempomm  quorundam  l'eu 

Rrr  t  Fcfto- 


5 18  Exceptiones  alise  ad  Gen.  i 1.  folvuntur.       Lib.IIf. 

Feftorum>  cx.gr.  Pafihath  :  Quse  omnia  ftatim  ufui,  ad  quem  desinata  erant , 
applicabantur:  •  I  ta  fé  res  habuìt  in  Sabbato  feptimidiei.  Infl.  Plurimi  Fefti  in- 
fticuti  ac  diftinati  in  deferto,  in  terra  Canaan,  fiimùm  obfervatierant.  fyfp.  In 
inftitutione  horum  Feftorum  indigebatur  tempus  ?  in  quo  obfervandi  erant  ,  ut  & 
locus  :  Sed  nihil  tale  apparet  in  prima  Sabbati  iufticutione .  Non  potuerunt  Fe- 
ftuai  Septimanarum  *  Exod,  34:  zi-  in  deferto  obfervare,  quia  nullam  ibimefleu 
habuerunt,  Neque  Fciìam  Tabernaculsxum,  D*ut.i6:ih  quia  nondum  habit, 
bant  in  domibus.  Atque  ita  ratio  aliqua  dari  poteft ,  cur  ifti  Felli  non  fuerintcoi 
tinuò  &  a&utum,  obfei  vati,  qua:  Sabbato  applicar!  nequeunt. 

Sic  ergo  evicimus,  exceptionem  nane nullam effe.     Sequitur 

Exceptio  terna,  quajpropomtur  à  Primerufio,  ubi  fupra  Paragr.i.Sc  ab  aliis,in  hm 
&nfu  n  >  Licettunc  tempori  sbenedixerh  Deus  diei  feptimo  ,  non  t amen  /equi t ur ,  Deu 
tunc  Adamo  pr  aferi p fi ffe  hnjus  diei  obfervationem  .  Non  enim  continua  »  quibus  rch 
benedicit  Deus  ,  eas  cujìodiendas  pracipit.  Benedicere  &  fantlìfìcare  font  aEliones  Dei 
non  noftrte  :  At  prceceptum  eft  de  a&ionibus  bominis ,  quale  kgimus  Exod.  2o.  Je[ 
ergo  hunc  dìern  fanBificavit  ,  magni  eum  faciens  ,  magni que  xfìimans  ,  in  eo  l*lith 
cxprimens ,  quia  in  eo  quiroerat.  Et  juxta  ftilum  Scriptura  >  tempora  ,  non  minns 
loci  3  f ancia  &  fanBificatadicuntur ,  quiain  eis  aliquid  notabile  pr<ejìiterit  Deus  , 
obfervanda  bominibus  pr<efcripferit ,  five  non  >  utliquct  Exod.  3  ;  ver.  5 .  &  19:  v*. 
Deut.26:  v.  15.  Jof.  j:  15.  Pfal.  11:  4.  Jer.  31:40.  Ezech.  28:  22.  Zeph.  1 
2Pet.  i;i8. 

Ut  appareat  quà/n  futilis  fit  hsec  exceptio ,  ha?c  proponimus. 

1.  Deus  diem  hunc  fanftificavitj  nonfuipfius,  (ed  hominis  refpe&u  :  Eu» 
ab  aliis  omnibus  feparavit  acfegregavit  ,  utineohominesrpfumcolerent:  Quof 
liquet  ex  eo  quòd  huicetiam  diei  benedixerit,  m  homirùs  hempe  ufum ,  ut  elf® 
dies  folenniterconfecratus ,  ac  piis  exercitiis  trantigendus. 

2-  Santificare  oporret  hìc  vel  fignirket  [aneti tatem  infondere  r  (ed  hujus  fàn&iffi 
cationis  nonefì  capa* dies  feptimus ,  sé. sparare à commnni  ufo-,  &  pio  ufui  dcdjl 
care?  quemadmodum  fan&ificata  erant  Templum  ,  altaria,  &c.  Quandoqui- 
dem  ergo  hoc  fenfu  fancìificatus  fucrk  dies  feptimus ,  id  vel  factum  in  ufum  Dd  ip- 
fius,  vel  homìnisi  prius  dici  nequit$  quia  incongruum  eft  dicere  ,  Deum  diem  faru 
ftificareut  ipfeeum  fan&è  obfervaret.  Ergo  in  ufum  hominum  fanftificatus  &  con- 
fecratusfuithiedies. 

3 .  Hincergd  fequitur ,  mandatum  nomini  effe  ,  ut  hunc  diem  fanttè  obferv< 
quando  eum  fanftificavit  Deus;  quia,  non  prseeunre  divina  inftitutione ,  non 
pocuit  licite  obfervari,  &  Dea  dicari:  Ergo,  poficà  inftitutione,  debet  obfer- 
vari,  &inftitutioincluditmandatuoi.  Eòque  hsec  fanaificatio,  feu  diei  fepara. 
tio,  dicit  eum  diem  obfervandum  fuifle:  Nam  bomini  non  licetid  prophanare 
quod Deus  fancìificavit }  aut  idcomrtfuni  ufui  applicare,  quod  ille  feparavit 
piumufurn. 

4.  Exhocclariorafiuntpnecedentia,  quòd  quies  Dei,  quaefundamentum 
hujus  inftitutionis ,  &  fanftificationis ,  non  fit  mzxhnaturalis ,  ideft,  pura abopi 
busceflàtio;  fed  quies  [aera,  eòque  in  exemplum  piopofua.:  Quòd  ex  eo  liqm 
quòd  conftitutus  fìt  integer  dies  ,  feptimus  nempe,  &  huic  requtet  deftmati 
Si  enim  <juies  hxc  yntiirn  eflet  pura  non-opeiatio  >  quid  opus  effèc  buie  quieti 


: 


lap.  X.       Exceptiones  alias  ad  Gin.  1 1.  folvutitur.  5 1 2 

t»ro  die  ;  cùm  ,  hcc  modo  ,  per  on.netempus  fubfequcns  rtquieverit  \  hoceft,- 
fc';reandis  pluribus  fpeciebus  >  ajuniverfam  mundi  machinam  oroandam  &  per- 
Mriendam ,  ceflavent  <!  Cui  noadicicur,  operibusfex  dierum  perfecìis,  Deum 
ijuleaquievid'e  ;  aur  die  feptimo  ,  ampotius  fexto,  coepifle  eum  quiefcere  ?  Quics 
|  00  haeceftqncs  fancìa,  quies  uuiusac  ìntegri ciiei  ,   qaics  unius  diei  te: 

nnclufa  ;  &  quics  um'its  die»  poli  fex  dies  operarios.  Ergo  inftituta  fuit  hatìcqutes  , 
I  hominibuspropofita,  inexemplum  ;  ut  homo ,  fcilicec  >  poli  fex  dies  opera- 

js  ,  quiefceret  feptimo  ,  eumqueDeoac  divinis  exeiciciisconfecraret. 
Ifj.  Hocabundèliquerexpraeceptodecalo^i  Quarto,   ubi  hxc  quies  Dei,  polì 
nxteftioiicm  u.iiverlì  fex  diebus ,  proponimi"  tanquam   exemplar  &  mot:'. 
rifanne  quiefcendum  die  feptimo  3  poli  fex  dies  operarios.     Si  autem  diea 
Ljietem  Dei  tuacfjitTeexcmpIum  ,  quando  tanquam  motivum  additur  mandalo, 

liticando  Sabbito  5  Confid.randum  porrò. 
I  6.  Quòdnufquam  videamus  Dwura,inqnocunqueactu,tanquara  exemplum  p;o- 
niQ  ubi,  ineodem  exemplo,  ab  initio  fueric  vis  mandati  ad  imitai: durti 
t>ligantis.  Si  ergo  à  primordio  j  Deus  fé  >  in  quiefcendo  die  feptimo  >  poft  lex 
tieruni  operationem,  tanquam  exemplum  propofuerit  ;  hab.uit  proculdubso  id 
I  xemplum  vim  ad  imitationem  obligandi.  Deus  imitandus  erat  in  exemplo  laboris 
|:x  dierum,  quiaomnes  concedute  laborem  hominibus  injungi?  ac  non  meram 
l'itam  coniemplativam.  Ergo  etiam  in  quiete  feptimo  die,  poft  fex  operarios. 
l'pfum  praeceptum  Decalogi  quartum  dare  indicar ,  debere  hominem  opera  unius 
Iiebdomadis  fpatio  fexdierum  abfolvere,  quia  Deus  hoc  fecerat.  Ergo  multo 
jaiagis  poiìulat  hoc  prarceptum,  ut  homo  quiefeat  die  feptimo,  quia  ita  Deus 
liecerat.  Fruftradicetquis  ,  verbailla,  fexdUbusoperaberist  effe permillìva  ,  non 
(■frxceptiva  :  Nam  ad  minimum  prohibet  hoc  mandatimi ,  eaminLitern  legmt 

•  diebus  operariis ,  qua;  impedimento  elle  pollìt,  nenie  fanftiticetur  &  obfc. , 
"dies  Sabbati. 

7*  Hoc  porrò  probatur  ex  eo,  quòd  non  modd  d:c.arur  die  feptimo  quìeviflc 

♦  Peus;  fed&proptereaeiberedix'ifc,  eumque  fanclitìcalTe.  Oportet  ergo  uthxc 
I  quies  Dei  habeatvim exempli  obligantis ,  quiainhunc  rin:m  fancìiiicaiub  &  beuc- 
jdictus  era:  hic  diisquiecis,  utciTct  dies  confecratus,  ab  openbus  fcparatus,  & 

e  quieti  dedicatus. 
8.    Hxc  omnia  confirmat  clanflìmus   Cahinxs  in  Ioc    D'um  ergo  fepi 
f  f  inquit  )    Deus  fan8ific.it ,  dum  extmium  reàdh ,  ut  fingiti  ari  jure  exa 
hot.     Undc  etiamapparet  >  ut  /empir  à  Dcohabita  fucrit  hominum  ratio  .     Di 
pra  ,   òtx  dies  adeondendum  mundum  uiffe  infumptos  i  non  quòd  Deus  tempori s    ■ 
opus  babuerit ,  cui  moment  un  inftar  mille  annorumejì  ;  ftd  ut  nos  retiturtt  in 
juorum  coìifidcratione .     Eundem  in  [uà  quitte    .  miti     Diemtni 

exemptum  in  hunc  peculiarem  ufum  defUnavit .     Qfarc ,  benediFtio  ijìa  > 
quimfolemiis  conjecratio  ,  quafibi  Deus  fludi.i  ir  occupathnes  hominum  afferit  d  I 
timo.     EJì  auidem  legìtima  h  te  tjtits  vit*  medita  , 

ìmmenjam  Dii  bwitatem  ,  juflitia  apiaitixm ,  i  Hcocoelitfrr*- 

quttheatro confidar anelo.      '.  ,  qu.im par  efjet ,  . 

•  hom'mes ,  ad  fupplendum  qtod  afidud  >. 

Ertmiìincrg*  -.,.;•./'/  Deus ,  dande bcntdi 
Rrr  3 


520  ExceptionesaliseacLyo*. iwfolvuntur.       Lib  II 

nibusinterhowints  fatica  fora  :  Vel  feptimum  quemque  diem  quieti  dicavit  >  ut  fu 
cxemplum  perpetua  efict  regula.  Semper  memori,*  temndus  efi  finir.  Ncque  enimftl 
mo  quoque  die  fimpltciter hominem  jufiit  Deus  ferias  agtre  ,  quffi  otto  delech tur  >  vài 
ut  negoiiis  aliis  omnibus foluti  j  meni e s  fuas  ad  Creato)  em  appltcent .  Denique  fiera 
iììavacatio,  qua  homines  mundi  impedimenti  s  eri  fi  t  >  uttotosDeoaddtcat.  lamv 
quia  adcelebrandum  Dei  jufiitiam  ,  fapientiam  >  viri  ut  em  ,  reputandaque  ejus  benefit 
tanta  e  fi  pigrhia  hominum ,  ut  probe  moniti  nihilominus  torpeant  •  addi tus  efi  non  le 
ab  exemplo  Dei  fiimuhis ,  & praceptwn  amabile  redditum  e  fi  \  ncque  enim  rei  blande 
elicere  nos  ad  obfequium  Deus  potè  fi;  vel  e ffi'cacius  incitare  ,  quamdymnos  adimìtàw 
nem fui  invitàt  &  bortatur .  Pratereafciendum  ?  non  unius  tantum  vel  <etatts  vdpot 
Vr}  fed  toùus  Immani  generis  commune  effe  hoc  exercitium.  Similia  ruòet  lunius  ;n  N 
tis  ad  locum  .  Benedixit  (  inquiens  )  i.  e.  licet  jam  hic  dies  cequl  cum  aliis  bene» 
Bus  efet  natura  lege ,  fingularem  tamcnipfi  pra  aliis  bemdiBioìitm  conlidit  Deus  ,  tk 
fquentibus  exponitur\  eoqite  patio  creationemtotam  fiabilivit.  ■  Santificavi 

i.  e.fingularem  ipfiprx  aliis  d'tebus  fanBimoniam  indidit  >  faStoy  infiitut'ione  (?  vitti 
te  fua  :  Ac  proinde  eum  haberi"  fantìum ,  C  in  fancìis  folum  rebus  confumi  volui 
Sic  &  lAnnot.  Belg.  Deus  eum  fupraahos  dies  exaltavhì  &iis  dignioremfecit*  Conf 
verbum  benedixit  cum  Gen.  24.  13 .  dignitas  efi  in  ufu ,  quod  fequenti  verbo  fancìtfic 
xitimwtefcit,  quodfigrjficat ,  commune  aliquidu fui  [acro  fegregare*  /YdExod.  13;, 
INum.7:  Im  Levit.  8:  io.  1  Reg.  8:64. 

9.  Benedicere  quidem  &  fancìificare  funt  aftionesDeij  quando  autemDei 
aViquid  fancìificac  &  benedicit ,  eóque  ad  pios  ufus  fegregat ,  includitur  mandatili 
homini  datum,  illud  prò  communi  non  habendi;  fed  fancìum  etiam  seftimandi<&  ft 
praxi  fancìum  faciendi ,  fancìis  exercitiis  dicando.  Nam  non  fìbi  immediate  fé 
homini,  huncdiemfancìificavic&  benedixit  Deus.  HinclegimusSabbatum  prof 
ter  hominem  facìumerTe,  Marc,  2:  27.  Et  diem  hunc  fancìifìcando  aebened; 
cendoj  Deusillum  tanquam  talem  voluitab  hominibus  agnofei:  quorfum  ali- 
hoc  homini  notum  facerct?  Templum  &  Altare  fancìifìcando }  fatis  indicato 
fenolle  uteommunibus  ufibus  ifta  applicarentur:  Munus  Sacerdotum  inftituen 
do  ,  &  Aaronem  huic  muneri  fegregando,  rìgnificabat  fé  nolle,  ut  hoc  mu- 
nus commune  eiTet  omnibus  ;  Quod  fuodamno  experti  funt  Coreb  cum  fequa 
cibus. 

io»  Quod  ad  loca  attinet  »  quse  fancìa  dicuntur  propterfingularem  Dei  praifen 
tiam  in  eis  manifeftatam ,  five  in  coclo ,  ut  Dwt.  z6t  1$.  Pfal.  11:4.  quarprotfu 
impertinentia  funt  ;  five  in  terra ,  ut  Exod.  3  :  ver»  5.  &  c.19:  v.  23.  lofi  5:  v.  15 
potius  fententiam  noftram  confirmant,*  quia  videraus  etiam  ea  loca  >  quamdiuift. 
prsefentiàerantfancìirkata,  non  debere,  ut  alia  communia  ,  haberi,  &  ficut  a 
lia  ufurpari  :  Etiongc  potior  eft  ratio  temporis  a  Deo  fancìificatifeu  talis  pronun« 
ciati;  Hoc  enim  >  tjon  in  vanum,  deciaracà  iilà  pronuociatione,femper  tale  haber 
deber.  Ad  Z^phan*  1: 7.  fupradiftunv  &  reliqua  ad^rem  non  faciunt,utinfpicient! 
facile  apparebir. 

Haec  ergoexceptio  non  eft  admittenda.    Sequitur 

Excefiio  quarta,  quam  fic  proponit  Primerofìus ,  ubi  fupraParagr. ^>6.  Licei 
dure  tur ,  feftimum  diem  prafiripinm  fuifje  Adamo  obfervandum ,  non  tamenfequeretur 
SMatnm  btc  morde  effe  ;     &  licet  non  fiterit  wemoniak  ad  Qhrifium  dìr'tgem  ,  fpeBa- 


?ap.  X.        ExceptionesalisadGV*.  n.  folvuntur.  jn 

i&t  tamen ad  ordinem  <y  politiam ,  cui  eum  fubjecCr.it  Deus ,  fl.uemaàmodum ei pneferìp» 

trat  hortum  Hcdenis  prò  hahh acido,  ut  ibi  Deum  tohret .     Utiii  ceder* modo  fttaétur% 

:oc  fu'rjfe  prteeptum  morale ,-     Nam  tnn  magis  tfl  determina' io  loci ,  quàm  tempori:  » 

là  cultum  Dei,   morali s ?    quum  neutri  harum  fundetur  in  p; incipit;  nature.,      Et 

bine  fequetur ,  ipfwn  ftptimum  morde*;  fui  fé  >  <cquè  ac  unum  èfeptem  t     Quum 

-re  injìi  tulio  ad  ordinerà  fpetlàrit  >  &  triofiims  varbàiln '*  non  fequitur 

jjri bomines  pofl  peccatum  ad  eundem  cadinem  & politiam in  Dei cultu  ,  ad  quem objìri' 

}us  tmebatur  Adamus  ante  lapfum.     Addirne  alii ,  nen  magis  fcqu't  praceptum  hoc  me» 

■  »M  efjt  t  quam  praceptum  de  non  edenio  fruBu  arboris  fei enti*  boni  (3  mali.     Ec 

ilius ,  Quii  erit  illud  nìjìpraeeptum  reti/tenda  memoria  abj oliti*  creatioìijst 

}\c'Pondeo  i.  Inftitucinoftrì  ratio  nonfert,  uthrcprobsmusprsBceptum  de  S'ab- 
baio elfe  morale  :  poftea,  hoc eodem  Libro-,  per  Dei  granare,  hoc  evincemus.  Hic 
ranrùin  probamus.  Adamo  in  ftxuinnocenùx  datum  fuiflèpraeceptumdeS-bbaco  . 
;  Veruntamen  paucis  ha»c  diluemushoc  loco. 

Quod  tempus,  &  confequenter  Sabbatum,  tantum  fpeftet  ad  ordinem  &  pò- 

itiam  }    nemo  ,  qui  ea  perpendic  quo?  fupra  Libr.  IL  Capp.  VI,  &X>  dixiraus  , 

Jaffirmabit;    ibi  enim  fufiùs  demonftravimus ,    decerminarionem  temporis,    & 

•ucncerSabbaci)  longèalium  dicere  ad  cultum  Deirefpeftum,  fciongema. 

Tgis  neceflariam  effe»  quàmeftejus,  quod  tantum  fpcitat ad  ordinem &policiarrb 

Idccerminatio. 

ÌL  |.  Quando dicic  3  Deum  Ad.imum  ordini  ac  politile  fubiecifle:  Scifcitari  licer, 
;juì  potenc  hoc  magis  cumftatu  fidami  convenire,  quàm  Sabbatum?  Eodem  ca- 
pite dicic  >  ftatum  illum  excellentùe,  in  quo  conditus  erat  Adamus ,  pati  non  pò - 
ruiile  3  uc  haberet  ipfi  prseferiptum  unum  diem  incyclo  feptimanse  obfèrvandum  ; 
Hìc  tamen  concedit  Adamumt  ordini  ac  policiae  fubjecìum  fuifle ,  &  Sabbatum  ad 
hunc  ordinem  hancque  politiam  pertinuifìè.  Qua?  male  conveniunt. 

4.  Sapponit  hìcnihii  morale  dicendum  >  nifi  quod  fundatur  in  principiis  Na- 
rurae.  Nos  autem  fupra  Lib,  I,  Cap.XV.  oftendimus,  etiam  aliquid3quod  pofìtivum 
;ft ,  dici  pone  morale.  , 

f .  Quantum  interficinterdeterminationem  Loci8c  Temporis'm  ordine  ad  cultum 
Dei,  non  eft  quod  ruedicam.  Supra  Lib.  II.  Cap.  XX.  abunde  difFercntiam  de- 
raonftravimus. 

6.  Ex  hic  conceilìs ,  fcquitur ,  potuuTe  Sabbatum  primo  non  effe  ceremoniale  ?  Et? 
fi  quid  ceremonialeei  poftea  annexum  tandem  eflet  abrogatum  9  potuiiTenihilomi- 
hus  Sabbatum  non  ceremoniale  in  vigore  manere. 

7.  Plantavifle  Deum  hortum  Hedenis,  &in  zo^Adamum  collocarle ,  adcolen* 
s  cium  &  cuftodicndum  eum  ,  legimus.  Sed  sn  ei  horeum  illum  prò  habitaculo  per- 
!  pcfuoprarfcripfcrit ,  dubitare  licet.     Sed  demus  hoc  >  nulquam  tamen  Legimus» 

Deum  illum  locum  fancìifìcaiTe,  &  benedixilTe,  nei  legimus  eum  benedixifle  ac 
ùnttificafse  diem  feptimtim  :   longc  ergo  cft  horum  difpar  ratio. 

8.  Quod^<taopraefcriptumfuit ,  t\in  Adamo  omnibus  fois  poiìeris  obfer- 
vindum,  proptcrrationemomni|>u$communem  »  idKobis  morale  videtur  dicen- 
dum.  At  tale  fuit  Sabbatnm  ,  fiinditum  in  requie  Dei  poftfex  dierum  opera: 
Iwprimis  cùm  illud  ìpfum  m;ndà:um  fuerit  à  Deb  renoyaium,  ac  uni  eum  alns 
prarceptis  moralibui  e  mente  Sinai  i  Deo^o  promulg-ium  1 

9,  llinc 


522  Exceptionesalixad(?c/i.  irfolvuntur.       Lib,II 

9 .  Hinc  ctiam liquet ,  praceptum  illud  non  pertinuifife  ad  ordinem  aut  politiar; 
ordini  ac fiatai,  in  quo  creatus erat  Adamus >  propriam  ;  utiprsceptumdccoleii 
dohorto,  quodnunquam  poftea  cuiquam  injungebatur ,  uti  injungebatur  obf< 
vatio  Sabbati. 

io  xAdamus non  tenebatur  Ceptìraum obfervare  >  prsecifè  quaterna  erat  fep 
mus  \  fed  qaatenus  erat  feptimusà  Deo  prsefcriptus.  Et  Deus  5  qui  illum  fepi 
mum  prajfcripfit ,  potuitalium  feptimumj  ilio  abrogato  >  praefcriberc  >  firma 
immutabili  manente  fubftantià  moralitatis  illius  praecepti  >  quod  primo  ac  prinur 
prajfcripferat  tanquam  morale,  ut  unum,  nempe,  e  feptem,  ft^iunum  poftji 
dies  operarios  ,  fanti  è  obfervemus.  Verumde  hoc  fufius  Libro  IV.  fequèn| 
agemus. 

ix.  Licer  propterea  ,  quòd  ordofìt  variabjlis  >  non  fequatur>  obligari  hoQui 
nes  ad  aindem  ordinem  eandemque  politiara,  feu  ad  idem  Sabbatum,  oblèrvandua 
poft  peccatane?  ,  adquodobfeivandumobftritìus  cenebatur  Adamus  in  fìatu  inaia 
cc.nti.ac  :  Bene  tamen  fequitur ,  obligari  peccatores,  ad  non  pauciores  in  cycloM 
timanas  dies  obfervandos ,  quàm  obfervare  tenebatur  Adamus  innooens  :  Hoc  ci 
ut  ad  minimum  unum  in  cyclo  feptimanse  obfervent.  Quum  autem  nulquam  Dei ] 
derermtnàrit  phircs  quàm  unum,  in  cyclo  hebdomadis  >  obfervandos  dies,  Qpl 
aliud  concluderne  5  quàm  quòd  nos  teneamur,  ad  unum  è  feptem  celebrandu 
diem  ,  quemadmodumtembatur  Adamus}  Eòque  hoc prseceptum morale erit>h<] 
mines  irvomni  ftatuobligans. 

1 2.  Facile  eft  differentiasdare ,  inter  prseceptum  illud  de  non  edendo  frutta -ai] 
borisventae  j  &  praeceptum  de  Sabbato?  quòd  nempe  hoc  renovatum  fuerit ,  tilt 
nunqiiam  •  Hocintermoraliaà  Dco  ipfo  promulgatimi  j  illud  non.  Hoc  orni 
hominum  ftatui  conveniens  >  illud  non  :  Illud  merum  praeceptum  obedientiae  prej 
bativurti.  Hoc  non.  Hocinipfacreationis  lege  fcriptum  ,  UUd  non.  Hoc  in  fui 
demento  proximo  morali  Dei  fcil.  exemptofundatum  eft  ;  illud  non:  Ut  plurcs  ne 
Hominem,  Non  funtergò  illa  duo  pvarceptaejufdcm  natura:. 

ij.  Quòd  in  Sabbaro  retinenda  Gtcreationis  abfolutse  memoria  concedimus 
fed  qudd  in  nullum  alìu.m  finem  fuerit  inftitutum,  non  probatur,  nec  probari  potei 

Exceptio  quinta  eft  Heideggeri  >  qui  in  Hiftoria  Patriarci:.  Tom.  I  ♦  Exercit.  1 1 1*  i 
Ecclefia&  Theologià  Patriarch.  Thef  58.  Sic  loquitur.  Deus  die  feptimo  ceffaver, 
facereopus  novum  ,  quia  fex  diebus  omnia  confummata  erant.  Et  diei  benedixtt  eoipft 
qu^d  ceffans  ab  open  fuo  y  oftendit,  quod  homo  t  in  cujus  creatione  quievft ,  fatìusj, 
f/oóter  nominìs  fui  glori ficationem  :  Quod  cum  majus  fuerit  cateris ,  qua  baBenus  cri. 
tafunt,  vncatur  benediBto.  Eundem  diem  ,  cui  fic  benedixit ,  fanttitìcavit  ;  quia  t 
i'ùodtty  (s>  reliquo  toto  tempore  conftituerat  fé  in  homincfanBi jìcare ,  tanquam  incoro* 
ù'gtoriàfui  opcris.  Santificare  enim  efteum,  qui  fanBuseft ,  fantltw  dicere  &  teftar 
D/es  igitur  <J  tempus  fanclum  erat  &  agnofeebatur  non  per  fé  ?  fed  per  fanBitatem  hom 
vis  ,  qui  in  tempore  fé  fanBì 'ficat,  &  cogitationest  ftudia  &  aBiones  fuas  Deo ,  q 
fantini  eft  ,  vindicat  &  confecrat.  Aposlclus  Heb.  4:  3 , 4.  <$c.  oftendit  relinquì  Sai 
batbifmum9  in  quo,  videlicety  cum  liber  tate  &  fiducia  pojjìmw  accedere  ad  thr<m> 
grati*.  Probat.  guia  talis  Sabbatkifmus  Eccleji*  promijfuseft ,  ne que  tamen  an 
Cbrijìum praftitus.  Non  effe  eum  autem  ante  Chrijìumprafìitum,  oftendit ,  quia  nec  1 
Sahbatbo primo ,  quodfuit  fo«,  ^  i&&l&»)$s  nifi*  ^Jitfuf  operibus  è  mundi  fun 

dacron 


Cap.  X.       .  Exceptiones  alias  ad  Gen.  i  h  folvuntur.  $1$ 

datione  facìis.  N<c  in  quiete  terra  Carnati ,  Sabbathijmus  Me  exhibitus  eft.  Ibi  Sabba- 
tbumiilud  trimurti  non  conftituitur  fané  inperiodica  quiete  diei  fé f  tìnta,  aqueac  quies  in 
terrJ  Canaan  data  Ifraelitis  non  notat  Sabbathum  periodicum.  Igitur  Sabbathum  illud 
òiodjuitpoft confummitionem opcrum  De* ,  fuit initiatio quietis mpofterum  femper  con» 
tinuanda  j  qua  Deus  [e per  opera  fua  in  homine  retìofancìificabat  :  Quam  fanctificatio- 
ntm  fi  ex  nutu  Dei peregiffet  primus  homo  in  ftatu  innocenti*?  >  fpcm  habuit  veri  Sabba, 
thifmi  3  adeundi  Deum  eum  piena  fiduc/a  <?  libertate*  <2  ab  eo  premium  in  f cedere  prò- 
miffum  pitendi.  Jam  per  peccatum  abrupta  eft  Ma  fanctificatio ,  'dia  quies  imperata. 
'  tfon  igitur  prìmus  homo  Sabbathifmum  confequutus  eft.  Sed  nec  confecuti  eum  flint  in 
-  quiete  terra  Canaan.  E^linquebatur  igitur alius  Sabbathifmus.  Hac  eft  Apofìoli  arau- 
mentaùo.  Exquàlfquet,  nihrlminus  quam  [aneti f te ationem  tempori*  periodicam  Gen. 
iZ'  i>  intelligu  Sicilie. 

Rcfp-  i.  Quomodo  dicemus ,  Deuni  in  hominis  creatione  quieviflè  ?  Ari  quia 
|  eum  die  fexto  creavit  (  At  eo  die  creaverac  etiam  Deus  alia  animalia  terreftria.  An 
{quiaeum  omnium  ultimò  creavit  ?  Attum  haec  foli  E:-*  applìcanda  erunc,  quia 
illam  omnium  poliremo plafmaverat  Deus. 

2   Non  tantum  homo  faftus  eli  ad  nomen  Dei  glorificandum  ,  fcd&omnesali-e 
rx:  Nam  omnia  operatus  eft  Jehova propter  fé  Pm>.  16:  4-   Et  omnia ejus 
•  gloriarli  declarantPy^/  19    Ipficoeligloriam  Dei  enarranr.   v'erfu  i. 

$.  Quomodo  ceflans  ab  opere  Tuo  oftendit  quòd  homo  facìus  fit  propter  nominis 
fui  glorificationem  ?  Annon  etiam  celTans  ab  opere  Tuo ,  oftendit  quòd  alia  fine 
creata  propter  nominis  fui  glorificationem  1 

4.  Textus  exprefle  dicit ,  Deum  quieviflè  die  feptimo  ab  omnibus  operibus  fuis 
qua;  fecerat ,  &  non  ab  nomine  folo  creando. 

5.  Quod  illud  (ibi  vult ,  Quod  eum  maj-us  juerit  ctterit ,  qua  haBenus  creata  ftmt , 
vocatur  bcnediclio.  Haec  repetant,  ut  videtur ,  omnia  praedicìa  j  Se  fenfus  eft, 
ofteoGo  Dei,  quòd  homo  facìus  fit  propter  nominis  fui  glorificationem  ,  major 
eft  caeteris,  quae  hacìenus  creata  funt.  Sed  an  ìlla  oftenfio  Dei  erat  opus  crea- 
tionis  ? 

6.  Ipfo  die  fexto  oftendit ,  quòd  homo  eflTet  creatus  propter  nominis  fui  glorifica- 
tionem. Ergo  non  benedixit  diei  feptimo ,  fsd  dici  fexro ,  fi  illud  vocandum  fic 
benedico. 

7.  Tum  in ipfa  cefTatione  ftu  quiete  Dei  confiftit  benedicìio  ,  &  hasc  ab  illanon 
diftinguitur,  fi  diei  b:nedixent ,  eo  ipfo,  quòd  ceffans  oftenderit  faótum  fuific 
hominem  propter  nominis  fui  glorificationem.  A  ttextus  aperte  haec  diftinguit> 
ac  dicit  quirtem  Dei  effe  fundamentum  benedicìionis.  Quiaenimquieyit  >  ideo  be- 
nedixit 8cc. 

8.  Quando  dicit  Deum  fancìificafle il! umdiem  ,  quia  ilio  die  conftituerat  fé  fan- 
&ificare&c,  quazroquidintelligat  per  illud  conftituerat  ?  L'trum  eft  acìus  Dei 
immanens,  vel  travfiens.  Si  tr.mfìens  >  quisaut  qualifnam  eft  ?  Aut  quid  proprie  de. 
notat?    Sì  immanens,  tum  fuit  ab  aetcrno ,  quomodo  ergo  fuit  ilio  die,  aut  rcli- 

1  quo  tempore? 

9.  Quomodo  poruit  dici  diem  feptimum  fanti  i  ficare ,  quia ftatuerateo  die  feip- 
fum  fauci itìcare in  homine  ,  qui  creatus  erat  die  fexro?  Annon  ftauierat  ipfo  die 
fexto  leipfum  in  hom  ine  fan  ci  iti  care?    Imo,  annonftawerat  ipfodieprimo  feip- 

Sff       ■  "  furo 


524  Exceptiones  alias  ad  £**.ii.folvun  tur]      Lib.III, 

fuminhomine,  ut  &  in  omnibus  friscreaturis,  fancìificare?    Ergo  fancìificavit  i 
diempriraum,  Scomnesdies,  non  minusquàm  feptimum.  Quid,  anrion  ftatuerat 
ab  «terno  feipfum  in  homine  fancìificarc  ?  An  ergo  diem  illum  longsevum  aeter. 
nitatisfancìificavit?  Quomodoergò  peculiari  modo  fancìificavit  diem  feptimum* 
Hxc  fané  vix  fune  intelligibilia. 

io.  Dicit  Deura  conftituhTe,  &  ilio  die>&  reliquo  toto  tempore  feipfum  ia  fio. 
minefancìificare.  Ergo  non  modo  fancìificavit  illum  diem,  fed  &  omnes  die* 
fequentes:  ac  textus  expreiTè  dicit  Deum  fancìificafle  diem  feptimum  ,  ut  à  reliquis 
diftincìum. 

1 1.  Sed  quomodo  nobis  demonftrabir ,  fanBIficare,  Deoaut  nomini  tanquam 
fubjecìo  attnbutum ,  idem  fignifìcare  quod  flatwre  fé  fanBificare  ?  An  ufquam 
fcriprurarum  vox  fanBificandi  ilio  fenfu  fumitur  ? 

x  2.  Porrò  ,  fit  ille  vocis  illius  fenfus ,  apertum  eft ,  Deum  non  fancìificafle  diem  ! 
feptimum;  fed  feipfum;  qu/a  non  ftatuerat diem  fancìificare,  [ed  feipfum  in  ho-l 
mine  :  Et  quis  non  videt  ,  quàm  abfonum  fit  dicere ,  Deum  diem  feptimum  fan-  ; 
cìificafle,  quia  eo  die  ftatuerat  (&  quid  hoc  denotet  non  novimus)  feipfum  in  ho-i 
mine,  (quicreatuseratdiefcxtoj  fancìificare? 

i$.  Raiionem  hujus  interpretationis  hanc  reddit ,  quòd  fancìifìcare  idem  fo 
quod  eum ,  qui  fancìus  eft ,  fanóìum  dicere  &  teftari  ;  verùm  licet  vox  illa  hoc  fig. 
nificet ,  quando  homo  dicitur  Deum  fancìirlcare \  non  probari  poteft  ille  vocis  feu.  ! 
fus  ,  quando  Deus  dicitur  quidquam  fancìirlcare  à  fé  creatum  :  Nam  ille  vel  fancrti- 
ficat  fancìitatem  infondendo,  vel  à  communibus  ufi  bus  feparando,  utfexcentis  fcri-i 
pturadocis  evinci  poteft.  At  dices.  Habet  vox  fanBificandi  hunc  fenfum  ,  quando 
Deus  eft  objecìum ,  uti  hìc  ;  Deus  feipfum  fancìificat ,  feipfum  fancìum  efle  teftan- 
do.    Etdehocloquitur  Autor.  Ueftondeo,   Tum, 

14.  Sibiipficontradicit:  Nam  immediate  pofth«caddit,  diesig$tur  & 'tempus 
fanBum  erat  &  agnofeebatun  Ergo  tempus vel  dies  objecìum  eft  hujus  fancìificatio- 
nis ,  non  Deus  ipfe  ;  &  tamen  fupra  innuebat ,  Deum  efle  objecìum,  Ego  h*e 
componerenon  pofìum.  Nec  dici  poteft ,  &  Deum  &  tempus  efle  objecìum  hu- 
jus fancìificationis  :  Nam  parili  modo  dici  nequit ,  Deum  Sr  tempus  fancìum  efle , 
aut  fancìificari  ;  id  eft ,  fancìi  efle  dici ,  aut  declargri.  Omnia  ergo  hìc  confufa 
apparent  &  fecum  pugnantia. 

15.  Quod  Se  porro  liquet  ex  eo  quòd  dicat  ,  tempus  fancìum  efle  &  agnofei ,  noi 
perle?  feci  per  fancìitatem  hominis.  Ergo  non  potuitDeus  declararc  aut  tefìaiì 
tempus  in  fé  fancìum  efle  ;  Non  ergo  fancìificavit  diem  feptimum ,  tettando  ac  di- 
cendo diem  illum  in  fé  fancìum  efle.  Santificare  ergo  non  eft ,  id  quod  fanftun 
eft  fancìum  dicere  &  teftari ,  quod  tamen  nuper  aiebat. 

16.  At  dicit,  diem  efle  &  agnofei  fancìum  erte ,  per  fancìitatem  hominis.  Ve- 
rum  per  fancìitatem  hominis  *què  fancìus  erat&  fancìus  dici  potuit  dies  fextusac 
dies  feptimus. 

17.  A  teuragnofeitur  dies  fancìus  per  fancìitatem  hominis?  Anquia  is  in  tenJ-j 
pore  fé  fancìificat,  ut  fubinnuunt  fequentia?    At  an  tantum  die  feptimo,  &  nou 
etiara  die  fexto ,  feipfum  fancìificabat  sAdam  ?     An  homo  nunc  poteft  fé  ullo  in 
tempore  fancìificare  *   Si  poteft  ,  erit  &  illud  tempus  propterea  fancìum .  Sed  quis 
hoc  vel  fando  hacìenus  audivit. 

18*  At 


Cap.  X.       1  Exeptfones  alias  ad  Gen.  1 L  folvuntur.  525 

18.  Atquoroodofanctifìcat  homo  feipfum  ?  An  dicendo  &  tettando  feipfum 
.  fanctumefle?  Anquia,  atfequitur,  cogitationes ,  ftudia  &  actiones  fuas  Deo, 
I  quifanctuseft»  vendicar  &  confecrat  1  Sed  annon  hoc  factum  ab  Adamo  die  fex- 
\  ro  /  An  hlc  requiritur,  ut  acìù  homo  fé  fanctificet,  &  cogitationes,  ftudia  &  actio- 
|  nes  fuas  Deo  ,  qui  (ancrus  eft ,  confecret,  priufquam  tempus  dicatur  fanctum/9  An 
i  fufficit,  ut  eo  tempore  debeat  homo  feipfum  fanctificare  ?  cogitationes?  ftudia  & 
j*  actiones  fuas  Deo  >  qui  fanctus  eft ,  confettando?  Si  prius  dicatur,  tum  fancti- 
i  ficatio diti totaliterpendet ab  nomine}  &  Deus  diem  fanctificare  nequit ,  nifi  fa  - 
t  ciat  ut  homo  fc  eo  die  fanctifìcet.  At  textus  loquitur  de  fanctificatione  Dei  3 
1  qua is  diem fanctificac  Si pofterius dicatur,  pendet  fanctificatiodiei  abalioquàin 
j  ab  homine.  Et  Deus  poteft  diem  fanctificare,  quem  nihilominus  homo  prò- 
l  fanat.  Dies  ergo  non  fit  fanctus  per  fanctitatem  hominis ,  fed  per  Dei  inftitutio- 
*  nem. 

19.  Qjod  ad  Heb.  4.  attinet ,  poftea  plura  de  eo  dicemus  $  hìc  fufficiet  dicere  , 
I"  teftari  ApWoIum  fuilTe  Sabbatum  à  primordio  rerum  ,  operibus  à  mundi  funda- 
1  tionefactis;  &illum  Sabbatum  fuifle  in  periodica  quiete  diei  feptimi ,  licer  quies 
I  ilia  in  terra  Canaan  non  notet  Sabbatum  periodicum  :  Nam  non  neceiTe  eft,  uc 
1  emnisillarequies,  de  qua  loquitur,  fit  periodica.  Et  dicere  Sabbatum  illud,  quod 
i  fuitpoft  confummationem  operum  Dei»  fuifle  initiationem  quietis  impofterum 
[femper  continuando,  qua  Deus  fé  per  opera  fua  in  homine  recto  fauci i ficabat ,  eft 
I  aiiudnihil  quàm  textumobfcurare:  Erenim  loquitur  textus  de  quiete  diei  feptimi, 

&  non  omnium  poft  feculorum.  Et  Deus  etiam  die  fexto  feipfum  fancìificabat  per 
opera  fua  in  homine  re&o.  Et  nemo  non  videt ,  quàm  coactum  illud  fit  ,  dicere  , 
DeHmfanctificaretempus,   quia  fanctificat  fé  in  homine. 

20.  Quamdiuftaret  Adamus^tm  proculdubio  habuic  veri  Sabbatifmi,  imòpri- 
viltgiumhabuitadeundi  Deum,  cum  piena  libèrtate&  fiducia  >  fedhocnon  im- 
pedir qu>minus  Sabbatum  periodicum  obfervareteneretur. 

li.  Supponit  omnem  quietem  imperatam  fuifle  fancìificationem  ;  fed  aliud  in— 
c'eludi  oftendimus,  in  diei  feptimi  fanctificatione  ac  benedictione.  Et  nifi  ipfe, 
Iquac  prius  dixerat  in  libello  de  lege  cibaria  contradicat,  opoi  tet  fa teatur,  etiam  Ada- 
mum  in  ftatu  innocentiar  obftrictum  fuifle ,  ad  aliquem  diem  >  etiam  in  cyclo  fepti. 
Diana?,  folenmterobfervanduro;  nam  illud  morale  effe  aflerit  ;  &  à  ratione  natu- 
rali prseceptum.  Sic  enim  eft  locutus  Cap.  6.  Paragr.  8.  Pr*ctptum  hoc  (de  fan- 
guine  nempe  non  comedendo)  cum  pracepto  di  Sabbaio  nemo  facile  comparabit ,  qui 
Inter  utrumquedifcrimenvelhviteranimadvtrtit.  In  S abbaio  morale juir  (N  B)  quid 
Deo  dicanaus  drts  aliquis  in  feptimanJ  _  Sicut  prteeptum  di  Sabbato  ex  alter* 
parte   (NB)  ideo  morale*  quia  ratio  naturali!  prteepit  ,   &C 

22.  Velim  nobisexplicniflcrplaniusj  quid  per  Sabbatifmum  intelligat  ;  fupra 
Quidemnominabat  Sabbatifmum ,  in  quo  cum  libertate  &  fiducia  poflìmus  acce- 
dere ad  rhronum  granar: verùm,  fi  illud  velie  effe  Sabbatifmum-,  oportet conceda^ 
ttììm^Adamum  fide  iti  femen  promiflum,  quod  ille  credit  exercit.  4.  Paragr.  72.  & 
omnes  Patres  ac  fìdelcs  lub  V.  T.  illud  confequutos  fuiiTe ,  vcl  ad  caftra  Sociniano- 
rKwrranfire,  &  mulris  expreffis  fcripturx  teftiraomis  aperte  contradicere  >  quae 
longum  effe*  hìc  omnia  citare. 

Exceptiofexta ,  (fià  priori  diitinfta  dici  polfit)  hajc  eft>  qu*  Ce  proponitur. 

SiC  Z  Guatili* 


pò  Exceptiones  alte  ad  Gen.  1 1 .  folvuntur.      Lib.  Ili* 

guanto  veròfimplicius  eft  verba,  Ma  (jquatenus  ea  referri  per  analogiamfidei  ad  id  temput 
poffunt,  quo  Deus  cejfavit  ab  opere creationis)  fic  interpntan  ?  Quoniam  Deusdeflitit 
aliquod  novi  condere  die/estimo  7  eo  ipfo  benedixit  Mi  dieiì(?  majus  in  eum  beneficium  con* 
tuli*  $  Et  eum  fic  benedicendo  fanBificavit  ;  hoc  eft  ,  eo  die  Ce  fanBificavit  in  homine , 
dumoftendit  omnia  qui dem  faBaefie,  ut  homini  fervirent  j  hominem  vero  faBum  efie9 
ut  foli  Deoferv'mt.  Namfiquid  ultmus  feptimo  die  creatum  efjet  homine  perfeBius , 
ti  homopoft  Deum  fubjeBus  fuijfet ,  <y  fic  homo  non  effet  li\*folÌHS  Dei,  ut  eft  iCor.  1 1  : 
V .  7.  Ita  verbo  Cznà'ificzndifatisfit  :  Nam  id  proprie  fignificat  >  vel  eum  j  quifanBus 
eft>  JanBum  dicere  &  teftari  >  vel  id  quod  impurum  eft,  purificare;  vel  et  qui  fanBtft 
tft  »  h.  e.  Deo  ,  dedicare,  appropriare ,  vel  à  communi fep arare*  Deus  Angelos  &  ho* 
m'mes  candidi t  fanBos  h,  e,  reBos  ,  &  fibi  eos  fanBificavit  omnes  fanBos  creando  :  Mun* 
dum  &  omnetempus  fanclificJJJct  inperpetuum ,  fi  nonpajfus  effet  pece atum  in  mundttm 
intrare.  Non  necejfariò  ia.nftih'ckuofignificat ,  fegregationemà  communi*  quod  hft) 
appellatur*  Sedtamen  feptimamprapriorìbus fanBificavit ,  quia,  ut oftendirmts >  et 
benedixit  dum  in  ea  cejfavit.     Sic  D.  Qocceius  in  Indagat,  pag.  50  >  &c, 

Bjfp  1.  Hasc  verba  non  modo  quadantenus?  fedomnimedo  per  analogiam  fi. 
dei ,  referri  poflunt  ad  id  tempus ,  quo  Deus  ceflàvit  ab  opere  creationis  }  imo  cie« 
bent  ad  illud  folum  tempus  referri j  uc  exdi&is  Uquer. 

2.  Quoniam  Deus  deftitic  aliquid  novi  condere,  &quievit  die  feprimo,  ideo 
quidemilft  diei  benedixit  -  fed  non  eo  ipfo  illi  diei  benedixerat:  Benedi&io  emra 
<$  aliquid  pofitiVum ,  fuperadditum  quieti  $  &  quieterai  confequens. 

3.  Quòd  Deus  aliquod  beneficium ,  feu  pnvilegiumcontuleritin  hunc  diem 
feptimum  jCbncedimus ,  ìdqu;:  benedizione  addita.  Atque  hinc  certo  conclu-f 
dimus ,  Deum  ei  non  benedixuTe  :  eo  ipfo  quòd  in  eo  quieveric. 

4.  Concedimuseciam,  Deum  hunc  diem  fic  benedicendo  fancìifica/Te  :  Id  eft  J 
fepararTe  à  communi  ufu ,  ut  hoc  tempore  folenni  Deoconfccrato  »  homines  Deunv 
folennitercolerenc:  Sed quod additur non capimus.  Etenimquid  eft  hoc  dittu  : 
diemfanctificavit'y  hoc  eft ,  eo  die  [e  fanctifteavit  in  homine  ?  Quis  hoc  capiet ,  fancìt r 
ficavit  Deus  diem  feptimum  5  quia  eo  die  fanBificavit  fé  in  homine  ?  Quis  nor< 
videthanc  gloflamcorrumperetextum  ?  nam  texcus  dicit  Deum  diem  feptirmitr 
fan&ificatfè  5  eòque  facic  diem  obje&um  fan&ificatum  :  Gloria  autem  facili 
Deum  obje&um  fan&ificatum  >  non  diem  feptimum  ,  magisquàm  ullum  aliumi 
diem,  in  quo  fé  fanctificat  Deus ,  fivepermodura  juftitias,  live  permodum  mi- 
fericordias:  (nam  utroque  hoc  modo  fé  fanctificare  dìcitur  Deus.) 

$♦  Longè  obfcurius  eft  hoc ,  dicere ,  Deum  diei  feptimo  benedicendo  &  maju! 
in  eum  beneficium  conferendo»  eum  fan&ificaffe ,  fan&ificando  feipfum  in  ho 
mine  eo  die.  Annon  idem  dici  poillt  de  caeteris  diebus ,  in  quibus  feipfurr 
fancìificavk  Deus ,  in  creaturis  fuis ,  quas  creaverat  ?  Si  dicatmv^Ioc  non  fequi 
quia  Deus  in  eis  non  quieverac  :  Reponimus*  Quid  confert  ad  hóò^uies ,  uc  ir: 
creaturis  fuis  fan&i ficet fé  Deus  <  Dein,  Annon  feipfum  fanftificavit  Deus  in  ho 
mine,  diefexto,  quando eratcreatus  ?  Siregeratur.  Non,  antequam  quievera< 
die  feptimo.  Iterum  reponimus  :  At  quies  die  feptimo  non  magis  reCpick  creii 
tionem  hominis diefexto,  quàm creationem aliarura creaturarum omnium  5  diebui 
praeeedentibus.  Atque  ita  propter  quictem  die  leptimo*  tam  fanBificavit  fc  in  aliiì 
creaturis  ?  quìm  in  homine. 

6.  Scd  1 


i  Cap.  X.        Exceptiones  ali  e  ad  Gtn.  ir.  folvuntur.         f  17 

6.    Sed  quo  modo  fanfti  fica  vit  fc  in  homine  i  dum  oftendit  (  inquit  j   omnia 

I  fatta  effe  ut  nomini  infervirent,  &c»     At,  aonon  hocolìenditdicfexto,  quando 

[  omnium creacionem  perf.cic  ?  Prosterea,  an  non  DwUs  feipfum  fan&iticavit  in  aliis 

creaturis  ,  quandoeas  fecerat  ut  nomini fervirenr  ?     Annon  omnia  kcic  aj  glo« 

riam  nominis  fui  >  edam  nane  creatura!  um  fubordinationem  ? 

j.  Virquidem  dicitur  £0'g«  folius  Dei,  refpettu  mulierìs ,  quaseft  gloria  vi- 
ri i.Cor.  11:7.  Ergo  ut  videtur  Deus  diem  feptimum  fanttificavit ,  quia  in  eo 
feipfumin  Adamo  >  (nonautera  in  EvJ)  fan  fti  fica  vit ,  dura  oftendit  omnia qui- 
dem  fatta  effe  >  ut  Adamo  fervirent:  Adamum  vero  faftum  enV?  ut  foli  Deofer- 
viret;  adeoque  excluditur  Eva  ;  excluduntur&  Angeli,  qui  tarr.en  fuut  cieatu^ 
homine  perfettiores. 

8,  De  voce  fanBificandi  fatis  fupra  dicìum;  fumatur  hic  (uti  fumi"  debet, 
.quando  Deus  dicitur  diem  fantti-ficare  ,  qui  non  eft  capax  purificationis  )  pio  dedt- 
care  auc  fefartre  à  communi  ufu  ,  &  omnia  plana  erunt.  At  dicic  ,  vocem  hoc 
non  neceffariò  fignificare.  Nos  quidem  non  dicimus, vocem  in  fé  hoc  neceffariò  lig- 
nificare ,  fed  prout  natura  objecti  id  poftulat  :  Objccìum  autem  hoc ,  dies ,  nem- 
pe,  non poteft  aliter  dici  fanttificari, quam  quatenus  à  communi  ufu  fegregatur. 

9,  Etiamfinonfuilìètpaffuspeccatum  ingrediin  xnundum  ,  ipeciah  modofan» 
ttificaffet,  &antequam  peccaturo  mur.dumingredi  pafiusfuic,  fanttificavit  diem 
feptimum  ,  &  prse  omni  alio  tempore,  fpeciali  ornavit  privilegio ,  ut  fupra  oftenfum 

io.  Textus  non  dicit ,  Deum  diem  feptimum  fanttificaffe  »  quia  ei  benedixit  > 
dum  in  eo  ceffavie  :  Sed  Deumquìeviffe,  diefeptimo,  ab  omni  opere  fuo,  quod 

f:rat,  &benedixi(Tedieifeptimo  ,  &Nfanttificafse  ipfum  ,  quia  in  eo  quievit  ab 
ni  opere  fuo  ,  quod  creaverat  :  Namque,  quicquidille  dicat  alibi  Pag.  52. 
^y   denot  at  rationem  fatti. 

11..    Alibi ,  puta  in  Sum  :  Theol.  Cap.  2 1.  $  7.     Dicic  banc  fantìificationem  >  non 

.  ifuiffe  feptìmi  dici  tantum  *,  fed  etiam  rel'tqui  tempori*  :  &  tamen.  §.  8-    dicit  illum 

diem  a  Deo  deleElum  »  ut  Chrijìus  eo  efiet  infepulchro ,  <2  non  apparerei  amplius  in  terr.i 

acini:  aut patiens  quicquam  —  atque  ita  ab  opere  fuo  requiefeeret ,  qua  eft  fantìifi- 

tatto  quidam  diettllius  mordine  hebdomadis  .    Qua:  non  bene  conveniunt. 

;    Exceptio  feptima.    Sunt  qui  dicunt ,  hic  tantum  agi  de  Dei  Sabbato,  per  quod 

nihil  aliudintelligi  volunt ,  quàm  Dei  quietem  ab  operibus  creationis.     Veruni 

paucHìmisrefutariporcfthjeefcntentia  :  Namque  quies  Dei  dare  fatis  exprimitur 

hisverbis  verfu  2.    Qttum  autem  perjecijfet  Deus  die  feptimo  opus  fuum  quod  fecerat, 

fjuieirt  ipfo  die  feptimo  ab  omni  opere  fuo  ,    quod    fecerat»     Et  in  fine  versus   tertii 

nula  in  et  quievcrat  ab  omni  opere  fuo ,  ice,  Aliquid  aliud  ergo  indicant  dia  verba.  Et 

.  benedixit  Deus  diei  feptimo  rjr  fanti ificavit  ipfum.     Imprimis  quum  dicatur  Deus 

benedixiffe  &  fanttificaffe  hunc  diem ,  quia  quieverat  ab  opere  fuo  &c.     Refponfio 

adhancexceptionemclaraeftabundèex  antedittis  ;  &  non cft  quod  repetaraus  qur 

priùs  ditta  funt. 

Exceptio  oStava.  Benedixit  (  inquiunt  quidam  )  Deus  Mi  dici  feptimo ,  qui  imme- 
ttati fecutus  esl  fex  Mos  dies  ,  quibus  Deus  concinnavi t  mundwh  ,  &  quo  ipfe 
y-titvit  ab  omni  opere  fuo.  At  non  ehi  Me  dies  feptimus  ì  qui  po\\  prtmum  ftptimum* 
'tptimo    quoque     die   r^currit    l     quafi   Deus    fmgulis    Lbdomadibus    feptenarium 

S  [(  3  qMitJ 


528  ExceptionesalteadGV».  n.  folvuntur,      Lib.Itl 

quitti  confervet .  fexreliquos  opirs.rics  babtat*  Etenim  feptimus  Me  dies  ,  quo  quiev 
Deus  >  e  fi  totum  illud  tempus ,  quod  ab  bexaémero  ilio  ,  quo  conditus  e  fi  mundus  ,  excui 
riti  Unde ,  fi  ad  exemplum  Dei  quiefecre  juffus  fiat  ^A  dam ,  debuti  itti  tota  vita  epe  dh 
feptimus }  £T tempus  quietis  &  Sabbjtum.  Simile  habet  D.  Coccejus  in  fum.  Theo 
Cap.89-  $8. 

Hejp*  i.  Benedi'xic  Deus  ili I  diei  feptimo ,  qui  immediate  fecutus  eft  fex  ìllos 
quibus  concinnava  mundum,  &  quo  ipiequievit  ab  omni  opere  fuo.  Re&è  :  A 
hfc  dies  feptimus  erat  dies  naturalis ,  conftans  vinginri  q uatuor  horis ,  quemadmc 
dum  {iuguli  ex prioribus  fex  ;  alioquin  non  diceretur  Dies,  &  dies  feptimus,  ni 
effet  cahs  dks,  quales  priores  fex. 

2.  Nufyuamlegimus,  totum  illud  tempus ,  quodhexagmeron,  in  quo  creati 
erant  omnia,  fecutumeft»  dicidiem,  auediem  feptimum  $  Et  erubefeere  deb<4 
Theologus  fine  fcriptura  loqui ,  uti  Jurifconful  tu  siine  lege. 

3.  Tum  dixiifet  Mofes,  Deum  creafle  omnia  fexdiebus,  &  tum  quieviflèaj 
omni  opere  fuo  quod  fecerat  :  &  non  dixiflet ,  Eum  quievifie  die  feptimo.  Lice] 
verùmfit)  Deum  poftea  nullas  unquam  creaflTe  novas  creaturarum  fpecies  •  acc;| 
menficloquendo,  proponit  Dei  requiem  in  exemplum,  &  Dei  requiem  non  orni 
fequente  tempore  ,  fed  die  feptimo  :  nam  exprefsè  dicit ,  Eum  quievifle  d; 
feptimo. 

4.  Porrò  quando  dicit,  Deum  crearle  omnia  fex  diebus>  Se  feptimo  quieviiTe  >( 
odiavi  diei  non  facitmentionem,  aperte  fatisindicat,Deumconftituiflecyclum  ne 
hexaemeri ,  necplurium  dierum  ;  fed  hebdomadis  ,  quo  velletomneinpofterur 
tempus  menfurari ,  nempe  per  feptimanas  continuò  recurrentes  \  adcoque  primui 
&c.  &  feptimum  fecundae  ac  fequentiura  feptimanarum  ,  refpondere  primo  &< 
ac  feptimo  primaeillius  feptimanse. 

5.  Quod -ex  eo  clarum  eft ,  quòd  cùm  potuerit  Deus  omnia  uno  die  >  imo  unic 
momento  creafle  ,  voluerit  tamen  ftx  dierum  fpacium  impendere ,  in  omnibus  creai 
dis ,  &  unum  diem  poft  fex  operarios,  quieti  deftinare.  Etquorfum  ì  nifi  ut  ik 
bi$  exemplum  praeberet  >  tempus  per  hebdomades  dividendi  ',  &  fingulis  hebck 
madibus,  poft  fex  dies  operarios,  feptimo  quiefeendi  ? 

6.  Ethocnosnonrìngimusjfedexfacrisliteris  haurimus  :  Etenim,  in  Quart 
decalogi  pr^cepto  ,  hoc nos  aperte docet  Deus,  quando  feipfum  (ex  diebusopc 
rantem  ,  &  feptimo  quiefeentem  ,  in  exemplum  nobis  proponit  ;  & ,  hoc  fui  exen 
pli  motivo,  urget  ad  quiefeendum  die  feptimo  ,  in  fingulis  feptimanis ,  poft  fex  di< 
operarios, 

7.  D.  Coccejus  dicit  fan&ificare  omne  tempus  effe ,  id  fanfris  cogitationibus ,  1 
itis  ,  facìifque  exigere  :  &  hoc  idem  efiecum  amare  Deum  ex  omnibus  viribus  i 
omni  cogitatone.     Atque  itanihil  aliud  reqyiri  vult  prascepto  quarto  ,  quim  q 
poftulatur  in  primo  :  concedit  tamen  poftea ,  neceffariam  effe aliquam  temporis  f 
iìcientisconftitutionem ,  imprimis  peccatori  :  ac  fi  peccatori  nonnecefium  1 
Deum  ex  toto  corde  amare. 

Exceptio  nona  h«c  eft.     EffeEhi  Ma  Dei ,  benedetto  fciU  &  fondi  ficai  io  Sai 
primo  ilii  À  condito  orbe  diei  feptimo  non  conveniunt  ;  fed  feptimo  diei  in  Manna  d 
catione  revoluto  Exod.  16.     optimc  quadrant  :  benedixit  enim   fermone  *c  laudi I 
<{wm  eum.  diem  fanctum.  vocavit  :  Opere  ve rà ,  qmm  eximio  beneficio  ac  miraciikgw 
-     -  ■  -  -  mine  1 


Cap  X.     Exceptiones  alise  ad  Gen,  1 1 .  folvuntur.  519 

mino,  inpeculierem  S abbati  grati am  ,  bonoravit.  Siquìdem  &  pridie  iHius  diurnam 
Mann*  menfuram  geminavi  t  ;  C?*  preparatavi  Sabbato  partem  ,  prater  naturami  in 
xum  incorruptam  conferva'/!?.  Sanctificavit  vero  &  mandato  &  quieti s  fvue  die 
\  gabbati  {in  Mann*  pr*;ermi(fionc)  exemplo,  EamquebtìtcdictiunewadmirandA^  per 
i  tnnosquadragìnta  ,  conii/iuatione ,  reddidit  Deus  Wujìriorem*  ldeoque  &  in  reputino- 
L  u  mandati  de  Sabbato  Exod.  20.  <st  Gen.  i.  bone  benedictionem  tcfpicier.do  ,  tartan 
kntntionemfecit.  Ita  D.Gomarus ,  contraoriginem  Sabbati  difputans. 
I  Rjjp.  i.  Exod.  16.  nondicitur,  Deum  ilti  feptimo  diei  in  Manna? donatione« 
IwedixifTe  ,  aut  eum  fan&ifìcafie  ••  quomodoergòefFeftaillaj^«^W/o  fcilicer  & 
t 'aneti ficat  io,  magis  convenire  poffunt  ifti  feptimo  dfei ,  quàm  primo  iili  ab  orbe  con- 

lito,  cuiexprefsè  dicitur  Deus  benedixifle  &  fanctilicaffe? 
/  i.  Bsnedixit  (inquit)  huic  feptimo  diei  (emione  ac  laude,  quum  eum  diem 
in&um  vocavic.     Venìm  >  Annon  etiam  primo  ilii  à  condito  01  be  i.ptimo  benedi- 
lle,  quando  eum  fan&ificavit  t  Sanftum  vocare  (inquitille)  eftbenedicere;  At, 
k  Union etiam  fancìificareeritbenedicere?  Sunt,  utaudivimus,  ex  ejus  fequacibus, 
w\xi  volunc  fatteti ficart  idem  effe  quod  fanctum  dicere,  aut  vocare.     Verùm  ,  quan- 
t'O  CJarifs,  RJvetus  his  verbisindeconcludebat  ,   Hoc  fi  ita  ejl  ,  quid  objlat ,  quo- 
y'tms  Deus,  qui  feptimum  illum  diem ,  quo  eefjavit ,  faveti,  icAiit ,  (idem  benedixerit  t 
i.egerebat,  nane  cfsepeeitionem  principia     At  fineratione  ,  ita  ego  judico,  hoc 
licitur:  namargumentum  comparatea,  qua;  de  primo  ,  poft  creationem>  fepti- 
I  io  die  ditta  funt,  cum  dite  defeptimo  ilio  polì  dationem  Manna?.    Et  quia  de 
l'rimoillo  feptimo  die  nondicitur,  Deum  eura  faneìum  vocafse,  ut  de  altero  ilio 
jptimodittumlegimus ,  concludit,  Deum  non benedixifse primo  feptimo,  (ed 
\  ialii  :    Nuncautem,  de  primo  ilio  legimus.    Deum  eum  fancìifìcafse ,  quod 
yntundem  eft,  ac  fi  fancìum  pronunciafset,  utfatetur  ipfè  Gomarus.    Ergo  con. 
fiudimus,  Deum  cum  benedixifse  ;  quia  (icarguere  licer  ;  Quemdiemfancìiiìca. 
Iti  eiilleBenedixir.    At  Deus  diem  feptimum   poft  creacionem  primum  fancìi- 
;-*vie.     Ergo  ei  etiam  benedixit.    Majoretti  non  negabit  Adverfarius,  quia  ip. 
jùs  eft  :  alioquin  ratio  hic  allegata nihil  probat.    Quod  ad  Minorem  attinet ,  tex- 
s  ipfe  indicat  Gen.i.     Verùm  fi  dicat  quis  ,  Minorem  id  prò  certo  aflumere, 
io  a  contro verfum  eft.    F{efpondeo ,  Nos  fic  arguendo  ,  non  magispro  certo  aflu- 
juod  controvertitur  ,  quàm  D.  Gomarus  aflumit  quod  qujeritur ,  quan» 
Epcit»  Deum  vocafTc  feptimum  illum  diem  poft  donationem  Manna,  fanchim 
Ka  vice,  ac  fi  nulli  ahi  feptimo  priori  ea  competeret  appellano.     Nam  hoc  nos 
is  i  Se  hoc  aflumere  debet,  alias,  ratio  hic  aliata  nullaerir.     Si  porro  ur- 
\u  quis,  neceiTariòdcbercintelIigi  EW.  16.  diem  feptimum  ,  poft  donationem 
,  &  non  alium  ullum  ,  proptartextuscircumftantias.     Rjfpondeo,   Simili- 
'.  dicere  poflumus,  textùscircumftantias  evincere  pnmum  feptimum  à  creacionc 
telligendum  efle  Gen.i-  &  non  alium  diu  poft  fcquuturum  :  na<n  arqur  chrum  eft, 
lofcnloqui  Gen.i.  De  primo  feptimo,  in  quo  quievit  Deus  ab  operibusfuis 
nnibus  j  accftclarum,  EumloquiEAro^.  16.  de  feptimo  die  poft  donationem 
Unno;. 

3-  Dicitquidem  Mofes  Exod.  16: il.  i'Iudcffe,  quodedixit  JchoVah ,  quiesSab- 
tum  fanfium  Jebov*  cras.  At  nondum  probatur  ,  illud  iti  applicandum  ifti 
^ùmodiei,  ut  de  nullo.alio  antecedente  idem  dici  potuciic  :  l^u,  illum  fepti- 


53o  Exceptionesalitfad^M.  lufolyuntur.       Lib  III 

tnum  poft  darionem  Manna?,  fuifle  omnino  primum  ,  qui  fancìum  fuit  Jehov; 
Sabbatum»  Hoc,  inquam,  nondum  probatur  :  Et,  hoc  non  probaro  ,  corrai 
ha?c  ratio  5  utliquet.  Quaerimus  ergo ,  quando  hoc  edixerac  Jehova  ì  An  nun 
primum  ?  At  Mojìs  verbafupponunr,  hocameaedicìum  fuiflè.  Quasrimus  er- 
go quando,  fi  non  Gew,2?  Imo  ha:c  A4oyfrverba  non  videnturcontmerepriman 
'Sabbati  inftitutionem  :  namnullum  Feitorum  Judaicorum  legìmus  in  hunc  mo- 
duminftitutum  ;  fedomnes  majori  cum  folennitate ,  clariore  cum  injuncìione 
&  cum  explicatiore  elucidatfone  inftitutos  primum  ac  prsefcriptos  legimus.  £ 
quisdicec,  Voluifle  Deum ,  Sabbatum,  Feftorum  omnium  principem  ,  cujufqu- 
obfervationem  maio: i  cu. r\  feveritacc  injunxerat  5  &  violationem  puniverac  >qi  " 
ullorum,  cam  obfcur  j  &  (fotti  obiter,  Se  mere  occafìonaliter ,  inftituere  t 

4.  Supponit ,  Deum  depluifTe  die  fexco  duplam  Manose  portionem ,  Ec  hi 
ciam  clarè  antea  dixerat,  in  Inveftig.  Sent.&  Orig.  Sabb.   Gap.  2.  ubi  naie  habi 
Primum  miraculum  juifie  >  quod  Dtus  in  quietis  Sabbati  gratiam ,  pridie  iliius  ,  duple:'^ 
Manna  demenfum,  cólligendum ac parandum  ,  depluit,     Textusautem  nihil  de  ho<f 
miraculo  dictt.  Non  dicit  cexcus  depluifle  fmguhs  quinque  diebus  menfuram  unam  j 
&  die  fexco  menfuram  duplam  :  fed  tamùm  ,  Deum  eis  dediffe  die  fexto  demen 
fum  duorum  dierum  :  hoc  eft  ,  permifiiTe  ,   auc  mandaffè,  ut  die  fexto  duple  j 
demenfumcolligerent,  feu  binas  menfuras  homerin  unumquemque ,  cùmaliisdÌM 
bus  liceret  tantum  unicam  menfuram  homercolligere.    Nam  vanumeft  fupponenj 
populum  ,  omne,  quod  depluerat  Dominus  ,  collegifle  ;  aut  nihil  remanfìflej 
aut  Deum  depluuTe  tantum  in  unumquodque  caput ,  menfuram  homer  integrate 
nam  tùm  nihil  remaoGilet  fingulis  djebus  ,  quod  incalefcente  fole  liquefeeret 
quum  autem  dicat  textus ,  incalefcente  fole  Mannam  liquefeere,  fupponit  ne 
omnemeam,  quam  depluerat  Deus,  quantitatem  collecìam  fuifle  ?  licet  fingu 
menfuram  homer  collegerint.     Ergo  ante  mcalefcentem  folem  ,  erat  adhuc  arr 
plius ,  quod  collidere  potuerant.     Legimus  etiam  quofdam  ultra  menfuram  dtfi 
gnatam>  &alios  infra  eandem  ,  collegiffe. 

5.  Quomodo  qusefo  conftabit  ,  diurna:  manna?  menfurse  geminatione  hit 
/qualifcunque  tandem  ea  fit)  tanquam  eximio  beneficio  >  Deum'  Sabbato  hu 
feudiei  feptimo  benedixiffe  ?  Hasc  geminano  non  erat  fac~tadie  feptimo ,  fed  d 
fexto  :  Quomodo  ergo  hoc  opere  diei  feptimo  benedixit  Deus  ?  Annon  proto 
bilius  multo ,  eum  hàc  ratione  benedixifle  diei  fexto  -}  feu  majorem  effe  benedici 
nem  parafeeues  quàra  Sabbati.  Licet  hocperfpicuèfatis  apparear.  Repofuit  u 
men  Gomarus.  ìd  minime  [equi-  Sìquidem  (inqùit)  geminata  men fura  erigo  &ì' 
futi  9  non  parafeeue  5  fed  co/equens  Sabbati  fanBificatio  3  qua  fola  fuit  caufa  iliius  t. 
ciens  &&wfap7<K>i  &  finis  :  Ne  manna  decidentis  colleclione  q-.ùes  Sabbati  vìolarttxi 
ldeoque  hoc  dono  atque  honore  plus  benediBionis  Sabbato  quam  diti  precedenti  divh  ' 
attributum»  Refp*  Quando  dicit?  Ne  manna  decidentis  col  UB  ione  qutes  Sabbati' 
laretur,  fupponit  decidi/Te  mannam  die  Sabbati,  cujus  collegio  v:o!aret  Safr 
quietern.  Athocrepugnattextui  >  qui  dicit  nullam  decidine  eo  die.  2*  Difcit 
re!j  orSio ,  geminaram  fuif/è  dementi  diurni  menfuram  die  fexto  >  ut  fan&ifkai 
Sabbatum.  Ergo  hac  geminata*  menfuri  non  fuit  Sabbatum  fanclificatum. 
faricìifkandum.  Ergo  hoc  opere  non  benedixit  Deus  diei  feptimo  :  Nam  r 
hoc  perafto ,   nondum  benedi&us  erat  dks  feptimus ,  quia  nondum  exift< 

£rg 


Cap.  X.      Exceptiones  alix  ad  Gen.  1 1 .  folvuntur.  551 

Ergo  hoc  opere  vel  nulli  dici  benedixit?  ve!  diei  fexto  bcnedxir.    3.  Non  quia  du- 

plam  dederac  menfuiamdieftxco,  ideofan&ificavitautbenedixitdieiSabbari;  fed 

ècontrapotius,  quia  fanctiheaverat  au:  tenedixerac  diti  Sabbati,  ideodeditdu- 

plam  illam  menfuram  die  fexto,  Vtrfuiy.     4.  Optimè  Nathanatl  Ettori,  Ntque , 

loquit  Pag.    o.  )  fi  fi  ride  urgeamus,   caufa  Ma  <gì3^%{U%\  refponfum  tollit  ;     Sic 

ai  argummtum  >  Dieiillij  cujus  ob  causili  priori»  uiei  portio  crac  geminata  , 

illiìupra  rehquos  dics  Dominus  bencdixit.     Hoc,  inquanto  argumtntum  fi Jìritì* 

ixaminamus  valdc  defluit ,  ut patit  ex  14;  Ccntf.    Veri.  4 7, 49.  dedit  Dtus  m  iep- 

l  temillis  annis  faruiitatis  duplicem  menfuram  ,  manipuktim  ,  ad  inftarareraemaris, 

fui  defieimt  homines  numerare  :     Et  didit  hoc  quidem  ,  ratione  [ajpis  fubfequintium 

t  wriorum.     Nui  autem  dica  cndo  D.  G.  Deum  btncdixiffe  h-ìc  ftpttm  i'àis  ahìtis  jamis  , 

■  Tuia  inprioribus  ,  illorum  grati*  ,  meffem  gem'mabM  ? 

li  6>  Si  propcereaquód  duplicem  manna? menfuram  dederit  die  kx:o  ,  uieodicen- 
;  ìus  Ile  Deus  benedicerediei  feptimo  polì  mano:?  dacionem  -,  quidni  &  dicendus 
irritbenedicerediei  feptimo,  pcfìcreationem  primo  ,  quia  omnia  opera  Ina  per- 
3  ccerat  die  fexto  ,  &  creationem  omnibus  numeiis  perfecìam  ac  compkcam  reddi- 
;  crac  ?  Verum  >  dicetx\uis ,  Deum  non  abfolvifle  opus  creationis  in  hunc  finem  , 
iitdies  feptimus  faoctiricaretui ,  quemadmoduui  bic  duplara  dedic  menfuram  die 
érxto,  inhuncfìnem,  utdies  feptimus  efletbenedicìus.  R^fpcnduo,  Quidni  dicere 
ipofTumus  3  Deum  abfolvifle  omnia  die  fexto,  ut  quiefeerte  die  feptimo,  &  ut 
J  ics  ille ,  ad  fui  laudes  celebrandas ,  fan&ificaretur  &  confecraretur  ?  Non  tameH 
jt.ego  dari  difTetentiam  aliquam  \  fcdquae  in  hoc  polita  cft,  quòd  peifecerit  Deus 
pus  creationis,  die  fexto,  ut  tunc  primum  infìitueretur  dies  feptimus:  dederac 
J  jtem  duplum  die  fexto  demenfum  >  ut  celebrar etur  ieptimusolim  ir.ftitutus  ;  Et 
ri  c  aliter  hic  confiderai  poteft  ratio  finis. 

7 .   Quòd  ad  fecundum  illud  miraculum  attinet  »  quod  preparatane  Sabbato  par- 
:m  1  piacer  naturarci,  incorruptam  coefervàrit  ;  Siihilfaciiillu^  ad  illiusfeptimi 
ici  benedicìionero  fpecialem  evincendam$  quia  limile  imo  majus  quid  dici  poteft 
no  feptimo,  quo  Deus  univerfum  mundum  creatum  conlervavit ,  &  àcor- 
.  Aiptione  vindicavit.     Veiùm  Q%marus  hanc  confequtntiam  intìrmam  judicat  prop- 
::§r  hanc  rationem  ,  Quia  ( inquit  )  mundi  confervatio  non  erat  ptcnliaris  quidam  iliitts 
■mjgnitas  ,  fed cemmunis  reliquis  omnibus  fequentibus.     Rejp.   Quis  autem  non  videe  , 
.  Auomodo  hac  refponfione ,  fuam  iplìus  rationem  labeiadìet  :   Ltenim  ,  hoc  etiam 
Implicar!  poteft coniervauoni  manna?  j  eaenimnon  eiac  propria  diei  feptimo  itti» 
Jpcpeculiaris  quidam  illiusdignitas ,  fed  omnibus  reliquis  communis,  in  quan- 
Èim  feilieet  menfuram  homer  mannae  >  in  urna  repofitam ,  per  generationes  eoi  um 
corruptam  iervavit.     Addit  ponó  D-  Rhetus.    E'fi  Dtus  quod  ir.it to  tnfìitmtt 
continuaverit  t  dies  t  amen  ille  à  quo  fumit  iìntium  t.dis  ardo  w  confi  inaio  )crum 
.  v;  fptci.tli privilegio  donatur  j  quemadmodum patti  in  omnibus  m.;g),i  momenti  re- 
ti >  quarum  tifi  dur.uio  &  continuatio  confequ.itur  >  laudanturtam  1  ihitiél , 
r  dies  celebrantur ,  quibusfuerunt  ineboat*. 

De'm  negat  D.  Gomarus>  recìè  pi  imo  dici  feptimo  at  J  eodem  tot 

.  x  d'ubus  crctt.i  ad  nuem pcrduxt)  •:  :  Gui.  1:  ^  I ♦ 

rpfipcrdu&ioniadfinemrei  -\auiamui  quid  rcppfue- 

t  D.  Kj'jetks.     PutuvtMM  (:.)v|m,:)   1  tìucm  perdu- 

T  t  e  cere. 


5p  ExceptionesalixadGV/*.  ii.folvuntur.        Lib.  Ili 

ce  re.  Et  quia  prius  illud  dixerat  Mofes>  exifìimabam  me  bona  cum  aliorum  venia 
e  un  Mole  poffe  loqui  ,  feutotidemvcrbts  >  feuftr  aquhalfai  :  ltaque  arguebam  ,  Mate 
Man  non  effe  (enediEtionis  expertem  ,  cui  Dms  ipfe perMofcm,  totius  iiliut  operis  crea 
tionis  perfcBionem  tribuebat  ,  ciarli  £T  expreffafunt  verbo,  verf,  2.  Et  perfecit  Deus  di 
feptimo  opus  fuum  quod  fecerat  :  òcio  tamen  verbum  ^y)  pojfe  reddi  per  plufquar, 
peyfeclu<n  perfecerat      -  Sed  mijfà  ratione grammatica    «    •  ad  rem  quot 

fpeSiat ,  negati  non  potè  fi  quod  Amama  ex  Dominico  Bifinefio  e^Thomà  ajfert,  di 
feptimo  fecundam  natur  aleni  perfeBionem  univerfi  impletam  fui  fa  ,  quia  ilio  die  pofith 
Deus  inflùxit  in  res  creata:  \  vcl  ut  dicit  Thomas ,  confummavit  cai  fccundum  operatio 
nempartium.  Qua  fent enfia  etiam  Judaorum  doHoribus  probatur ,  quòd,  operibus  Hit 
omnibus perfecìis  ,  inftitucrit  Deus  ordwem  illum  natura  in  toto  ,  utomnisres  artificia 
lis  ducH  baberet  perfecliones  ,  unam  quafimilts  ejì  forma  ,  qua  efl  in  mente  Artifici  ,  al 
teram  qu&  in  exercitalione  <2?  proprio  ufu  confi fxit  :  Quemadmo  ium  demus  primam  fuor, 
perfeBionem  habet ,  fi  fccundum  &>'tem  abfolutafuerit ■--;  fecundam  autem  cum  inhabitat'm 
ltaque  non  de  nihiloefi  ,  quod  ilio  die  feptimo,  tot/us  illius  machina,  cum  ornni  exercit 
fuo  ,  ufus  inccepit  ,  Deo  ceffante  à  creationenovarum  rerum. 

8«  Si  fan&irìcavic  Deus  diei  feptimo,  in  deferto,  fuo  exemplo,  in  mann;  ì 
fcilicetpraetermiiììone,  quidnidicendumeft ,  Deum  lan&ificafle  primo  diei  fepj 
timo,  poft  omnium  creationem  fuo  exemplo?  Armon  tum  quievit  ab  omnibi 
operibus  quas  fecerat  *  Imo,  fortius  ftringitha?c  ratio,  eò  quòd  legamus,  hao: 
Dei  qmetem  die  feptimo  poft  creationem  nobisin  exemplum  propofìtam  ette,  i 
fimiliter  nos  die  feptimo  quiefeamus:  Ita  habetur  Exod.  20.  &  alibi:  nufquar 
autem  legimus,  Dei  quietem  in  prartermilfione  Manna:  >  in  exemplum  propofirar. 
ette. 

9.  Concedimus,  Deum  hic  Exod.  i6\  mandatum  dediffe  de  Sabbaco  obfer 
vando.  Verini.  1.  Nunquam  probabitur,  fancìiflcationem  diei  feptimi  prin 
poft  creationem  ,  non  includere  etiam  mandatum  de  ejus  diei  fanftificatione  feu  òl 
fervatione.  2.  Mandatum  illud  Exòd.  16.  datum,  non  erat  de  Sabbato  in  g 
nere  obfervando ,  feu  de  omnimoda  Sabbati  obfervatione  \  fed  tantum  particolari 
ad  iftam  occafionem  fpeciahter  accommodmim  ,  de  eolligendo  duplo  demen: 
mannae  die  fexto ,  &  de  non  exeundo  die  feptimo  ad  mannam  cólligendam  ,  qui 
etfil  qtwererent  non  invenirent. 

io.  An  quia  Deus  benedixit  dici  Sabbati  interi  fra  élitas,  laude,  fanflificatioi 
&  opere;  fequitur  Deum  diei  feptimo  omnium  primo  non  itidem  laude,  fan&i 
catione  &  opere  benedmfle?  Negatqjidem  D.  Gomarus  fé  ita  arguere;  fed  fletti 
gumentan  dicit.  Qiwm benedictionem  <$  fanciificationem  (  qua  Gen.  t:  3 .  memorato, 
primo  diei  Sabbato  tributam  efìc ,  necin  facra  fcriptura  exprejjè  tradatur ,  neque  ex  ci 
cumjìantiis  illius  evincatur.  Contro,  vero  ca  Sabbato  Exod.  i€>  folcito  ad  amuffim  e» 
veniant.  Ergo  e  a,  non  de  primo  fed  revoluto  hoc  die  feptimo,  intellìgenda.  ì^efp.  . 
quid  hoc aliu  ieft  quàm  dicere,  quia  benedixit  dici  Sabbati  inter  I/raelitas  *  io 
non  benedixit  dici  Sabbati  ab  initio?  Negat  enim  benedicìionem  ullam  conv 
nire  diei  feptimo  poft  creationem  primo  j  quia  benediftionem  illam  omnem, 
qua  loquicur  Mòfts  Gcn.z,  vult  pertiaere  folummodo  ad  diem  feptimumj^' 
primam  manna:  donationem. 

ix.  Supponiti fententiabenedi&ionera  nullo  modo  convenire  diei  feptin 

P( 


Cap.  X.       Exccptiones  alias  ad  Gin.  1 1.  folvuntur.  53 } 

?oft  creationem  primo  :  At  textusdifertccontrariumdemonftra:  >  ncmre>  Seum 

!Ìdem  dici  feptimo  ben'dixifle ,  quoquievit  ab  opere  Tuo.  Hoc  quidem  ncgat  D. 

Somarui.     At  hoc  negando  vim  iacit  uxrui  ,  qui  dicit  *  Deum  quievifie  die  fep- 

:imo,  «Sc'^'D^n  M*  leptimo  bencdixiflè,  Empharicè  (J"|)  ubiquc  reperiti»- :  ac 

jorro  dicic  uxtusDeum  fancìifìcatfe  ^n&5  M*»>  diem  ilptimam^idque  quia  J^#  Ì3 

)  »'» eo  quieterai.      Relativa  autem  illa  }JTtà  &  ìl ìd  u'um  &  eundem  diem  referun- 

1  tur ,  riempe  ad  diem  illum,  inquoquieverac  ab  onmi  opere  Tuo:   Nam  de  nullo 

iliodieeratlocutus.     Ergòadnullum  ahum  d:em  referri  poteft  benedici  io,  Repo- 

j  flit  Gomarus.     Rjj'erri  benediclionem  ad  diem  [cptimumfimilem  >  JVlofis  tempore  retro* 

-  !tfr//7»  ,  At  quel  [raditi*  perpetuo  ,  rf^  quieti  s  Dei  imitai  ionem  ,  cejjatìcrti  ab  omnì opere, 

ìnflitutum-     Qri  à  primo  die  fepttmoy  benedictionis  C  l'aneti ficationis  attributi:,  di- 

•  ftihguitur.     Quumenim  Dmm%   abfolutis  omnibus  creatimi*  opcribus,  jtptimo  die ,  d£ 

'isccffaffeAcquievijfe)  narrafj et  verfu  2.  .B*V  occajione ,  feptimi  dui  {quum  feribcrety 

ramante  benedi'vi  ac  fatici  ificati)  ita  opportuna  parintbejì  merninit  Veri.  3.  Et  Deus 

;  ocnedixicifcei  feptimo&  fancììticavic  eum  ,  quia  in  eoqaievicab  omni  opere.  Hoc 

m  -mm  modo  repetitd  1  è  decalogi mandato  qujr.o  [intenti*  fumnui ,  feptimum  diim  ,  ad 

MVthationem  quietis  Dei ,  Ifraèìitis  confecratum  indicai ,  ut  os  ad  Sabbati  cultum  (? 

miiem  in  Deumtotius  mundi  creator em  tardiores  ,  loco  maxi /he  oppirttmo  5  amplius  Jlimu- 

waret.     Rjfp.t.  Parijure,  referri poceftquies  Dei ,  ad  diem  leptimum  Gmilen. 

J  1.  Relativa  illafupra memorata  fatis  indicane 9  ifìa  non  ad  diem  fimilem,  fed  ad 

»  'iindem  referri.     3.  Quum  beneuictioilla&fancìirìcatio.  Exod.  16.  Dicane  tan- 

■ùm  refpecìum  ad  mannam  ,   non  videtur  ifto  fundamento  niti  inflitutio   Sab- 

c  uti  perpetuò  obfeivandi  ;  quum  illa  occaGopoft  annos  quadragincaceflàr».  4.  Ille 

f  lies  revolutus  tempore  Mofìs non  diftinguitur  à  primo  die  feptimo ,  benedicìionis 

\rìcaticnisatmbutis,  utjam  vidimus.     5.  De  prolepfi  ilìa  imaginaria  ac 

fupu  fotis  djcluin  eft.     6.   Dicic  è  decalogi  mandato  quarto ,  fententia: 

Ita  repeti  Gcn. 2.    quum  contrarium  liquido  conftetj  repeti,   nempe,  in 

ìlrcalogi  proecepto  quarto  integrarli  illam  fentcntiam  5  quee  habetur  Gen.2:  2j$. 

'.  Qjxnam  (rat  illa  quies  Dei,  adcujusimitationem  liimulavit  Ifraèlitas  Mofes  ? 

Viquiespolì  donationem  manna?  fexdiebus  Exod.  16 1     A  t  de  tali  quiete  non  lo - 

kuuur  prarceptum  Quartum  :  Et  illa  quies  per  annos  quadraginta  fspius  reiterata  , 

iandem,  poftingrtfì;m  in  rerram  Canaan,  evanuit  >  in  vigore  nihilominus  ma. 

viencepracceptode  Sabbatoobfeivando.  An  quies  peli  crear  ionem  omnium  ?  Hoc 

ftquodvolumus;  ac  inde  inferimus ,  veiba  pra-cepti  quarti  referenda  effe  ad  Gen. 

».  ubimcntiofìc  hujusquictis ,  &  proprer  hancquierem,fan£titìcationis  &  bene- 

"  lictionisdiet  ferrimi ,  primi  fcilicet.     8.  Qiioexemploiìmili  nobis  confirmabir, 

fti benedicìionis  Se  fancìitìcationis  attributa  diei  limili, tam  multos  polt  annos  rt-vo- 

uto  applicari  pofk?  l{cponit.  Eodem  in  loco  Exod.  16  occasione  deferiptit  >rs  manna:  J/- 

•itlitis  primum  dat*>h>terpo)àtur  narratio  mandali \  de  menj'urd horr.er  e  x  ei  aftrjandà: 

Etccnfequens  obedienti.i  in  cà  offertati  Et  tamen  perfpicuum  ejì ,  hanc  M-nnam  afer- 

:  non  effe  ex  ea  /iugulari  Mann*  primum  data,  cujus  prv.ximt  mnnincrathlofts  5 

'ti  ex  ejriem  fpecie  numero  alia.     ì\efp.   \.  Supra  vidimus  illam  menfuram  homer 

ilTervaram  potuifTcefTet'X  ;  \  lem  fingulari  Mann3jquaiprin-ò  data  fuit.  2.  Etiam- 

tìdaremu«;,  Mannam  illam  aflè-i  varani  non  fuiiTc  de  pun  uni  dati  Muri,  appolìta 

neneflet  illa  inlìautia  ^  quia  aiucccdens  ad  quod  referret,  non  eli  ÌVlanwa  primo  die 

Tr  t  2  data 


534.  ExceptionesalitfadGVtf.  1 1.  folvuntur.       Lib.II[ 

dita,  fed  Manna  in  genere  aut  in  fpecìe:  Defcriptio  enirn  illa  Mannse  precedens 
non  erat  defcriptio  Mann»  primi  diei  5  fed  Manna?  in  fpecìe  :  Nam  coti  Mann* 
quam  deplucbat  Dominus  totos  illos  quadraginta anno*,  competebat  illa defcriptio 
èctxfSà  pJOD)  defumpta  erat  illa  menfura,  quazafTervabarur.  Nonitalegitu 
in  textu,  Dall'i  primo  die  dedit  iis  Mannam ,  &  ex  eadem  )fàft  aut  )r\tfl 
implere  jufàt  Mofes  urnam  ,  &c.  3.  Non  effe  parerti  rationem  ,  oftendit  Glar 
Rjvetus,  Quia  finquit  )  ìpfi  d'us  diflinguuntur  manififìifimè  ,  per  individuimi  pr\ 
mus  ?  fecundus  >  tertius  ?  &c.  ufque  ad  feptimurn  ?  ££  de  ilio  tpfo  feptimo  ,  quo  Dms  re 
quìevit  t  omnia  i/la  dicuntur  :  Non  esì  autori  mot,  ubi  de  Manna  ?  de  frumento,  <$fimi\ 
libus  aliis  lo^uimur  >  ali  ter  de  iis  Uqui>  quam  in  fpecìe. 

12.  Hascexceprionuitur  prima  exceptione,  jam  fatis  Capite  priore  confutata 
riempe,  prolepfihìc  excogitata  &  piane  efficìi. 

134  Benedico  ìliaj  qua;  illultrior  redditaerat,  admirandà  per aunos quadra", 
ginta  continuatione ,  non  videtur  fpe&are  ad  Sabbacum  in  genere,  fed  tantum  a< 
Sabbati  obfervationem  in  deferto  :  Qua;  e,  fi  in  praecermiiììcne  mannse ,  totos  ilio 
quadragima  annos  >  fuidetur  fa n ci: i tic at io  aut  benedicìio  Sabbati  ,  ceffante  ili. 
praecernniììone,  ceffare  debet  &  illa  faneìifìcatio  aut  benedictio  :  Sublato  enin 
fundamentocorruitquod  (uperfiruitur:  Et,  celante  hac  benediccene  aut  fancti 
fìcatione  j  celTare  dcbuic  &*ipfurn  Sabbatum,  nifi  oftendatur ,  pra?termi(ììoner 
ilìam  propofitam  fuifTe  in  exemplum  perpetuò  imitandum ,  quod  nunquam  fiec 
Nam  in  prazeepeo  decalogi  quarto  ,  alia  quies  imitanda  proponirur  ;  &  in  alia  quiet' 
fu  ndacur  fan  criticano  &benedictio  Sabbati  perpetuò  obfervandu  Nec  ergo  iadc 
calogo  ,  nec  Gen.  1.  habetur  refpectus  ad  benedictionem  hàc  prajtermillìone  in 
n:xam  ♦ 

14.  Hoc  demonftrari  debuit ,  Dei  nimirum  benedictionem  &  fanctificacioner 
Sabbati  non  convenire  >  nec  convenire  pofTe  primo  illi  à  condito  orbe  diei  feptimc 
quia,  hoc  non  probato,  nulla  eft  haecexceptio,  Hocautem  non  video  a  Domi 
no  Gomaro  probatum  ;  Tantum  dicit,  ea  primo  diei  Sabbato  tributa  non  excare 
At  quid  clarius  dici  poteft  ,  quàm  dicitur ,  Deum  benedixifle&  fanctificaiTè  dier 
illum  primum,  in  quoquievìt  ab  omnibus  opcribus  fuis  ?  Sihocnonadmicwn 
Adverfarii ,  racioncmdaredebenc,  aut  alia  argumentaadducere  »  quibus  aftruaat 
quod  hic  afTerunr  :  Nam  affirmanti  incumbit  probatio. 

15.  I  n  confeffo  eft ,  Deum  quievifle  ab  omnibus  operibus  fuis  die  feptimopri 
mo  .  Et  texuis  dicit ,  eum  propterea  benedixifFe  diei  feptimo  ,  &  eum  fanctifì 
caffè  ;  quia  fcil.  in  eo  quieverat  ab  operibus  fuis  omnibus.  Unde  liquet ,  Deua 
quiefeendo  eo  die  acfeipfum  refoci llando,  ut  habetur  Exod.  31: 17.  ideft,  acqui 
efeendo  ?  ac  complacentiam  placidiilìmam  in  operibus  factis  habendo ,  materiali 
ter  faltem  >  &  virtualiter  illi  dici  benedixifTe ,  eumque  fanctificaffe  ;  Quiz  bendi 
cere  hìc  &fanctiftcare,  eft  diem  ì  communi  ufu  fsparare  ,  &  ufui  Spirituali  ac  divòt 
confecrare.  Hocautem  virrualirerfecerat  quiefeendo;  quia,  illa  quies die feprimà 
poftfexdiesoperarios,  imitanda hominibus  propofnafuiti  &vimhabuit  mane* 
ti]  feprimum  diem  poft  fex  dies  operarios  in  unaquaque  frptimana,  fanccàquia 
obferva-KÌum  injungentis ,  etiamfi  nulla  facta  fiiiflèc  ejus  diei  fanccifìcationis  aut fc 
«ediccionis  exprefla  mencio.     Ec  ex  hac  quiete  tic  propofuà ,  non  minus  coliig 

po' 


2ap.  X.         Exeptiones  alise  ad  Gen.  il.  folvuntur.  y 3  5 

,ocjic  lAdamui  >  fé  obftrictum  fuiffe  ad  unum  diem  poft  fex  diesoperariosfancta 

;  uiete  tranfigendum  >  quatti  collcgit  ex  creatione  uraus  feemina:,  matrimoniurn 

rekbrandum  eff:  Inter  unum  virum  ac  unam  feeminam  •,    Ec  reJiccurum  Viram 

Pitiem  &Matrem,&  adhasfurum  Uxori,  &c  ut  fupra  Lib.  I.  fufius  oftendimus. 

fr     At  regeric  D.  Gom.irus ,  Requiem  iilam  effe  benedictionem  ,  ncque  Scripturam  expri- 

ime.  neque  ex  e*  evinci  po[fe.     E{efp.  Conced'.mus  requiem  ìllamformalicer  diltin- 

|  zuiì benedizione.     S*d  benedictionem  virtuihter  contineri  in  requie  ìllàexem- 

\  3lari,clarc  ùcis  evinci:  Sci  iptura,  qua?  dicic  Deum  propterea  diem  fanctitìcàffe  :  hoc 

;  rft,  quiete  faci  à  ojfcrvjndum  maudiQe.     Audiamus  quomodo  contiarium  de- 

i  nonftret.     Nam  illud  (inquir)  extra  omncmcontroverjìam  effe  arbitramur  ,  benedic- 

\mnem  diti  feptimi  >  de  qua  loquitur  Mofes  Gen  2.  £T  Exod.  20.  effe  privilegi  um  il - 

Wmt  j  feupecu'ì  :rem  aliquxm  pra?jìantiam  ipfì  at  tributavi ,  cujus  dignitate  omnibus  rsli- 

WUtisjex  diebus  fit  fuperior  •    atque  i!Li  Dei  primo  diefeptimo  qties  ,  non  eft  privilegium  il- 

W'ms  ,  feu peculi. iris  ali.jua  prceftantia  ipfì  attributa  ,  cujus  dignitate  omnibus  reliquis  [ex 

Sufr*  fit  fuperior.     t\efp.  Concedimus  benedici  ìonem  diei  feptimi  effe  illiusdiei 

Epeculiare  privilegium,  &  peculiarem  aliquam  piaeftantiam  ei  attributarn,  cujus 

dignitate  omnibus  reliquis  (ex  fuperior  evadit.     Minorem  ergónegamus,    Audia- 

^muspiobationem.     xAffumptio.  (  inquu  )  bÀc  rat ione  Jì  abili  tur  >  qnòdma)usfitpri- 

vHegium  totius  mundi  è  tubilo  creatio  atque  e xor natie  ,  [ex  diebus  peraEla  ,  quàm  quietis 

\flb  e  a  primo  diefeptimo  obfervatio  :     Duplex  e  uhm  [ex  diebus  benedicìio  contigit ,  una 

operami  quod  omnia erantvalde bona.  Altera  laudisi  qtodeaprobavie.    Rejp.  i.Lon- 

gè  aliui  nos  docet  ipfe  Deus  in  decalogo ,  quando  exemplum  fuum  homintbus  ad 

imitationera  proponit-  ac  indepoftuiat,  utfeptimus  diesabiis  (ancìitìcecurfacra 

quiete  *,  non  autem  ut  fex  prsecedentes  fan&ificent .    2.  Quando  dicic  Scnptura 

D-um  die  feptimorecreaffe  fé ,  aut  refocillatum  fui  (Te  ,  hoc  eft»  in  operibus  fuis 

dele&arum  ,  &  placidiilìmam  habuiffecomplacennam  ,  facis  indicar, quietcmillim 

Dei  m-ijus  fuiffe  privilegium  ,  quàm  creatio  totius  mundi.    3.  Nufquam  legimus  > 

Deum  bcmeJixifte  antecedentibus  fex  diebus,  propterea  quòd  in  eis  mundumex 

I  nihilocreave.it  :    Legimus  tamen  Temei  acque iterum  ,  eum  benedixiffediei  fenti- 

1  ino,  proptercaquód  in eo  quieviffet  ab  operibus  fuis.     4.  Falfumeft,  duplicem 

f  btnedidìionem  concigiffe  fex  diebus  :     Namde  eorum  nullo  legimus ,  quòd  Deus 

Ici  benedixeric ,  licet  benedixeric  rebus  in  eis  creati*  5.  Annon  eadem  duplex 
1  benedicYioconcigit  diei  fepcimo  i  Annon  cratquies  Dei  valde  bona  tf  Et  annon 
J  eam  quictem  ipfe  probavit  t  Videmus  ergo  duplicem  cam  baoediftionem  conù- 
Igiffeenam  dici  feptimo,  &:  fupi'raddiram  effe  tertram  ,  qua  ipfe  dies  fepcirause- 
t'rat  benedidus,  quod  de  aliis  non  legimus.  6.  Annoti  parili  modo  leque- 
I  tur,  pluitionem  Manna: ,  primis  fex  diebus ,  majus  fuifle  privilegium  ,  quàm  e- 
i  rat  ab  ìlli  pluitione  ceffatio^  Ille  camen  fupra  >  ut  vidumus ,  contrai ium  lo- 
ft Buèbat . 

Sed  aliam  addir  rationem  ,  dtmdt  (  inquit  )  quics  Ola  Dei ,  primo  die  feptimo  ,  non 

'   tft  peculiari s  ac  pr>pria,   (ed  rdiquts  omnibus  fequentibus  communis.      Namutpt. 

,j,   quietis  ilììiis  e  fi  inni  ir: ,    fic   conti nu;ti>i  'lius  n 

ixiìh  ;  idcoquehl.inre ,  iis  non  fuj/cr  f.     QiKrltio  erat  de  primis  fex 

diebus ,  feptimum  antecedentibus ,  non  de  omnibus  diebus  iepcimum  illum  primum 

v  ce.ilequeoubu*.     2.  Malètum  Deusfuum  in  Quarto  prxcepto  propwiic  nobis 

Tt  t  3  e»ena 


5  }6  Exceptiones  alte  ad  gtn.  1 1 .  folvtmttir.       Lib.  1 1  j 

exemplum  ;  &  co  urget  fan&ificationem  diei.  Sabbati  :  nam  fi  quies  Illa  non  fue. 
rit  diei  feptimo  peculiaris ,  ubi  vis  argumenti  hujus  ,  Sex  dkbus  operaberis  ,  £ 
feptimum  fan&ificabis ,  quia  Deus  operacus  eft  fex  diebus ,  &  qaievic  die  feptimo 
a, .  Conftitnerat  Deus  feptimanam  dierum ,  &  non  aliura  cyclam  minorerà  aut  ma. 
jorem,  quorevolventemenfuraripofletexa&èomneterapus  fubfequens  :  Ec  ha 
jus  periodi  feptimo  tantum  diequievit  ;  reliquiergoomnes  dies  rdpondent  diebu; 
hujus  primi  cycli ,  &feptimus  feptimo  primo  ,  ut  fex  precedente*  in  unàquàqm, 
feptimanà ,  fex  prascedentibus  in  prima  hebdomade.  4.  Hxc  ratio  enervac  lupe* 
rius  abipfo  dicìa  :  quia  pari  modo  dicere  pofsumus ,  non-donationem  Mannaie 
feptimo  ,  non  fuifse  iftrus  diei  privilegium  peculiare  *,  quia  exa&is  illisin  deferto 
annis  quadraginra ,  quierit  ab  eà  depluitione  Deus ,  in  hunc  ufque  diem. 

Terc  ia  e  jus  ratio  bxc  eft.  Pr&terea  (  in  qui  t  )  affatto  k  benedizione  non  e  fi  benedt* 
Elio  :  Quies  primi  dici  feptiwi  eri  ceffatio  a  bmedicìione ,  ut  potè  a  benediciti  creatiom* 
mundi  operibus.  Ergo  quies  feptimi  dies  non  eft  beneditìio,  Rjfp.  1.  -M/jM 
falfa  eft  :  Etcjus  probatio  nihil  concludit  :  omms  enim  beneditìio  ,  non  confiftitjjj 
creationeoperumbenedicìorum.  2.  Dicat  nobis  >  quomodo  Deus  benedixeritj 
diei  feptimo  i  anceflàndoàdimidìone  Mannsef  Verùm  Annoti  erat  ilia  ecntnl 
quks9  cefsatio  à  benedizione  >  utpoce  >  àbenedicto  opere  donationis  Mannae  ■  1 
3.  Quòd  benedi&io  non  fic  idem  quòd  creatio,  &  confequénter  quòd  cefsatio  a 
creatione non (k idem  quod cefsatio à  benedizione,  hinc  liquet ,  quòd  Deus  be-j 
nedixerit  rebus  prius  creatis ,  &  eis  non  benedixerit  creando  ,  nec  eas  creaverit  be«  ; 
nedicendo^ 

Ultima  è  jus  ratio  haec  eft  :  De»ique  (  inquit  )  benedicere  eft  agere  ;  qukfcere  ac\ 
ceftare  ab  opertbus  ,  non  eft  agere.  Ergo  quiefeere  oc  cejfare  ab  operibus  non  eft  benedir 
cere,  I{ejp.  1.  Qtiiefcere  quidem  ab  operibus  non  eft  agere  ca  opera.  Ergóquìef. 
cere  ab  operibus  non  eft  benedicere  firnpliciter  j  Negatur.  Non  eft  benedicere. 
hoc  eft  ,  non  eft  operariea  opera,  valeat.  2.  Diftinguendum  in  ter  Quiefeere  «4. 
turaliter  >  &  Quiefeere  moraliter.  Quiefeere  primo  modo  fumptum  non  eft  age- 
re. At  Quiefeere  moraliter  fumptum  eft  aliquid  agere  >  diem  nempefacris  e*er. 
citiis  tranfigere,  ac  Deo fancìirlcare.  ^.Quicquiddicaturdenoftro^/'e/cf/'f;  Dei 
tamen  Quiefeere  eft  aliquid  agere  :  NarntUeCempereftpurusputusaftus:  &quief- 
cendo  ab  operibus  creationis  die  feptimo,  non  firnpliciter  quievit,  quia  feipfum 
recrea?it  feu  refocillavit.  Exod.  31: 17.  delecìatus  fuit  in  operibus  fuis ,  &  coni. 
ptacentiam  habuit  placidifiimam.  Et  porrò  nobis  hoc  fuo  exemplo  regulam  prx« 
fcribebat. 

Carpit  denique  D.  Gomarus  Eos,  qui  voces  àlias  Gen.l.  &  Exod*  20   Bene- 
dixit  8c  fanftificavit  exegeticè  fumunt ,  dctr&nsferuntibencdixfrideft,  fanti  ijìeavit- 
Et  dìcit  benedicere  nunquam  ufurparì  prò  fancìificare}  hoc  eft ,  ad  facrum  ufum 
fegregare.     D.  Rjvetus  inftantii  contrarium  oftendit,  inquiens  5  certe  in  ccend  Domi-  i 
ni  panis  &  calicis  benediblh ,  nihil  aliud  effe  videtur ,  quàm  fanftificatio  vel  ad  facrum  \ 
ufum  confecratio.     Repofuit  Gomarus ,  aliud  vifum  effefacris  literis  ,  qua  benedicìio* 
nem  in  ccer?J  Domini ,  gratiarum  acìionem   (qu*  Deus  lauda-tur)  interprctantur.\ 
Quemadmodum  eas  voces  eodemfenfu  commutant  >  nam  ut  Mat»  2é>  27*  dicitur.  Quum- 
que  poculum  accepiflet  t$  iv^t^mg  ac  gratias  egiQèt ,  ita  zfkf&nhut  verf.  26, 
(juumque  panem  accepiflet  ^  ìwa^Ws  &  quum  beuedixiflèt  >  hoc  eft>  gratin  e- 

gif  set, 


Cap.  X.     Exceptiones  alias  ad Gen.  x  i.  folvuntur.  537 

gffei  ,  ut  Luca5  explanat,  Cap.  i2: 19.  quumquepanem  accepifTct  Iv^tpirnrMi  quuih 

graiias  egijjit*    ldemquefimiliterab  ApoJìoU  Paulo    I.  Cor.  1 1 :  24.  npetitum  :  ideo- 

q*e  \v\tyi*  benedicalo  poculi  Cap.  io:  26.  nonaliterintelligenda.     Fijfp.   Satisfece- 

re  hic  pottft  refponfio  D.  i^r«/.     Quòd  benedicìio ,  quacenus  pani  vel  poculo  tri- 

buitur,  nihil  aliud  potefteiTe,  quàm  facramentalis  confecratio  vel  fancìificatio  : 

quodfc  comprobat  teftimomo  C 'alvi ni ,  qui  tic  in  1.  Cor.  10:16.  commentatili- > 

Caliccmbenedictiohisvcc.it,  quìdejdnatus  eft  ad  mvjìicameulogiam  :  neque  enim  iis  af- 

[autor,  qui  per  benedjcti  oneri-  ,  gratiarum  atlionem  intclligunt  j  (Sf  benedicere  ex- 

fonunt ,  gratias  agere.     Fateor  qutdem  interdum  hoc  feti  fu  poni  ;  fed  nunquam  in  ed  con* 

j  fiructiom  ,  qua.  hic  ufus  ejì  Paulus.     Beza:,  puto  (inquir  )  \v\cyCi>  ì^em  b*c  àcclararcy 

i  èque infiniti s loci s  V.  T."  \ff^  i.e.  *yt*gtn  *.\  xuhtpvt  fa  ridi. ri  care  &   confecrare , 

,   Se  PifcAtoris  annocantis>  Deus»  dici  rem  aliquam  benedicere  >  phrafi  Hebrad ,  quum 

uam  [anelo  urus  dcjìin.it ,  ut  perei pitur  ex  Gen.  2.  verf.  6  ubi [ìclegitur ,  &  benedixic 

;Deusdiemfeptiriìum  (fic  enim  habetur  tnHebrcco)  (f  fa?icttficavit  ipfurn  ;    ubi  pia- 

,  tìum  eft  1  verbwn  benedicoidi  per  verbum  [aneti,  icandi  exponi.      Sancti[icare  autem  hoc 

|  locò ,  ficut  alibi paffìm  >  ejì  adfanctum  itftm  ordinare.     Quibus  adderc  pof1  umus  An- 

\\not.  Bdgic.  in  Mat.  l6\  26.  &    1.  Cor.  io:  16.     Et  Annot.  xAnglic.  in    1.  Cor. 

►  IO:  16. 

Exceptio  decimd  eft  Alharài  de  t%a.idt  >  in  cApologuì   veritatis  Pag.  165,  166» 

t  167  &c.  quammuhìsverbisficexpomt.     Poftquam   (  inquit  )   Deus  omnia  t  qua 

1  CTMr*  conflit uit ,  creaffet ,  C^  hominem  omnibus  ,  ^w*  //i  or£f  rrdwf  j  prafecijìet ,  —  ow- 

l  niaapproba-jit  opera  [uà,  &  dici  [eptimo  bemdixit  ,  Quando  qu'dem  Deus  voi eb  at 

\  glori  .ini  Otarn  manifeflarc  per  creati  onem  9  non  potuti  ab  hoc  opere  defiftcre ,  antcqu.:m 

\  qua  cotififtitucrat  facere  eum    in  ftnem  >  feci ff et  (2>    prtttrea   antequam  illa  omnia 

mt  e  fitti*  ki^orux  er  inter  [e  trainata  ,  ut  aptAnata  cjfcnt  ad  gloriam  [uam  edebran- 

■  dam  :   ubi  ergo  abfoluta  tffent  Cotlum  tir  TVrrd  &  omnis  exercitus  eorum  ,  atque  ita  ab- 

1 [ohi [et  Deus  opus  fuum  >  contemplata  eft  quìcquid  [ecerat  >  <&  txpmdit  an  [copo  [uo 

lum  efsei  -  quodeum  ammadvertebat  >  opus [uum  approbavit  <?  dixit  :  Ecce  omne 

vai  di  bonumilì.      Atqut  hÀc  approbaùone  docuit ,  totum  univcr[umfice[sedi[pofitu»:  v 

itrdinatum  ,  hominemqut  in  eo ,  ut  omniapropter[e  faEla  e[sc  per[picuum  efset  >  /;.  e.  de- 

clar.irit,  omhi.1 ,  quacrcaverit  >  aptamtaefstad  demonjìrandum  ,  qui  equi  din  unii  1  r- 

focontincretur  ■>  efse  ex  ftortum  ,  tanquamintxhaufto  fonte  ;  per  [e  fabrefaQa  tanquavi 

vauthorem  <&  archi tcHum  ,  &  ed  [e  tanquam  [uum  finem  laudandum  &  edebrandum 

r4R0m.l1;  $6.      Qitia  autem  nihil  tum  re ftabat pcragendum  ampi ius,   Deus  fé 

muti  poi  uh  dare  &  ce  (fare  ab  opere  quod  f ecerat  :  quarti?  cefi  a(s  e  Deum  hac  de  caus* 

Mofesrefert.     Quies  ergo  ill.i  Dei  ty  ce fs atto  nihil  aliud  ejì  >   quamdcmonfì ratio  . 

tionis  operis  &  compiacenti*  Dei  in  (uo  opere  .  ut  potè  >  in  quo  acquiefrere  (S'feobleBa* 

^epoterat.     Quem  in  [inem  notandum  e  fi  ,  Mofen  annotare  ,    Deum  bnu-dixisc  dia 

feptim*,  eumque  [aneti fica  fse  quia  ineo  quievit  &c.  —  Et  Deum  m  Decalago  dice- 

w.     Namfrxdiebus  &C.  —   Et  profeto  iis  ad  gloriam  [uam  peractis ,    Deus   non 

potuit  non  fc  dare  quieti,     hlam  cum  caneta  ([sa-:  decrcvirat,  non  pò- 

tuitplura  facere  ,  quia   f\c  dvcrcium  fuum  it  :  <S  cum  ottnàa  ex.  ptafict ,  ut 

bonaefsentinotutis  fuis ,  (ecundum  quod  deemerat ,  non  fot  uit  ob  tandem  eaufam 

liamillisindutn  formam  ,  aut  alio  di[pon<rt  ordine ,  quàtn  Jt/.gulij  jtm  diderat  <2f  a[. 

[ignave  rat. 

Rt[p.   Nfri 


538  Exceptionesalixad gen.  1 i« folvuntur.      Lib.  1 1 I. 

Rjft.  Novimtis  voluiffe  Dcum  gloriam  fuam  per  creationem  manifeftare,  & 
defiftere  prius  ab  hoc  opere  noluiffe ,  quàm  omnia  feciffet ,  quse  facere  conftituerat , 
&  omnia  effent  ita  ordinata  &  djfpofita  >  ut  ex  iis  celebrari  poffent  Deilaudes.  No. 
vimusetiam  Dei  quietem  ,  ipGus  complacentiam  &  acquiefeentiam  inoperibuj 
fuis denotare  :  Sed  &  porrò  addimus,  hanc  Dei  quietem  die  feptimo  fpecialeiE 
fuiffe,  &fpecialiter  adnoftram  imitationem  propofitam  :  quia  ficut  uniutcujufque 
diei  opera  erant  bona,  &  apra  nata  ad  ejus  gioì iam  celebrandam  >  &  Deuseatan- 
quam  bona  approbavit  -,  fic  in  eis  complacentiam  habuit,  &  acquiefeebat  >  &  fé 
oblecìabat  :  Atque  ita  quodammodo  quiefeere  dici  potuit  -,  finito autem  omrà  ope-j 
re»  (patio  fcx  dierum,  quod  tacere  conftituerat ,  vidit  omnia  valde  bona,  &ii 
omnibus  acqtìiefcebat ,  &  complacentiam  divinarti  habuit  :  At  praeterea ,  ìpfi  pf 
cuit,  hominum grati!,  pecuiiarem  in  cyclo  feptem  dierum  inftituere  diem; 
(no  exemplo  hominibus  praeire  :  Quapropterdicitiu*  ipfe,  die  feptimo  >  poft 
dies  ,  quos  in  omnibus  creandis  impendebat,  quieviffe;  &noa tantum  ilio 
culiari  die  fpeciali  modo  quieviffe  ;  fed  &  hunc  diem  fancìificaffe,  &  ìlli  bei 
dixiffè ,  ut  poftea  ab  Adamo  &  ejus  pofteris  folcnniter  ,  fecundum  fuumexemplu 
adfeglonficandum  obfervaretur; 

Ilìe  autem  pergit  rhetoricari ,  hunc  in  modum.  Si  vero  Deus  non  potuit  quiefci 
à  cr  catione ,  antequam  cuncta  abfolverat ,  <?  apta  nata  effe  viderat  ad  gloriarti  fuam  enar> 
randam\  ty  ideo  qui evit ,  quia  omnia  exaptaverat  &  viderat  e fle  bona  ,  imo  iis  peracti: 
non  potuit  non  fé  dare  quieti  ,  quemadmodum  ofìendimus  ;  utique  [ponte  [equi tur ,  eum 
tamdiu  UH  quieti  debuifse  indulgere  ,  quamdiu  ili  a  dua  cauj*  obtinebant  j  £5  vice  ver  fa 
eum  à  quiete  redire  debuifs e  ad  laborem,  fìmulac  alterutra  barum  quìcquam  detrimenti 
caperete  No* potè ft  ergo  dici ,  quietem  die  feptimo  inchoatam  ejus  diei  expiratiom  juifu 
determinatami 

Refp-  Abfolutèloquendodici  nequit,  Deum  non  potuiffe  vel  plura  vel  pan. 
ciora  creare  5  quàmaciucreaverat,  Iicetverum  fit ,  eum  non  potuiffe  fi  ve  paucio- 
ra,  five  plura  lacere,  quàm  facere  decreverat  :  Nam  decreta  ejus  funtimmutabi- 
Ha.  Et  porrò  ,  fi  alia,  aut  alicer  creata  feciffet ,  ex  creatis  aut  ex  aliter  creati* 
fuam  habuiffet gloriam  ,  eamnempeomnem  ,  quam  ex  tali  rerum  creatione  &  dif. 
pofitione  demonftrari  voluerat .  2.  Verum  eit,  non  potuiflTe  Deum  ,  non  ha 
bere optimam in operibus fuis,  quae  perfecerat ,  exaptaverat ,  &  optima  feu  vald-i 
bona  effe  viderat,  complacentiam:  Non  tamen  dicittextus,  Deum  ideo  qaie 
vide,  quia  omnia  exaptaverat  &  viderat  elle  bona  :  Etnos  amamus  eum  Scnptu 
risloqui.  Dicit  quidem  textus,  eumtalia  opera  creaffe  die  primo,  &  talia-dw 
fecundo  &c.  Et  poftea  dicit  eum  quieviffe ,  &  fé  dele&atum  f uiffe  »  die  feptimo 
aepropterea  (p  ^jj)  huicdicibenedixiffe,  illumque  fancìificaffe.  $.Licet  ac 
quiefeentiam  habuenc-&  etiamnum  habeat  in  operibus  fuis ,  illa  tamen  quies  foler 
tris,  quam  dicitur  habuiffe  die  feptimo,  adillum  diem  peculiai  iter  erac  deten 
nata  ;  alioquin  non  feciffet  diem  fcptinrum  \  non  exteodiffet  cyclum  dierum  ul 
fextum  ;  non  addidiffet  fex  diebus  prioribus  feptimura  ;  non  conftituiffec  esd 
feptem  dierum.  Neque  dixiflèt  Mefes ,  Deum  die  feptimo  quieviffe ,  &  propte 
dici  feptimo  benedixilTe,  illumque  fancìificaffe.  Non  dicit  textus,  Deum 
feptimo  quietem  fuam  inchoafle>  fedquieviffa  ;  &  propterea  illum  diem  oobis  cofl- 
fecraffe  &  fancìificaffe. 

Audi* 


:  ac 
licn 
rmi 

% 


)ap.Xé        ExceptionesaliaeadG*/;.  n.  folvuntur.  539 

Aodiamus  quomodo  hoc  monftret.  guippe  (inquit)  kcc  pofito,  fequitur  ine- 
aqabiliconfequentia  }  vel  Deumdie  ottavo  rurfum  dibitifje  quid  de  noto  creare  3  vtl 
I  i\à  di  nolo perfic ere  •  atqut  in  eo  tamdiu  occupari ,  dome  dcr.uopofset  dicere ,  ecce  om- 
;  ia  feci  1  eaque  cunila  futit  bena  valdè  ;  Hoc  auttm  sibfurdiffimum  eff ,  quia  arguit 
<)tumquietifedtdifse,  antequam  orni:  i a  ere af  set  <2 perfecifset  3  contra  exprefsum  Mo* 
\  s&ipjius  Jchov*  ttfiirnouium. 

i   fyjp.  Licct  generalis  illa  (ut  ita  dicam)  compiacenza  &  acquiefeentia  Dei» 
on  rucrit  illius  diei  (eptimi  expiratione  determinata  >  fpecialis  tamen  illa>  quam 
?  ©minibus  in exemplum  proponi voluit ,  die feptimo detcrminata fuit  ;  ìllonempe 
.  ke,  quem  propterea  fanftitìcavit ,  &  abhominibus,  iniftofeptem  dierum  cum- 
ulo, obfervari  voluit.     Nulla  ergo  conftquentià  hinc  fequitur,  vel  Deum  die 
àavo  rurfum  debuiflequid  de  novo  creare  5  vel  quid  de  novo  perficere. 
é    Quid  porrò  ?    Sabbatum  ergòfeu  quies  ,  quam  inchoavtt  Deus  die  feptimo  ,  fuit  exor- 
W/k  quieti*  fine  intervallo  conth<uand*  j  quamdm  omnia  quafecerat  mamrent  vaMdebona> 
mirtei*  fé  poterat  olhBari,  Quiaautem  Deuslthedixit  Mi  diei ,  eumque  fanti ificavit  > 
Wrvfterea  quod  co  die  vpus  fuum  abfoktrdt ,  pater,   benedi&tonem  denotare  quòd  in  eo 
]  e  fé  oblcct averi t ,  tanquam  indie  faujì*  atque  follici ,  quia  opus  fuum  abfetverat  >  & 
ì  ntiCtpsfe  recreare  confiituerit in  opere f ito. 

I  Rjfp.  1.  SidiceieiTextus,Deumtaniùmquietemru2minchoaiTe,diefèptimo» 
E  im  ahqua  cum  fpecie probabilitatis  dici  potuit  >  Sabbatum  illud  feptimi  diei  fuiiTe 
;  tordium  tannini  qoktis  fine  intervallo  continuando:  Arcùm  dicat  textus  3  quie- 
j  rie  Deumab  omnibusfuis  operibus  diefeptimo,  nulla  cum  ratiooe  dici  poteft  3 
i  abbàtum  illud  fuiflè  exordjum  quietisindefinenter  continuando.  2»  Etenim  fi 
Icfercshaberet,  non  benedixiflet  Deus  diei  feptimo,  fed  omni  tempori  infe- 
luenri>  quamdiu  nempe  omnia  quse  fecerat,  manerent  valde  bona?  &  in  eis  fé 
Toterat  Deus  oble&ari.  At  quando  Deus  benedixerit  diei  uni,  &  diei  fep» 
I  mo,  &dieiillnnquoquieverat  ab  omnibus  operibus  quae  creavit;  &  ideo  illi 
'eciatimdieibcncdixent ,  quia  in  eo  quieverat ,  liquido  fatis  conftat ,  diferimi- 
>eum  hunc  diem  ab  omnibus  aliis  in  cyclo  feptem  dierum  \  &  longè  aliud 
■Ijer  illum  diem  intellexi(Te>  quàmtempusreliquum:  fcil.feptimam  temporis  por- 
gonem  ,  Se  diem  prateifè  feptimum  prò  tunc.     3.  Sibcneditlio  ìllios  diei  denotet» 

!         idie  ilio  fé  oblecìarit  Deus,  tanquam  in  die  fatifto  atque  felici?  quia  opus 
umabfolveiat,  manifeftum  eli,  imelligi  hic  diem  particularem  ?  &  non  terr.- 
4s  omne  fcquens;  &  diem  illum  particulartm  objec"tum  fuifTeillitìs  benedicìicms; 
t,  rationehujusbenedicìionis,  diftirclumfuilTe  illum  diem  ab  alus  omnibus  in 
:M/clo  feptimanae,  &  illis  longè  praelatum.     4.  iNcn  dicit  texrus  ,  benedixilTe 
*)eum  huic  diti ,  eo  quòd  deinceps  fé  recreare  confìituerit  in  opei e  fuoj  fed  ,  quia 
'Muievit  illodie?  &  fé oblecìavit ,  recreavit,  aut  rdocillavit  Gin.  2:  3.  collat.cum 
xod.  31:17. 

!l!c  pergit.   Nam  maledicere  diei  efl  eUim  abominati  <y  hai  in  pì<  infaufo ,  ut  viderc 
Job. 2:  J4.  (yfo/oCap.31.  (legendumputo3.)  Sancìiricationtm*:w/(w////wi  diti 
■ire ,  quòd  eum  diem  ufurpaverit  ad  ghriam  fuam  illuf)\it:da7n  cb  ccr.fummalum 
us  creatioms  )  i-indicando  fili  hominem  ut  Hit 

hi  creatori*  fui  gkr'h.m  dtprtedicant  ,   tique  tandem  iriluent  3  d.n.trjìratdo  fé  efje 
Rum  (plenum  ,   C7  foli  fuo  creatori  fub)d\um  \  atque  ita  illius  auxilio  jntus  »  alla- 

V  v  V  boraret  , 


fdò  Exceptlones  aliae  ad  Gen.  n.folvuntur.      Libili 

borji-et ,  ut  q  àcs  D'i  porrò  conti  nuaretur,  dome  ipfi  tandem  alienando  ex  Terris  tn  bea 
tufides  ir.inffirraur  >  ut  cum  Dìo  ingloria  fine  fine  quiefeeret, 

Rjfp.  r.  Miledicereaut  b;nedicercdiei ,  non  eft  tempori  indefinito>  aut  tem 
pori o  Tini  fùbfequenti  maledicere  aut  benedicerc  ;  (ed  eft  diem  aliquem  particuh 
rem  ,  nominatum  &  defignatum  >  prò  intaufto  vel  faufto  habere.  2.  Si  fantìi fi1 
catio  illius  dici  fepcimi  de'ìguet,  quòd  Deus  diem  ìllum  ufurpaverit  ai  gloriam 
fuamiHultrandiitiobconfummatumopuscreationis ,  negari  nequit  ,  Deum  hun 
diem  abaliisfeparaffe&diftinxiffe.  g.  [pfahominiscreauo  ad  Dei  imaginem  dr 
fignabat  quidem  »  voluifle  Deum  >  ut  creatoris  fui  gloriam  depraeiicaret,  eiqu 
laudem  tnbueret ,  demonftrando  fé  effe  recìum  &  bonura ,  &  foli  Tuo  creatori  futi 
jecìum&c  Atfanftiiicatiodieifeptimi  hoc  non  proprie  defignabat ;  fed  longj 
aliud;  debere,  nempe»  hominem  gloriam  creacoris  fui  depraedicare  ,  folennittj 
f:ptimo  quoque  feptimanse  die  :  Quia  dici  fanS  in*  catio  >  eft  diei  feparatio,  &  ad  ufi I 
fa^ros  confecra  io  ,  ut  ipfe  docet ,  quando  hasc  addit. 

Nam  0  eus  ìllum  diem  ex  imparo  non  ficit  efiepurum ,  quomodo  homines  pò  fi  peccato 
pinEìificantur  :  Nec  eum  diem  >  quia  fanbìus  erat  in  fé  >  fanBifica-jit ,  eo  enirn  midofi 
lus  D:us  fanBus  e  fi ,  <2  a  nobis  f aneli ficandus.  *At  vero  pr&ter  hos  duos  modos  fati 
Bificationis  ,  nullus  alias  re  fiat  >  quam  quo  quid  ficernitur  in  facritm  ufum  fi 
nihilominus  non  vult  ilie  Adamiim  obligatum  fuiffe  ad  feptìmum  diem  lanciò  ol 
ferva  idum. 

Qtiiergò  (inquiens)  Adimi  ce fi atto  ,  (  cu\ ut  offici um  erat ,  quia  erat  *^EM  re&' 
Ecclvrf.  7:  ver.  29.  ad  Dium  tanquam  fuum  e xemplar  dirigere  omnes  futscoghatione. 
iicla  aefacìa  )  C  illius  diti  obfervatio  confi ftebat  in  edebratione  glori  et  Dei ,  #*  confi 
jìoneiq-iod  Jeho-jt  Julius  efiet  ac  fanclus  atque  benignus,  utpote  qui  fi  feciffet  reBum  atq 
vomm  >  pr,tficijjetque  omnibus  quee  erant  in  Orbe  ;  atque  ita  in  fludto  quietis  Dei  fi 
%andce per  obedientiam  perfeBam  <?  defiderio  tUius  p «timidi ,  apofieriorietiam  rJdenst 
Adamo  non  fui  (fé  injunBum  tantum  diem  feptimumi  fed  unherfum  tempus,  quo: 
(estimo  die  excurreret ,  ufque  dum  anferretur ex  mundo  >  hoc  modo  Deum  imitandoti 
figere  >  quia  in  eo  omnis  fidami  cultus  &  unherfa  religio  confìfiebat . 

Rjfp.     1.  Quòd  officium  fuerit  Adami ,  qui  rectus  creatus  erar,  8c  ad  Deiirr 
ginem  >  fé  &  omnia  fua  >  fivefacìa,  (ìve  di  eia ,  live  cogitationes,  ad  Deum  ta 
quam  fuum  exemplar  dirigere  »  &  gloriam  Dei  omni  die  celebrare  &  confituri ,  t 
mo  negat:  quòd  tamen  non  obftri&us  fuerit  ad  Dei  creatori*  fui  gloriam  folenai 
celebrandam ,  diehebdoroadisfeptimo,  nunquamex  eo  concluderne     2.   Q 
modo  obfervatio  diei  praecisèfeptimi  confiftere  pollìt  in  celebratione  glori*  1 
&  inftudio  quietis  Dei  fcrvand*  per  obedientiam  perfecìam,  per  omnes  dies  fequl 
tes ,  i  n  tei  ligi  nequit ,  cum  obfervatio  unius  prascisc  diei  in  cyclo  feptem  dienl 
non  fit  obfervatio  omnium  dierum  ,  &  obfervatio  uniusalicujus  diei  aliquod  p< 
liare  poftuiet>&  ahud  exigat,quàm  quod  omnibus diebus  commune  eft.  3  Cono 
mus  Adamo  non  fuifle  injuntìum  tantum  diem  feptimum  ad  Deumimitandu  hfi 
dio  quietis  Dei  fervandx  per  obedientiam  perfeftam  ;feduniverfumtempus  3qu 
à  teptimo  die  excurreret.     At  vero  ficuti  periex  dies  feptiman»  tenebatur  Deig 
riamquaererein  operibus  proprise  fuae  fuaftionis ,  fic  die  feptimo  obftriftusel 
Deum  folenniter  laudare,  &  immediate  ejus gloriam  celebrare»  opus  creatici 
fancì  è  contemplando  ?  Deumque  folenniter  coleodo ,  &  ab  aliis  omnibus  operit 


Tap.  X.        Fxceptionesaii#adG>tf.  i  j.folvuntur.  541 

ì  ibftinendo  ;  &  bàc  raticnt  Deum  imitari  ,  quifexdicbus  fan<5: è  operarmeli  &fep- 
I  imodemumdiefancìc  quievit  ab  operibus  fuis ,  &*  fere'ociliavic  ,  quii  Iv.c  dics 
ri  "eptimus  &  alius  nuiius  in  cyclo  fcptimanse  à  Deo  lancìificatus  Se  b 

;icur  j  eòque  in  factum  ufum  deftinrus ,  carquim  terrrus  foknne.     4.    Difiin* 
f.  »uendum  intercultural  &reiigionem  Comsntnem  >  '.  SoUnnem  :  pene; 
i  iniverfum  fequens,  cer.cfc>aturcul;um&  religioncm  comnmnem  exercere  ;  iaìu;c 
^  èptimo  >  qui  conititutus  fuic  tempus  folenne ,  pofìulabac  Deus ,  vel  ab  Adamo, 
\  ultimi  ac  religionem  folennem, 

f  Progrediti^  ,  &  nos  l'equi rr.ur.  Patet  proinde  (  inquit  )  ^Adamo  non  fuijft  veti* 
WjÈk laborare  die  febiimo,  quia  omnium  di erum  par  juijjct  rs.tio  ,  omne  er.im  tempus  e' 
\rjit  JanBum  <2  JanBificandum  ,  pnefertim  cumnen  mmui  in  Ubere  Dium poterai  co- 
ltre ,  quàm  in  quiete  ,  qwppt  rictus  erat  tst  net  è  facturus  omnia ,  fi  imaginem  Dtit  cu* 
Wratcondecoratus  h.  e.  reBiiudinem  quìi  poilebat  >  religiose  in  omnibus  obfervafet,  O- 
Ibis  ex  pumice  aqua  exprimetur,  atque  txtcnebris  lux  [ormai liiur,  qukm  ex  bdc  De' 
mulete  demonfrabi  tur ,  Deum  in  cyclo  dierum  fepti marne  uno  die  magis  juijfe  ab  Ada* 
I  >>o  UnBìficandum ,   quàm  alio  5  <3>  uno  tempore  magts  quam  alio  quoemque  tempore ,  O* 

jcumceffationeomnimodéì  àlaboribus. 

I  Htfp*     1.  Licet  omne  tempus  Adamo  fanèìam  erat  &  f3nftificandum  ,  omne 

fcamen  tempus  non  erat  (bienne  ,  omne  tempus  non  erat  à  Deo  pariter  fanfìificaturr  ; 

j  ed  feptima  tempo; is  portio  &  diesfeptimus,  uttexrusclarc  indicar.    2.  Licet  ex- 

arciì:s  rerminis  non  fueiit  Adamo  vetitum  ,  laborare  die  feptimo  ;  conftquenter 

amen  id  facìum  fuit  >  quando  dies  feptimus  confecratus  fuerat  in  fanclum  ufum  ,  & 

d  facra  exercitia.     3.  Poterat  quidem  Adamus  Deum  colere»  tùm  in  labore» 

um  inquiete.     A  t  non  potuit  Deum  in  labore  communi  folenniter  colere,  ncque 

;mpus  in  ufum  facrum  confecratum  &  deftinatum  ritc  tranfigere.    4,  Ex  Dei 

mete   fola  non   demonftramus,      in  cyclo  feptimanae   dieium,  unum  diem 

agisquàmaliumab  i^^^ofancìificandumfuifre.     Sidex  co  quòdDeus  diem 

.,quem  pai  ticularem  in  cyclo  feptimanac  fancìificàrit ,  &  ufui  facro  ieparàrit  Se.  con. 

1  renrit,   quiacoquieverat  ipfeab  omnibus operibus fuis,  &txeoquòd  hicratio- 

f.ie  fuum  Adamo  propofuerit  Deus  exemplum  imitandum.  Et  quivis  prxjudicio  non 

fcreptuslongèfaciliùshoccolligerepoceft ,  quim  ex  pumicèaqua  exprimi,  aut 

|ix  ex  tenebris  formari  poterit. 

L  Et  certe  ( ficille)  quomodo  Adamo?  qui  reBus  erat ,  potui/Jet  vacatio  n  labori. 
Wts preferiti >  ut  majorem  haberet  occafionem  cultus  certo  die ,  qui  jhigulis  feptimat.is 
meyrreret  7  citm  in  omnibus ,  qua  coni  retlabat  >  Deum  glori  fica ff et ,  er  omni  tempore 
wx  aquo  Deum  in  omnibus  celebrare  debebat  ! 

Hcfp.  Vacatio  à  labonbus  non  erat  Adamo  praeferipta  ,  ut  majorem  haberet 
ccafionem  cultus  certo  die  ;  feci  quia  dies  ille  tempus  erat  (bienne  .ì  Deo  fe- 
aratum&  confecratum  ,  còquedivinisexercitiiscultiìsfolennisab  homine  tranfi- 
.endum  j  quod  etiamnr,m  dicìant  reliquia  luminis  naturalis  >  in  if  Cs  Gcr.r;hbus. 
••  Licet  in  omnibus  qusecontrccìabat,  Deum  gloritìcaret ,  non  taracn  acque  fo- 
-*nnitererat  in  Dei  cultuoccupatus.  Antenebatur  Adamus  Deum  uoquam  lo. 
?nniter  invocare,  &  preces  Deo  fondere  •*  Si  hoc  1  aeram  , 

Annoti  tenebatur  toto  ilio  à  laboribus  vacare  tempore  ,  qui 
►  olcnni invocatone  {  Si  hoc  concedati?  quodnefcioan  q 

Vvv  a  negare 


54^  Exceptiones aliaead gen.  1 1. folvuntur.       Lib. 1 1 1 

negare  polllc ,  qaid  prodeft  éicere ,  Eum  in  omnibus  quxeontrettabat  Deum  glo 
riticafTe,  &  omni  tempore  ex  sequo  Deum  in  omnibus  celebrare  debuiffe»*  3.  Li 
cetomni  tempore  Deum  in  omnibus  celebrare  debuerit,  non  tamen  seque  folennìrei 
&  pari  per  omnia  modo  ;  aliter  Deum  celebrabat,  quando  hortum  colebat,  &  alite 
quando  Deum  folenniter  invocabat,  &cum  Deo  immediate  colloquebacur,  &d 
Deo  cjufque  operibus  feriò  meditabatur:  Sic  aliter  Deum  celebrare  potuit  dier, 
integrumDeoconfecrando,  &  in  cultu  Dei  immediato  ac  folenni  fé  exercendo 
quàmeumcelebrabat ,  hortum  fodiendo,  Scejufmodi  opera  peragendo» 

Pergit,  Atquebincejì,  quid  Mofes  ne  yfi  dixerit  de  cejfatione  k  labore ,  uti  nequ 
de  licentia  Iaborandi  >   [ex  prioribus  feptimana  diebus. 

Rjfp>  Nequenecelfefuic  ,  utquidquam  de  ceflatione  à  labore  dicerec,  cùm  e, 
ulcrò  fequatur  diei  aut  temporis  Deo  confecrationem,  &  facris  ufibus  deftinationem  : 
2.  Quando  Deus  Adamum  in  horto  collocava  ,  utillum  colerec,  &  ex  omnibui 
feptimanas  diebus  >  unum  fibi  tantum  refervavit  >  aliquid  di&um  effe,  de  licentia 
Iaborandi  fcx  prioribus  fepcimanse  diebus,  negati  nequit. 

Pergit  &  aliud  in  fé  probandum  recipit,  dicens  :  5,  Hasc  il  perpendamo* 
„  patebit  hoc  Sabbatum  non  erte  idem  cum  eo,  quod  in  Decalogo  Deus  Ifrat 
?>  injungit,  quippe  Sabbatum  hoc  Adamo  fuit  prasferiptum ,  quumadhuc  re&u 
»  erat,  &abrogatum  fuitfimul  ac  peccavit.  Quia  enim  Deus  quiefeebat ,  5 
5,  Adam  cum  Deo  &  in  Deo ,  propterea  quod  omnia  perfecuTet  &  abfolviflèt ,  fi 
„  mulacAdamexbonofacìuseft  malus  per  peccatum  :  nam  Deus  tumnon  am 
»,  plius  potuit  dicere,  ecce  omnia  quac  feci  funt  valdèbona  ;  ac  proinde  quiefeer 
si  ampliùs  non  poterat ,  &  fefe  in  operibus  fuisoble&ari ,  uti  nec  Adam  in  Deo. 

B^efp.  Quoad  modum  hunc  diem  folenniter  celebrandi  ,  hocquidem  Sabbatum 
non  fuiridem  cumeo,  quod  poftea  obfervatum  erat:  nam  non  potuit  <Adxmt 
lapfus,  ita  in  Deodelettari  &  acquiefeere,  uti  potuic  re&us  ;  opus  ei  eratpofte 
Mediatore?  in  quo  ad  Deum  in  omni  cultu  accederete  Quod  tamen  diem  ipftu 
fpe&at,  nonvidemus  abrogatumfuifTe  poitlapfum  :  Nam  licet  Deus  poft  lapfur 
.Adami  dicere  non  potuerlt,  ecceomniaquae  feci  funt  bona  valde ,  &  tAdami 
non  potuerit  ita  in  Deo  acquiefeere  ac  prius  »  dies  tamen  quam  antelapfum  conft 
craverat  Deus ,  &  abaliis  fecernebat,  ut  in  eo  ab  hominibus  folenniter  celebrar* 
tur,  eoqu6Jineoquievi(Tet&  fé  recrea(Tet,  poft  opera  fexdierum  ,  dies  foler 
nis  manere  potuit,  quem facris exercitiis  ,  in  Deilaudemtranfigeredebuit  hom 
etiam  lapfus.  Hinc  eft  ,  quòd  etiam  IfraSlitis  hoc  proponat  Sabbati  fundamer 
tum  .  quòd,  nempe,  Sex  diebus  omnia  creaflet  &  feptimó  quieviiTet,  ac  prc 
pter«a  Sabbatum  ian&ifica'flèc,  &ei  benedixiflet. 

Quid  prasterea  ?  Et  experientia  (inquitj  locupletìfjimusnobisejìtejìis.  Nammo 
acAdam  pqccaverat  &  Dei  vocem  audiebat  >  abfcondebat  fé  intra  arbores  ;  Deumq* 
Creatorem  fuum  fugiebat  !  *At  Deus  mox  Adamum  cumuxore  fuÀcitabat ,  accufaba, 
condemnabat .  Quia  autem  apud  fé  confìttuerat  qui  e  fare  in  fuis  crealuris ,  è  veflig 
Adamo promiflionem  dedit  de  [emine  mulieris ,  per  quodamicitiajpter  fé  &  femen  muli* 
rts inflauraretur ,  <$ quies  reftitueretur.  Vide  Gen.  y.  ver.  1,  — —  19.  cùm autemiH 
qu'es  reftitui  nequtverit  ,  antequam  rurfus  pò  flit  dia  re  ecce  omnia  qu<t  feci  fur, 
valde  bona  ,  ry  id  demum  poft  mortem  Filii  Dei  potuit  dicere  (quippe  Me  in  merli 
fud  nos  f aneli ficavit  &  confummavit,  Hcbr.  io;  ver.  I,,        ■  1  H-  ac  creai  urani  ne 

van 


?ap.X.     ExceptionesalisadGV//.  i  i.folvuntur.  543 

,  \m  effe  fecìt  ad  honorem  &  gloriarti  Dei>  l  Cor.  5  :  ver.  1 4,  ___  2 1 .  Unde  Apofiolus 
j  oc  animo  volvens  dicit ,  Tic.  j  :  ver.  5,  6,  7-  Nosfervatos  efepofl  apparii ionem  Chrifiì 
>  &J4  avt$5  •nuìiyftoioict*  x)  cumxcuiómus  m%ifigiT&'  Àyiv  >  per  lavacrum  regencratio- 
i  a  6t  retiovacionem  Spm-us  Sancii»  )  evidenti ff$m  e  fequttur  ,  illam  quietem  3  illud 
x'abbatum,  de  quo  Gerì.  %.  Mofes  loquitur->  non  fai JJ e  Ijraéiì  iniun&um  ;  qumiam 
•  um temporis ,  cum  legem  dabah  adirne  Deus  laborabah <?  wwA<y^j<n* atque a*ct>&ì>*>ns 
mmdum  erant  abfoluu*. 

t'RsJP-  *•  -A-11  quia  Chriftusin  morte  Tua  nosfan&ificavit&  confummavit ,  &c. 
J  deo  dicere  potuit  Deus ,  Ecce  omnia  qua?  feci  funi  valdè  bona  ì     An  hoc  dici  po- 
3  uic  de  Diabolts,  &de  reprobis  hominibus  t    2.  Efto  quòd  hoc  dixifle  poruerit 
jiDeus  poftChriftum.     Tum,  ucYÌdetur>  rationehujus  Deiquietis  &acquiefcen- 
1  àxin  operibusfuis  5  fan  criticare  nos  debcmusSabbacum  Deo5  aliquodiefeptima- 
Ljae,  fub  N.  T.     3.  Quomodo  pocuerit  Deus  Ifraclicis  Sabbatum  hebdomadale 
Jàjraefcribere,  &  hoc argumento urgere»  quòd  ipfe  quieverit  certo  quodam  die  poft 
I  s  >pera  creationis»  &illum  diem  fancìificàrit  ?     Chriftus  nondum  morte  fuà  omnia 
Lonfummaverat:  neque  potuit  Deuitum  dice»  e,Ecce  omnia  quae  feci  funt  bona  val- 
ile ,  licet  promifììo  dacafuerit  de  femine  mulieris ,  perquod  amicitia  inter  ipfum 
j&.femen  mulieris  inftaurabatur,  &  quies  refticuebatur.     4.   Supponit  Sabbatum 
ifundariin  perfezione  creaturarum  :    Ita  ut  hàc  per  peccatum  imminutà  aut  per* 
Birbata  j  tollatur  prorfus  illud:  Quod  nos  negamus  :  nana  in  eo  fundatur,  quòd  Deus 
ibfoluto  opere  creacionis  fex  dierum  fpatio ,  quieverit  die  feptimo  ,  &  hunc  diem  , 
Leufcptimam  temporispartem  ,  fan&ificaritj  &  ei  benedixerit  $  eòque  fancìè  ob- 
rervandum  injunxerit,  ut  homines ,  juxca  fuum  exemplum,  poft  lex  dies  opera- 
jrios  unum,  in  cyclo  feptimanae,  fancìà  quiete tranfigerenc  ;  feu  ab operibus  fuis 
tòuiefcendo,   diem  illum  Deo  confecrarent  5   &  facris  exercitiis  impenderent* 
«Alta  fune  hic  examinanda ,  fed  quae  non  fpecìant  ad  hanc  controverfiam. 
\     Prteterea  (  inquit porrò  )  hoc  Sabbathumnon  terminabatur  die  feptimo  y  neque  A- 
'damo  injungtbatur  S^ptimo  die  affare  ab  opere  ,  fed  continuandum  erat  in  perpetuum  : 
ì  Jllud  vero  de  quo  in  decalogo  fermo  fih  exprejf/s  verbi  s  circumferibi  tur  fep  timi  dui  ambitut 

I,  <J  labor  ovini s  eo  dteproferibitur. 
ì\efp.  1.  Terminatum  fuifte  hoc  Sabbatum  die  feptimo  textus  dicit  ;  quia  fo- 
Hflum  diesi  fepcimum  fancìitìcavit  Dominus5  &alium  nullum  in  cyclo  feptimana? , 
^multo  mious  omne  tempus  fubfequens.  2.  Adamo  injunftam  fuifle  ceflacionem 
ab  opere  die  feptimo ,  teftatur  ejus  diei  fancìiticatio.  Nulla  ergo  inter  hxc  duo 
Sabbatadifferentia;  Imo  utrumque  codem  nititur  fondamento  T  ut  verba  Quarti 
pracepti  dec2logi  indicant. 

Hoc accedit  (  (ìc  ille  )  quod poft  lapfum  nulla  prtcepù  de  Sabbato  tnentio  faHaft  in 
Sacri s,antcquam  J frac  L  veni  (fa  in  defertum  :  *A  e  proinde  fint  Script  uri,  ftatuitur,  Ada- 
mum  p.)ft  Ltpfirn  aliosque  P.itriarchas  Sabbatum  obfrvare  debuijìetatque  illud  nbferjafje. 
Rjfp.  Fallacia  hxc  eft  non  caufa?  prò  causa  :  Nam  poft  lapfum  nulla  tuit  mentio 
facìa  de  Sabbato ,  proptereaquodnonnectirecflec ,  Temei  cam  dare  (xprefta  ejus 
inftitucionc ,  aut  potius  jacìo  tundamento  mo  ali ,  quod  perpetuo  obligac .  Quid 
<L Patriarchio diceNdum  de  >  al:bi  monlìiamus.      v 'idep<-itea  Cap.  X\ 

Imo  ex  ditlis  liquet ,  (ut  addir  )  fdcotttra  Scripturam  fatui  :   Quippe,  Deus  non 
*cqui:fcebat  ampli us  p)JÌ  Adami  lapfum  >    <j  ui  ejuiefeeret  der.HOy  precedere  debebùt 

V  v  v 


544         Exceptiones att$ ad Gen.  il. folvimtur.       Lib.  1 1] 

imXwfatn»  &  ct#xtyt*6*n<'  Si  haque  Deus  illis  idem  Sabbatkumpnefcripfijjct,  abn, 
gaffe t  fuam  fantìitatem  (fjuftìtiam  :  Si  Patriarchi  illud  fine  expreffo  Dei  vtrbo/<rva 
fent  ?  promijjionem  de  Chrifio  afpcr  nati  fui fient- 

Rffp,   Ex  dite  Adverfarii  id  nondum  conftare,  jam  manifeftum  ferirmi! 
Oftendimus  cnim  non  fundari  Sabbatum  in  eà  Dei  quiete,  quam  hic  fingit.  2.  No 
video  quomodo  Deus  abnegaflet  fuam  vel  San&icacem  vei  Juititiam>  mandando 
ut  juxta  exemplum  Dei  quiefeentis  die  feptimo  poft  fex  dies  operano*  ?  diem  fepci 
mum,  quem  fancìificavit,  fan&èobfervarent.     3*  Frultra  dicit ,  peccaturos  Pa 
triarchas  fiillad  Sabbatum  obfervaflènt  fine  expreflò  Dei  verbo,  cùm  dicat  no; 
potuùfe  Deum  illud  Sabbatum  mandare  >  nifi  abnegaflet  fuam  Juftitiam  &  Sin&ita 
lem.  4.  Anafpernati  funt  IfiaeiitaepromiilìonemdeChrifto  >  quando  obftrvaban 
Sabbatum  hebdomadale?    Verum  tft  ,  Deum  hoc  mandale  :    Atqtiomodo  noi] 
abnegàric  Deus  tum  fuam  San&itatem  &  Juftitiam  .**    Si  hoc  mandare  potuit  Jfraej 
litìs   Deus»   non  abnegando  fuam  Sancìitatem  &  Juftitiam ,    quidni  etiacn  po«| 
tuie  hoc  mandare  Patnarchis ,  &  eamen  non  negare  fuam  Sancìicitacem  &  Ju« 
ftitiam  ? 

Patet  infuper  (  inquit  )  hoc  Sabbaihum  non  fuiffe  typum  Sabhathi  ittius ,  cujus  m 
Decalcgo  f'aBa  eft  mentio  >  oh  easdem  yatioms  :  Typus  enim  debet  re j pendere  rei  cujtb 
eft  Typus  :  Sabbathum  autem  in  Decalogo  pneferiptum  ad  diem  feptimum  reftyingitur 
Ò" Jìngulis  feptimanis  de  novo  rteurrit-ì  atque  in  eo  opus  face  re  non  eft  liei  tum ,  quo 
rum  ojppofitum  in  Sabbatbo  ,  de  quo  Gen.  2.  Mofes  loquitur*  obtivebat ,  uti  ofien» 
dimus. 

fyfp.  An  ullidicant  Sabbatum  illud  Gen, 2.  typum  fuiffe  Sabbati  illius,  cu 
jus  tic  mentio  in  Decalogo,  me  Iacee  :  Ignoro  etiam  quo  fondamento  id  die 
pofiìt.  Ego  afièro  >  utmmqje  idem  effe  :  Ec  differentias  hic  allatas  fupra 
rejeci . 

Qjd  praeterea  ?  Qua*  cum  ita  fint  ,  (  inquit  )  tvidens  eft ,  Deum  hujus  Sabbati  ir, 
Decalogo  nulla  alia  de  causi  meminiffe ,  nifi  ut  Jfrael  recordar  etur  ,  Deum  omnia  cr  eaffi 
&perftcijfe  3  ut  quiefeeret  &  in  fui s  operibusfe  recrear  et  ;  xAt  Adamum  fio  peccato  iìlam 
quietem  turbaffe  ,  atque  ita  abrogajje  Sabbatum  illud  augufium ,  fuo  <st  omnium  pò  fiero- 
rum  fuorum  immani damno  '3  Jehovamveròin  animo  habere  >  quietem  illam  infiaurare 
per  Filiumfuum ,  atque  hÀc  de  causÀ  nunc  inj ungere  feptimi  diei  quietem  ;  ut  omnem  fu* 
amfpem  ac  prafidium  fuum  in  ejus  obedientiam  atque  mortem  collocarent ,  quia  feftimA 
die  poft  exantUtum  redemptionis  laborem  in  fepulckre  quiefeeret ,  <2  in  eam  quietem  fuosì 
introducertt» 

Uefp.  Sublato  fundamento  h*c  fui  gravitate  corruunt,  Nusquam  dicit  Scrip-I 
tura  ,  Deum  Sabbati  in  Decalogo  meminiffe ,  ut  Ifrael  recordaretur  Deum  omnia 
creaftè  &  perfecifle ,  ut  quiefeeret  &  in  fuis  operibus  fé  recrearet .  Nusquam  di- 1 
ck  Scriptura  >  Adamum  Sabbatum  illud  auguftum  abrogane.  Nufquam  dicit  Scrip- 1 
tura,  Deum  in  Decalogo  injunxiiTe  feptimi  diei  quietem?  coquòdinanimohfej 
buerit  quietem  peccato  Adami  turbata»  inftaurare .  Nusquam  legimus  injutìFl 
cium  fuifièlfraèlitis  Sabbatum  ,  ut  omnem  fuam  fpem  ac  praesidium  in  Chnftì  obe- 
dientiam &  mortem  collocarent .  Hsc  ergo  omnia  seque  facile  rejiciuncur ,  ai- 
tile aflèruatur. 

Atquft 


|    XX.   Probatur  or igo  sMati  ex  aiiis  fcriptura*  lòcis.     54/ 

|ue  ita  exceptiones  oiines  Adverfaricru;n  ,  quasha&enus  contigic  ridere5 
antra  genuinara  &  orchodoxam  verborum  Mo_/;V  G*«.  2.  quem  dedimus  expofi' 
oaem  ,  diluimus.  r 


C  A  P,       XI. 

Aliis  fcripturaeteftimoniis,  puta,  Exod.  16.  &  ioi 

&  Heb.q.  probatur,  Sabbatum  inftitutum 

fuiflè  ab  initio. 

r   Icet  explicato  &  v  indicato  loco  ilio  Genefeos ,  manifeftum  fatis  Gt ,  inftitutum 

PJL  fuifse  Sabbitum  ì rerum  primordio  ;  &  necefsum  non  ficilludaliis  confirmare 

Teftimoniis  &  rationibus  :  ut  autem  appareat ,  multiplici  ratione  non  deftitutam  ef- 

feooitram  fententiam  >  paucisaliis  hoc  idem  contìrmare  adnicemur  tum  teftimo- 

iììs ,  tum  rationibus.     Et  quòd  ad  teftimoma  attinet ,  u  12  alia  adducem us. 

Primum  ceftimonium  eft  ex  loco  ilio  Exod.  16.   fupra  iatis  explicato  defump- 
um  :    ibi  enim  ,  ante  datam  legem  de  Sabbato  è  Monte  Sinai ,  obfervatum  fuifse 
>abbatum  legimus.    Sabbatum  autem  primo  iftìc  non  fuifse  inftitutum  3   fupra 
!V/>.  V.  hujus  librievicimus  :  Etomnes  textùs  circumftantiasconfirmant  ,hic  non 
trifse  primo  mandarum  j  fed  Sabbatum  potiùs  antiquitùs  inftitutum  fuifse  ;  & 
>roptcr  Manna  colleftionem  ,  quam  fortean  putarent  non  efseopusprohibitum 
ire  Sabbiti,  nonviolandum.     Namque  collegio  duplicis  portioms  Manna  3  die 
exto  »  &  intermiliìo  Manna  ,  diefeptirno,  dicunt,  Sabbatum  ohm  inftitutum  & 
[  ancìificatum  fuifse  j  &hìc  ponuntur  tanquam  argumentum  Sabbatiolim  fancìifi- 
ati  verfi  5:  2  j ,  26, 29.     Porrò ,  requieslfraélitarum  eodie  exponitur ,  ut  obfer- 
'ario  legis  antea  lata ,  ver/,  ao.     Et  fa&um  illud  quorundam  ,  qui  die  feptimo  ad 
rolligcndam  Mannam  exierunt,  notatur,  ut  tranfgrdfio  legis  ohm  datae  ;  &  non 
antùm  mandati  recentis ,  autadmonitionisnuper  propofitae  verf.i%.  ufauf  qui  te- 
miti s  obfervare  pr*?cepta  mea  (f  leget  measl   yi&y  DHJtO  PUH  "TP*  &C> 
[In  ilio  autem  capite  non  legimus  Sabbatum  primo  inftitutum  >  aut  primam  datam 
ììfse  de  Sabbato  obfervando  legem ,  fed  potius  praceptum  renovatum  5  de  Sabbato 
blim  inflitutontè obfervando  ;  quod  ebre  fatis  indicane  verba  commatis  2g.  Fj* 
juies  Sabbati  fantlhdtis  Domino  eras ,  ut  ad  f  erbum  vercit  Arias  Mont,\nus\  ve!  ut 
nabet  vulgatus  interpres  >  Rjquics  Sabbati ,  fauEìificata  efì  Domino  cras  :  vel  ut  Jum 
*****  »     Quies  Sabbatum  fanEìum  eft  Jehova  cras»     Vel  ut  Kiunfterus  ,  Qui es  S abbati 
[anEiicras  eft  Domino.     Similiter  veifu  2f.  —  quoniam  hodit  Sabbatum  eft  Damino* 
Ut   Kìunflerus  i  vel  ut  Junius  —  Nam  Sabbatbum  hujus  dia  t\\  Jcbova  :  vel  ut  vul- 
gatus  Interpres  j  comedite  iliud  hodie ,  qui  Sabbattm  efì  Domi  ,.      In  Htbraica  venta- 
te fic  Iegitur  verfus  23.    -)^  HlH^  Vip  -  D2V    JìTOtf  &   W»  ^* 

nin*>  ovn  natf-o. 

Non  eft  quod  dicat  Primerofius  Partz.  Cap,  3.5.2.  hinc  probari  non  polle  » 

r  Sibba;i 


546    Probatur  origo  Sabbati  ex  aliis  fcripturae  locis.     Lib.  IH 

Sabbati  moralitatem  :  Nam  novimus  omnia  quae  mandata  erant  ante  legera  da 
cam  in  Mente  Sinai  non  effe  moralia.  Hinc  tantum  probamui,  Sabbatum  2 
initio  inftitutum  fuiffe  ;  quia  ,  fi  non  fuerit  hìc  primo  inftitutum  ,  nullibide  pr 
rnà  ejus  inftitutione  legimus ,  nifi  Gen»  Z.  Nec  quidquam  ad  rem  dicit,  quand 
Ibid.  §.3.  affirmat  hinc  non  fequi ,  Sabbatum  per  omnia  ante  legem  datam  fecu 
obfervatum  fuiffe:  Nam  de  confanti  ejus  obfervatione,  nos  hìc  non  loquimur  -,  fc 
tantum  de  prima  ejus  inftitutione. 

Probabiiiusjudicit  ibidem,  tum  primo  obfervatum  fu  (Te  Sabbatum,  quiaar 
teilludtempus  ,  per  omnia  Patriarchi:  um  fecula,  &per  totum  illudtempus,  qu 
ifraelitsefueruntinALgypto  ,  nulla  fic  ejufmodi  diei  mentio»  l{efp.  Verùm,: 
antea  non  legeremus  de  ejus  inftitutione,  locumhaberepotuiffèt  hxc  probabilitas, 
quando  autem  de  ejus  diei  inftitutione  prascedaneàexfacrisliteris  certi  reddimur 
non  eftquòd  putemushanc  fuiffe  primam  ejus  dieifancìificationem  ,  licer  totiden 
verbis  hoc  antea  expreffum  non  legamus.  Evanefcit  ergo  hsec  omnis  probab; 
litas. 

Porrò  ibid.  §  4,  dicit  vcrbailla  ver/.  23:26, 29,  30.  refpicere  mandatum  ni 
per  datum  verfu  5.  Rjjp.  Nullum  legimus  mandatum  Mofi  datum.  Etauda 
ciam  fapit  non  approbandam  ,  dicere ,  licet  textus  hoc  fuppnmat ,  procul  dubi» 
expreffum  fuiflfe  Mofi  ;  utiille  loquitur,  infine  paragraphi  tertii:  nam  quid  ha 
eft  aiiud,  quàmfingere,  DeumeadixifTe,  quae  dixiffe  non  legimus.  Hoc  eft 
fomniis  noftris ,  nonfcriptuiis,  id  ita  effe,  probare. 

Quserit  ibid.  §.  4.  ad  quod  tempus reierri  polline illa  ver/.  23, &  29.  Bjfponde* 
Ad  primam  Sabbati  inftitutionem  Gen.  2.  At,inquit,  illafanàificatio  Gen-  %.  nor 
fpecìabat  Adamum ,  fed  fuit  illa  ipfa  >  de  qui  hìc  fit  fermo  Exod.  16.  i\efy.  Ho< 
falfum  effe  fupra  vidimus. 

secundum  teftimonium  eft  ex  verbis  Quarti  Prascepti  deducìura ,  ubi  non  mo. 
dò  vox  illa  memento  prasfixa,  clarè  fatis  indicat ,  legem  hanc  non  tunc  primo  da 
tam  fuiffe;  fed  renovatam ,  pofìquam  effet  nimiùm  neglecìa ,  ut  fupra  Cap.  IV, 
Hujus  libri  oftendimus  ;  fed  &  ratio  ipfa  huic  mandato  annexa  iatis  indigitat 
piimam  Sabbati  inftitutionem  antiquam  effe;  nam  quemadmodum  Gen. 2.  tri; 
illa  immediate  conjungebantur ,  pura,  Deirequies  diefeptimo,  ejufdem  diei  fan- 
cìificatio,  &  benediétio;  ita  Wc  eundem  tria  conjungitur:  &abexemplo  Dci: 
quiefeentis diefeptimo  ,  poftquam  fex  diebus  opera  fua  omnia  finiverat ,  fumitur 
argumentum,  quo urgetur Sabbati obfervatio.  Quum  autem  raticnem  prima:  in- 
ftitutionis  hìc  repetat  Deus ,  indicat  fatis  ,  edam  tum  inftitutum  Fuiffe  Sabbatumj 
quando  ratio  illa  Iccum  habuit  :  nam  cùm  ratio  legis  Iocum  habuerit  ab  initio  •>  quis 
negabit legem  etìamipfam  ab  initio  vim  obtinuifle  i  Audiatur  Cahinus  in  Exod» 
20:  11.  Ex  hoc  loco  (inquitj  probabili!  conjeBura  elicitur  ,  Sabbati  fatiB.it atem 
fuiffe  priorem  lege.  Et  certe  quod  ante  narravit  Mofes  ,  vetitos  fuijfe  dte  Septim 
Manna  coSigere ,  videtur  ex  receptd  notiti*  &  ufu  fumptum.  Et  quum  Deus  fanelli 
tradiderit  facrificandi  ritum ,  credibile  non  eft ,  omijjum  fuifie  Sabbati  obfervationem* 
Si  d  prò  humani  ingenii  pravitate,  quod  apud profana*  Gentes  prorfus  extin&um  erat\ 
in  progenie  autem  lAbrahét  ferì  obfoletum%  Deus  lege  fud  renovavit ,  ut  f ancia  &  in» 
violabili  obfervantià  Sabbttbum  nlmtwi  quod  intet  àedetora  Judaicte  Gentis  pofut* 
rum  impuri  canes 

Volane 


Cap.  XI.  Probatur  origo  ^^//exaliisfcripturxlocis.     547 

Volunt  Adverfarii,  hasc  vcrba  refpicere  potius  hiftonam  illam ,  qias  habetur 
Exod.  16:4,5,22»  2}'25>26.     Verùm  hoc  prorfus  improbabile  effe  ipùrerba  e- 
,  vmcunt  ;   nam  legimus ,   Deum  benedixiffe  diei  feptimo  >  eurr.que  falsificane , 
\  quia  in  co  quitverat  ab  omnibus  openbus  fuis  :  de  tali  autem  quiete  nihil  legirrus 
£hihiftor:àil!à  Exod.  i6-  Dedilscquidem  Deumfexdiebus  Mannam  }  &  non  de. 
fdifie  die  feptimo  •>  legimus  Exod.  i6.     Ssd  de  hoc  opere  &hàc  quiete»  nihil  legi- 
mus in  praecepto  Decalogi  Quarto.     Ergo  nihil  hic  apparet ,  quod  nos  cogat  ver- 
ba  praecepti  ad  hiftonam  illam  Exod.  16.  &  non  potius  ad  primam  Sabbati  inftitu- 
onem  Gen.Z.  referre.     Novimuspraeceptum  ibidarum  fuilTe  >  de  Sabbato  ob- 
vando;  fedquòiprimum  fueriullud  de  Sabbato  obfervando  mandatum ,  non  li. 
et  ;  imo  planum  fatiseli,  prsceptum  ibi  de  Sabbato  datum5  non  fu; (Te  generale 
quod  mandatum  de  Sabbato  fan&è  obfervando;  fed  tantum  particuiare,de  non  ex- 
indo ,  &  de  non  colligenda  Manna  eo  die;  eòque  fpcctabat  ìllud  praeceptum  ad 
iraefentein  illam  occafionem  ;  &  cdfante  Manna»  poft  annos quadragirrta,  ceflàbat 
&  ìllud  prxceptum  ;  in  vigore  tamen  manebat  praeceptum  de  Sabbato  obfervando. 
Jnde  porrò  conftat  ,non  iuilTe  Sabbatum  eaoccaiioneprimùm  inftitutum.  Eòquc 
quitur,  rationem  praecepti  Quarti  non  dicere  refpectum  ad  illam  hiftoriam. 
At  urget  quidam  Siq*isneget,  Deum  Exod.  2o:  ir.  lo  qui  de  benedizione  rBfW 
/,  quod panem  ccelejicm  dedit  Ifraélitisy  fine  labore  illiits  diei\   6T  de  San&ifica- 
f.one  ,    quod    Ditis   dederit   Ifraelitis  Eum    dkm  ceffationetn   jtr&arn    Domino: 
Eum  necejje  ejì  diedre ,  atit ,  quòd  Ma  bencdiBio  ifius  diei  non  faHa  Jìt  ant*.  Dcealogum 
vonunciatum  \  nec  mandatum  Ifraélhis  de  eejjatione  fahB*  datum/ìt  :  aut  >  quòdjfrac- 
itis  Ola  non  potumnt  jure  lenire  in  mentem  ,  qunm  ili*  verba  audir  ent.     fyfp*    I. 
Concedimus  ,  ante  Décalo^usn  pronunciatuna  ,    Deum  dedifTe  iis  Mannam  (ex 
s,  &nondedilTediefepnmo:  Sedquomodohincdicendum  lit,  Deum  be- 
ìedixilTe  diei  feptimo  »  nondum  didicimus.     Dederat  quidem  Deuseis  panem  fex 
iicbus  fine  labore,   exceptoquodidcollegerint:  &  Iicet  nihil  collegerint  die  fepti- 
portioi.cm  tamen  duptam  collegeruntdie  fexeo.     Et  jej'unum  nimis  credo 
licere,  in  hocconfifìerebtnedicìionem  dici  fcptimij  quòdduplicem  portionem 
:ollegerint  die  fèxto.     2-   Nccullà  ratione  firmari  poteft  ,  Deum  de  hic  benedi- 
zione loqui  in  praecepto  Decalogi  Qjarto  -,  benedico  enim  talismera  eft  Adver- 
ariorum  chymera:    quomodoergòcredemus  Deum  de  e  a  loqui?     3.    DedilTe 
Deumlfraeitisdiem  illuni  fcptirr.urn  ,  ceflanonem  fancìam  Domino,  agnofei- 
ìius,  quianempe,  prius  eum  fancìificaverat  :  Scdquòdtum  primùm  diem  illuni 
àncìificarit  ;  nunquam  probabitur  ;  nam  verbailla  ,  utfupra  dicìum  ,  fupponunc 
liem  prius  fancìirìcatum  fuifle.     4.   Concedimus  ergo,  Deum  in  Quarto  prae- 
tepto  loqui  de  càfancìificatione  »  qui  diem  (eptimuinfeccratcelTitionem  fanctam 
domino,  non  Ifraélitis,   fed  Adamo  ac  omnibus  ejus  pofteris:     5*.    Potuit 
andatumdari  Ifraélitis,  decedanone  fandìà  Exod.  16.     Et  tamen  verbi  Quarti 
rxcepti  ad  iftud  mandatum  non  dicercimmediatum  ac  direclum  refpe&um  ;  confe- 
ìuentia  ergo  illa  vana  eft.     6.   Necmage  firmum  cft  poftiemumilludconfequens: 
",jm  mandatum  illud  de ctflatione  fanftA  datuin  Exod.  16.  potuit  iis  in  mentem 
nire,  quando  vcrba  legi^audicbanr ,  &  tamen  veiba'egis  non rerene  propnèac 
re&c  ad  ìllud  mandatum  ,  tanquam  de  Sabbato  obfervando  piimum.     Quid,   an 
xba  omnia  dicunt  rcfpe&um  ad  id ,  quod  audica  nob:s  in  mentem  rcvocant  < 

Xxx  Tei  cium 


5  48    Probatur  origo  Sabati  ex  aliisfcripturae  locts.     Lib.  IH. 

Terrium  acultimum tetti monium  hajetur  Htb. 4.  $>4?5'6, 7  8,9,-  io  Intrnj* 
mus  mi  min  requiem  nos  qui  credi  dimus  ,  ft'cut  dixit  :  itaque  furavi  in  ira  rnca  fi  in* 
greff uri  fint  in  requiem  meam  >  quamvij  operibns  a  jafty  mundi  [widamento  faStis, 
Ita  enim  dixit  quodam  in  loqo  de  fepttmo  die  ,  Et  req'ùevit  Deus  die  feptiwo  ab  omnibus 
cperibus  fuis.  Etbìcrurjum  fi  introibunt  in  requiem  meam.  Quia  igitxtr  rdiquum  eli 
ut  aliqui  introeant  in  eam  ,  &  quibus  prius  Eu.mgeli^&tum  fuh  ,  non  imroierunt 
fropter  contumacia?*.  B^irfun  quendam  préefiu't  diem  ,  bodie  apud  Davidem  di- 
cens  ,  tanto  pofl  tempore  — — .  nam  fi  Jefus  eos  in  requie  collocajjet ,  nequaquam  de 
alio  pofihÀc  die  loquutus  fuijfet.  Itaque  rdiquus  efl  aliquis  S  abbati fmus  populo  Di», 
nam  qui  ingreffus  ejì  in  requiem  ipfius ,  requitvit  é*  ipje  ab  operibus  fuis>  quemad-, 
modum  à  fuis  Deus. 

Utautemappareat  ,  quàm  manifeftum  8tcfiìc2x  argumentura  nobis  fuppeditec 
hoc  teftimonium  ,  hsecpauc*confideiandafunt. 

i.  Scopus  Apoftoliproximus  eli  in  illàconclufione,  quaehaberurtwy»  nono.- 
probaturus  eft  ergo  reliquum  ,  edam  nunc  fub  Euangelio,  effe  aliquem  Sabbiti 
tifmum  populo  Dei:  namhaeceft  condurlo  argumentationis  Apolioli.  Inhuncj 
ergo  feopum  collimant  ea  qua:  prscedunt»  Hocetiam  clarè  facis  aiTeritin  prin.j 
cipiocapitis  ,  quando dicic ,  metuamus  igiturne quando dereliBa promiffione  inirocunA 
di  in  requiem  ejus  &c.  nempe  dari  requiem  ,  in  quam  ingredi  pofiunc  quibus  j 
auditus  fermo  fide  contempcratus  eft. 

2.    Utfeocconfìrmet,  citatverba  Davidis  ?faL$y.i\.  dequibus  eriamqurj 
dam  dixerat  capite  precedenti  ;  Et   ex  illa  commmatione  infert  promillìontm 
Nempe,quia  Juravit  Deus,non  ingreffuros  in  requiem  fuam  incredulos ,  inde  con- 
ci udic  darietiamnum  requiem  ,  in  quam  ingredi  licet  fidelibus. 

5  Quiaobjicipotuic  ,  requiem  illam,  de  qua  loquitur  Pfaltes ,  non  effe  re« 
quiem,  quaslocum  ullumhabere  poteft  fub  Euangelio,  fed  requiem  jamdudun 
préeteritam  ,  &  quam  dudum  ingrcliì  funt  quidam,  Ideo  nane  toilitobjecìionem 
requiem  illam  explicando  >  &  ab  aliis  distinguendo. 

4.  Inhuocfinemomnem  aliam  requiem,  de  qui  loquitur  vetusTeftamcntum 

6  ad  quam  refpicereverba illa  pfalmi  citati»  fufpicari  quispoffet  >  ad  examen  vo 
cat  ;  tum  illam  ,  quse  fuit  feptimo  die  poft  opera  omnia,  à  jacìo  mundi funda 
mento  fa&a;  tun  illam  in  terra  Canaan  requiem  >  quam  dederat  Jofua  populr 
Ifraelitico. 

5.  Qijòd ad  poftremamhancattinet  requiem  ?  dicitdeeànonpoiTe  intelligiverl 
ba  Pfaltis  :  tum  quia,  ri,  quibus  primo  promiffa  fuit  illa  requies ,  Don  introiei 
runt  propter  incredulitatem  \  tum  quia,  licer  eorum  pofteri,  duce  Jofua, 
ram  illam  ingreifi  funt ,  taroen  hic  loquitur  David  ,  multos  poft  aunos  ,  de  al 
quie  futura  j  quod  nonfeciffet,  fi  illam  intellexiffet  requiem  ,  quam  adepti  fai 
terrà  Canaan. 

6*  Similiterdemonftrat,  Davidem  non  intelligere  requiem  illam  primam  , 
fuit  à  jacìo  mundi  fondamento,  quia  illa  dudum  preterita  fuit;  &ineamingrdlft;- 
/une  à  jacìis  mundi  fundamentis  :   David  autem  loquitur  de  prefinito  die  ,  tan&l 
poli  tempore,  dicens  ,  bodie  Jì  vocem  ejus  audieritis  ne  obdurate  corda  veftra. 

7.    Manifeftum  eftergó,  non  loquihic  Apoftolura,  de  Dei  requie  abfolut, 
confiderata ,  feu  de  cefsationc  ejus  ab  operibus  fuis  ;  fed  de  tali  requie,  in  quam  ho 

~  miflc 


Cap.  XI.  Probatur otìgì  Sattati  ex  aliisfcripturaelocis.     549 

rnines  introèunt,  &  inrroìerunc :  nam  talis  erat  quies  eerra?  Canaan,  &  talis  re- 
quies  faci:  ad  ipfius  fcopum  ,  &  cali»  eft  illa  requies ,  de  qua  loquuur  Pfaltes ,  nera- 
pe,  cujusparticipesfiunthomines. 

8.  Indicat ergo  fuifle  requiem  ,  in  quam  ingreffì  funt  quidam  ,  a  ja&o  mundi 
fondamento:  &  proba  e  ex  Genef  i:  3.  nam  verbi  citar  dicens  j  &  requieiit  Deus 
die  feptimo  ab  omnibus  operibus  fuis  ,  non  citarisfequentibus  ,  quaeultroftquuntur. 
j  Undecolligicur,  quiecem  iliam  diei  Sabbati inccepiffe  ftatim  poft  opera  Dei  per- 
!  fetta,  fex primis  mundi diebus  -3  Ethominesab  micio  mundi  iliam  ingrcflos  effe 
'requiem:  fuitergoSabbatumabinitioinftiturum  :  fruftra  autem  dixiflct ,  Et  qui '- 
%  iem  operibus  *  ja8o  mundi  f una  amento  perftEìis  )  fi  poft  bis  mille  &  quingentos  an» 
I; nos ,  Sabbatum  ìllud  tandem  inccepiffet. 

Excipiebatolim    D.  Comarus.     Requiem  iliam  Dei  à  ja&is  mundi  fundamen- 
:  tis>  de  qua  agit  Apoftolus,  mhilhaberecurnhominnm  requie  feptimo  die  inftitutA 
flcoiimune.     Voluitie.iquembailla  Apoftoi: ,  non  de  quiete  hominum  die  Sabba, 
'ti,  fed  dt  quiete  Dei ,    Deoipfi  propria  ,  intelligeudaeffe.     Agnofcitquidem  tra- 
odi hlc  triplicemquietem  ,  (ed  primam  vult  effe  folius  Dei  &  in  Deo  ;  reliquas 
("fduu<.  Dci&  à  Deo  hominibus  datas;  unam  corporaltm  ,  quam  per  Jofuam  ,  in- 
trod.iclione  in  terram  promiffam  ,    Ifraelitis  praefticit  ;  alteram  fpiritualem,  qui 
tf'per  faicìirìcationem  &  glonficationem  efficic,  ut  fideles ,  à  vitiofis  atque  mole- 
f'i.  fuis  operibus  (quàdam  Dei  à  fuis  creati  orbis  operibus  ceffancis  imitatione) 
'quiefeant. 

'  At  huicexccptioni  abundè  fatisfecit  clariff,  Rivetus  Cap.  3,  ^Appendici* zd  di/* 
ni/ithncm  de  origine  prima  obfervationis  Sabbati ,  his  verbis.  „  Noto  igitur,  a» 
,,  gi  de  verbis  Apofìoli ,  in  quibus  minatur  Deus  non ingreffuros  in  requiem  fuam 
,  incredulo*.  Dicopraeterea,  negari  non  poffe  5  agi  de  tribus  Sabbatifmis  De'h 
u  primo  ,  poft  opus  creationis;  fecundo,  poft  introduci  ionem  populi  in  terram 
L  promiffam;  tertio,  de  «terna  illa  requie  beatorum.  Secundam &  Tertiarrj 
,  qn.rem,  Dei  dici  >  eodem  fenlu  quo  Primam,  alioquin  eflet  a:quivocatio  ,  in 
I,  attnbutione  quietis  Deo,  quee  aliter  in  uno  membro  ,  alitcr  in  aliis  accipere- 
,  tur.  Reques  terra:  Canaan  dicitur  quies  Dei ,  quia  Deus,  qui  in  deferto,  in 
,  figno  praefentiaefua:,  nempearcà,  peregrinata  eratcumpopulo  fuo,  cum  eo- 
1,  dem  quievit  in  terrà  Canaan.  Terna  requies  Dei  eft  ,  quia  non  folùm  ipfe  in  a> 
;„  terrum  bea'us  vivit ,  fed  etiam  credentes  fadurus  eft  quietis  ìllius  participes. 

ti  Qfjx  igitur  caufa  poteft  dari,  cur  in  primo  membro  Deusagens,  ut  in  aliis, 
,  de  quiete  fui,  noneam  intelligac ,  qua&  ipfeceffavic  ab  operando)  &quietem  fuis 
,  indixit  K  Argumentum  Apoftoli  tale  effe  apparet:  Deus  per  Dazidem ,  exclu: 
,  die  incredulo* àquietefuà.  At  non excluditeos ab ei quiete,  ^uàquievità  fun- 
.,  damentis  mundi ,  poft  abfolutum  creationis  opus  ;  quia  illa  quies ,  jam  antea 
,  erat.  Nonexcludit  à  quiete  terrar  Canaan,  quiaetfi  incredula  ohm  commi. 
,  natus  fuerit  in  deferto  ,  quod  ineam  non  ingrederentur ,  &  propterea  ante  mgref- 
jì  fum  mortui  fune;  tempore  Davidis  tamen  multi  increduli  terram  iliam  mha- 
\  bitabanr,  quos  a  tali  quiete  David  non  cxdudebat.  Reliquus  eft  ergo  Sab- 
bi batiimus  tertius  ,  inquemnon  ingrediente,  Visargumenti  noftriineoconfiftir, 
Li  quòd  nulla  ratio  dari  poifit,cur  Apoftolus  requiem  iliam  à  jacìis  mundi  fundarr.en- 
.,»  tisexcipiat,  fica  nullo  modo  ad  hominem  pcicincbat,  &  fi  fub  requie  Dei  non  in- 

Xxx   2  celle. 


5^0     Probatur  origo  Sabbatica alits  fcripturae  loci?,   Lib  1 1 1# 

5>  tellexeriteam  >  q:am  fuoexemplo  hominibus  prasfcripfit,  ut  oftendat  eamnon 
»  effedequa  David  loquicur ,  quia  non  poterai  David  promittere  illam  requiem  , 
,>  qua:  ab  orbe  condito,  Dei  exemplo  &fan£tificacione  infìicuta  erat*    Ec  paucis 
inrerje&is.     ,,  Exiltimabuitquenobifeum  ,  cum  inducìionem  faceret  Apoftolus 
3>  Sabbatifmorum  ,  ad  qjos  referri  vel  non  potuiflet,  vel  potuiflet  diftum  Davi-Ì 
ììdis  t  nullam  effe  caufam,  cur  omi(i(Tet  Sabbacifmum  Juda?orum,  ni(ì  compre- 
>,hendere  eum  voluiflet  fub  ilio ,  quo  Deus  quievit  poft  opus  fex  dierum.    A. 
»>  lioquin  enim  objici  potuiflet ,  efTealium  Sabbathifmum  ,  praecer  ilium  quo  Deus 
»>  quievit,  &  eum  quo  in  terrà  Canaan  frueb3ntur  Ifraél  itaci  eum,  nempe,  qui 
>>  in  ìpfo  deferto  fanótificatusfuerat,  &  à  Judaeis  obfervatus  -,  cujus  cu  n  nullam  a- 
>iliara  faciatmentionem,  prseteream>  qjaad  fuamoriginem  revocatur,  conclu- 
»  dimus  cum  Apoftolo ,  quietem  illam  qjà quievit  Deus  fuo  complexu  condnere 
sì  Sabbathumillud,  cujus  edam  participeserant  increduli  in  illopopulo:  proinde-' 
?>  non  effe  illud  >  de  qao  per   Divìderti  dixerat  ?  non  ingrediente  in    requietàÀ 
>i  meam. 

Haec  tamen  refponfìo  non  fatisfacit  Adverfariis  noftris ,  qui  nihilominus  ferri  per  -  j 
illud  ingeminant>  nempe,  Apoftolum  hic  non  loqui  deullà  requie  hominibus  data,  j 
Sic  enim  Primerofius,  Part.z*  Cap.  $.  §4.  Jipoftolut  (inquit)  in  loco  citato  y\ 
ver.  3 ,  4»  non  exprejìè  loqui  tur  de  ulia  quiete  homini  data  ;  nec  dicit  bomines  eam  ingref- 1 
fafuijftt  nec  dtcit  Deum  UH  àtei  benedixijje  &  eum  f aneli ficajìe  ;  fed  tantum  dicit | 
Deum  die  feptimo,  finttis  operibus  fuis  t  quieviffe .  Scopus  ergo  (inquit)  Apojìoliì 
nonejìdocere,  requiem  feptimi  dieiy  à jaEìis  mundi  fundamentis,  obfervafamfuijfe;  alio-\ 
quin  expreffvas  hoc  dixijìet ,  (st  ea  verba,  Gen.  2.  Benedixit  dici  feptimo,  &c.\ 
fotius  citafet  y  ut  ad  propofitum  magis  accommodata.  Lt'cet ,  etiamfi  haec  etiam  citajìet  1 
nemo  inde  necejfariò  inferrepotuijjet ,  apoftolum  tale  quid  intendile.  Refp.  Si  hic  non 
fìt  Apoftoli  feopus ,  doceat  in  qu«m  feopum  collimenc  haec  Apoftoli  verba  t  Ar  | 
vero  hunc  effe  Apoftoli  feopum  exantedicìis  liquet,  &  totus  contextus  probat  ; 
quire  necelTe  eft ,  (  nifi  velimus  Apoftolum  ea  proferre ,  quae  nihil  ad  rem  faciunt  ) 
toquatur  Apoftolus  de  requie»  inquamingredi  poflunt,  &ingretfì  funt  homines  ^ 
Et  fpeeiatim  de  requie  Sabbati  hominibus  data;  alioquin  replicare  potuiflent  He. 
braei>  dari  aliam  requiem,  Sabbati  nempe?  quam  intelligere  polTet  David  in  ilio 
Pfalmo ,  &  in  quam  dudum  ingrelfi  funt  Patres.  2.  Veruna  eft ,  non  dicere 
Apoftolum  ,  homines  eam  requiem  ingrefibs  fui  (Te ,  aut  Deum  ilium  diem  fatici-; 
ficaflè.;  quianos  docet,  ex  fondamento  ilio  poGto  s  Dei  nempe exjm pio  >  illudi 
firmitercolligere.  Deconnexionehac  ,  inter  Dei  requiem  die  fcptimo,  poft  ferì 
dies  opcrarios,  &  requiem  hominibus  die  feptjmo  datam  ,  fatis  edoài  erantl 
Hebraei ,  quum  illud  fundamentum  eflet  hujus  obfervationis  apad  cos  indubitatum. 
Nominato  ergo  antecedente»  noverac  Apoftolus  ,  facile  voluifle  ac  pocuiiIeHe- 
braeos  confequens  inferre*  3.  Quum  dicat  neminem  potuiflTe  neceflan'ò inferro 
Apoftolum  tale  quid  intendifle ,  etiamfi  citafletilla  verba,  Gen»  Z.  Benedixit  diti 
feptirno,  £5ìt,  quorfumfpe&atpraecedenstiefponfio? 

Pcrgìt  ibidem*  Qum mentionem tantum  faciatquieùs  Dei?  &  immediati  fequen» 
ti  a  omhtat ,  clarum  eft ,  eum  agnofeere  non  obferv.itum  fuijfe  diem  ilium  ab  initio  ♦- 1 
E?  eum  loqui  tantummodo  de  requie  Dei  >  &  0  pendere ,  illam  non  pofie  ini  e  Ili  gì  in  promif* 
fioruiSa^erOmiemfacìdf  twn  quòd  preterita  effet ,  tum  quòd  pofjtbife  non  :[fety 

queuqtum 


Cap.  XI.    ProbaturJ,^^//origoexaliisfcriptur£locis.    jji 

•uunquam  in  eam  ingrtd'u    Refp.   prima  confequ'.nna  nulla  eft,  &  infirma  icidem 

^ftfecunda  ;  Nam  d  tantum  loqueretur  de  Dei  requie,  ad  propofìtum  non  efter ,  uc 

;  ii&um, illam  allegare inftantiam  ;     Nemoenimadeoeflet fatuus,  ur  putarechomi- 

ìes  pocmffe  ejus  Dei  quiecis  parcicipes  fieri  ;  aut  ur  fufpicaretur,  Davide™  eam  intel- 

igere  potuifle.  2.  Doceat  nos,quomodo  hasc  quies  Dei  die  feptimo  fuerit  typus  aut 

igura  fpiritnalis  illius  quietis,  quam  participabunt  tìdeles  in  coclis  (  ut  loquitur  ipfe 

:  bidem  )   An  quies,  cujus  nullo  modo  parcicipes  e(Ie  p-oflunc  homines ,  typus  eft  aut 

ìgura  iatis  apta  illius  quietis  * 

Paragr.  $,  haecaddit,  Hoc docuit  Deus  ,  quando  Mo&ninnarrationecreationis  ob- 

i'ervare  fecer.it ,  Deum  die  feptimo  ab  openbus  quievifle ,  &  in  hujus  imitatiomm 

Jud<£)t  ]ufserat  diem  feptimum  obfervare  ,   O"  eo  die quiefeere ,   quemadmodum  Me quie- 

•  xrat ,  ut  typus  efset  &  figura  quietis  ccelefiis.     i\efp.  Hinc  hquec ,  non  Dei  requiem» 

ed  requiem  horrtinum,  potUiileerTerequieicoel^ftis  cypum. 

U  Pergit,  lAtqie  b?c  refpecìu  concedere  pofsumus ,  Apo'f{olum  etiam  loqui  de  requie 
l 'lui  feptimt  hominibus  data.  >  [ed  indirette  ($  confequenter tantum  :  Non  quéi  hac  ho- 
\trnum  requies  tam antiqui  fuerit  >  ac  quies  Dei ,  fedquòi  Dei  quies  fuerit  hujus  inflitti- 
È.ùonis  [undamentum.  i\cfp.  Cùm  loquatur  de  iequie  hominibus  data,  &  citet  Gen.  2« 
l:ertum  eft,  Apoftolum  prò  confetto  hanuuTe,  requiem  Sabbati  ab  initioinfticutam 
ffuuTe.  Sinminus,  alium  cexcum  citaflec,  putzExod.  16.  velExod.  20.  quando 
■primùm  infticuta  ruerat  haec  requies,  uti  volunt  Adverfarii. 

1  Pangraphollq  ienti6.  (ìc  arguir,  Ver  fu  decimo  con fir.natur ,  quia  ibi  k<ec  haben- 
.  'ur  ,  Qui  ingrefìus  eft  in  Dei  requiem  ,  requievit  ab  operibus  fuis ,  quemadmodum 
1  fuis  Deus,  ldefl,  qui  ingreffi  funt  requiem  ctxlefiem,  requieverunt  ab  omnibus  fuis 
abribus  ,  quemadmodum  q  tieverat  Deus  die  fiptimo.  Quies  ergo  Dei  fui  t  figura  quietis 
•celeiì's  :  Loquitur  ergo  Verf.  i,&  4.  de  quiete  Dei talioquin  dixifset ,  qui ingrefsus  tft 
•n  Dà  requiem  ,  requievit  ab  operibus  fuis,  quemadmodum  Adam  US  quieverat  are  feptimo. 
Refp.  Non  dicirurilla  requies  ,  Dei  requies  ;  VerbaTextus  hxc  funt,  o'  yS  Hnxjù» 
m;  ¥  y&&imv7i*  air*  •>  1&4  aùns  twnimvm  )&*  *r  t^'/ni  twri  «<rwrg  ìén1  T  iJV«»  ò  0»é* . 
vQtt  ingrefsus  efl  in  tjus  requiem  >  requievit  ab  operibus  fuis  ,  quemadmodum  à  fuis  Deus. 
Comrauniter  quid-m,  fumirurhaec  quies  prò  quiete  coelefti ,  quam  ingrediuntur 
Jìdeles.  Acmihilongcprobabiliorvidetur  fcntentiaCeleberr.  D.  Owent\  quivult 
C^r/^/Hhìcintdligi,  &  ipfius  a  laboribus  fuis  redemptionis  requiem,  qniaponi- 
tur  t3nquam  fundamencum  dicìi  Ver.  9.  quòd  fcil  t\eliquus  fu  aliquis  Sabbati fmus 
populoDei:  Quod  &  conjunòìio  $  demonftrat  ;  &  murario  numeri  à  plurali  ad 
fingularcm  :  Et  hoc  porrò  ex  eo  conftat ,  quòd  requies  illa  cceleftis  vel  dicatur 
Dei  requies,  ut  Verfu$*  vel  (ìmpliciter  requies,  uc  Ver.  ?.  nunquamautem  fideliurn 
requies.  Hìc  ergo  inftituiiur  comparatio  inter  opera  &quietem  Dei  omnia  ere- 
antis,  ac  Sabbatun  inde  inftituentis  -y  Et  opera  ac  quietem  Chi  iftì  Ecclefiam  fuam 
redimentis,  ac  Sibbatum  inde  inftituentis.  Non  autem  inter  opera  Dei  ac  ipfius 
quietem  :  Et  quietem  fideliurn  poft  eorum  opera  :  Nam  Deus  quicvit  ab  operibns 
(uis,  ac  refocillatus  fuit  ;  Homines  autem  quando  quiefeuot  a  laboribus  fuis  x~ 
rumnofis,  aut  à peccatis>  non  podunt  dici  Nfociìlahi  autincis  complacentiam 
habere. 

Paragr.  7,  &  8.  contra  rationem fupn  allcgatiinfic  diTputat ,  Qtiid  mcefseefì 
C'mquit  )  per  quietem  dui  fefiimi  intilligen  cuietem     usdtm  r.atur*  cum  folélterw 

X  x  x  3  £«»<H 


j5  2     Pròbatur  Jn^4// erigo  ex  aliis icrlpturx  locis.    Lib.  II ; 

quiete  ?  Annon  potè  fi  eadem  vox  diverfo  modo  in  fermone  fumi  />  Hac  aquivecatio  rn 
eft  magni  momenti.  Nam  major  alibi  fstpius  occurrit,  Refp.  Indignumeft  fìnger 
Spiritimi  Dei  ita  zquivocc  loqui  ;  ncc  fapit  fobrietatem,.  Non  negamus  eai 
dem  vocem  diverfis  modis  fumiinSacrisLiteris;  fed  quòd  eadem  vox  in  eoder 
argumento  diverfa  (ìgnificet,  admittere  nonpofiumus,  quia  hoc  non  eflèt  candid 
ratiorinari,  fed  per  sequivocationem  in  errorem  inducere.  Et  ubi  talisoccurr; 
equivocano,  nedum  major,  nondumeompertum  habemus.  2.  Non  tantùt 
gloftam  illim  propter  sequivocationem  improbamus  ,  fed  &  quia  ùaforfiaw 
efiet  illam  allegare  quieterò,  quse  nihil  ùceret  ad  rem  explicandam .  Requics  euir 
Dei  nullo  modo  explicat  verba  Davidi: ,  qui  loquiturde  requie  in  quam  ingre 
diuntur  homines.  Et  rìc  procedere  videcur  Apoftoli  argumentum.  Quamvisa 
initio  mundi  homines  in  illam  requiem  introierunt;  nostamenqui  credimus  adhu 
noftram  requiem  expe&amus.  Ergo  de  illa  non  loquitur  David  $  quia  hse  non  fui; 
una  &  eadem  quies. 

A t  hunc  fenfum  aptaripofleverbis  dicit,  riempe,  Deus,  in  comminatone  itti 
vel  intellexit  fuam  quietem  die  feptimo  poft, finita  creationis  efera  ,  quaoccafìo  erat  infli 
tuendi  diupoft  Sabbatum  (ectimi  diti hominibus\  vel  qui  et  em  terra  Canaan '3  vel  quiete* 
cccleftem ,  cum  nondetur  quarta  3  At  quietem  terra  Canaan  intelligere  non  potuit ,  qui 
eam  jam  ingresfi  erant  Ifraelita ,  ne  e  fuam  quietem  die  fiptimo  ,  quia  dudum  pra'terit 
erat ,  <j  eam  ingredi potuit  nemo.  Refp.  Facile  eft ,  verba  torquendo  ,  fingere  A pc 
fìolum  loqui  &  ratiocinari  quomodocunque  volumus.  At  quis  non  videt,  quàm  pi 
rum  ad  inftiturum  feciflèt ,  illam  Dei  requiem  in  medium  produceref  quum  omni 
bus  notume(Tec,  ilhmaliuslongèe(Te  natura:  quietem  ;  &  talem,  in  quam  nemo  in 
gredi  pollìt  :  &  allegar!  potuifiec  dari  adhuc  quartam  quietem,  nempe  ,  Sabbat 
inftituti  :  eòque  fequetur,  plenamnon  facereApoftolum  enumerarionem;  quoi 
&  aliud  effet  in  ratiocinando  vitium  .  At  dicit ,  Et  hanc includi ,  cir  non  intettigi  i, 
Pfalmo;  quia  tantummodo  injìituta  erat  in  imitationem  Dei ,  cujus  exemplum  caufaera 
iSf  ratio  ejus  inftitutionis.  Refp.  Quòd quidem  includatur  Sabbatum  in  Dei  requie 
tanquameaufatum  in  fuà causa  exemplari,  labentesagnofcimus.  Et  quòd  non  in 
telligaturàpfalte,  icidem  verumeft;  Sedquumloquatur  Apoftolus  proprie  &im. 
mediate  de  omnis  generis  quiete ,  in  quam  ingredi  poffunc.  homines  ,  &  cujus  parti 
cipeseflèpoflunt,  conftateum  non  loqui  de  quiete  Dei  die  fepumo>  nifi  mquan 
tum  facic  ad  quietem  Sabbati ,  in  quam  ingredi  erant  homines,  confirmandam  8 
explicandam.  Er,  (utipfe  fupra  erat  argumentatus)  lì  hic  effet Apoftoli  fenfus ,  nul 
lam  feciflèt  quietis  Dei  à  jacìis  mundi  f  undamentis  mentionem,  led  tantum  dixiflet 
non  intelligi  Sabbatum  à Mofe  primo  inftitutum ,  quod  jam  prxreritum  eft» 

Tandem  caput  illudconcludit  dicendo  >  Apoflolumnon  femper  formaliter  refpm 
dere  ad  omnia  qua  objici  poter  ant  :  Sufficit  fi  objeBionum  vanitas  ex  fé  afpareat,  autfi  4 
literrefutarifofsint,quemadmodumhìcpoterat,  Rjfp.  Bene  eft,  quodargumentun 
noftrum  in  hoc  f undetur,  quòd  Apoftolus  fit  accurate  argumentatus  :  &  quòd  nihil 
replicari  poflìt ,  nifi  quod  arguat  Apoftoli argumentationemfallaciarum,  &  Apo* 
ftolum  non  fkiffeita  loquutum,  ut  objc&iombus  omnibus  fatisfaceret,  aut  eas  prae* 
caveret . 

-    Volunt  quidam  Sabbatum  feprimi  diei  comprehendi  in  requie  >  quam  dederac 
Jofua;  &  non  ab  ed  diftingui,  eo  quòd  Mofts  in  ipfius  Decalogi  repetitione  Deutt  $• 

Ver» 


(ap. XI.    Probatur^^/iorigoexaliisScripturselocis.    553 

j  -  16.  Doceat  quittcm  S abitili  agtndum  «à  memori óm  libcrtatis  ex fen-itute^gypti^ca. 
:Mfp'  Licet  quies  Sabbati ,  &  aliarum  omnium  Dei  infti'tucionum  quieta  pof- 
:.'jfio,  comprelundipoflintin  nqciieil'ateirae  Canaan;  quid  inde  fequetur/3  An 
.JÈJcfequecur,  Apoftolum  hancabiìiinon  diftinguerein  ratiocinationefua  ì  Con- 
Juriurn  ex  ipfo  Textu  liquer.  2.  Ratio  illa  addita  nihil  evincit  :  Nam  ilio  argu- 
imo  fuadet  Deus  per  Mofcn,  ut  die  Sabbati  requiem  concederent  fervis  fuis& 
ijjrillis  fur>.  Sei  vel  hmc  apparec,  diftingui  reqaiem  terrx  Canaan  à  requie  Sabbati, 
«od,  quando,  vel  ipfis>fa:entibu*i  requies  Sabbati  infiitucaerac,  nondum  terrani 
Jinaan  poTtderinr  ;  ne  ex  hiftorià  conftac  :  imo  multis  aunis  perdefertum  poftea 
Igscifunc,  labores  arduos  pcrpdfi ,  antequam  requiem  illam  nafti  fuor  in  terra 
Kinsau,  Jordanemtranfgreflì,  Dcut.il:$.  Jof.  i:  rj>  15. 

1.  fnquiuot  porro  »  Pfalmi  eomminathnem  ini  effigi  pofie  de  exclufione  ab  otio  hebdoma- 
4//,  & qu^te  terrò  Qan.uw,  ntq:u  necefiarib  iatelligt  qututem  aliùs  generis.  I{?,p.  Neil- 
■joi  dici  poceftj  qu'i2  quiete m  S-ibbati  acceptrant  ilio  modo  ,  eiiam  contumaces, 
Mieitaabeononeranr  excluli ,  Non  ergo  loquitur  pfalmus  de  tali  quiete;*  neque 
Exclufione  è  terrà  Canaan  j  quiaferiptuseft  diupoftincrodu<5tionem  Ifraelitarum 
Kiftam  terram .  Et  camen  u\  eo  dicit  David  ,  in  prsefenti  ,  Hodie  fivocem  ejus  audi- 
wtù  1  Ce  Inte!li;icur  ergo  quies,quam  non  acceperantintìdeles;  fedqucedanda 
Kltfidelibas:  ergo  in:d!igiturqM:esaliih  generis. 

ìu.itquidicun-,  Apoftolum  no  ìexplicai e  Sabbatum  ccclefte  >  fed  Sabbatum  {pi- 
ale, quod  recipmnc  rìdeles  fub  N.  T.  qaiadicic,  Ncs  quicredimus  in  requiem 
mntroimus.  Rjfp  Sun:etiam  ex  Adverfariis  qui  aliter  fentiunt ,  faltem  no- 
ie requiem ccc'eltem  hincexcludi.  Ecfanè,  minime  dicendumeft,  fidclesom- 
isfubV.T.  ruc requie  promiiTa  exclufosfuifle ,  cum  inChriftum  eundem  ,  licec 
1  exhibendum  ,  CfCdiderinC ,  Se  fai  vi  faci  i  (int  >  1  Corint.  io:  vèr.  3 , 4.  Hebr.  1  $• 
8.  2.  Introimus  quidem  in  hanc  quictem  in  hac  viri ,  quando  iti  ftatum  gratin 
:ÌDi'mur:  at  nondum  tamen  completa  eft  illa  requies  >  quia  dicitur  adhucrtli- 
1  else,  ilnXHinTui  •  *•  Veruni  fi  ve  fic,  five  fecus,  fé  res  habueric  >  perimle 
,  quòd  fpectat  Apertoli  argumencacionem  >  undenos  arguimus:  Namfem- 
fupponit  Apoftoli  argumsc.ru m ,  è  jaftis  mundi  fundamentis  infìituium  else 
ibbstum. 

D.Burm*nnntm  Synopiì  Lib.III.  Cap.VU.  Parjgr.y.  non  vulc  Sabbatum 
:bdomadicum  hic  imelligi  ^  quiadicic Apoftolum  hic  probare,  refervan  Ecclefias 
ibbatifmum  fuurr,exeoquòi  tahs  Sabb  animus  promiiìus,  nechaftenus'jmerrt  t 
tbbata  Populo  Dei  praefticus  ile .  Vcrùm  curnihilorainus  non  potucrit  primum 
bbarum  tflè  periodicum  ?  Non,  Sed  (inquit)  primumunreer fi  mundi  Sabbatum, 
posi  Sfoltita  Dei  opera  ,  quieti:  in  pojìerum  pcragcnda  ,  fimpcrque  in  fumnuì  dele- 
zione continuando  ,  imitatio  trat:  Quo  beato  Jìatuy  in  ipfo  e]us  limine  ,  homo  per 
cemum  excidi  t  \  de  fanti*  Mi  quieti  iti  pc>  agenti*,  vel  additando,  budioneus  jatìus 
tt.  Altera  autem  quies  terram  Canaan }f eft abat  t  qu*  tue  ipfa  perfetta  >  nec  ab  bominc 
xi cccli pignori  incubante,  bene u furiata  fuit .  Unde  aiitm  ac  ttrtim*  S.ibbatifmum  , 
'PerfrfthremEcclc/r*  fìatum,  reftare  colligit  ^Apoflclus.  ì\t;'p.  1.  Si  per  b.vc  tria 
ibbata,  tresEccleùceftatusintdligantur  >  feu  cres  ihiusEccIcfije  periodi ,  dura- 
debet  prima  periodus  in  ortirm  fecunda:  :  bìcaucem  dicic,  hominem  primo  lìa- 
»>  in  ipfo  ejus  limine,  excidiffe,  eòqus  fiacm  curo  h^buific  iftaoj  periodum  ♦ 

x.  Si 


554  Origo Sabbati probatur  rationibus.       Lib.    Ili 

2.  Si  hic  fit  fenfus  primi  Sabbati  >  male  dicebat  §.  6,  Vcrba  Gcn.z-,  ier.2,} 
intelligenda  efsedc  reliquo  unìverfo  tempore  poft  diem  fextum  >  quod  Deus  fit 
vindicavit ,  atqueita  indigitabat  Sabbatum  perpetuum:  Nam  Sabbatum  perpetuur, 
non  poteft denotare  tantummodo  Sabbatum  periodicum  ,  feu  cerram  aliquam  ftati 
Ecciefi*  periodum.  3.  Dicit  Apoftolus  Pfaltem  non  intelligcre  Sabbatum  fep 
timi  diei  ?  eo  quòd  ejus  participes  fatti  fuerinc  homines  a  jattis  mundi  fundamen 
tis  :  Non  autem  quòd  homo  ifto  ftatu  io  ipfo  limine  exciderit ,  ut  vult  ille 
4.  Excludit  edam  quietem  in  terra  Canaan  àfenfupfalmi,  non  quia  (  ut  vult  D 
Burmannus  )  non  erat  perfetta ,  aut  ab  homine  bene  ufurpata ,  fed  quia  prseterit 
efsec ,  quando  David  verbaillapronunciaverar  $  &  quia  illi.quibus  primo  fatta  era 
introeundi  promifiìo  >  propterinfidditatemnonfunteamingrdlì. 


GAP.      XII. 

Sabbatum  à  primordio  return  inftitutum  fuilTe, 
probacur  Rationibus. 

LIcet  nacefse  non  fit  ut  rationibus  id  evincere  adnitamur ,  quoi  manifefti 
Scripturas  teftimoniis  jam  abundè  probavimus;  paucis  tamen  rationibus  pra 
t-reaconfirmatumdabimus ,  Sabbatum  hebdomadaleabinitio  inftitutum  fuifle. 

Battio  prima;  Si  ab  initio  fuit  ftacus  >  ordmarius,  acpublicus  Dei  cultus,  crai 
Sabbatum  ad  initio  inftitutum.  At  verum  prius.  Ergo  &  poftenus.  Conferenti*. 
wwjowficevincitur.  Ordinarius  itatusac  publicus  Dei  cuitus  non  poteft  perag 
nifi  tempore  ordinane  prxfixo  ac  fiatato:  Etenim  mulntudo  aliqua  nonpotef 
una  convenire  ad  cultum  Dei  ordinarie  celebrandum ,  nifi  in  hunc  finem  prasftitu 
tumfuerictempusaliquod.  Porrò  tempusillud  ordinarie  ftatutum  ac  prserìxun 
eft Sabbatum  ;  quia  nullum  aliud  allegari  poteft;  Ethujusdiei  feptimifitmentù 
in  ipsa  hiftoria  creationis.  Verùm  fi  iuent  aliquod  tempus  ordinarium»  fcxum  a( 
prxftitutum,  &id  tempus  non  fuerit  dies  feptimus,  dicant  Adverfarii  quodnarr 
tempus  praeftitutum  aut  ffxum  fuerit?  Minonem  concedent  Adverfarii ,  qui  fa 
tentur,  cultum  ordinarium  >  ftatum  ac  publicum  effe  quid  morale,  &  quicquie 
morale  eft  fuifle  ab  initio .  Quòd  fateantur,  cultum  publicum  &  ordinarium  a< 
fìatis  temporibus  adminiftratum  morale  quid  effe,  ex  eoindubitatum  eft  >  quòc 
nihil  aliud  veline  morale  effe  in  quarto  Decalogi  praecepto. 

Dkunt  Adverfarii  argumentum  hocinvalidum  effe  ,  eo  quòd  alio  ftatutoac  fìxj 
tempore,  quàmdie  feptimo,  cultus  publicus exerceri  potuerit , rarius  vel  fepiri 
proutoccauoobtulit.  Verftm  refpondemus ,  1.  Quando  aut  quoties  Deum  colei 
debeamus,  omnimodo,  ideft*  privatim  ,  publicè,  (olitane,  &tempoiibusoa 
dinariis  &  extraordinariis ,  non  determinamus  :  Loquimur  enim  de  cultu  ordinarie 
fixoacfolenni.  Etratioomnispoftulac,  ut  hic  cultus  Tempore  Ordinario  ,  So- 
lenni ac  Praeftitnto  peragatur.  Nullum  autem  tempus  magè  idoneum  judicamusj 
Ut  fit  hoc  Tempus  Solenne,  Statura  &  Ordinarium  >  quàm  eft  illud  Tempus» 

quoti 


ICap.  XII.       Saltati  erigo  probatur  rstionibus.  $$$ 

pod  Deus  ipfe  Tuo  exemplo  contìrmavit.  2,  Dubitamus  (&  ex  Adverfariis 
ìonnulli  eriarn  dubitabunt .)  Num  potuerit  ranùs  cultus  iolennis  exercerì, 
ìuim  uno  è  numero  (eprenario  die.  Et  fi  non  rarius  fiata  fuerint  tempora ,  fed  ad 
minimum  unus  in  cyclo  feptimanse  dics  huic  cuhui  impendi  debuerit  ,  annoti 
:oncedicur  quod  volumus ,  ìnitituiflèi  nimirum  ,  Deum  ab  micio  ,  ut  unus  è  nu- 
mero feptem  dierum  integer  cultui  div.no  confecrttur  ? 

Rurfus  Replicant  ,  &  ex  eo  inconfequens  efìe  argumentum  putant ,  quòd , 
jHandocunqueDeuscultuminjungit,  nonfemper  Tempushuiccultuipraefcnbat . 
Refp.  At  hocnondicimus:  Kam  loquimur  tantum  de Cultu  Solenni  &  Ordina- 
rio. Et  quando  hunc  injungit  Deus,  Tempus  etiam  Solenne  ,  in  quo  cultus  ille 
kiblicus&folennisperagitur,  prseferibit  \  Jmòpra^fupponit  jampraeferiptum. 

At  dubitari  poteli ,  num  Adawus ,  inftjtu  innocenti^,  Deum  ftatis  tempori- 
bus colere  foienniter  teneretur.  De  hoc  nos  poftea  qua:dam  dicemus:  Hfc  facis  eric 
jicere,  quòd  ipforum  Adverfariorum  conceiìls  nitatur  noftrum  argumentum:  Con- 
cedunt  etcnim  morale  effe ,  ut  Deus  publicè  colatur  ;  &  confequenter  ut  fiat  Terra. 
?us  aliquod  in  hunc  finem  fixum  &  przfhtutum.  Et  li  hoc  morale  fit,quidni  ad  hoc 
:>bligatum  fuifle  Adamum  dicemus,  etiam  in  fìatu  innocenti»?  Hanc  confequentiara 
Don  negabunt  ipfi  Adverfai  ii. 

Ratio  fecunda  ,  InconfelToeft  ,  ac  conftat  apud  omnes ,  juris  naturali*  &  per- 
petuieffe,  &exipGusnaturxdi<fta:r.!nefiuerc  ,  ut  certa  quidam  tempora  feparen- 
tur  ad  Deicelebrationem  &  culcum.  Hinceft  quòd  apud  omnes  gentes,  ialtem 
non  omni  modo  feras ,  ftarafueiint  ad  hunc  ufurn  deftinara  &  confecrata  tempo- 
ra. Ergohabicuruserat^4^wMS  Tua  tiara  tempora.  Et  lì  habiturus  fuerit  fiata 
aliqua  tempora,  habituruseratàDeo  inftituta,  auc  qua;  Deus  Tuo  exemplo  com- 
>robaverat&  commendav^rat»  Argumentum  hoccefic  proponit  iVr^wg/MJ de  Sub- 
h.uo>  Confiat  (inquit)  apud  omnes  ,  hoc  efie  juris  naturalis  &  perpetui ,  ex  ipfius 
natura  diramine  >  ut  certa  tempora  feparentur  ad  celtbrationem  (<r  cuìtum  Dei  ',  unde 
apud  omnes  Gemes  fiata  tempora  ad  hunc  finem  dejìinata  &  confccrata  fuy.t .  ltaque 
fieri  non  potuit ,  quin  Adamus  &  fanti i  Patriarci:*  ■>  dies  aliquos  facros  habuerint  > 
quibus  puolicus  cultus  perageretur  :  Nec  zertfimile  efl  eos  defuijje  Ecclefia  ab  ortu  mundi 
ad  donati  onem  A7.?w/*,  24^0.  W  amplius  amiis  :  Et  fi  qui  fuerint  tum  dies  (acri , 
weum  cflì  diem  à  Dco  injìitutwn  effe  obfervatum,  faltem  a  primis  PatriarchtSj  de 
.r,iHi ficai  ione  tam  perfpicuum  tejìimonium  extat  inficris  Litcris  ,  potius  quanta- 
lios  dics  aut  ab  hominibus  inventos  ,  aiti  de  qui^us  nìh'tl  in  Scriptura,  legere  efl:  Nec  cre- 
dibile (fi,  Ada  1  um<x  Deoipfo'mftitutum,  cui  opera  fi  x  d'urum  probe  nota  erant j  ignarum 
fuiffefanBi ficai ioìiis  dici  feptimi ,  quam  fi  cogno'.erity  Wipfum  obfervajjc  illum  d'uni  $ 
pofterisqtc  obfervandum  tradidiffe ,  non  esl  dubium. 

Ratio  terna  ,  Pati  ìarchae  vel  habuerunt  ltatos  dies  folennes ,  vel  non  :  Si  non, 
tum,  quoad  hoc,  minus  rehgiofi  fuerunr ,  quàmfunt  etiamnum  gente*  ferùom* 
nes,  quodquàmabfurdum  <!  Si  habuerint,  tum  vel  erant  illidies  à  feipfis  exeo- 
girati ,  vel  divinitiis  inftitutt.  Si  iliud  dicatur ,  tum  vel  erant  ab  uno  aliquo  inftitu. 
ti,  vel  (inculi  prò  fé  inftituerunt.  Hoc  polìerius  dici  nequit  ;  qua  tura  Boguli 
fuosproprios coque  diverfos  obfervaffent  dies,  quodin  nuHi gente F.th.iicì  rie  1 
folet  ;  fi  ab  uno  aliquo,  quifnain  tueiic  ille  ?  e\nAi*musf  Scd  quo  jure  potuit 
Adamus ,  aut  q.iivis  alius  dits  itaio>  foknncsalitfpraefcribcrel     Supra  L'ìbr.  II. 

Yyy  C* 


556  ^W/z/origoprobatur rationibus.  Lib.  III, 

Cap-XIK  probavimus,  nane  poteftacem  foli  Deo  competere.  Si  hoc  dicatur. 
habemus  inftitucum.  hxdtcet rorfanquis;  Quomodo  hinc  probatur,  Sabbatum 
àDeo  inftitutum  fuifle  ab  initio?  $*fp.  Si  Deus  ftaturnaliquem  diem  folennem, 
inquoipfeeratfolenniter  colendus?  inilituit,  tum  Sabbatum  inftituit  ;  Nam  ra 
tio  Sabbati  in  hocconfiìtit ,  quòd  lìt  dies  flatus  acfolennis  Dei  culcui  exercendo 
deftinacus.  Sirurfus  quaratur,  Quomodo  inde  probabicur ,  Sabbarum  hebdo- 
madale?  Refp.  Si  Deus  pnefcripiit  Sabbatum,  tum  id  vel  in  cyclo  fepciman* 
recurrensi  vel  in  cyclo  majori  vel  minori  dierum  ,  prsefcripfit.  At  hoc  pofte, 
rius  dici  nequit:  quia  feptimum  diem ,  i.  e.  unum  in  cyclo  feptimanas  fan&i- 
ficavit  9  eique  benedixit  \  non  diem  ullum  in  cyclo  aliquo  majori  vel  minori. 

Bratto  quarta.  Si  praeceptum  de  Sabbaco  obfervando  ed  morale ,  tum  datum  fiat 
illud  prseceptum  ab  initio.  At  verum  prius.  Ergo  &  poften'us.  Mhiorem  poftea 
fumus  probaturi.  Qjod  ad  Majorem  ateinet.  Negari  nequit  ab  Adverfariisj 
quum  ipfi  fateantur  omnia  moralia  ab  initìo  mandata  fuifle.  Licet  verum  fie, 
omne.  quod  ftatimàlapfu  mandatum  erat ,  non  futile morale  ,  quia  mandatum  de 
facrificiis  ofTerendis  &  immolandis  &  ejufmodi,  etG  ,  ut  fupponimus,  mature 
fatis  datum,  non  erat  tamen  morale  :  O.nne  tamen  quod  morale  eli  dicunt  ipfi  Ad* 
verfarii  ab  initio  mandatum  fuifle.     Valer  ergo  hoc  argumcntum  ad  hominem.    I 

I^vio  quinta.  Qj'icquid  mandatum  fuit  per  Jegem  creationis  ,  id  mandatum. 
fuit  ab  inicio.  At  Sabbatum  ,  feu  Sabbariobfervatio  ,  mandata  fuit  per  legem- 
creationis.  Erg)  &o  Major  non  eget  prooitione»  Minorem  poftea  probabi» 
raus:  &conftatexdiAis  Lib.l.   Cip.  FI.  &  XIL 

Battio  fexta,  Quod  prceceptom  datum  fuit  univerfo  generi  humano,  id  pra?- 
ceptum  datum  fuit  ab  initio.  At  prceceptum  de  Sabbato  datum  fuit  univerfo 
generi  humano.  Ergo.  Majorem  non  negab  une  Ad  verfarii.  MinorcmCic  probo. 
Quod  mandatum  non  fuit  folis  Ifraeìitis  datum  >  id  fuit  univerfo  generi  humano  da- 
tum. At  talefuit  mandatum Sibbati.  Ergo.  M;«orr>»fupraevicimus ,  &adhucda. 
bitur  occafìo  eam  magis  coniìrmandi.  Major  eodem  nititur  fondamento,, 
quoprior,  Nempe,  concelììsj  vel  communi  modo  arguendi  Adverfariorum  ;  Uc 
enim  evincant >  Sabbatutnomnesnonobligare  Gentes ,  nec  datum  fuifle  ab  initio, 
probare  adnituntur  datum  fuùTe  peculiariter  Sabbatum  populo  Ifraelitico. 

Fottio  ftptima.  Sì  omnibus  feculis ,  morahter  requii atur  tempus  aliquod  ordi- 
narie fufficiens  ,  fixum  ac  determinacum  ,  ad  Dei  Laudes  folenniter  celebranda*, 
turo  infticurum  fuit  Sabbatum  ab  initio.  At  verum  prius.  Ergo ,  &c  Confcquetitia 
Majoris  hinc  confìrmatur,  Quòd  Sabbarum  fit  illud  Tempus  ordinarie  furHrienSj 
fixum  ac  determinatum  ;  Et  quòd  Deus  folus  poteftatem  habeat  hoc  Tempus 
inftituendi  ac  determinano^  >  ac  denique  quód  nolit  Deus  Ecclefiam  ,  in  ullo  feculo, 
tali  neceflanà determinatione  deftitutam  relinquere.  Quae  om nia e \  ance dicìis  da- 
rà funt.  Minor  ex  co  liquet  >  quòd  in  confetto  lìt,  illud  effe  ofScmm  mo* 
rale. 

Bratto  oBavat  Si  aliud  tempus  allignali  nequit,  quando  fuit  Sabbatum  prim$: 
infticurum  ,  fuit  certe  inliitutum  ab  initio.  At  aliud  Tempus  alìignari  nequit. 
Ergo  &c.  Major  hiac  certa  eft,  quòd  Sabb3tum  fuerit  mftitutum  >  &  necefse 
fit,  quòd  vel  fuerit  ab  initio  inftitutum  >  vel  poftea.  Qu%d  succr,-,  nullo  tempore 
poftea  fuerit  primo  inftuutum  ,  ex  antedicu,  liquet,    Condulìo  ergo  dima  eft. 

I 


Tap.  X 1 1.        Expenduntur  raiiones  contraria.  557 

Ratio  nona  >  Si  dirimei  io  feptimanarum  Ioduro  habuit  abinitio,  loeum  etiara 
iiabuit  Sabbarum .  At  vemm  prius.  Ergo  &c.  Minor em  pcftea  fumus  ofìenfurif 
it  firmius  apparcat  hoc  argumentum.  Majoris  confcqucinìi  exeo  liqtfet  >  quòd 
ìulla  alia  ratio  ajfignaripoific,  curconttiturus  fuerit }  rimus  iile  feptimanarum  cy- 
lus ,  nifi  ut  leptimatemporisporrioexa&eàcaeterir.ciifìirjgueretur  ,  &Deodica- 
lietur,  quemadmodum  ille  feptimum  dieni  fanctifìcavit  &  benedixitj  poftquam 
kxdiebus  opus  creationis  perfecifset. 

|  Riatto  decima  >  Vel  apud  Ethnicas  Gentes ,  quibus  Deus  legem  fuam  non  patefe- 
:erat  uti  fecit  populo  Jfraelitico,  reperiri  pofsunt,  varia  Sabbati  feptimi  diei  veftì- 
[ia,  utpofteaindicemus.  Hoc  ergo  evincit  praceptum  illud  non  fuifse  populo 
fraelitico  folummodo  datum5  fed  aliis  omnibus  communej  eòque  ab  initip 
latum  fuifse. 


C   A  P.       XII  I. 

Expenduntur  objeftiones  Adverfariorum. 

Tiamfi  quasdam  fint  fufius  poftea  explicanda ,  ad  affertionem  noftram  magis 
confirmandam  ,  puta,  quaemodò taftafunt,  deantiquitatehtbdomadum>  de 
atriarchisSabbatumobfervantibus,  &  de  veitigiis  Sabbati  apud  Gentes  ;  libec 
amenhic  prxmutcìe  folutioncm  objecìionum  communium  Adverfariorum  no- 
rorum. 

Objeaio  i.  defumirur  ex  Exod.  16:23,25, 29.  Eycb.lo:  12.  Exod.$i:i$. 
V*.  9:14.  -Quam  (ìc  format  D.  Gomarus.  Quod  Deus  in  Sacris  Literis  notum 
vcijje  ludais  dicitur  per  Mofem ,  notumque  faciendo  cribrò  inculcazit  ipfifque  fé 
\icdijfe  emphatica  attetitionis  provocatane  pramifs J  ,  tradit  ac  rcpetit,  acdcdifjein 
rignum  fanfiificationis  ipforum ,  illud  non  fuit  omnibus  ab  origine  mundi  traditum*. 
Atqiti  Sabbatum  ejì  tale.  Ergo  >  Ce.  propofitionem  Ce  fìimat.  Qu*  omnibus 
lata  funi  ,  communiter  illa  cum  emphaticj  dijlin&ione  ,  videte  ?  dedit  vobis ,  Se 
\u\dem  in  fignum  Sanftifìcationis  ipforum,  non  rette  convenire  appara.  Denique ,  fi 
Sabbatum  Santtificatum  fuit  omnibus  in  fignum  quietis  Dei ,  omnibus  etiam  fuit  fig* 
num  ,  quod  Deus  illos  SanEiifìcaffet ,  hoc  ejì  ,  ad  cuhum  fui  ita  fegrcgajjet  :  atqui 
non  -omnibus ,  jed  Judeets  hoc peculiaritertribuitur  :  ideoque  ad  omnes  non  pertimt. 
1  i\eJp°ndt°*  Licet  fupra  Cap.  VÌI.  hujus  libri  ilta  omnia  fcripruras  tdtimcnia, 
luatenus  inde  conati  funt  Adverlarii  probare,  prxctptum  de  Sabbato  Juda'is  pecu- 
liare iui(re3cxaminaverimus,&  explkaverimus;  tòqueaigumuui  hujus  vires  cmnes 
fregerimus  ;  libec  tamen  Se  hic  idem  argumentum  >  qu3tenus  adverfus  prsedi- 
ìlitat?  ad  incudem  voca'c  :  dicimus  ergo. 
I.  Notum  facereporuit  aur  dare  Judacis  per  Mofem»  id  quod  aliis  ciTctcom- 
mune,  feu  id  quod  prius  crat  inìlnutum  ■>  &  non  rune  primùm,  quando  notum 

Yyy   z  dicitur 


55§  Expenduntur  rationes  contraria.  Lib.  III. 

dicitur  facìum  fuuTe  aut  daeur.1  ;  Idhquet  ex  eodem  loco  allegato.  Nebem.yt 
13,14.  ubi  non  modo  intdligitur  lexceremonialis  &  Judiciahs ,  fed  &  moralisj 
imo  omnis  lex  iis  tradita,  tum  judicia  ,  tutu  leges ,  tum  ftatutà  ac  pracepta. 
Quid  ergo  htnc  inferri  poceit  1  Qua  Deus  eis  per  Mofen  dedic  judicia  reóta  ,  leges 
veras ,  ltatutaacpra^ceptabona,  anfequitur,  ea omnia judicia,  ftatuca,  praecep- 
ta,  ac  leges,  iis  peculiana  fuiife,  &  aliisnonfuhTecommunia;  aut  prius  non  filine 
data  .13  Quis  non  videt  quàm  infirma  (ìc  hxc  confequentia.  An  nunquam  ante  il. 
lud  tempus ,  data  erat  lex  moralis  {  Non  iioc  dìcec.  An  non  data  erat  antehac  lex 
aliqda  ceremonulis?  Nemo  hoc  negabit,  qui  in  meraoriam  revocabit ,  quid  de 
Sacrifici!*,  Decimisi  ac  Circwncljiom  &c.  ut  &  de  quibufdam  aliis  legibus  ju- 
diciahbus  >  dteendum  (ìt.  Dein  eodem  modo  eis  notum  fecerat  Sabbaturn  quo 
aliamoralia,  ideft,  folenniilìa promulgatane  in  Monte  Striai  fa<ftà ,  ut  exprefsè 
dicit  Texcus,  ver/.  13»  Et  notum  faris ,  Quirtum  Decalogi praeceptuui  non  mi- 
nus  è  monte  pronunciatum  fuuTe  ,  quàm  caecera  novera.  Quoad  hoc  ergo  non  va- 
let  propofitio. 

2.  Non  fequitur ,  id  praeceptum  non  fui  (Te  antea  datum  ,  quod  notum  heiendey 
crebro  inculcavit  Deus  Ifraélitis  :  quia  notum  faciendo  crebro  inculcavit  Deus 
prasceprum  Decilogi  Secundum,  ut  teftatur  Sacra  pagina:  nemo  tamen  dice: 
prasceptum  hoc  nunquam  fui  (Te  antea  datum  ,  aut  ahis  non  fuilTe  datum, 

3.  Multa  dicitur  Deus  itti  populo  dediffè ,  non  (ìmpliciter,  fed  ^rk  t);  ea1 
quòdclarèacdiftin&èeaillis  propofuerit  &  explicaverit  :  &  tum  manu  fuà  ,  tum 
per  Mofen  exarata  eis  tradiderit  •  &  per  Prophetas  fuos  aliofque  ordinarios  docìo- 
res  explicaverit.  Hinc  legimus  j  peculiari  modo  datam  fuifTe  eis  legem  moralem, 
Pfal.  14.7: 19,  20.  Et  I{om.  9:  4.  dicit  Paulus  Ifraélicarum  fuiffe  adoptionem ,  & 
gloriami  (ypaBa,  &  legis  conflitutionem*  <$  cultum  &  promif/iones.  Nemo  ta-  ! 
men  ignorar,  ex  iis  plurima  focum  habuiffe,  ante  egrelTum  populi  ex  AZgypto  > 
puta  adoptionem  &  patta  ,  &  cultum  aliquem  ,  &  promiljìones  aliquas.  Habuit  e- 
nimproculdubio,  longèameid  tempus,  Deus  populumpeculiarem  )<Abrahamum> 
l/aacum  ,  ac  Jacobum  ,  ut  pios  alios  Patriarchas  tacearn.  Ab  iniuo  locum  ha- 
buit feedus  grati»,  quòd  renovatum  erat  cum  Noacho,  ac  cum  ^Abr.ih-imo  t 
longè  ante  conftitutionem  poliriae  Judaics.  Ita  &  cultus ,  uti  conftat,  &  pro- 
m:iIio  feminis  mulieris.  I^eque  ergo  quoad  nane  partem  firma  tft  Propo» 
lìtio. 

4.  Qjisdicet,  Deum  non  pofiè  dici  tradere  aucrepecere,  prajmifsàeciam  em- 
phatica  attentionis  provocatone,  eaprascepta,  qua;  ab  initio  humano  generi  data 
erant ,  quando  vel  oblivioni  traduntur  >  vel  incuria  negliguntur  ?  Qjotiesenim 
apud  Prophetas  legimus,  moraliairerum ,  iterumque inculcata  &  repetita,  pras- 
mifsà  etiam  vel  emphatica  8c  gravifìima'  attentionis  provocatione  i  Longunv 
eflec  inftantias  hic  citare,  legaturtantummodòprimum  caput  E/aia. 

%.  Potuitquidlfraelitisdariin  fignum  San&ificanonis  ipforum  >  quodnontum 
primo  ,  (ed  antea  datum  fuit  ahi  populo  ,  etiam  infignum  San&ificationis.  Da- 
tu  nerat  Ifraèlitis  Sabbaturn  utfignum  ,  quod  diftingueret  eos  à  profanis  Genti- 
bus,  quse  à  vera  defecerunt  Religione  :  non  autem  datum  erat  iis ,  ut  fignum» 
quod  diftingueret  eos  à  Patriarchis  ,  quibus  etiam  fuit  fignum  ;  licet  nonnulla* 
iuerint  poftmodum  addica?  fignificationes  in  afum  Ifraelicarum.     Data  erat  cir- 

cumeifìo 


I  Cap.  XIII.       Expenduntur  rationes  contraria.  5  5 9 

(cumcifio  Abraha  ejufque  pofteris ,  ucefiec  fignum  ioedeiis,  pofteatamen,  quan- 
do I/maèl  >  tilii  Kjtura ,  E/au,  eorumquc  polleria  icedere dcfecerunr ,  circumcf- 
fioeraclfraehtis  peculiare  fignum  fcederis  renovati,  licetetiamapud  illosobeinue- 
i  ritcìrcumcifìo,  &  olim  ranonem  (igni  habuerir. 

6.  Acqui  fic  apparec,  Propoficionem  argumentipropofiti  nullius  effe valoris. 
i  Necvimullam  babetcontìrmatio  addita.     Nam  concedi  poteft ,    Sabbaium  ab  i- 

nitio  fui  (Te  fignum  auc  documentum  Sancii  tìcatioms  ntè  obfervanubus  ,  licec 
peculiari  modo  appropna'um  fueric  Judaeis  poftea  ;  propterea  quòdilli  peculia- 
ri modo  in  foedus  fufccpci  fuennr.  Refpondet  prseterea  D.  RJvetus  fic.  ì\clè 
convenire  (puta.  ut  qua  omnibus  data  funt  commuti!  ter,  quibu/dam  tamai  da  ri  poffnt, 
cum  ernphatica  difiinftione  *  CT  quidem  in  figjium  Sancii  fic  ationis  ip forum  )  fi  qua 
olim  communitcr  omnibus  data  fura  ,  or  per  negligentiam  ornila  aut  negUBa  ,  qui» 
bufdam  pojìea  refiituantur  ,  &  /pedali ter  commendentur.  Sic  autcm  je  habtt  in  hdc 
materia  ,  ut  di ximus.  Queri cur  O.  Gomarus.  Quòd  hoc  non  proberur.  Sed  quid 
opus  fuit  probacione  in  re  cam  darà,  prasfercim  cum  ageret  D.  Hjvetus  parces  reU 
pondencis. 

7.  Iuftitutum  fuit  Sabbatum  omnibus  commune  ,  propter  ufus  communes  & 
rationes  primarias,  ac  in  finem  genera  le  m  :  nempe  ad  memoriam  creationis  ce- 
lebrandara ,  ad  opera  Dei  contemplarla  ,  &  ad  cultum  Dei  publicum  exercen- 
dum.  Quid  vecac  tamenquominus  poftea,  ifraelitarumrefpectu ,  addi  polline  alii 
fiuesfpeculesacminus  pnncipales,  liraelitispeculiares  ?  Hxcautem  Refponfìo 
non  facisfacit  D  Gomaro  ,  quia  finquic  )  tefìimonia  Ma  unde argumititumdefurhp- 
ferat  de  Sabbato  ip/o  ,  non  autem  de  ejus  circumflantiis  loquuntur.  At  cui  non  mi  rum 
videbicur  >  quòj  id  nunc  prò  mere  habeat  circuir,  ftantia,  in  quo  prius  voluit 
ISabbaci  eiìcnriam  confiftjref  Ecquòditaloquantur,  qui  volunt  ipfum  Sabba- 
rum  nihil  aliud  efsc  quàm  circumtranciam  ì  Annon  de  tali  circumftantia  Sabba- 
ti loqukur  Exod.  16:  i.  Ec  quòd  ad  alia  loca  attinet ,  nihil  in  eis  apparet  quod 
excludic  Pacnarchas:  Nam  (  mquit  Hjvetus  )  id  quod  habetur  Exod.  31:  13. 
Non  excludit  pios  qui  ab  initio  mundi;  [ed  poft  corruptionem  univer/aUm  indica* 
Deum  retti  tuff  e  apud  Eos  cultum  fuum  ,  ut  eos  à  r  eli  qui  s  Genti  bus  [e parar  et ,  maxi- 
me ab  ALgyptùs.  Fuit  itaque  earatione  fignum /pedale  1/raditis  ,  quod  alias Jucrat  fi- 
ynum  commune  ,  quemadmodumirit  >  qua  alioqui  fignum  naturale  erat  ,  faBafuit  fi- 
gnum  Sacramentale  rei,    quam   non   antea  indie  af  et ,    quantumvis  extiti/Jet.     Sic 

uod  fignum  erat  unii;  bene  fidi ,  potuit  ,  accedente  novÀ  benedizione  ,    C  inflituto 
nino  ,  fignum  effe  [pedale  ,  iis  q.iibus  ampliatum  erat  beneficium.    Idem  dici  pouft 
de  E^ech.  20.     Nam  nec  ibi  apparec  ullaexclufiva  patticula  addita. 

8.  Nemini  ignotum  efse  poteft  ,  Ea  nonnunquam  nova  in  Scripturis  dici  >  qua? 
clarius  &  dilucidiùs  explicantur.  Et  ea  de quodam  Ecclefia?  Itatu  negati ,  qux  non 
ita  planò  ac  dittine  expofitatrant,acfueruntpoitea  in  alio  Eccleliaeftatu.  Hmc 
legimusdenovofcedere,  lub  Euangelio  ,  quod  timen  quo3d  fubftanciam  etiam 
leum  patribus  pac~tum  fuit:  quibuseciam  annunciatimi  fine  Euangelium  /Ai.  4:2. 
|hcct ,  comparative  loquciido  ,  annunciano  Euan»clii  compccac  iUrui  Ecclefiz  poli 
Chnftiadventum.  Qiure  quidam  pofliint  dici,  quodam  refpe&u,  quibufdam 
pcculiaria ,  quaetamen,  aliorefpettu,  aliis  funt  communia. 

Qbjetlio   a.     Nec  pra?cepcuraullum  exrac,  nccindicium  aliquod  Sabbacianrc 

Yyy  3  Mofis 


56o  Expenduntut  ratiònescontrarise.  Lib.IH 

Mofìs  tempora  obfervati.    Et  hinc  concludit  D.  Gomarus  Sabbati  cultum  Ju 
daeis non rcftitutum  >  fed  per  Mofem  primo,  &  quidem  folis  lfraelitis ,  inftitu- 
tumacdatum.  | 

Reft.  De  hkobje&ioneplura  fumuspofteadifturi.  Hicergoharc  paucadice* 
refutficiet.  i.  Plurima  alia  erant  à  patribus  procul  dubiofa&a,  quae  tan  en  in 
brevi  illàhiftorià non  legimus  fa&a.  Konlegimuscircumcifos  fuifie  filios  Jaco- 
bi,  aut  eorum  pofteros,totisillisannis ,  quibus  in  ALgypto  fuerunt,  donec  Zip.- 
porse  facìa  fuit  mentio,  fpecialidatàoccaiìone.  Quòd  autem  fuerìntetiamin  j£« 
gypto  circumeifi,  poftea  nobis  ìndicat  Jofua  Cap.$:  5.  Sic  &  quamdiu  eranc 
in  Babilonia,  imò&  in  Judaal  tempore  fudicum,  non  legimus  adminiftraram 
fuifle  circumeifionem.  Sanus  ramen  nemo  dicet  omnino  tunc  non  obtinuifse. 
z.  Depraxinoneftquòdfimusfohciti,  cum  deinliuutione  conftet;  nani  fi  Sab«« 
batumnonobfervarunt,  confìat  Eos  Deilegem  tranfgrefsosfuifse.  3.  Ubilegi--: 
,  mus  Patriarchas  itata  ac  fìxa  tempora  folennia  obfervafse  ?  Adverfarns  tamen  ipfis ! 
fatentibus  ,  eit  illud  officium  morale  ,  ut  &  Deum  publicè  in  ccctibus  invocare 
ac  colere. 

ObjeBio  3.  Si'càD.  Gomaro  formatur  ex  Deut.  5:  2,  3.  Quod  Deus  cum  lf-< 
r  acini s,  non  cum  Patribus  ip forum  fepigit»  tllud  non  ejì  inslhutum  ab  origine  mundi :j or* 
dusjegis  Decalogi  eft  bujufmodt  ,  ut  proposta  ÌAofis  Sententia,  <$  expofitio  illius 
verf.  ia,  15?*$.  ad  29.  &  Cap.  4:  11,  13.  ojìerJ*t.  Erge  feedus  legis  Decalogi 
non  eft  ab  origine  mundi  infiitutum.  Quum  autem  de  nullis  Decalogi  praciptis%prtt- 
ter  Quartum  de  Sabbato  ,  vere  dici  peffit ,  quod  patribus  non  Jint  tradita  (quia  atra 
controverfiam  ,  funt  juris  natura  .communi s  )  fequitur>  rat  ione  Quarti  practpti  ;  non 
fìmpliciter  quidem  ,  fed  parlis  illius  ceremonialis  ratione> 

Jfyjpondeo  1.  Tria  gracis  hic  piaefupponuntur  1.  Per  feedus  hic  intelligi  folum 
Decaiogum,  exclufisaliisomnibu  legibus,  quasadiiian.  ccconomiamfptctabanr, 
2.  Decaiogum  reftringendum  effe  ad  Quartum  praeceptum  de  Sabbato.  3.  Etad- 
huc  reftringendum  effe  Quartum  pi  asceptum  ad  ìd  quod  in  ifto  prsecepto  eit  ceremoi 
niale.  Hiice  hypothefibus  nititur  hoc  totum  argumenturn  :  De  iis  tamen  dubitare 
licet  »  quamdiufaltemfirmisiationibusnonconflrmantur,  utin  requentibusoft.n- 
demus.    ldeoque, 

2.  Dubitari  potefì,  num  feedus  illud  reftringendum  fit  ad  decaiogum,  &  noi 
potius  intelligendumfitdetotofcedeie;  idefì,  defeedere  cum  omnibus  fuis  cir. 
cumftantiis,  ntibus&  modis^quuminipsa  prsefationememinerit  Moles  vtrfu  ■ 
teJìimonhrumy  ftatutorum ,  &  judiciorum,  ut  &  veriu  45.  praecedentis  capitis  (  quera 
ad  hoc  quoque  caput  refert  Iunius  )quibustribus  vocabulistum  pragcepta  moralia  , 
tum  ceremonialia  &  judicialia  intelligi  communiter  folent,  ut  fupra  oftendimu>.  ÉS 
quum  certum  fit  >  haec omnia  f  cederis  nomine  comprchendi ,  &  ad  feedus  cum  IfraJ 
5litispactum  attinere,  tanquam  conditiones  feederatorum .  D.  Gomarus  confer 
quentiam  hancnegat,  quia  dicit  base  inter  fc  non  pugnare;  fed  probe confent ire § 
&  feriem  orationis  id  oftendere.  Quoniam  (inquit  )  ut  borum  trium  antecediti  prm 
pofitio  \  fic  aptÀ  ratione  explicatio  eorundem  initio  à  tefiimoniis  duBo  fucceditm 
B^eff.  Uxc  quidem  non  pugnant  cum  jam  à  nobis  dicìis,  fed  optimè  cohveniuqj|j 
Nam  explicatio  frequens  turateftimoniorum  >  turo  ftatutorum ,  tum  judiciorumj] 
nullo  modo  evincit,  haec  omnia  non  pcuinere  ad  fgedus,  aut  folùm  ceftunonia  ad  i 

illud  ! 


Cap.  X 1 1.  Expenduntur  rationes contraria  56 1 

,ilud  foedus  fpectare  >  niG  aliuadc  probetur,  ftatuta&  judicia  cxprefsè  a  fad;re 
:xcludi. 
Verùm  probare conatur,  per  fadus  hìc  tantummoddintell'gi  Decalogum,  eo 
'4  ber  jcedus  hic  inteliigatur  id  ,  quod  Deus  in  monte  è  medio  ignis  >  ^.c/V  ad  faciem 
cl'tis  audientibus  efi  eloaitus,  Verf.  $,4.    Atepm  nihil   (inquit)  prceter  legem 
dogi  fic  elocututeiì,  ut  deferti  Verfus  22-  teflatur.      Hoc  porrò  confirmatum 
X  ,  er  Gip.  4:  verf.  r  2,  13.  ubi  inter    cedus  (yftatuta  ac  judicia  hoc  difcrimen  ha- 
ur ,  quod  illud  ipfmtt  Deus ,  Ifraélitit  audientibus  prcpofuit.    R*ec  vero  poflea  mini- 
nioMoJts.     Uefa.  Concedimus  per  fcedus  hìc  imelligi  id,  quod  Deus  in  monte 
ì  medio  igni*  j  audientibus  Ilraélitiselocutuseft,  &  id  fuiiTe  Decalogum  :     Sed 
londum  apparec  prius  exclulìvè  hìc  dici,  ideft,  perfoedus,  tantum  hìcinrelligi 
d  >  quod  in  monte  e  medio  ignis  facie  ad  faciem  locurus  eft  Jehova  :    Nunquam  e- 
)im  probabitur ,  aliud  nihii  ad  foedus  percinuiffe  .     Neque hìc dicit  Mo'es,  id  tan- 
ùm  ad  hoc  foedus  pertinere»  quod  Deus  è  medio  ignis  in  monte  eloquutuseir . 
Juis  dicet  àfje.'ere  excludi  circumcijtonem  ,  quae  nonnunquam  ipfum  foedus  nun- 
•upacur,  G:n.\y:  ver. a.,  13,14?     Et  quis  unquam  aadivic  àfoedereexcluden- 
la  eflc  facrificii»   aliafqje  ccremonias  ,  quae  ad  Chriltum  ,    qui  (pedali  modo 
oedus  eciam  dicitur,  Efai.  42:  ver,  6.  &  49:  ver.S.  referunt?     Porrò  >   verba 
ferfusiz.  non  probant  quod  jam  negatur ,  puta  >  Decalogum  folum  effe  foedu<  : 
?rarcepit  quidem  Deus  ut  facerent  Decem  verba,  &  hjec  decem  verba dicuntur 
Dei  foedus.     Ax non  legimus,  decem  veibafolÙTi  effe  illud  foedus,  quod  Deus 
rum  Ifraelitis  pepigerat .     Nonnegamus  diftingui  Legem  Moralem  ab  aliislegu 
>us ,  in  hoc  t  qjòd  illa  ,  miximam  partem  (  fi  de  legibuc  particularibus  loqua 
nur,  &  non  de  omnium  legum  moralium  fummario  in  Decalogo  contento)  à 
3eo  immediate  ,  caeterx  mediante  Mofedux  fiat.     At  nondura  probatur,  Illa 
l'erba,  quae  Deus  ipfc,  in  monte  è  raedioignis,  elocutuseft,  tantum  ad  foedus 
ire*  &  nulla  alia:    Nec quidem  potelt:   Nam  Deut.  26;  ver.  17.18.  dicir 
\lof(s,À  Jehova  ftipulatus  eflfponfionem  hodie  [ore  nb'i  Deum  ;  titm  ut  ambuli s  in  viis  e- 

tumut  obfcrves  (ìatuta  ejus-,  praceptaejue  ejus  (?  judicia  ejus  >  &  aufcultc 
;:is  :  Jebovab  vero  jìipulatus  es  fponfionem  À  te  hodie ,  te  fore  et  populum  peculi  arem  , 
uem.idmodum  edixit  ubi ,  6T  obfervaturum  omnia  prteepta  e'y.ts.  Ubi  videmus  j!:ì 
kipulari&pronitti ,  quàm  verba  decalogi.  Simile  apparet ,  lerem.  11:  ver.  3,4. 
Muri  autem  dedit  Deus  praecepta,  quàm  decem  verba.  Et  hoc  iiìflaitiifingii. 
iri  oftenditur  lerem.  24:  ver.  13,  14.  Vide  etiam  Exod  B4:  ver.  3,  4,  5,6,7,8 
Jbi  de  libro  foederis  legimus  >  qui  plura  conrinebat,  quàm  djcem  verba. 

3.  Refìrmgamus  foedus  ad  decalogum ,  quo  jurepoffumusdicalogum  reftiin- 
;ere  ad  Quarrum  Prarceptum  ?  &  confequenter  dicere,  perfoedus  hic  ini el ligi 
intùm  quartum  prarceprum?  Nam  fi  illud dicatur,  hoc  edam  dicendum  necefljr:ò: 
'erindeenim  eft ,  fivedicamus,  perioedus  hìc  intelli^i  decalopum  ,  fed  fecun- 
um  quid  >  ratione  precetti  deSabbato,  ut  ille  loqui  amat  •  five  tantummodo 
(uarrum  prseceprum  hìc  per  foedus  intelltgi  ;  eod<m  en:m  res  redir.  At  linde 
uscio  patebit ,  Deum  ivi  monte  ex  medio  i^nis  tantum  elocutura  fuiffeQ^iartuna 
'roiceptum,  vel  Decaloeum  ratione  prateepti  de  Sabbato  ?  An  decem  vtrba  , 
)<ut  4.  ver.  1»   1^.  (unt  unum  tantum  ?     Aut ,  1  bì  ibi  furruntur 

xundum  quid)  femaiionc  unius  yc.U  }  revetj  ti,  fcil  ,^:o.«,     Quis  non 

videe 


j6i  ExpendunturrationeS contraria         Lib.  III. 

videt  quàm  fint  hax  abfona  ?  At  dicit ,  Vera  bac  alher  non  poffey  nifi  rat  ioni 
mandati  de  Sabbato,  quia  reliqua  omnia,  ut  fot  e  jurìs  natura,  fuerunt  omnibus  communia, 
I{efp.  i.  H«ec  ratio  fupponic ,  Deum  Decalogum  non  promulgale  in  monte  e 
medio ignis ,  quatenus  ea  continebat  qua:  fpecìant  ad  legem  natura;.  Sed  tantum 
quatenus  ea  continebat ,  qua? erant  Iiraelitis  peculiaria.  2.  Supponit ,  quod  non, 
dum  probatur,  prxceptum  fcil.  de  Sabbato  non  effe  morale  3  aut  ejufdem  cum  reli-- 
quisnaturae.  3.  Supponit  non fpopondifle populum  ,  feobedienciam  legibusmo. 
ralibus  prarftiturum  ,  fed  tantum  prsecepto  de  Sabbato  :  Quia  nulla  alia  lex  prò. 
prie  proponebatur  ,  &  legibus  tantum  propofitis  obfequium  promiferunt.  4.  Eò 
que  fupponit  tantum  prasceptum  de  Sabbato  ad  foedus  hoc  pertinere ,  quod  pepige. 
rat  Deus  cum  Ifraelitis.  Quse  omnia  quàm  falfa  fint,  fatis  conftat.  Denique,  Annon 
fimiliter refpondere  poterunt  Pontificii  ac  Lutberani,  qui  volunt  piajceptura  fecun- 
dum  ex  albo  Moralium  expungi  .«* 

4.  Licet&  hoc  daremus ,  quo  jure  poffumus  ipfum  quartum  prxceptum  reftrin. 
gere  ad  id ,  quod  in  ifto  pra*cepto  eft  ceremoniale  ?  An  ulla  talis  diftincìio  appa- 
ret  in  textu  f  Nondum  cooceilìmus  in  Quarto  prsecepto  Decalogi  quidqu3m  da/i 
ceremoniale  ♦  Porrò  ,  hoc  pafto  contradicit  antedi&is  ;  nam  prius  dicebat ,  ad 
foedus  actinere  tantum  modo  eaprarcepta,  qux  diftindìa  erant  àftaruris&  judiciis, 
quae  data  erant  per  minifterium  Mofi s  :  Hìcautemnihil  vult  ad  foedus  proprie  at- 
tinere,  prseter  praeceptum  aliquod  ceremoniale,  idque  unicum.  Necdum  no- 
bis  explicatur,  quidnam  fic  ìUud  ceremoniale,  in  quo  confiftit  foedus;  fed 
quodeunque  tandem  fit ,  manifeftum  eft ,  per  foedus,  quod  pepigerat  Deus  cum 
Ifraslitis  in  Horebo,  tantum  incelligi  unum  illud  ceremoniale  ;  eòque  quando - 
cunque  de  ilio  foedere  legimus,  hoc  ceremoniale  quid  tantummodointelligi  de- 
berc, 

y.  Nos  jam  oftendimus,  Praeceptum  etiam  Quartum  de  Sabbato,  Patribus  I 
traditum  fuiflè  :  Et  ad  jus  nobis  naturale ,  feu  ad  iegem  creationis  noftraev,  1 
attinere  ,  poftea  oftendemus.  Vaciilat  ergo  unicum  hujus  Rationis  funda-i 
mentum . 

6.   PcrPatres,  quidam  intelligunt  non  Patriarchas,  iAbrabamum>  JfaacumA 
Se  Jacobùm  ,  &c.    fed  p*tres  eos ,  qui  mortili  funt  in  ALgypriacà  fervitute  ,  qui  I 
magna  ex  parte  foederis  Dei  obliti,  fuperftitionibus&corruptelisiftiusgentisin-l 
quinari  funt  :  quibus  (  ut  Calvinus  in  Loc.  )  meritò  pr«fert  Mofes  populum  luper- 1 
ftitem,  cum  quo  renovatumfueratantiquum  foedus.    Sed  conceda  mus,  perPafi 
treshic  incelligi  Patriarchas:  Sunt  tamen  qui  volunt  hic  fubintelligi  particularn 
folùm,  quafi  di&um  effet,  nonfolùmeum  Patribus  noftris  :  Sicut  in  fimilibus  Scrip- 
tum locisintelligitur,  velparticulaexcluiìva/o/«»z,  veIcomparativa/>r<ec7/w<:>  ai 
magis ,  aut  fimilis  ,  ut  Gen.  32:  ver.  28.   Nonamf/lius  dicetur  nomen  tuumjicoì 
feditosi.    Et  Gen.  45:  v.  8.  tic  Marc.  9:  v.  37.  Joan.$-.^.  $(.6:27. Man.  itf 
ver.  24.  Nec  quicquam  hìc eft,  quod  carpat  Adverfarius nofter,  quinecefle habefl 
adfuumindeargumentumeliciendum,  tali  utiparticuliexclufiva,  licet  nulla  fimili 
inftantia  oftendat  licite  id  rieri >  quemadmodum  hic  à  nobis  faftuim   Drufms  idem 
fentit ,  tefte  D.  BJveto. 

7.  Sed  demus  fic  non  debere  incelligi  verba ,  quid  prohibet  quominus  fenfus 
verborum  fit ,  quod  in  monte  Horeb  fancicum  fit  foedus  nova  ratione ,  modo  finga. 


aut 


■ 


rap.  XIII.        Expenduntur  rationes contraria.  563 

lari,  forma  folenniori  promulgationis,  additis  variis  prseceptis,  ritibus  ac  cir- 
cumftaneiis  ?  Quibus  hoc  etiam  addere  licer.  Quòd  ,  ante  illud  tempus,  foedus 
nonfuerit  icìum  cum  populoaliquopoliticcconftiruco.  Quòd  autem  hunc  habe- 
ant  vcrba  fenium  ,  liquet  ex  ^Annot.  Anglic.  (f  Bdgic.  in  Loc.  ut  &  ex  Annot.  lacì^ 
foni  Angli  &  aliorum  :  Et  prasterea  exeo  liquec ,  quòd  onhodoxus  ncmodicac, 
idem  foedus  quoad  fubftantiam,  cum  Patriarchis  i&nm  non  fuifle,  quod  cum  Ifrae- 
litispepigerat.  Et  ccrcumeft,  idem  foedus  renovatum  fuifle  in  terra  Moabita* 
rum  y  Deut.29:  ver.  i.  quod  ictum  fuit  in  Horeb,  licet  dicatur  foedus,  praster 
illud  alìud  foedus.  Idem  ergo  foedus?  mutatis  circumftantiis ,  poteft  vario 
tempore  renovari  :  Et  hinc  concludere  non  poflumus  diftincìa  foedera.  Scra- 
per enimeft  unum  foedus  quoad  fubftanciam  >  licecmodo  >  &  aliis  cir«imftantiis> 
varium  fit. 

8.  Nec  nos  movcnt  rationes  D.  Gomari,  quibus  evincere  velit,  per  ejufmodi  El- 
lipfin  verba  hasc  non  elle  exponenda:  Nam  (ut  D-Rt^etus  )  hoc  apud  omnes 
Theologos,  tam  Orthodoxos ,  quàm  Pontificios,  in  coBfeffo  eft.  Et  nullus 
fuit  ha&enus  Interpretum ,  qui  ad  harc  verba,  non  cum  Patribus  nojìris,  (fCy  eam 
diftinftionem  non  adhibuerit ,  vel  quse  nomen  Patrum  reftringeret  ad  immediatos  , 
cofque  rebclles  ;  vel  quae  non  fuppleret  particubm  tantum  ;  vel  quae  non  inrelli- 
geret  negationem  iftam  pei  Elleipfin.  Et  recìè  dtxerat  D.  RJvetus  liane  Elleipfin 
nonpotuifleD.  Gomarumrejicere,  quin  ,  (ìmiles  pene  innumeras in càdem  materia 
rejiciendoj  Scripturam  involvat  contradiétionibus.  Et  praeterea  notandum 
eft,  non  dicere  Mofcn  ,  Bac  non  fuiffe  Patribus  tradita,  fed  Dcum  non  pepigiffe  foedus 
illud  cum  Patribus ,  nempe  quomodo  immediate  explicat ,  facie  ad  faci em  locutus 
eft  vobis  in  monte  ilio  vobiscum  ,  è  medio  ignis  \  Ego  flabam  intervos  <?  lehovam  tem» 
ìore  ilio.  At  dicit  D.  Gomarus ,  Nullam  Ellipfìn  elle  admictendam  ,  nifi  cum  ra- 
io  evicerit.  Quod  fané  veriilìmùm  .  Et  hic  admiteendam  cffeEllcip/ìn  folida 
ratio  evincit  :  Nam  ipfe  dicit ,  foedus  paci fei  &  Detalogum  tradere ,  idem  defignare. 
Nunc  autem  niG  admitcaturhicE/y//>yj/,  fequetur,  Dcum  non  tradidifle  decalo- 
;um  Patribus.  Et  porrò  fequeretur,  Deum  foedus  non  pepigifle  cum  Patri- 
>us ,  quod  contradicit  Scriptuns  ;  &  non  pepigifle  idem  foedus  quoad  fubftantiam 
cum  illis  Patribus.  ContraDfKf.29:  ver.  i,  il,  13.  ubi  ad  foedus  cum  Abrahamo 
nitum  ,  tanquam  illius  foederis  fundamentum  ,  refpicere  jubentur. 

Deinde  (inquit)  quum  promulgationis  foederis  modus ,  Jìt  accidens  illius  ,  quod  ad 
pfum foedus  non  pertinet ,  caufa pìfìa  e fje  qui  poteft  ,  ut  hoc  foedus  cum  Patribus  non  e  fé 
uitlum  dicatur  t  Alioqui ,  quid  vetat ,  quominus  e /idem  rat  ione  dicamus  ,  Dcum  non 
epigiffe  cum  Abrahamo  feedus  circumcifionis  ,  quia  non  eodem  modo  »  quo  lfratlitis  prò* 
nulgavit.  Rjfp.  Non  arceifimus  nane  differentiam  à  folo  diverfo  piomulgandi 
coli  nodo;  fed  &  à  variis  aliis  circumftantiis ,  ritibus  ^  pracceptis  adjunclis ,  &c. 
itfupradidìum.  2.  Et  fihorumrefpecìu,nonvu!t  idem  quoad  fubftantiam  foedus 
ifeipfo  quodammododiftingui,  aut  quali  diflingui,  oftendat  quomodo  illud  foe- 
Jus  in  terrà  Moabitaium  pacìum  ,  dici  poflìtaliumclTe  a  foederc  in  monte  Horeb 
Vto:  Et  quomodo  diftinguatur  Novum  foedus à  Vetc ri,  cùm  non  difìinguantur 
|uoad  fubftantiam  ?  Imo  à  diverfo  ilio  Joquendi  modo  >  SpiriiusS.  diltincìio- 
em  inferi  t,  ut  vidcre  eft,  Hcbr  .  I:  i>  Muhis  xicibus ,  multi sque  modi s  olim  Deus 
yquutus  Patribut    m  Propbctiis  j    ultimi*   diibus  hifee  loquutus   (ft  noiis   in  Fitto, 

Zzi  3.  Quod 


564  Expendutitur  rationescontrariae,  Libili. 

3.  Quod  addir  de  Circuitici  pone  nihil  ad  remfacit,  quia  non  legirnus  de  nova  cir 
cumcifioms  promulgatone  foleani:  Obitcrquidern  mandarinovimus,  Lcvit.  i*: 

Objetìio  4..  Qtiam  fìc  format  idem  D.  Gomarus ,  £i  feptimì  dici  qui es  ab  omnibus 
ab  origine  mundi  bominibus ,  faijftt  inftituta  ,  wo«  autern  folis  Ifraèlitts  tempore  Mofis , 
Deus  non  folos  ìfraèlitas  ,  ob  negletìum  iìlius  ,  [ed  etiam  Gentile*  (  alicubi  faltem  )  ea. 
dem  de  causa  reprebendiffet.  CAtqui  Deus  folos  Ìfraèlitas  frequentiflimè  ob  Sabbatum 
violatimi  reprehendit .  G.ntiles  vero  nufquam.  Ergo,  &  e,  Propofttio  (inquit) 
indepatet  »  quòd  reliquwum  omnium  pr*:eptorum  (  excepto  quarto  de  diei  feptimi q.tiete 
tbfervandd)  violatioinGemibus  nonminus  quam  inlfraetifis  reprebenditur  pafjìm,  <$ 
gravi fftma  pcence  eo  nomina  infliRce  aut  infligenda?  denuncianti,  ut  Ifraèlitcc  redderen- 
tur  cautiores  ,  &  ab  imitatione  eorum  uverterentur.  Ac  propterea ,  fi  S abbati  quies  iì't 
fuiffet  etiam  injìituta atque obfervanda,  negletìum  iìlius,  éfpcenam  Sacr.  Lit.  Jimiliter 
(  alicubi  faltem  )  exprejjiffent ,  quumne  derifionem  quidem  S  abbati  sjudais  ob  fervati 
ret'icuerit.  Quo  peninet  illud  Lamentar*  Cap.  1 : 7. 

I{ejp.  1.  Confequentià  nulla  eft:  Et  ejus  confirmatio  non  eft  vera,  necquòd 
fpecìat  Dei  populum ,  nec  quod  fpedtat  Gentiles:  Nam  quòd  ad  Dei  populum 
ateinet,  nurq  um  Iegimus ,  omnia  eorum  vitia,  quibus  ante  legem  datam  obnoxii 
erant,  iis  expiobrata  effe:  q jod  vel  hae  unica inftantià  firmari  poceft  >  qudd  pi opter 
'  polygamiam  ,  ab  initio  veticam  tette  ipfo  Chi  ifto,  nufquam  eos  reprehenfos  lega- 
mus.  EcquòJad  Gentiles  attinet,  cernimeli,  quòd  propter  idem  vitium,cujus 
tamen  rèi  erant ,  lirem  eis  intendi  non  legamus  in  Sacris  Literis.  Ut  raceam  illud  , 
quòd  nufquamlegamus  eis  objecìam  fuifle  violationem  iìlius  legis,  de  noncome- 
dendo  fanguine  ,  omnibus  Noacbi  rìliis  datae.  Et  illud,  quod  ipfe  ad  ver  fan  us 
agnofeet  morale  effe,  nempe,  non  obfervacioneoa  temporis  folennis  ftaci  acfuf- 
fìcientis,adcultum  Dei  folennemcelebrandum,  &  ahaquxdam. 

Z.  Inquem  fìnem  eis  objiceretur  violatio  Sabba  ci,  feu  non  obfervatio  temporis 
folennis,  ad  Oeum  verum  colendem  deftinati  ac  determinati  ;  quum  in  toro  cultu 
peccarint,  &  propterea  reprehenfifintfQuomodoobfeivarent  ilIiSabbatum  >  qui 
Verum  ignorabanr  Deum  ?  Et  cui  Sabbatum  obfervarent  <  Ari  Diis  fuis  /  Sum 
(  inquit  Eatonus  )  precognita  aliqua  ,  quibus  non  credrtis  &  intelleBis ,  non  tam  ap> 
tum  erat  reliqua  inculcare',  quo  in  genere  Sabbatum  effe  manifeflum  efl  :  Qum  enim  fu 
determinati^  tantum  temporis  ,  &  diei  ad  cukum  divinum  exhibendum ,  ijlo  fuppofito 
nititur  ,  ut debitus cultus ,  &verus  Ole  Deus,  cui exbibeatur ,  antea ìnnotefeat. 

3.  Refpondet  D.  RJvetus ,  Quòd  alia lìt  ratio  Sabbati,  alia  prseceptorum  legis 
reliquorum  -,  quia  lex  Sabbati  pofirivaeft,  nonnaturahs:  Quum  igirur  Deus  in 
Gentibus  multa  haberet,  quaereprehenderec&puniret,  ad  ver  Pus  legem  naturalero 
perpetrata  ,  non  miru m  eft ,  fi  iis  litem  non  intendere ,  de  non  ob fervato  Sabbato, 
cujus  rgnorab3nt  fanftionem, 

At  haec  refponfio  non  fatisfecit  D.  Gomaroy  eo  quòd ,  Lex  etiam  pcfitiva  ,  ai 
origine  mundi  omnibus  bominibus  data,  ab  omnibus ,  ob  Legiflatoris  imperium  »  <$  j**< 
Jìitiam  fit  obfervand+ì  &  negltBui  iìlius  juftam  reprebenfionem  aepcenam  Jimiliter  me* 
retur.  I^efp,  Verùm ,  nemonegat  leges  Dei  etiam  polìtivas  obligare;  &  earum 
legum  violatores  reos  eflè  ;  &  juftè,  &  puniri,  &  rc?orehendi  propterea pofTe  .  Sed 
quis  Deo  legem  figet  ?    Poteft ,  quando  vult ,  &  quos  vult  >  peccati  arguere  vel 

punire 


Cap.  XIII.         Expenduntur  rationes contraria  j6$ 

I  punire  vcl  non  punire.  2.  Annon  potuerit  eos  &  reprehendere  &  punire ,  licet  id 
■  nobisnonrevelarit?  3.  Qjando non  videmus  Denmlitem  in  eos  intendere,  prop. 
/  ter  violationem  mandatorum  ,  quae  natura  nota  funt;  quidrnirum  fi  notum  nobis 
1  non  fiat,  quòd»  propter  violationem  legis ,  non  ita  dare  oaturànotae,  eos  repre- 
i  hendenc  ;  aut  fi  mandati,  cujus  obfervatio  in  defuetudinem  abierac ,  tranfgrellìo 
non  memoretur? 

A  ddi  t  porr  6 ,  Eam  nm  ejfe  jujìam  reprehenfionis  omnino  omiffd  rationcmt  qvod  oh  fer- 
itami i  Sabbiti  fan&ionem  ignorabanc .  Etji  enim  (  inquit  )  quadom  Legis  divina 
Ètnnesobflringentis  ignoranza,  transgrejìionis  iUius  cuipam  comparate  imminuat ,  eam 
ttamennontollit ,  neque a reprehenfione tximit .  Refp»  Nemo  dicit  ignorantiam  legis 
lobftringentis  cuipam  omnemtollere,  autà  reprehenfione  eximere.  Hasc  cameni 
IpoteftelTe  ratio,  cur  non  legamus,  Gemiles  propter  hujus  mandati  violationem 
Irtprehenfos  \  legamus  tamen  Ifraclitas  faepius  ac  Tevere  repreheofos  ;  quòd,  nem- 
Ipe,  his  nota  fatis  fuerit  lex ,  illis  autem  non  item  .  Quid,  aa  necefle  eft,  ut 
■Deus  omnia  agac ,  quae  jufìè  agere  poteft?  Repreh«n(ioeft ,  quodam  refpecìu> 
lacìus  mifericordiaj  &  amoris ,  Amof.  3:  ver.  2.  Pfal.  89:  **r.  3  2.  &  è  contra  non 
Ireprehenfiofeunonpunitio,  eftacìus  feveritatis&  juftitiae,  H0/Ì4;  14.  AB. 14:  i£. 
faliquando  etiamdiupatienter  fert  Deus,  acdiilìmulat  tempora  ignorando,  ut  vi- 
Idereeft  AB.  17;  ver.  30. 

[  Pergit,  Dande  (inquit)  quum  vìdeamus  in  S.  hit.  impia  Gentilt'umfeftagraviter  re- 
1  t>r \  bendi ,  anjefti  Sabbati  fanBi  negleBum ,  fi  iis  quoque  fuijjet  vbfervandum  ,  conflami 
|  lentia  difimulaffent ,  neque  ullam  etiam  debita  obfervationis  fecijfent  mentionem  ? 
\t\tfp.  Abundèadhoc  refpondit  D.Rjvetus,  Quodautem  (inquit)  Gentilium  fefl* 
i r»  Sacris  Lituris  reprehenjafuijje  dicuntur ,  idfaBum  ejl ,  quia p art em  eorum  idololatri* 
ÌTonfìituebant  \  idque  in  genere  fortafle  :  nam  fpecialiter  de  aliquo  Ethnicorumjejìo  non  me- 
IW/j/  me  legiffe;  neque  etiam  exprc/fum  locumfeio,  in  quo  in  genere  redarguantur  Fefia  Gcn» 
extra  Idotolatri*  redargutionem  .  Debu'JJet  ergo  Ucos  citare  V.  Ci .  in  quibus 
'dicit ,  Gentilium  Fefta  graviter  reprehendi  :  Quod  quamvis  jaBum  juijfct ,  non  inde 
1  rcq-.(eretur ,  non  prifeis  Patribus  commendatum  Sabba tum ,  ex  eo  quòd  Etbnici  nonfuerint 
hit  negUBo  rtprehenfi.  Accedit ,  quodin  reprehenfionibus  criminum  gcntium  ,  non  tam 
jpabet  rationtm  Scriptura  omt/Jorum  ,  quàm  commi jjbrumj  quia  funt  magis  obvia  (ff  nota» 
fEcquidcm  quando  fefta  eorum  reprehendit, tacite  fuum  injungitDeusSabbatum,uti 
hujndo  quid  mandai  cootrarium  prohibet ,  &  quando  quid  prohibet  contrarium 
Inandat. 

L  Praterea  (inquit  porrò  )  quum  Gentile* communi  fere  vitto  ac  convitto  quictisSab- 
:  Mti  obfervationem  Judais  exfrobrarint ,  an  Sabbatum  iis  ignotum  fuit  /  Et  fi  ad  eos 
\juique  pertinwjf:t,  nemo  id  ex  Judais  fefe  adverfus  ipfos  dejendentibus  didici 'font ,  <- 
Uemque  ftmiliter  deri(tffen$<  i\efp.  Qui  obfervationem  Sabbati  Judaeis  exprobra- 
l'unt,  non  quidem  ignorarunt ,  Judseos  obfervafTe  Sabbata^  ignorare  tamen  po- 
^tuerunt,  num  ìpfi ad  Sabbatum  etiam  obfervandum  obftncìi  tenerentur.  Et  (ut 
hbenè obfervat  D.  Pjvetus)  denfiones  illae  gemiimi  fuciunt  pofteriorum  temporum , 
tjuibus  obliterata  piane  fuit  hujus  infiiruti  memoria.  Nufquam  legimus  Judacos  fé 
*def cndere  adverfus  Gcntes ,  Sabbati  obfervationem  txpiobraiues.  Quoiiìodo  ergo 
W  ad  le  quoque  peruneie  difeerent  Cemes  C 

Zzx  2  K^fu* 


566  Expenduntur rationes contrarte*  Lib.  III. 

R&rfusy  inquit)  quum  Deus  quieti  s  Sabbati  obfervata  derifiomm  in  Gentibus  accu. 
fari*  ,  an  qnietem  illam  negUBam  {fi  ad  eos  etiam pertinuifiet  )  in  ipfìs  nuliibi repreben- 
'diffet  ?  i\efp.  Licec  non  conftet ,  ubinam  Deus  in  Gentibus  accufarit  quiejis  Sab- 
bati obfervatas  derifionem.  Hoc  tamen  prò  nobis  facit.  Etcnim ,  quando  Deus 
Gcntes  propter  nane  derifionem  obfervationis  Sabbati  accufat  >  tacite  etiam  re- 
prehenditeos ,  quòd  hanc  obfervationem  neglexerint  :  &  tacite  etiam  infinuat ,  ob- 
ftriftos  teneri  eos>  ad  idem  officium  prasftandum  :  nam  cujufcunque  mandati  ob- 
fervationem non  licec  mini  deridere  3  id  etiam  mandatum  meobligat>  nifi  tale  fit, 
quod  peculiare  eft  fexui  aut  ftatui ,  feu  conditioni  peculiari. 

Dtniqut,  (  inquit  )  cvtm  Tyrii  (reftauratis  jam per Nchemiam Hierofolymis  )  af- 
ferrane pifces&omnesres  venales  >  quas  vendebant  ipfo  Sabbato  Judxii,  &  qui- 
dem  Jerofolymis  Neh.  13:  i6.  Si  Mi  ad  quietis  S abbati  obfervationem,  juiffeni 
communi  cum  Judaislegedivìnitus  obfiriBi,  nonne  à  viro  fanBiffimo  fuijjent  duplictm 
poUutionis  crimine  reprebenfi  -3  primo  quidem,  quod  in  feip(ìs>  operibus  vetitis  Sabbat9 
exercendis  >  peccarent  :  Deinde  quòd  per  Judros  Sabbatum  prof anarem ,  dumeisad 
emptionem  {eoque ad fimìlem quietis  Sacra violationem)  efient  auBores.  Veruntamitt 
frius  in  Tyriis  mn  accufat ,  fed  in  foli s  Judais  \  pojìerius  vera  in  Tyriis  gravi  ter  in» 
crepai,  ac comminatione  adjunBa  compefeit  Neh»  13:  17,18*  l$,Zo.  Sed  ad  hoc 
refpondit  D.  Rjvetus .  Nehemias  autem  (  inquit  )  Politicus  erat  Gubernator,  qui 
non  inquìrebat  in  confeientiam  Tyriorum  ,  fed  in  fcandalum  Judais  objeBum  >  quod  a~ 
movere  debuti  >  ty  Tyrios  coèrcere\  tanquam  in  aliena  republic J  fé  male gerentes.  Ut 
autem  repeteret  legem  à  conftitutione  mundi  fancitam  primis  hominibus  ,  obfolstam 
autem  4  multis  feculis ,  nulla  ratio  cogebat  *  &  fé  ridiculum  praéuijjet  apud{  homims 
ili  os ,  quos  fi  reprebendere  voluijfet ,  alias  habebat  caufas  gravi  or  es ,  quibus  eorwn  cow- 
feientiam  quateret,  Concionatorm  non  agebat ,  fed  populi  gubernatortm*  Et  nihil 
reftat  addendum. 

ObjeBio  5.     Quomodo  (  inquiunt  )  Adam  reBus  O?  ad  imaginem  Dei  creatus  ,  iet 
ejì  vera  Juflitia  &  fanBitate  praditus ,  ut  Denm  creatorem  fuum  reBè  cognofecret  $  \ 
ex  animo  diligeret  >  beatus  cum  eo  in  wternum  viveret ,  idque  ad  Eum  jugiter  laudandum 
<&  celebrandum  ;  Quomodo  borni  ni  tam  reBk  condito ,  tam  f api  enti ,  Jufiotst  SanBo>  Qf  \ 
qui  nuUa  rixa  interiori  à  feipfo  dijfentiebat ,  non  omne  tempus  fuit  Sabbatum  ?    A  ' 
quo  enim  opere  itk  ceffajfet  ì  Non  ceni  ab  operibus  lufihia  <3>  SanBUatis  &  laudis  : 
Non  à  peccato  ,  quod nondum  admiferat  ;  non  a  labore  (?  latitudine,  cum  terra  f ponte 
fua  omnia  funderet ,  <3>  in  operibus  Dei ,  antequam  maledìBa  effet  terra  ,  nil  occurreret 
quod  vel  curvum  reBum  facere ,  vel  aliter  ac  Deus  ordinare*  difponere  necejfe  effet.  Certe 
opera  Ola fervili 'a,  quorum  quietem  &  ceflationem  Deus  injungit,funt  à peccato,  oh  quod  (f 
terra eft  malediBa,  (abomini  injunBum  ,  ut  in.fudore  vultùs  fui  panem  comedar,  I 
Si  enim  homo  non  pece  aff et,  opera  fervili  a ,  qua*  exigit  vita  hujui  posnalis  conditioy  I 
mila  fui ffent.    Quod  hortus  Edenis  non  folùm  cuftodiendus,  fed  etiam  colendu*  1 
datus  fuit  protoplaftis  >  non  arguii  cuslodiamQ'  cultum  anxium  >  cum  cura  &  mole»  I 
fiiaconjunBum.     A  quo  enimcujtodiret  horntn  Adam  *.    An  ab  incurfu  Damonum ,  vel  I 
froftium,  vel  ferarum  >  quatuncomnes  erayitmanfuet*  #  mitest   *Annon  fatis  cufto*  I 
diebat ,  cum  in  eo  obambulabat ,  opera   Dei  contemplabatur  ,  &  fanBd  voluptate  ft  I 
in  iis  obleclabat ,  tir  innoxium  ìncolam  prabebat  s*  Non  credo  velie  eos9  ut  hortum  fepi  I 
vel  mury  circimdcdem  >  ut  nulli  olii prxttr  {e  ingrejjus  patera*    De  cultu  idem  judL 

sitm> 


lap.  XIII.        Expendimtur  rationes  contrarise.  567 

e»,  qiiinonfuit  laboriofus ,  mohftus,  faiigans  £r  laffans  virts ,  pMfò  eftcultus 
fr<t  poft  lapfum  \  fed  jucundifsimus  <9  magìs  gratus  &  rejocilLms  ,  quàm  nunc 
*cat  effe  quia  poft  laborem. 

'  Rjfp.     Uc  huic  facisfuc  objecìioni,  hsec  confideranda  fune 
[  r-  Non  efteereum  acque  indubicacum,  Adamum ->zk\u\\  inftaeu  innoceaciar,  non 
.  jjturum  labore  fuo>  ut  uc  placido  acjucundo,  laflum  ac  fatigatum    (licec  non  e  > 
.,  jiodo  auc  gradii ,  quo  poftea  ,  quando  in  fudore  vuhus  fui  viftum  erac  quaeficurus.  ; 

Ìtenim  (  i.  )  Certumeft,  edam  inilloftacu,  Adamo  opus  fucurum  placida  requie 
fomno;  uci  acìù.  eum  dormiviiTe  novimus.  Ac  vero  quorfum  placida  fomnì 
lies,  (ìcapaxnon  fuifleclaìlìtudinis:  (2)  Omnislabor  aliquomodo  fpiricus 
.hauric ,  adeoque  tandem  lailicuJinem  caufac.  Ecetiam  in  innocenti!  Iaboracu- 
is  erac  Adamus.  (  3.  )  Novimus  Chriftum  innocencem  icinere  Tuo  delaffaeum 
liflfe,  loan.  4;  6. 

2.  Licec  laborandonon  etTee  fatigatus  Adamus;  laborcamen  ejus  animum  ,  (ì 
Dndiftraheree,  avocarecfalcera  à  tocali  5  plenion  ac  folenniori  cura  Deo  corn- 
iamone :  imponìbile  eft,  ut  animus  creaturaeetiam  innocenns,  pariji  intentione 
cdiligemià,  potììc  eodem  inftanci  cerreftria  &  ceeleftia  profequi  :  opus  ergo  erac 
Adamo  cempore  aliquo  (blenni  aedecerminaco  ,  ucineo,  à  cerrenis  profequendis 
vocatus  5  cocum  fé  immediato  ac  folenni  Dei  culcui  daree. 

3.  Licec  ergo  non  fuiflee  *Adamo  opus  refrigerio  sue  relaxamenco  à  labore 
aoiefto  'y  opus  camen  habuiflec  Sabbaco  :  HDU^  ernm  »  (  ut  nocanc  quidam  )  in 
loediftinguieur  à  nTI^O  >  quòdpotius  (igni  ficee  ceffatiowm  ab  Qftn<>  (  coque  rs- 
juiem  San&am  denocare  poreft ,  )  quàm  requiem  communem  àlaillcudine ,  aut 
iUboremolefto. 

4.  Quum  Deus,  qui  nullo  modo  laiììeudineauc  fatigaeione  premi  pottft  ,  ftx 
iiebus  operacus  fic ,  ac  poft  fex  dierum  opera  requieveric  ,  liete  labore  fex  die- 
rum prarcedencium  nullo  modo  fatigatus  auc  dclaflàcus:  quidnipotueric  Adamus  c- 
wam,  licetinnocens ,  fex  dics operari >  &fepcimoà  laboie  quicfcere>  licec  nullo 
labore  debilitatus ,  uc  Deura  fuum  imitarecur  :  acque  ita  fé  totum  Dei  cultui  imme  - 
duco  ac  folenni  dare3  Qui  magis  pugnare  poteft  cum  ftatu  innocenti* ,  di- 
cere \Adamum  potuifle  ac  debutile,  poft  fex  dies  operarios  fepcimum  Deo 
ac  divinis  exercuiis  detonare,  quàm  dicereDeum  poft  opera  fex  dierum  quie- 
tine? 

5.  Hocexeo  magè  clarum evadic ,  quòd  Adamus,  licec  purus  acrecìus  fucrie 
icreatus,  non  camen  puram  putam  fpincualem  &  Angelicam  habueric  naturam  ; 
feonftabacenimeorpore,  ex  limo  terra;  confecìo  ,  nonroinus  quàm  anima  immor. 
tali:  acque icamediamquafiienuic naturam,  intercreaturaspurè  fpirituales>  qua- 
lcseranc  Angeli,  &  purèeerreftres  ;  atque  ieaconfìicutuscumutiifquecommumo- 
nem  colere potuic.  Et  buie conftitutiomrefpondebanc ejus  opera,  qua?  partim  c- 
ranc  fpiricualia,  partim  cerreftria  :   Noneranc  ergo  omnia  ejus  opera  fpiritualia  feu 

lAngeiica»  fed  quidam  terrena  erant,  acad;corpusproximè  fpetìabanr,  quorum 
k  refpe&u  opus  habuit  quiete  ,  tum  ut  cotpus  aliquomodorerìccretur ,  tum  uc  ani- 
ma immediatam  cum  Deo  haberec  comrnunionem,  cum  ad  Deum  colcndum  ac 
glorirkandum  ,  cumadvitam  (nani  ipnitualem  continuandam  &  confirmandam. 

6.  Hoc  etUra  concedane  ucceffe  cft  ipQ  Adverfarii ,  qui  volunc  morale  effe  >  uc 

Zìi  3  line 


568  Expenduntur  tationes  conrrarte.  Lib.  1 1 1, 

(ine  Hata  quaedam  cempora  cultus  folennis.  Ec  nolunt  ut  aliquid  moral e  fic  repug , 
nans  ftatui  innocenti».  Ergo  non  repugnabat  (tatui  innocentiae  ftatus  ahqujj] 
diesfolenis  cultus.     Ergo  neque  r,epugnabat  Sabbatum  illi  ftatui. 

7*  Hinclìquet  >  quomodo  Adamo,  licet  recìè  condito»  fanfto  ac  jufto 
omnetempus  non  fuerit  Sabbatum;  terrena  enimerat  aliquoties  curaturus  ;  atqu< 
tum  ab  immediati  acfolenniorì  cum  Deo  communioneavacandusiqutcquidenim* 
gebattoto  corde  ac  viribus  agebac,  non  ofeitanter  aut  negligenter;  &  tamei 
edam  ifta  agendo ,  Sanctus  erat&  communionem  cum  Deo  coluit ,  fed  mediatane 
Sancìitas  ergo  quotidiana  in  operibus  mundanis  reluccns  non  prohibebat  >  quomi- 
nus  diem  iolennem  haberet  defignatum,  in  quo  totus  ab-  hifee  negotiis  terre* 
nis  avocatus  Dei  cultui  (blenni  ac  immediato  fé  daret. 

8 .  Ceffare  debuit  Adamus  die  Sabbati ,  non  quidem  ab  operibus  Juftitia: ,  San.  ' 
cìitatis  &  Laudisj  quia  nullo  die  fic  ceffare  debuit:  nec  quidem  à  peccatomi. 
gis  eo'die,  quàm  alns  ;  nam  talis  cefiatio  non  eft  proprie  obici  vatio  Sabbati  !  ffl 
àlaboribusfuisquotidianis  ,  inquibus,  juxta Dei  mandatum  &exemplum,  feij 
diebus  occupatus  effe  debuit}  falfum  ergo  eft,  opera  ìlla  fervilia,  quorum  qu&] 
tem  &  ceffationem  Deus  injungitj  e(Ìe  peccata:  nam  fub  V.  T.  ì  peccata 
femper  ceffandum  erat,  quies  tamen  dieileptimi  aliudquidpoftulabat. 

9.  Licet  terra  nondum  maledica  facilius  omnia  reddiderit,  requirebatur  ti] 
men  quodammoda  hominis  labor,  in  Temine  terrae  mandando ,  frucìu  ac  feminc 
colligendo&c.  Et  hoc  exprefsè  docet  Scripturaj  cum  dicit  Deum  Adamwi] 
in  horto  optime  piantato  collocale,  ad  eum  colendum  (f]*ny*7  LXX.  ve» 
tunt  itf*£&c€i  )  eoque  ad  operandum  :  nam  voxeadem  habeturin  Quarco  DecaloJ 
gi  prxcepco ,  fex  dkbus  operaberis  (  *qpj1  )  &  Cen. 4: 2-    ^y  tfyl$(W®>  LXX.j 

13.  Licet  hicterr*  cultus  non  fuerit  laboriofus,  moleftus,  facigans>  &  laffans 
vires»  modo  aut  gradu  ,  quo  polì  lapfum:  non  tamen  dicendum  ,  laborem  ìftura 
fui(Te  fine om ni  fatigatione  futurum  ,  nam  etiam  tum ,  ex  parte  faltem  j  vires  laffa- 
ret.  Attamen  licet verum  fit,  laborem  illum  futurum  fuiflTe  jucundilìimum  ,  & 
gratum  ac  refacillantem  ;  non  tamen  fequitur ,  nullàei  fuiflè  opus  ceffatione  ,etiatn 
i  labore  ilio  j'ucundiilìmo ,  ad  Deum  feilieet  immediate  ac  folenniter  colendum.  .  \ 

11.  Sifatiscuftodirec  hortum  *Adamusy  cum  in  eo  obambularetj  opera  Dei  1 
contemplaretur?  fancìa  voluptatefe  in  eis  oblecìaret ,  ac  fé  innoxium  incoiami 
prarberet ,  non  dixiflèt  Mofes  Deum  hominem  in  horto  collocafTe ,  ad  eum  coleo*  j 
dum  &  cuftodiendum:  nam  fatis  fuiffetdicere,quòd  in  horto  eum  collocarit:  illud  e- 
nim  omnia  ifta  in  fé  comple&eretur.     Hoc  autem  ad  cuftodiendum  aliquid  pras- 
terea  denotat.    Et  fi  nihil  eflèe  à  quo  hortum  cuftodiret,  ad  hortum  cuftodien- 
dum (fVlDt#*?)  ibi  eum  non  collocafTet:  Deus  enim  nihil  facit  fruftra.     E? 
licet  beftiae  mites  fuerint ,  horto  tamen  damnum  inferre  potuerunt. 

i*.  Hincergoliquec,  opus  fex  dierura  nomini  in jun&um  fui ffe,  cùminma 
datis  habuit  hortum  illum  colere  &  fervare.    Et  confcquenter  opus  ei  fuiffe  Sabl» 
to,  ut  ita  Sancìus  Deo  eflèt  tum  operibus,  tum  quiete  ;  &  eum  coleiec  tua 
mediate ,  tum  immediate.     Quid  impedit  quominis  Adamus  Deo  feryirec  lab- 
re  fex  dierum ,  &  Eum  immediate  coleret  diefeptinao? 

Quando  JVdkerus  Anglus  hoc  objiciebat  (  utrertic  Strangius.  )    Homoinftf 
tu  integritatis  xqualiter  orniti  tempore  affcftw  erat  ad  colendum  Deum  >  <ff  recti* 


Cp.  XIII.       Expendunturràrionescontrarix,  ^69 

;  beneficia  :    nulla  opus  habuit  obferiationc  elici  >  nu'doque  figno   ad  commor.efa. 
r  mdum  ewn  bet*efieiorum   Dd  aut  off.cii  fui,  aut  ai  id  quod  debu'u  tempejìivè  pr^e- 
fiidum  :  quippe  feientia  e;us  <?  memoria  perfetta  erat ,  ut  nihil  ignorante  nihil  oh* 
Tfó  P°jfet  '  eìuo^  tyfius  intererat  »   voluptas  hem  propenfa  £r  parata  omni  momen- 
ti ad  prxfl andum  quicquid  ìcHam  effe  noverati  tota  dtnique  vita   e)us  conjìans  ac 
l|  àpetuus  erat  cultus  Dei  ,  nccu'Jaerai  irne piali  tas  ut  minai  edera  Dmm  uno  tempere 
f.malio,  quippe  plrnè  fenhit  Deo  orniti  tempre  ,   alioqui  non  juiffet  flatus  tjus  per- 
^IkJj  &  votuntati  Dei  plani  conormis.     Sicrefpondic  O.  Strangius  in  libello  de 
1  {  Sfrato  (3  àie  Dominico.      Multa  (inquit)    bU   dicuntur »  qu*  parum  folida  aut 
1  \rta  funt  :  Etenim  eiiam  in  Par. idi fo  ufum  fui  fé  fignorum  patet  ,  quia  arbor  vhte 
.  1  a  efl  primis  Parentibus  ut  fijìtum  £r  ficramentum.     Q\òd  auttm  nulla  fuerat  i>, 
1  diverfìtas  >  aut  inaqualitas  ratione  cultus  Dei  >  quafi  in  Eum  uno  tempere,  ma- 
1    quàm  alio  non  potuermt  effe  intenti  ,  mir.us  verifnnile ,  r.ec  convenitns  fàtui  in 
1  1  creati  erant  :  rcrfecHts  quidem  erat  il  le  flatus  prò  profetiti  condii  ione  ;  fed  ma- 
?m  perfeHionem   adepturi  erant ,  cum    ad  coclejìem  gloriam  trans ferendi   efjent. 
1  vmnam  in  iflo  flatu  vigilantes  &  dormientes  par  iter  affSii  efsent  ,  &  eodem  mod$ 
1  gefsifsent  in  omnibus  pietatis  <$  Juftiti*  offici  is  ?      Quid,  fi  Uberi  in  flatu  nn.o- 
1  ti*  procreati  efsent,  numquid  in  infinti*  (?  matura  arate  par'uer  fapuifsent  f  er 
1  tvis  bona  opera  perfecifsent  t    Cum  tamen  Jefumprofecifse  fapientia  conftet  Lue.  2. 
"   L  cur  non  etiam  ex  ifliufmodi principiis  inferri  pofset ,  Adamum  non  potuifse  erra- 
ci    decipi ,  labi ,  ne  quidem  oh  inadvertentiam  aut  inconfiderationem  intelle&us   {ut  lo- 
i  tntur  Scbolaflici  )  nec  ob  liberam  eleBionem  aut  mutabilitatem  vJuntatis  ? 
|   ObjeB'to  6.     Communiter  (  inquiunc  )  dkitur  unum  tantum  mandatum  pofnivum 
Bum  fui  [se  Adamo  »  mandatum  feti,  illud  de  fructu    vetito  non  comedendo.     Et  m 
'me  finem  chat  Hevtynus   Pare.   i.   Cap.  i.    §.5.    aliquot  Patres  id  afserentes. 
>wjp,    Hìc  necefianòexphcandum  eft,  quid  per  mandatum  Pofitivum  intelliga» 
èf.     Si  enim  id  ìnrelliganc  t3ntummodo  mandatum  »  quod  Deo  pofitivum tft: 
:m  falfiilìmum  eft  dicere ,  unum  tantum  tale  mandjeum  datum  fuifle  ^Adamo, 
Jm  plurima  fecundas  Tabula?  prxcepta,  ad  qux  obfervanda  obftnétum  fuilTc 
\iamum  nemo  negat ,  ejufmodi  fine  ;  quale  ex  gr.  eft  illud  de  matrimonio  imer 
Mm  virum  &  imam  fceminam  celebrando.     Si  vero  per  mandatum  pofitivum  , 
'elligant  mandatum  nobis  Pofitivum  ,  feu  quod  non  prasfenbitur  fpeciatim  in 
^e  crcationis:  Vera  erie  aflTercjo.     Ac  turo  nihil  objicìtur  ;  nam  falfum  eric 
odfupponitur  ,  prxceptum  >  neirpe,  de  Sabbato  ,  pofitivum  eflè  :  n3mpoftta 
«ndemus  id  nobis  naturale  efle,  juxtalegem  creationis  •  nonautem  Pofitivutn. 
^òd  ad  Patres illosattinet,  Tenull.  contri  Judxos  eantùm  dicie  in  ilio  prcecep- 
alia  omnia  virtualiter  coneineri.    Bafilius  de  jejunio  tantum  dicit  hoc  fuifllpii- 
4m  mandatum.     Et  xAmbrof.  dicit  primùm  illic  legem  conftieiric  de  jejunio, 
)  Elia  &  jejunio  Cap.  3.      Hinc  autem  non  magis  probatur ,  prarceptum  de  Sab- 
ato non  ruifle  dacum  Adamo,  quàm  alia  prxcepta  moralia    non  fui(Tc  JU 
ta. 

]Objectio  7.  Si  datum  fuit  pracceptum  de  Sabbato  antclapfum>  debcromne- 
[rpctuò  in  hunc  ufque  d:em  obligare.  i\<fp.  1.  Nonomnepraceptum  in  in- 
icentià  datum  etiamnum  omnes  obligat,  puta  ,  nonprarceprumde  edendo  fra- 
li vento.    2.  SempcrDeorefcrvandaeUÙbertasfutt  leges ,  quando  &  quoties 

vult> 


570  Expenduntur  rationes  contraria.       Lib.  Ili; 

vult,  mutandi  &refìgendi.  3.  Pra^ceptum  illad  principale?  quod  datum  fini 
in  innocenti! ,  idQÌi9  praeceptum  de  feptima  cemporis  portione  Deo  ac  facris  ufi, 
kusdicandà",  omnes  eciamnum  obligat  ;  licetfeptimus  precise  dies>  qui  prsefcri- 
bebatur  fecundarid  tantum ,  fic  jara  mucatus.  Diftinctionem  hanc  in  fequenti  Li. 
bro  fufius  explicabimus&  confirmabimus ,  quando  de  Quarto  Decalogi  praeceptt 
fpecialiteragemus. 

Objefiio  §.  Quod  naturale  fuit  &  datum  inParadifo,  non  fuit  àChrifto  abro« 
gandum  .  At  Sabbatum  erat  àChrifto  abrogandum  :  Quia  jam  abrogatum  eft. 
ut  novimus .  B^ff.  Abrogatum  effe  Sabbatum  feptimi  diei ,  hoc  eft  ,  ultimi  ir 
feptimanà>  concedimus  ;  Sed  abroga&umeffe  Sabbatum  fimpliciter,  aut  Sabbatum 
:ilud,quod  prmcipaliter  obfervandum  mandabatur,ideft,  Sabbatum  hebdomadalej 
veluniusdiei  (querci  Deus  ipfe  determinabit  )  incyclo  hebdomadis,  prorfus  ne- 
gandum  eft. 

Objectio^.  Ipfi  Adamo  in  intcgritate  conftituto,  innotefcere  non  potuit,  nifi 
Deo  rcvelante,  Mundum  fex  diebus  fuiffe  conditum,  &  Deum  die  feptimo  quievif- 
fe  ,  atque  ideo  feptimo  quoque  die  ceflàndum  effe.  Refp,  Revelante  Deo  mundum 
creatum  faide  diebus  fex >  fine  reveladone  fcire  potuit  Deum  quievifle  die  feptimo, 
quia  videre  poterat  nullas  novas  creaturarum  fpecies  eo  die  produftas.  Et  etiamfi  o- 
pus  fuerit  revelatione  divina  ad  caetera ,  non  fequitur ,  prasceptum  illud  de  Sabbato 
obfei  vando  non  fuiffe  tunc  datum ,  aut  non  fuifle  Morale. 

Objectio  io.  Pra:ceptum  tale  non  fuit  datum  Adamo  in  integritate:  quia  III  i  non  0. 
pus  fuicfervis,  ancillis,  jumentis.-neceranttum  peregrini  interportas,  quorum  ora. 
nium  tamenfit  mentioin  quarto  Decalogi  prascepto,  quod  ideo  folis  Judseis  datura 
erac.  f^/j>.>.  Quid» an in ftatu innocenti» nulluseflètinferiorumacfuperiorum  ordoi 
3nnon  jure  naturali  niticurofficiuminferiorum  imo  fervorum,  erga  fuperiores  & 
dominos  i  Si  non,  non  erit  praeceptum  decalogi  quintum  naturale  ,  quantum 
fpecìat  officia  aliorum  inferiorum ,  quàm  liberorum  .  Si  concedatur  ,  tum  appa. 
ret  prsceptum  poffe  effe  naturale  ,  licet,  ut  ficprascife  confideratum ,  haberenoo 
potuerit  locum  in  ftatu  innocenti».  Atque  ita,  prasceptum  de  Sabbato  vim  ha- 
bere  potuit ,  in  ftatu  integritatis ,  non  minus  quàm  prseceptum  quintum ,  licct 
nulli  tum  fuerint  fervi  aut  ancillae.  3 ,  Concedimus ,  in  repetitione  ac  renovatione 
legisillius  moralis,  fa&am  fuifle  ad  prasfentem  rerum  ftatum  applicationem.  At 
hoc  non  magis  pugnat  cum  moralitate  Sabbati  1  quàm  cum  moralitate  aliorum  pra> 
ceptorum  moralium  :  ex.gr.  Septimo  decalogi  pr^cepto,  prohibuit  procul  dubio 
Deus,  ne  quis  germanam  fuam  fororem&  uterinam  ducerec  in  uxorem:  Hoc 
tamen  licitum  fuiffet  filiis  Adami,  etiamfi  in  ftatu  integritatis  perfeveraflèt ,  vi 
illius ,  crefcite  &  multipli  carni  ni  :  An  hinc  fequetur,  prseceptum  illud  feptimum  non 
fuifle  lAdamo  in  innocenti!  datum  ? 

Qbjeftio  1 1,  Tum  tantum  neceiTaria  eft  Sabbati  celebratìo>  quando  tanta  eft  ho» 
minum  multitudo  ,  ut  poffint  coetus  facere.  B^fp,  Supponir  haec  objecìio  non 
porle  Sabbatum  ab  uno  folo,  aut  àpaucisfimul  celebrati  &  obfervari,  quod  falfif- 
fimum  eft.  2.  Quid ,  an  dicemus  praeceptumde  non  ducendis  pluribus  fimul  uxo* 
ribus,  non  fuiffe  datum  xAdamo,  quia  tum  non  erant  plures  uxores  ducenda;  .<> 
Aut  praeceptum  quintum ,  de  officio  parentum  ergaliberos ,  non  fuiffe  in  innocen- 
te datum  >  quia  Adamtts  cum  primùm  non  habuic  liberos  ?  Multò  minus  fequitur  » 

non 


Tap.  XIII.       Expendunturrationes contrariai  571 

nontumfuifledatumprscceptum  de  Sabbato,  quianondum  fuerat  fcorr.ìnum  mul- 
:icudo.  3.  Hinc  etiam  fequetur ,  Adamo  in  mandatis  non  fuiftè  datum  ,  ut  diem  ali- 
quemfancìècelebraret ,  quodtamcn  morale  effe,  non  negabit  objecìor  •  quia  non 
minus  poruit  Sabbatum  hebdomadak ,  quàm  illuni  diem  ioiennem ,  unàcum  uxore 
celebrare. 

Obi.  12.  VerbailiaGw.  2:3.  per  parenthefm  Tunt  legenda.     t\efp.  Nullo  mo- 
do hoc  evinci  poteft  ex  textu,  nequeexullis  verfionibus.     2.  Vel  per  parenthefin 
legenda  funt omnia  verba  verfùs  tertii ,  vel  ilia  tantum  verba  ejus  verficuli,  Et  Deus 
•  henedixit  diei  feptimo,  eumque  f<mclificai'itt     Hoc  pofieriw  non  eft  adrnittendura  : 
Qu:a  tummalè  cohsrerent  conftquentia  cum  antteedentibus,  fublato  nempe  pa- 
rendoli :  fic  emm  fé  haberent  verba  Mofis ,  &  fic  eftent  legenda ,  quiezlt  itfe  diejep~ 
ti    o  ab  onmi  opere  fuo  ,  quod  fecerat ,  quum  (aut  quia)"  in  co  quirJfict  ab  omni  opere fuo, 
r  e  axerat  Deus  f adendo,  qu^nullum  finfum  haberent.   Nequetft  prius  dicen* 
quia,  fepoiìtohoc  veriutertio,  manca  &  hiulca  eiTet  Mofis  narratio ;  non 
dicarum  nobis  etfet ,  quodnam  ex  quiete  Dei  die  feptimo  nancifeeretur  ho- 
fmo  beneticium.    3.  Parenthefis  non folet addi  ad  fenfum  loci  obfcurandum  ,  aut 
ypervertendum  ;  fedpotius  ad  eumexplicandum&confirmandum,  ut  plurimis  in. 
:Ranr;is  confirmari  poteft.    Vide   Gcn.  24:  io.   ^35:18.  #38:16.  #40:31. 
Exod.  14:9.  Jer.lwl,  #29:2.  Ji&.  1:  18, 19.  #5: 12.  M*t.  i:  18.  #14:24. 
; .'&  27:9.  Marc.  5:  8, i$.#7:2.  Lue.  2:  2,4,  3$.  Joan.  1;  14. 
\    Obi.  1$.  Non  apparent  hic  ulla  inftitutionis  Sabbati  veftigia.    Jtyj>,  Confale 
i  upradiétafubinitiumC^/f^IX.hujus£/i'r/.  Certumcft,  feptimum  diemSabba- 
j  :um  di&um  fuitfe  >  eo  quòd  Deus  co  die  quieverit  ab  omnibus  operibus  fuis,  qua 
.  :reaverat,  ut  liquet  ex  verbis  Quarti  praccepti.  Certum  eft»   Deum  huìc  diei  be- 
ìedixìflc,  eoquòd,  eo  quieverit  ab  operibus  fuis;  eumquefancìificaiTe  i.  e.  inlìi- 
,  ut  prò  Sabbato  obfervaretur ,  ut  liquet  etiam  ex  verbis  Quarti  pracepti. 
limo  praeceptum  de  Sabbato  fanftificando  Exod.  io,  innititur  Dei  quieti  die  fepti- 
io  1  o:  ipfius  benedizioni  &  fan&ificationi  Gerì.  2:3.   Hìc  proponitur  Dei  exem» 
lplumur*idimiraremur,  fancìèfcil.  quiefeendo  die  Sabbati.  Ex  verbis  Quarti  prae- 
epcimanifeftumeft,  Deum  originem  Sabbati  arceflcreà  verbis  lAofts  Gen.  2:$. 
i  n  fui  illius  diei  benedicìione  &  fancìifìcatione ,  fub  initium  mundi ,  mandatum  nunc 
cpetitum  fundans .  Quare,  quando lex  de  fancìifìcatione  Sabbati  repetitur  Exod, 
;i:  15, 16, 17.  ex  quiete  Dei  primo  mundi  feptime  die  urgttur. 


Aaaa  C  A  P. 


i7i  De  Antiquitate  Hebdomadum,       Lib.  III. 

C  A  P.      XIV. 

De  Antiquitate  ac  Ufu  Hebdomadum,   &  quomodo 
inde  confirmetur  lnftitutum  noftrum  . 

LIcct  fupra  fatis  evicerimus  infìitutionem  atqueorigìnem  Sabbati  j  fecunduns 
tamen  promiffa  in  inicio  capitis  pr«ecedentis  ,  &ad  argumentum  noftrum  no- 
uamCapitt XII»  prò  origine  Sabbati  adduftum  ,  magis  conrlrmandum,  libethic 
quidam  de  antiquitate  lubdomadum,  &hujus  dierum  cyclirecepto  ufu  ,  ditte- 
rere» 

Licet longius  petitum  videatur  argumentum  illud  >  prò  Sabbato  hebdomidico  • 
quodex  hebdomadum  antiquitate  &  conftanti  accommuniter  receptoufuin  hunc 
ufquediem  d^fumitur  jiis  tamen,  qui  omnia  feriò  perpendunò&sequà  lance  cunei* 
librantes  finepraejudicio  judieant>non  floccifaciendHm  apparebit:&  ut  libere  fateari 
me  fané  femper  non  parum  movit  feptimanarum,  earumque  originis ,  &  usus  apud 
plurimas  faltem,  fi  non  omnes  nationes ,  etiam  Gentilium,  confideremo:  Saspius 
enimapud  mepenficabam»  &inquirebam,  qua  caufa  fingi  poflèt  >  quod  computa 
tio  haec  dierum  per  feptimanas  j  feu  quod  cyclus  hebdomadalis  femper ,  ab  initio  in 
hunc  ufquedicm  >  obtinueritubicunque  Deus  habuit  Ecclefiam  ;  &  quòd  veftigia 
non  pbfcura  huius  computi  aut  cycli  etÌ3m  reperiantur  apudGentes  quam  plurimas, 
lìnotìprima  Dei  conftitutio ,  quàficut  ipfe  >  finitis  ac  perfe&isfex  dierum  ope- 
ribus,  feptimo  quievit,  ita  voluerit  ut  harcmethodus  conftanter  obfervaretur  » 
nempe,  ut  poft  (ex  dies  operarios,  feptimus  facro  ocio,  feu  ceflàtioaeab  ope- 
ribusordinariis,  &  exercitiis  piis  tranfigiretur?  Aliam  enim  huius  cycli  originem 
primam  reperire  potuinullam:  nec  haftenus  mihi  datum  fuit  audire  à  quoquara 
ve!  probabilis  ullaalia  ratio  huius  traditionis,  tam  univerfaliter  recepta:,  V eruta 
ut  omnia  fiant  quàm  planillìma ,  haec  rogo  lettor  mecum  perpendat: 

Prima.  Hoccertumcft(  quod &  fupra etiam  attigimus  Cap.  IX. )  Deum,qui 
omnia  agit  ex  confìlio  voluntatis  fuse  Ephe.  mi.  non  uno  die  nec  uno  temporis  mo- 
mento ,  omnia  creafTe ,  prout  potuerit  fi  ipfi  vifum  fuiflTet  ;  fed  fpatium  fex  dierum 
in  omnium  creatione  impendiffè  >  idque  ut  aliquod  officiura  homini  inde  monftra- 
rec;  nam  alia  nulla  fingi  poteftcaufaproxima:  Et  poft  fex  dies»  in  quibus  omnia 
operatus  eli, unum  quieti  deftinaflediem  integrum,  prioribus  longitudine  sequalem, 
fuo  etiam  vefperi  &  mane  conftantem  3  idque  ut  hominibus  exemplum  ,  poft  fé" 
dies  operarios  >  unum  feptimum  requteifacras  confecrandi>  przberet  :  Et  hacratii 
necyclum  dierum  certum  ac  fixum  conftituiffe;  nam  dediebus  feptem  legiroijj 
non  de  pluribus .  neque  de  paucioribus  ;  de  fex  opcrariis  &  uno  quieti  confecratp 
legimus,&  quid  fingulis  huius  cycli  diebus  egcritDeus,  piane  nobis  relatumefl. 
Atque  ita  certum  eS,  hebdomadem  dierum  ,  tanquam  temporis  futuri  menfuram 
certam&  squabilem  conftitutam  efie  ;  idque  in  hunc  finera ,  ut  homines ,  poft 
fex  dies  operarios  »  unum  in  facro  odo  ac  divinis  exercitiis  impenderenr. 

Secundò.  Pofteaobfervatum  e(Te  hunc  dierum  cyclum  ,  non  obfcurè  liquetexco 

quo  i  Noabj  poft  reverfam  coIuaibam>qu£>  ut  vidcrec  an  eflèc  levata  aquis  i'uperficies 

'"    ""  '  terra? 


ni 

t 

3, 


Cap.  XIV.  De  antiquitatc  hebdomadum.  573 

i  terrae,  prius  emifta  erac ,  expeétiric  adhucfeptemdiesalios  Gen.  8:  io.  quodindi- 
cac  eum  »  polt  tnifìum  corvum,  quinoneftreverfus ,  fedindefincmer  ibat&  rc- 
,  dibat  ufque duna  exaruiflentaquatex  fuperfìcie terra;,  feptem  etiam expeftafle  dics: 
.  iNam  nili  feptem  peli  emifTum  corvum  expccìaiTetdies,  non  nunc  diceretur,  eum 
•  adkuc  feptem  alio:  dies  ^cì^C'HnXD'D*  n^2U^'^^n,ì  Vide  ^w;cf  5^g* 
1  Sicverfu  I2«  expeBaiitadbuc  feptem  alios  dies.     Annoti  hincliquet ,   Noachumfep- 
.  tenariam  hanc  dierum  revolutionem  obfervafle:  &  hoc  non  fortuito  fadìum  fuifle, 
cùm  tertià  etiam  vice  hunc  cyclum  obfervafle  conitct;  fed  propter  rationem  ali- 
>  quam  (ìngularem  &  facram.     Voluitenim,  (  non  improbabile  tft  )  ut  (ìngulis 
j  yicibusintetveniretSabbatum  ,  quod  facrisexercitiis  tranGgeret  ;  aedein  videret, 
num  Deusabiràquieverit,  &  in  openbus  fuis  dtieclari  iteium  cceperit;  adeoque 
finita  Sabbati  quiete  emifide eum,  primo  hebdomadis  die,   nunuos  illos ,  putan- 
*'dum  eft.     Qua?  quidem  ratio  longè  probabiliore-ft  e.ì ,   quam  proponit  ^Abulenjìs  : 
Narri ,  licet  veruna  fit ,  motum  aquarum  multum  à  Luna  ejufque  mutationibus  pen- 
Jdere  -3  prorfus  tamen  improbabile  eft  ,  velie  No.icbum ,  in  cacaclyfmoejufmodi  ex- 
*:raordinario ,  mutationes  luna?  ordinarias  afpicere;  ortum  noverat  iftiiis  diluvila 
rtaefisfecundis  non  fuifle  ,  feda  Dco immediate  procdlJflè;  nec  ignorare  potuic, 
f  mmediatam  Dei  raanum  id  removere  potutile.    Uthoctaceam,  quod  numerus 
-j-eptenarius  non  lìraccurarus  luna;  incrementi ,  decrementi ,  ac  mutationis  compu- 
|  :us.     Suntqui  voluntnumerum  hunefeptenarium  alium  refpicerepofTecomputum. 
1  kd  quis  aut  qualifnam  is  fit ,  non  indicatur ,  nec  quidem  indicari  poteft. 
r   Tcrtiù  ,    Porrò  obfervarum  fuifle  hunc cyclum  tempore  Patriarcharum ,  liquec 
I  xhiltoria  ili  A  Gen.  2Q*.  27  >  28.  Compie  feptimanam  bujus  ,  tumdabimus  etiamtibi  il» 
im  ,  prò  fenitutequà  fervies  apud  me ,  adbuc  feptem  annos  altero*.  Quum  itaque  fic 
idens  Jacob,  compievi f] ret  feptimanam  hujus  ,  dedit  Laban  ei  Racbelem  Ce»     Hìc 
f  'idemus  mentionem  fieri  hebdemadis ,  tanquam  menfurae  temporis  ac  dierum  no- 
acreceptas,  etiam  ubivixerac  Laban:   Compie,  inquit,  bujus feptimanaml 
cr  quam  intdligimus  feptimanam  dierum  :    Naro  f^j  feemini  generis  refpicic 
:i!iam  Laban,  cujus  nuptias  erant  celebrando  totos  lèptem  dies  -,  quod  in  ufu 
ii(Tc etiam poftealegimusW/V.  14:12.  &  15: 17.  nonautem  yyy  quasvoxeft 
iafculini  generis. I{.Sal.  (ut  hioztCartwrightus  m Atmot.  in  Loc.)  afserit  ]))2&  effe 
uregimine  (p12*l)  nempe  HXÌ  erte  genitivi cafus,hujas,  non  ejufdem  cafus  eum 
*.:\yy  (ficàhald.  £Yj  Nnj'lD^  ••  e«  bùdomadem  hujus: Per  hebdomademau- 
t:ra  intelligi  nni^DH  'D'  jllDEf  i.  e.  feptem  dies  cornivi/,  Cai  nuptialis.  Simi»' 
ter  cxponit^oiE^r*.  Atqueita  etiam  Targ.Hierof.  ScTarg.  lonatb.  \idc  fequen- 
a  apud  Cartwrightum.     Porrò  licet  fumatur  prò  feptem  annis  ,  ac  C  fenfus  efset , 
urmadraodumprounJmearum  filiarum  fervieris  feptem  annis,  fervi  porrò  aliis 
ptim&dabiturtibi  altera,  noftram  nihilominus  confirmabic  fententiam  :  quia 
:  hic  modus  loquendi  prasfupponit ,  ufu  receptum  fuifse  computum  dierum  per 
:ptimanas  :   &  in  eo  f undatur  ;  nam  per  feptimanam  nemo  intelligeret  feptem  an- 
os,  nifi  ufus  feptimana:  dierum  efietreceptifììmus;  Excipit  primerofius  part.  g. 
^p.4.  $  5.  ac  dicit.     Hrnc  tantum probsn i  pofe,  in  Mire  pt /hum\l  Biffi* 

ptemditbus  celebrare;  non  antimi  *  dierum  recej  ov  e-us  c\cli 

ìcm  ultimum ,  fuiffeillum  eundm  diem  ,  in  quo  quirJt  Deus  ab  omnibus  juis  0/ 1  r 

Aaaa  2 


574  De  AntiquitateHebdomadum.  Lib.  HI, 

aat  prò  die  facra  quietis  babitum  fwffe.  Rjfp.  Sed  hasc  exceptiononelìadmitten* 
da,  tumquianonnuncprobamus  ,diem  ultimum  hujus  feptimanas,  dequàtìtmen- 
tio,  Sabbatum  Dei  fui(Te ,  aucdiem  facrum  ;  fed  computum  dicrum  per  feptima- 
nas  in  ufu  tum  fuiffe  j  quod  ex  eo  abundè  probatur ,  quo  J  mencio  fiat  Ulcf estimati*, 
fiveperfepcimanam  hfc  intelligaiuurpra?cifè  feptem  anni ,  (ìve  feptem  dies  feftivi- 
tatisnuptialis.  Hinc  ergo  non  modo  fequicur,  tuncfolitum  fuiffe  nuptias  feptem 
diebus  celebrare  ;  verumeciam,  ufu  receptum  fuiffe,  dies  per  feptimanas  nume- 
rare \  Se  cyclurn  hunc  feptem  dierum  optimè  notum  fuiffe  ?  &  eommuniter  recep: 
tum  y  alioqu.mnon  vocaffet  Labari  feptem  dies  ,  feptimanam. 

Quarto.  Hoc  idem  non  obfcurènobisindigitaturEAW.  16.  ubi  nulla  apparet  no- 
va cycli  feptimanarum  inftitutio  ;  verùm  ,  ac  fi  ufus  feptimanarum  effet  notiilìmus, 
nientio  fit  fxpius^i«7 /*#*/,  nondum  ullàvel  primi  vel  feptimi  dici  fafti  mentione 
verfu.  5,  &dieifexti  certi  acfixialicujus  cycli  fit mencio  ;  quia dicit  Deus,  eritaé 
tem  unoquoque diefexto  :  Qjse  veiba evidenuffìmè  indicane  receptum  fuifse  cyclum 
aliquem  dierum,  cujus  dies  fextus  erat  dittinole  àcaeterisnotus:  Etporrò,  hoc 
diefexto  continuò  recurrente,  aliquid  fpeciale  ìis  injungicur,  in  ordine  ad  ftpdS 
mum  ejufdem  cycli ultiaium  :  Nam  in  mandati*  datur  ,  ut ,  fingulis  diebus  fexris  } 
duplum ,  fupra  quam  colligerent  quotidie  ,  pararent  ;  ut  fìc  feptimum  iantto  odo 
celebrarent. 

Quinto,  Quòd  poli  id  tempus ,  hoec  ratio  dies  computandi  per  feptimanas ,  apud 
populum  Ifraèlicicum ,  obtinuerir,  &  apud  Chriftianos  omnes  in  hunc  ufquc 
diem  obtineat ,  nemo  eft  qui  negac.  Atque  (ìc  vidimus ,  in  ufu  fuiffe  femper 
in  Ecclelià  Dei  hunc  dierum  cyclum.  Videndum  nuncquid  de  Gentibus  dicen- 
dum  fit. 

Quod  autem  ad  Gentiles attinet ,  plurima  funt  qua:  fuadent ,  hunc  modum  tempus 
menfurandi  per  feptimanas  etiam  apud  eos  in  ufu  fuiffe.  Namque 

1.  Dicit  D.BJvetus  Differì.  deSabb.  Caf?.  V.  excare  inBibliotheca  Regia,  Chro- 
nologiam  Georgii  Syncelli  ab  Adamo  ad  Dioclejlanum  u'que,  in  qua,  ut  monuit  D. 
Salmajius,  nocac  Autor  ,  priusquam  ratio  computandi  permenfes  ScannosabA» 
ftrologis  inventa  fuiffet,  Veteresillos  Patres  >  temporum  fpatia  diftinxiffe  tantum 
«*£'  i1h(igi$**>  Ucrum  hic  fit  ille  Georgius  ,  quem  tradidiffe  aie  Michael  Gljca 
/tefte  Seldeno  dejure  Nat  &  Gent  &c.  Lib.  3  :  Cap.  19.)  in  annalibus ,  Sethumfrì- 
mum  invenijfe  Ut  eroi  hebraas  ,  Jìgnaccelefìia,  converjioves  annorum  ,  menfes ,  fepth- 
manas ,  necne,  nonmultum  inteieft ,  cum  hàc  ratione  fatis  confirmecur,  ami- 
quam  fuiffe  rationem  tempora  per  feptimanas  computandi ,  licei  non  appareat ,  Se» 
tbum  primum  illiuscoraputationisauchorem  fuiffe. 

2.  Dicit  porrò  D.  B^vetus  in  eàdem  Bibliothecà  extaré ,  Chaldajs  ajìrologix  au* 
Flores  per  eam  curfwn  folis ,  luna  »  &  aliorum  planttarum  obfervafie ,  primofqiu  fep- 
tem hebdomadis  diebus  eorum  nomina  indidifìe. 

3.  Philoponus ,  de  mundi  creatione  Lib.  7.  Cap*  14.  (citante  D-  BJveto  &  Seldem\ 
ubi  fupra ,   haec  habet.  In  illud  certe  omnes  hom'mes  confentiunt ,  feptem  folos  effe  dies9 1 
fai  in  feipfos  revoluti ,  totum  tempus  conjìituunt ,  cujus  rei  quam  rationem  aliam  dare 
puffumus  t  prater  illam  folam  ,  quam  Mofes  affignavit.    Etfi  autem  feptem  pi anetis 
feptem  bebdomada  dies  afaibam  Gr<eci ,  nempe primam  Soli ,  fecundam  Lunss  >  tertiam 
Miai,  fiapam  Mercurio  ?  qumtam  Jovi»  fgxtam  Veneri 7  feptimam  Saturno; 

Friiftm 


'Cap.  XIV.       De  Antiquitace  Kebdomadum  57> 

ì  Primum quidem  ,  hoc  ipfo  etiam  isfi agnofcunt ,  ftitem  dtmtaxat  cfi  d'ics }  ex  quilus  tem- 
;  pus  confili  t.  Caterumtutllam  iure pofjunt  ratiovem ,  cut  ditti  dies  pianeti*  attribut^ 
\(lnidxirevolv4ntur.  *Ad quid  enim non  poiius  duodecim  ,  propttr  ducdecìm  X^cditci 
[e&iones  j  per  quas  fol  delatus  annumperficit  ?  Sedr.eque  ex  inerrantium  motti  ratti 
\  dar*  potè  il  >  air  alia  dies  attiri  cuipiam  horum  dedicata  /ir.  Verofimile  itaque  e  fi  >  Gcn- 
|  tilesy  quemadmoduminerrames  fella  aliis  arque  aliis  Deorum,  Demor.umve  aut  He. 
|  roum  (ut  ipfì  appellabant)  nomi ni bus  ,  citra  rationemcaitfamque  dedicarunt*  Sic  etiam 

Ìimis  ifi'ifiaiii  i7r7gi  7n7nTtTfj^jisni  \kn  7nx^rui  V7rècp%i*j    cum  ab  omnibus  feptem  dies  ejje 
\£tdcrentur ,  &  pianeta*  Li  'ce  numero  pares  efse  coni ingeret ,  prò  libera  fua  potevate  iif 
I  dem  bofee  dies  Vii  è  cotitra ,  prò  lib.tu  >  illos dìòus  numero  ajualibus  dedica/se .     Uotfc 
liquet ,  eum  tumafserere,  omnes  hominesi»  hoc  confenrire,  &  aliam  hujus  com- 
puti rationem  dannonpofse,  praeter  illam  quam  aflìgnat  Mofes  fub  initium  Gene- 
fios.     HiS  citacis  hxc  addit  Clarilfìm  Rj'netus  ,  Id  certe  mirttm  viàetur ,  ab  omni  avo 
mes  nationes  hanc  feptem  die  rum  nvoiutionem  ignoti  (fa  qua  vix  originem  aliam  babert 
„tuit  aliunde ,  quam  ab  inveterai d  opinione ,  quòd  fez  diebus  mundus  creatus  fuijftt^ 
C  feptimo  die  ccflitum  ab  opere.      Undt  fero  ftmillimum  e  fi  3  pofi  hanc  primam  hebdv. 
xnademt  fequentemita  fwjse  numeratami  & reiiquas  deinceps  >  qw>d apud  omnes natio» 
r,:s  obtimit.     Seldenus  vero  pu:ar  ilìuJ  ,  omnes  bomines ,  lumen  jum  effe  ,  ut  id  geni  s 
louc;oncs  ahas ,  prò  quamplurimis ,  idque  tam  GentiLbus,   quim  Judxis  auc 
Biriftianis  .     Addit  tamia  fioruiiTe  Pbihponum  fub  Annum  Chrifti  D  C.    Quo 
tempore  >  gentes  (  inquit  )  complures  quidem,  Gnecis  Romanisque  fatis  nota  fuere, 
qua  Pagani fmum  nondum  exuerant ,    adeoque  nec  è  Cbrifianifmo,  nec  à  ItetUifino  , 
(  nam  Mtlmmedifmi  natales  Pbilopono  coevi  juere)  fedexantiquiffimacreatiorìishi-ct- 
riapergenus  bumoaum  dijfufa  »  utcur.que  ftve  interpolata  ,  utftt ,  five  oblivione  incbfcu- 
ratà  ,  bebdomadwnmoremaUquem,  tametftnonfacrum,  acceptrant» 

4.  Citat  poriò  D  Rjvetus  hxc  Tbtophìli Patriarchi  Antiocheni,  Lib.  2.  ad  Auto- 
verba:  Pr<ttereadc  die  feptimoy  cui  inter  omnes  mortales  Celebris  ejì  ,  magna 
apid  pUrosque  ignoroniu  efl.  Hìc  enim  dies  ,  qui  apud  Hebraos  Sabbatum  voc 
Grasce  ,  fi  quisnomey  interpritetur  iZìopat  dicitur.  Hoc  nomine  mortali s  omnes  diem 
ijìum  appellante  At  nomhùs  caufam  nefeiunt  plerique.  Hsec  etilm  citar  Seldenus  li- 
bi fupra  >  Se  dein  addit  ha»c  ,  Certe  peri nf/gne  bete  babetur  de  eyelt  dierum  fepewtrii  a- 
pud  Gentilcs  ufu  aliquo  ,  etiam  univerfos  ,  ideft  ntiorts  ,  feu  plerosque  ,  tejìimonium, 
idque  de  feculis  vetufliff/nis  —  Neque  enim  alittrloquitur  atque  ae  re  diu  ante  per  Gentes 
d'tffufa  :  Et  [eculum  ejus  eft  Iofepbo  omninoproximum. 

y  5.  Tertulliano  ad  Gentes  Cap.  13.  Vos  (inquic)  certe  eflis,  qui  etiam  in  later- 
tulum  feptem  dierum  folem  recepì fis.  Ad  qua:  Oc  anootat  Godofredus  >  Ex  boc  Leo  li- 
aneti  quam  antiqua  hebdomadum  r.itio  fit. 

6.  Citat etiam  Sddenus  idem  comprobantes  Guil.  Pojìellumdc  Origine  Eirurt'a  > 
Pa^.  108.   Pbil.  Cluverum  in  Germania  antiqua,  Libr.  I.  Cap.  33.    Et  bis  addi 
poteft  teftiraonium  do&iff.  Scaligeri  de  Emendat.  Temp.  Lib.  I .   P~ig.  9.  b.    i 
(  inquit  )  rvrvxp ex  diebus  dicitur  feptimanat  ns  omnibus  quidem  Qritntls  populis  ab 
ultima  usque  antiquitate  ufitata- 

7.  Porro  hoc  ex  eo  confirm3tur  >  qudd  ufus  il!e>  fepttm  dies  fcptimanr  per 
planctarum  feptimi  nomina  defignandi ,  perantiquus  ile ,  ex  vetuftufimà  Albolo^o- 
ru.iì  difciplinij  non  ex  civili  feu  publico  aliquo  inftituto,  defumptus  :     Q^iod 

A  a  a  a  3  a^patct 


576  De  Antiquitate  Hebdomadum .  Lib.  1 1 1. 

apparet  ex  tcftimoniis  quibufdam  à  Scldenoy  ubi  fupra>.addu&is ;  qualia  fune, 
Auguft.  ad  litui.  Pfal,  93 .  Pfalmus  tpfi  David  in  quarta  Sabbati  (  ut  habetur  in  vul- 
gati &  in  editionibus  aliquot  Helleniiticis  >  )  Quarta  (inquit)  Sabbatorum,  quarta 
feri*,  qui  Mercuri i  di es  dicitur  à  Paganis,  &  à  multis  Cbrifìianis.  Heron.  Epift.  i  f  ©. 
ad  Algafiam,  quaeft.4.  Una  S  abbati  di  es  Dominka  inteUigenda  eft,  quia  omnis  heb~ 
domada  in  Sabbatum,  et  in  primam^  m  fecundam  j  <&  tertiam  ,  <$f  quartam  ,  &  quin- 
tam,  <?  fextam  Sabbati  dividi  tur,  quam  Etht.ici  idolorumtsf  elementorum  nominibus 
apffeUant.  Idem  probari  dicit  ex  Referi ptis  aliquot  Valent'mian'u  Tbeodojìii  &  xAr~ 
cadiilmpp.  L.  7.  C-  Hit.  deFerits,  &  C.  Tbeod.Tit.cod.  L  2.  Ex  Eufonii  eade 
re  Carmine  in  Eclogario.  Ex  Tbeonis  Antholog.  Libt  L  Cap.  9 1«  Ex  Soqomeni  Hi  Boria 
LibJ.  C.  8.  &  aliis.  Icem  ex  Cvnftant.  Ai. de  Die  Solis  reicripto.  Ex  Ci. Alex.  Strom. 
Lib.  7.  de  quarta  &  fexta  Feria  loquente5  Nuncupatur(incruit)  quidem  ba>c  Veneris,  illa'ì 
Mer  curii. Tertull.vexhz  de  dìeSolis  &  Saturni  fuyTdLZud\\\mus.Jufl.Ma)-tyr.m  A pol.z.  : 
Die  foli s  (inquit)  communiter  omnes  convenimus  ■  pridie  Saturni  die  in  crucem, 

atìus  ejl  Cbrijìus.  Ktàè  judicat  Seldenus ,  noluifle  ìllum  ea  uti denominatone  adeo  ■< 
familiariter ,  fi  è  Gentilium  theologià  &  artibus  nuper  effèt  nata.  Citat  porro  Più-  « 
torchi  titulum  quendam5  in  Sympof.  Lib,  4.  quaft.  7.  qui  fic  Te  habet  Quamobrm  dies 
planetis  cognomines ,  non  juxta  planetarum  ordinem  >  [ed  mutato  ordine  numerari  fo- 
leant.  Et  Tacitum  hanc  reddenrem  rationem  5  cur  apud  Judaeos  Sabbatum  habe- 
retur  die  feptimo,  Seuquod  èfeptem  Syderibus ,  quìi  mortales  reguntur  ,  alti  (fimo  orbe 
&  precipua  potentid  >  fiella  Saturni feratur  :  Ac pleraque ccelejìium  vim  fuam  &cur- 
fum  feptimos per  numero*  conficiant.     Et  Damim.  AJfyrinm ,   Jofepho  cosevum ,  qui 
de  rebus  Apollonit  Tyanei,  cui  erat  focius  ,  fcribens  >  tradidit  Jarcbam  Bracbmannum 
principem  ei  dediffe  feptem  annulos  fepiem  flellis  cognomines ,  eorumque  Jingulos  9  [e* 
cundum  dierum  nomina,  Afotlonium  geftajp,  Tibulli  centutn  amplior  annis  lofepbo 
antiquioris  >  verba  fupra  citata  funt  Cap.  7.  Sed  quod  magè  notandum  eft  ,  in  ve- 
tufto  Apoltinis  ovacu\o,ex  Porpbyrio  apud  Eufebium  prapar.  Euang.  Lib.  5.  &y.  14% 
hxc  habentur ,  kajjì'££»  'Ey**'  >  8cc.  Quae  fic  vertit  Seldenus ,  invoca  Mercurium  (? 
par  iter  Solem  die  Solis  :  Lunamitidem  cum  aderìt  ejufdem  dies ,  ($  fimili  modo  Satur-  * 
nwn  &  Venerem.  Atque  bine  infert  celeberr.  Scaliger  in  proleg:  ad  Lib.  de  emendati  I 
temp.  demonftratum  effe >  quod  vetuftifllma  (ìt  appellatio  dierum  à  planetis ,  etiam  I 
apud  Grsecos.    Cirat  porro  fcrìptoris  grasci  nondum  editi  verba  ,  (quse  citantur 
etiam  à  D.  Roveto  ubi  fupra)  hu/us  appeliationis  originem  ^oroaflris  &  Bjftafpis 
icholaechaldaics,  &  iEgyptiacse  tribuentia  ;  verba  haec  funt.    Qui  *oroajlris  0 
Rvftafpis  feftamamblexi  funt  t  Cbaldat(?  Aìgyptii  h  numero  planetarum  dies  in  bebdo- 
made  repetebant.     tiic  autem  ^oroafier ,  fuitAbrabamo  coaetaneus,  ut  putat  E«/r- 
bius  in  ebronteo:  Aìii  eum  fexcentis  annis  ante  Xerxis  tranfitum  collocant,  ut 
Xantbus  Lyditts  apud  Laert.  in  proaemio.  Et  quidam  volunt  Eyftafpin  illuni  Darti 
patrem  foiiTe*  Ita  Marcellinus  niftor.  Lib»  23. 

His  Se  aliis  hsec  porrò  addit  Seldenus  ipfe ,  De  ipjo  originis  denominationis  ì 
bujufmodi  momento  feu  anno  feu  feculoy  non  ita  anxiè  difquirimus*  Sed  ex  htfee  de- 
mum  liquet ,  per  Gentes  tum  Orientis  tum  Occidentis  ,  perquamdiu  ante  Jofepbi  et» 
viim>  idque  per  Barbaras  Gracafque  morem>  illiufmodi  dies  denominandi  fui/se  dijfu» 
jum,&  temere  nimis  fcripfifse  aiiquos*  die  folis,  Luna;  6tC>  nufquamin  antiquis 
autoribus apparere  veiligia.    Etenim non  [ohm  de  more  Uh  >velut  di  n  notifsimd, 

loquun*  ** 


I  ~ap.  XIV.         De  Antiquicate  Hebdomadum.  j7 

:  loquunturmoìtunienta  Grceca  ac  Latina,  etì.im  lofepho  vetufìtora  diqua,  ut  indi,  a- 
■  um  ejì  ',  veruni  etiam  petitur  ex  JEgyptiis  Babyloniifque ,  idtfl  ,  primarìis  rerum  ma- 
;  bematicarum  ,  arcanorumque  Theolog/a  Gentiiis  Magijlris  .  ,  Quin  nec  defunt  in 
J  Magijhis  prifeis ,  qui  illud  Decalagi  memento  diei  Gabbati  &c.  fic  feorfim  m- 
.  dl'gi  veiint  >  ut  eti.im  twic  tempori;  vdut  monitum  haberetur ,  ne  numerarent  dks 
Yìthdo>nadis  ,  more  conti*  qui  planetarum  nomina  eis  indidtrant  ?  fed  qutmlibet  ipfius 
ASabbati  vocamine  denctarent  •>  quemadmodum  cum  dicunt ,  Prima  Sabbati  >  Secunda 
gabbati  •    Tertia  Sabbati  >  prò  die  Solis  ,  die  Luna ,    die  Martis. 

Sic  Cap.  20.  Alia  citac  idem  Sddenus  ,  ex  Vettio  Ralente  Antiocheno, 
dem  confirmantia ,  quse  vide. 

8.  Procrea  hoc  coniare  poteft  ex  eo  ,   quòd  communiter  dicarur  (  tefìe 
"oaldo  in  Chron.  Pag.  28*29.     Hermem  ,  five  Mercurium  Trifmegiftum  ho- 

1  nominum  authorem  fuifle  :  quod  &  confirmac  Philaftrius  de  Hasref.  Ha* 
}a  eft  bétreps  (inquit)  qu&  dicit  nomina  dierum  Solis  ,  Luna,  Martis,  Mercu- 
ri, lovis,  Veneri s  y  Saturni  >  a  Deo  ita  pofita  ab  origine  mundi ,  non  hominum 
)anà  prjtfumptione  nuncupata,  Quum  *  prima  origine  ufque  ad  Gracos  I{eges,  cr 
Hermem  fallacijsimum  illum ,  qui  bète  nomina  vana  &  frivola  mentiendo  aufus  efl 
wncupare ,  fi  quairere  volueris  ,  inveniens  multum  fluxifse  temporis.  Et  fic  Paga* 
\9S ,  tdeftì   Grcecos  ,   h<ec  nomina  pofuifse, 

9.  Nec  eft  quod  quifquam  dicac ,  hmc  manifeftum  efle>  rationem  illam  fup- 
mtationis  dierum  per  feptimanas ,  non  effe  adeo  vetuftam  ,  cùm  hxc  dierum 
>er  nomina  Planetarum  denominatio  recens  adeò  fic;  &  ab  hàc  denominationc 
•rigìnem  fuam  ducac  cyclus  il!e  dierum  feptenarius,  Etcnim  licer  ex  jam  cita- 
is  liqueat  fatis,  antiquam  admodum  elle  iftam  dierum  appellanonem  ,  &  cou- 
lequenccr  anriquam  elle,  etiam  apud  Gentilesj  menfuram  temporis  per  feprima- 
ias:  Actamenvetuftioremefleufurnhebdomadum  ,  quàm  iliius  dierum  htbdoma- 
lis  denomininone  ,  atque  ita  originera  fuam  non  habere  hebdomadicam  compu- 
andi    rationem    ab  iftà  denominatione>  feu  nova  dierum  appellatione,  multa 

.jùadent.  Namque,  utfupra  Philoponum  audivimus  ratiocinancem  ,  Quae  ratiu 
udd  ifti  Philolophi  aut  AftroIogi>  quando  computum  feptenarium,  fecundum 
lumerum  Planetarum  »  conftituerunt ,  (  Gcompurusilie  Eosagnofcat  Authores) 
oncomputationem  duod.nariam ,  fecundum  duodecim  (ìgna  Zodiaci,  inftiruc- 
jjÉf  Et  porrò  qua?  ratio,  cur  nomina  Planeuium  fecundum  coium  in  Ca\'i 
cum  &  poficuram  non  etiam  diebus  dederint  ^  coque  nomen  Saturni  primo 
iei,  lovis  fecundo  diei,  &  fiedeexteris,  non  appliedrine  j  fed  alium  ordincua 
ine  fecuti  ? 

Varia  quidem  eft  Doftorum  de  causa  inverse  hujus  methodi  fententia  ;  A- 
i^ rationem  hujus  ordinis  petunt  a  proportione  aliqui  Muficà  ,  qua .11  tic 
Hcat  Seldenus  ubi  fu^ra  Cap.  21.  ,->  Cùm  (  intjuh  )  in  hebdouudciìcdilpo  .  - 
tur  Pianeta;,  ut  Sole  dicm  primum  occupante,  Lunaque  proxmuin  ,  bini 
ineaorbium  ferie»  qua»  vulgo  JgnofctWf,  &  Pcolemaica  eft  >  lernptr  itidttn 
pra:termitt2ntur>  quauu(;-jue  ab  antecedeote  reperito  in  dierum  denominato- 
ne fcquatur,  id  eli,  ut  ìmu<  in  quartum  quemque  Plance arum  fiat.  Addii 
fuerc  (nempeDio  HiQ   i~>  )  qui  ii  .iteffaron  dicirur, 

»  Qrdinem  Planctaium  vili  iu  ini  mó  iufiitutum  >  adeo- 


$78  De  Antiquitate  Hebdomadum.  Lib.  Ili 

„  que  Muffami  effe  voluerint.  AUi  petunt  ex  horarum  prafecìuris ,  qua;  ci 
fententia  Patii  ,  quam  fic  breviter  proponit  sddenus  ibid.  {  5,  Diftributis  (  in» 
„  quit  )  fecundum  vulgarem  orbiura ,  leu  Heptozoni  feriem  continuarli ,  vigint 
„quatuor  diei  cujuflibec>  feu  temporis  Mychthemerini  ,  horis  inasquahbu: 
»  (fcil.  diei  nacuralis  duodecim>  totidemque  no&is)  adeo  ut  Pianeta  cui  die* 
„  cognominis ,  primam  fortiatur  horam ,  cajteraique  caeteri  Tuo  deinceps  ordi- 
3,  ne  continuo  in  orbem  redeuntes ,  is  qui  horas  proxuni  perpetuo  diei  prim*  prasfe- 
„  ótuseftj  eidem  etiamdiemomen  tributi.  Et  hasc  ratio ,  ut  ille,  maxime  pla- 
cet viris  quibufdam  recentiòribus  ,  puca  Cufanoy  Garcao,  Maurolyco ,  Lucido , 
Clavio  y  Barocio  Hìfpiniano  ,  Keplero  &  alns.  Alti  tamen  aliam  eriingunc  ratio, 
nem,  quxpendetex  vana  Planctarum  reliquorum  luminibus  vicuntace  acque  al. 
ternacione,  quam  Beda  de  temporum  ratione  Cap.6.  He  refert.  „  Haec  erac 
(inquit)  ftutticia  Geatilium  falsa  ratiocinatiome  iubnixa ,  qui  quali  jure  pri- 
maindiem  Soli»  quia  maximum  eft  luminare;  fecundam  Luna?,  quia  fecuo. 
''  dum  eft* luminare,  fé  confecrare  pucabant  j  &  deinordinatàatiernatione  teitìi 
Il  diei  primam  à  fole  ftellam  ,  quarta;  prioiamaLunà,  quinta?  ecundam  a  Sole, 
',',  fextx  fecundam  à  Luna ,  feptimae  tertiam  à  Sole  proponebant.  Cekberr, 
Scalfoer  dick  horas  non  fuufe  in  cauia  appellationis  dierum,  fed  pocius  dieshora- 
ruoi.  „  Ea  appellano  (inqmt  Prolog,  ad  Li£.  de  Emend.  temp.)  longe  an. 
5,  tiqaior  horis  ;  qiurc  non  ab  horis  Pianetarus  nomina  diebus  leptirnan^impo- 
"  (ita,  fed  potius  fuperftitio appellationis  dierum  in  horas  derivata.  Et  de  £- 
mend.temp.  Lib.  2-  Dicitdiem  in  24.  horas  patin  ,  &  Grxcorum  effe  commen- 
tilo! *  &  longe  poft  tempora  Solonis  in  Heiiotropiis  Graecorum  notatum  ,  &  tan- 
demVub  Romanorum  Imperio  ad  Judasosà  Romani*  tranflatum.  sddenus  qui- 
dem  a^nofeti  rationi  magis  confonum  effe,  ut  vuìc  Scaliger  ,  horarum  nomina 
ex  fupertttiione  appellationis  dierum  feu  hebdomadica  orca,  quàm  hanc  ex  ho- 
rarumI  cyclis ,  prooter  rationes  quas  legere  eft  Pag.  453.  Licet  ab  eo  diflèntiat 
d~  antiquitate  horarum ,  propter  has  inter  alias  rauones ,  quòd  in  Sacra  Hiftorià 
Re*.  20.  &  E  fai»  $8»  notiUimum  fit  illud  de  <Acha%  regis  folario.  Et 
quòd"  ne  quidem  exeogicari  politi  ,  qua  ratione  calculum  mire  Aftronomicum 
poffent  Veteres  illi ,  citra  horas,  quahbus  utimur,  aliafve  certas,  &  invicem 
iyderum  venatoribus  cognitas  temporum  menfuras ,  qua?  eas  imitarentun 

Scalher  aliam  caufam  diverfse  hujus  rationis  ailìgnac  Lib.  1.  de  Emend.  temp. 
Pa<r.  8.  Septem  (  inquit  )  Pianeta?  per  circulum ,  fecundum  ordinem  fuum  dijpofi* 
trattabili  intervallo  conftituunt  feptem  triangula  i/o/cele  ad  Peripberiam  ,  quorum 
baf>s  funt  latera  beptagoni  circulo  in/cripti  —  In  quibus  trtangulis  ,  dexter  angulus 
adbafin  eli  prima /iella  trianguli  ,  fecunda  in  angulo  ad  verticem,  tertìa  angulus  fini- 
fìer  ad  bafm.  Ita  ut  omnis  fteia  anguli  dextri  habeat  oppofitam  ftellam  angult  m 
vertice  •  ftella  autem  anguli  à  vertice  ftella  awguli  finiftri  ad  bafim  fit  oppofita;  fi 
auentur  hitur  fefe  omnes  feptem  Pianeta,  non  per  feriem  fuam  ,  [ed  per  intervalla  la* 
terum ,  qu<t  vera  funt  ofùofimnes.  Sit  igitur  triangulum  Sol  ,  Luna,  Mars  prt* 
mum  ordine.  Sol  in  angulo  bafis  dextro  praibit ,  fequetur  Luna  e,  oppofua  in  vm 
tìce ,  tam  oppofitus  Mars  in  angulo  finiftro  bafis.  Q*i  quidem  Mars  cum  mtrtan* 
puIo,  Sol,  Luna,  Mars ,  finislrum  angulum  bafis  occupet ,  m  tri  angulo  Mars, 
Mercurius  >  Jupiter  occupabit  Àextrum  bafis  angulum  héens  oppofttum  M&cmmm, 


I   Cap.  XIV.        De  Antiquitate  Hebdomadum.  p9 

]  Mcrcurius  autem  eppofìtum  Jovem  in  angulo  finifro  ;  qui  Jupiter  faciet  argulum 
dtxtrum  in  Triangulo;  Jupiur,  Venus»  Satumus ,  habevts  oppofitam  in  zertia  v  e- 
nerem  , ut  eaoppof ita  ^Saturno  inangulofimflro  ,  Jed angulus  ille  rurfus  erit  dexttrt 
in  Tnangulo  ,  Saturnus  ,  Sol  ?  Luna.  Et  fic  erogati  funt  feptem  Pianeti  in  tctidtm 
dici,  quas  Ecchfia  Fumana  zocat  j trias.    Hétc  effura  harum  appellaticnum  ratio. 

Hae  funt  doverla?  raciones  hujus  appellacioms,  quas  tingane  homincs ,  qvx 
quidem  omnes  falvanc ,  uc  ita  dicam  ,  Phanomiua  ?  hoc  tit  quadrane  cura  re 
ipU ,  at  nulla  >  fa  quid  ego  judico ,  nobis  perluadere  poteft  }  hanc  &  nonaliam 
effe  veram  &  unicam  caufam  hujus  ordinis,  in  denominatior.e  ifl a  allignando*  ; 
aiu  inventoics  harum  denominationum ,  ulla  harum  memoiatarnm  rationura 
motos  fuifle,  ad  eum  ordinem,  quem  infritutumefle  novimus ,  ftquendum  ,  in 
Immoibus  illis  diebus  htbdomadis  sllì*nandis.  Putat  Seldtnus  hur.c  ordinem 
nec  manafle  à  pioportione  Mufna,  i;ec  ab  horarum  piaefecìuiis ,  nedum  à 
tnangulis  latcrumve  aut  bulìum  ratione  fcu  oppofitionibus  ;  ftd  à  fimpliciori 
multo  origine,  eique  quidem  alrernarioni  illi,  de  qua  loquitur  Beda  .approximan- 
te.  Et  quidem  ego  lubens  concederei!)  >  quia  primariati)  femperobtinueredigni- 
tatem  Sol  &  Luna ,  ab  hifce  denommatos  luillè  dies  feptimanx  primum  &  fe- 
c ufjdum  ,  non  irratiorubditer  \  ied  mihi  nondum  perfuafum  eft  ,  intervailum  illum 
numeri  (ututar  wtibìs  Seldeni)  quo  bini  hi  Planetae  primani }  in  heptazoni  cyclo 
invicem  disjungerentur ,  vclut  prototypum  iuiffe  carteris  in  heptazoni  cyclo  fe- 
q  irntibus  \  adeo  ut  quemadmodum  &  quoniam  Luna  Solem  bmis  inttrmediis, 
venete,  nempe}&  Mercurio  ,  praetcrmiiììs ,  jn  hebdomadicsedenominationisini- 
tio  fequebatur ,  ita  etiam  atque  adeo  parali,  in  reverente  heptazoni  cyclo  ,  in- 
tervallo numeri  diftaret  tertjus  i  Luna,  unde  tertium  diem  foititus  ift  Mars  \ 
Lt  ornili  fempci  intervallo  deinceps  dies  fuos  reliqui  quatuor. 

ÌEt  dubium  noftrum  magis  ex  eo  augetur ,  quòd  nondum  certo  conftet, quo 
odine  collocati   fuerint  Pianeta  in  hejrjzor.o,  à  Pambus  illis.     Nam  ,  tefte 
|  Seldem  ,  ubi  fupra  Lib.  IH,  Qap.  XXÌ.     Ahqui  $oUm  coliocarunt  in  fu  primo 
'loco,  &  huic  Lunam  pioximam  :  alti  §uperioresnes  Satmuémtiovtni,  Martin* 
Ordine  ponente."»  >  Solem  Lunae  proxinium  fectrunt,  adeoque  i-enere  &.  Mercurio 
'   jn,r(.r:crem.     Lt  dicit  Maimohides   More  Nebocbim   Lib.  2.    Cap.  9.     Vcceium 
onwiium   fen.tennam    fuiOe>  orbes    Veneri*   Se    Mercuri:  d\\:  iuprì  Solem.     Cicero 
de    Umverfo  dicic  ,    ex  Platonicorum   fentent:à  Solem    immediate   fupra    Lu- 
nam     circunivthi  3     ac    dein     Ver.ercm    &     Mtrcur'mm*      in    fomnio    tarnen 
l  Siiptonis  t  coWoat  Solem  in  medio.     Subicr  Cirquit;  mediar»  firè  ngiomm  Solob- 
.  ti/. et  Dux ,  07*  prinerps   (Sf    moderator  luminum   reliejuorum  ,    buuc  ut  e on.it e s 
Vq-iuntur,  Veneri*  alter  ,  alttr  Ivltrcuiii ,  in  ittfimofjue  orbe  Luna.     Et  bunc  oidi- 
|i»L*m  tenuerunt  Veteres  alh  (  tefte  Selder.o  )  ManHius  nempe ,  Gemkuis,  An 
1  des ,  lAlexandtr  Milcfius  :  ut  &    ChaldJri  1  cjuim  &    polka  dekndit    Pi  clementi, 
ì  Nec  tamen  eft  quòd  quilquam  putet,    cum  Hofpniat.o,  àfrigiÈtFeflcrum  Cap.  <;. 
i  di.s  hebdomadae  nominibus  Planetarum  to  orarne  1  quotnnc  -  noi;  Fu  Ih 

*  tìos  ante  trmpora  PtoLn:*i ,  qui  tìoimt  an.  Dom.   CS  U  1  ac 
ientcntia  Hypothcfi,  neuipe,  quòd  ordo  ili                   cos  dictts,    non  fai 

ullo  ,  ante  Ptolemai  ttmj  oia  ,   receptus,    rum  ipfe    Almtetft,    lib.  9    ( 

•  Vocet  bunc  ordinem  veiufiiorem  va^mieti^i  rì\i>  :  &  Jan;  \.Uiii  ut  Cicej^htm  5'  a» 
tios  candem  tcniJ'^e  leiuwmiain.  Bbbb  10    V  .«-. 


580  De  Antiquitate  Hebdomadum.  Lib.  Ili 

id.  Praererea,  ex  co  liquet,  ab  hàc  denominatone  origiuem  non  ducere  cy- 
cium  fepti  minse;  leu  non  conftitueum  fuifle  cy  cium  feptem  dierum  ,  eòquòdob- 
fervatum  cfTec,  feptem  tantum  dari  Pianetas,  nonplures,  nec  pauciore*  ;  Quòd, 
nempe ,  apud  plurimas  Gences ,  ubi  obtinsc  cyclus  ille feptimanae ,  die*  tamen  hcb- 
domadis  Planetarum  nominibus  non  defignemur.  Arabes  enim  (  uc  videre  eft 
apud  Seldenum  ubi  fupra  Lib.  ìli.  Cap.XXìL  Aliofque)  fiedies  feptimanaenu. 
nieranc,  dies?rimus}  Stcmdits  >  T<r<tns  ,  Qxartus ,  Q^ùntus ,  dies  Gluma  feuCon* 
gregationis ,  &  dies  Sabbati.  Ture*  Tic ,  dies  Mercatus ,  dies  Mer.atui  pojìri* 
duanus  ,  Salii,  d\-:s Qiixrtus ,  d'us  Quintm  ,  Gluma  >  Glum*  poflnduanus.  Per  fa 
(ìc,  Prima  Shinbe,  Secunda  Sbanbi  ì  Terna  sbanbe ,  Quarta  Sbanbe,  Quinta  Sbanbe, 
Adina,  Sbanbe ,  qiod  Sabbatum  denotar.  Icem  PoUni  Bohemi  &  ahi  lingua  Sla- 
vonici  cogn ni  (  inquic  Seldenus  ubi  fupra  )  qui  Nedele  &  NLdqtla  >  aut  voca- 
bulo  affini,  prò  Do.nuuco  >  prèmuto  vocanres ,  proxitnum  pojirid.tanwn  Do  nini- 
co  dicunt,  Tertium  Secundun,  Qu.irtum  Tertium ,  &  deinceps  ufque  ad  Sexcu.n> 
quem  Quintum  nominane,  id  eft,  Quintum  à  poftriduano  ineiufo  >  &  demuna 
feptimum  tóo^>quod  Sabbatum  eft.  Hitngari  edam  fine  PlaneiarumaJj-cìio. 
ne  dies  defìgnant. 

Et  ubi  quidam  ìeptimanae  dies  appel'acionem  Planetarum.  hubent,  uc  in  ha*- 
Ila,  Hifpania  >  Cfallià  *  Germania,  Belgio ,  Dania  ac  Britannia,  dies  SuUs  ac 
Luna  fervane  eam  denomination.'m  :  na.n  Germani  dicunt  .^onta0-  aiiquando  ta- 
men éttbWd^  à  ffó&b  t  e.  reqjies  >  Jfeènfag»&/g*rj  ^UìiDan,  (ahquaodoCìutf- 
ÙHb  )  |8Hu»&i$É}  :  Dani  &anuag6  Ifèaanoag.  Britanni  ,  Sunday  vcl  The  lordi' 
day,  Monday.  Galli >Lundy  >))urlunaire:  Itali  Lunedi.  H' fp ani  d  Lune s  ;  fiutami 
pragcerea  habent  diem  Saturni  ìSaterday>q'Aeai  Belgae  vocanc  ^.ìtecOaci)  1  ahi  tamen 
aies  appellationem  non  mutuancur  a  Planetis  ;  Qua;  enim  affimtas  inter  Ger- 
manorum ^ienfìa^ì) ,  vel  veras  Cuujìafj  à  dlnifco  Germanorum  Parente,  ut  vo- 
hint  quidam  ,  Belgarum  3£ÌT)foai'Ì)  >  Danc  rum  ^fjlfoaj  &  Britannorum  Tue/day 
cum  Marte  ?  Aut  qu^  affimeas  inter  Genwanoaun  JÈiCtuJOCi)  >  quod  fignificat  me- 
dium hebdomad:s,BeIg3rum  SBtscnioaci)/ Dazioni m  ^nfDafi  &  Britannorum  JVtd- 
ne/day  cum  Mercurio''.  Probabile  enim  non  dì  IVodan lignificare  Mercurium ,  cum 
quidam  volunt  figniticacc  Martemj  Aut  inter  Germanorum  «©onDtTjiig/  Bciga- 
rum  ,  <©3naeitiag&/  nifi  Jorem  vclimus  quafj  Tona?item,  Danorum  (Sjjaa^fDae  & 
Bricannoram  Tburfday ,  qui  3.  Tbor  antiquuni  Idoli  cujuidamnomen  ,  cum  yortì 
&  Germanorum  $tC%ta%  /  Bdgaru»  3^?^Dflcl)/  Daronim  jUebag  &  Britanno- 
rum  Fryday>  cum  Kewr*?  Etquisdicet  Germanorum ^atnblìao./  quasS^bbatum 
potius  denotatj  veldiem  Domini,  qua(ì  fc^ein  ta.g. Vide  Minfcbawn  in  woc.day, ef- 
fe à  Saturno:  aut  Danorunc  Loffuerdag  Loverdag aut  Lejf kW^g ulium habci x cum- 
Saturno  commercium  <  aut  Galiorum  Dimancbe  vel  Dtmencbe  Icalorum  Dome» 
nica>  &  Hifpanorum  Domingo  cum  So/tf? 

11.  Et  faneobfeivatione  dignum  eft,  quod  idem  femper  ordo  dierum  ©bfjry 
varus  fit  ;  eoqueprimus  Soli  cnbuatur,  qui  propterea  dicitur  £hfi**ytTw  feptima», 
ria  Dux  vel  Princeps ,  vide  Seldewtm  ubi  fupra  Pag.  4.?  5.  &  poltTeiim*  Saturnd 
quicquid  dicac  Cufanus  ,  m  sparar  Kjdend.  qui  Me  loquitur.  S^p^m  dlcntm  numi, 
ro  abili  omne-  nomina  revohuntur  licei  de  prima,  feptimana  die  ac  dierum  r.omim  diver* 
fita; fit.    Cbrìjìiamriimj'c^timansc ÌMtum.cft  à  dk  Dominko  >  Gr&orum  ac  AUzan*. 

dd 


Op.  XIV.       DeHebdomadumAntiquitate,  jSi 

dri  k  die  Luna:  :  Jefnargit  à  die  Martis  :  Nabugcdonofor  à  die  Mcrrui  ii  ,  Ethiiccrum 
,  i^/VJovis,  Elhigera  a  die  Veneriti  Htbraorum  à  die  Sabbiti.  Nam  ui.s  quoiiìle 
tabi't  prò  feptimjnaeinitns,exceptoChr)Itianorum,  fune  (  téfte5V/Aftd,  ubjfupra 
I  Cap.  20.  )  dits  rLpochari.rr .  chronolcgicaium,  feu  dies  à  quibus  anni  folùm  putan- 
.  tur,  ut  oftend:t  ibidem.  Erfanèquodad  diem  Sabbati  Judagorum  attiuc,  nemo 
I    dicct ,  euro  fuifse  inicium  leprtmar.ar. 

12.  Nec  eftquod  quifquam  dicat ,  hunc  eyerum  >  iiuncque  ordinem  dierum 

j    incycloillo  hebdomadano?  à  Judaeis  aut  Judai'mi  ritibus  mutuatum  ette:    Nam 

Mtus  Juda;cos  fatis  afperoari  iunt  (Jentiles,  apud  quos  tamen  obtinuit  hebdoma- 

f    dis  hicdiertim  ealculus  ;  ab  imi  1  a  ergo  antiquitate  obfervatum  fuifTe  credendum 

.    eli.  sinenfes  eundem  obici  vant  ftpumana?  Cy  cium  :    Et  à  quater  miiiibus  abhinc 

annis  aui  c.rcitereum  petunc.  Vide  litcras  è  regioue  Smarum  Ann.  1610.  &  1611. 

Jmò,  ufìcBeda&Hifpalenfi  ,  quoscieat  Sddums  ubi  fupra  Pag  ^44-  Gentilitas 

■  Cftdidif  in  hebdomaàic dilla  dierum  juxtaplan^tasdiftributione,  habtre  fé  à  fole  fpi- 

l  ri t urti)  4t  luna  corpus  3  à  marte  fangu'wem  >  à  mercurio  ir.genium  ty  litìguam  ,  A  jove 

hmperantiam  ,  rf  tewre  voluptatem  ,  e?  <ì  Saturno  tarditaitm ,  vclut  à  Di.s,  quorum 

imperio  J  liberane. 

*   rj.  Notar.Jum  etiam  longè  aliam  effe  hujus  corrputationis  ,  quam  aliarum 
quuundam,  etiam  univerfaluer  receptaium ,  lationem;  Nam  divido  autfuppu- 
cio  temporis  per  dies  &  nccìes,  ùnemine  ignorali  poufl,  cui  fenfu  piaeditustft  : 
Menfun  ttiam  temporis  per  n  enfes ,  ftu per  curfum  luna;,  adeo  no<abiliseft  Se 
cuivis  obvia  ,  ut  à  nemine  obfcivari  non  poilìt  :    Hcc  etiam  dicendum  eft  de  men- 
fura  temporis  9  percurfum  folis,  quaeobfeivatonbus  intclligentibus  fatis  obvia 
tft;  Ratio1  autem  rmm'uiae  hebdom  jdicac  non  eft  ita  cuivis  obvia»  ut  fine  moni- 
tore addilci  poiiìc.  Undeerg.odiccmus ,  hunc  cyclum  temporis originem  ducerei 
An  aliundequàm  a  prima  Dei inftitucione,  &clìS  conilitutionis  in  animis  homi- 
n  tam  alta  impresone,  ut  vix  ac  ne  vixquidem  ur-quarn  dcleri  poilìt/3  E:- 
?»;im,  fi  invtntum  hocfuiftèt  metèhumanum,  atqi;e  itavel  abAftiologis  feuMa. 
:hematicisex(ogitatum  ,  velàpopuloaliquo  Tua  fponte  in  ufum  redacìum  ,  vix 
ile  eft,omn:s  omnium  feculorum  Nariooes  eundem  prarcisè  cyclum  femper 
rare  voìuiflc:  novimusemm,  mhilcale,  quod  u  privaroquedam  aut  àp:u- 
<  bufdam  exeogitatur,  &  clareac  perfpicuè  nonfunditurinrationealiquacui- 
>vi!j  univerfalis  tfleobfervationis .    Raro  tnim  aliquid  ralepropcnicur ,  quod 
abaliisnon  rejicirur  aut  tocatur  in  dub.um.     Quòdad  hunc  tamen  cyclum  arunte, 
"uni  àqiioquamrejcctumcflèi  auc  rionobfervatum  ,  hacienns  à  renine  de  u  on- 
meft:  /mò,   ubialninfìiiuticraritcycli,  live  in  u!um  civilcm  >  fi  veni  i.ium 
ftcrum,  qui  aptid  varias  gcr.ees  vani  ciane,  6V  foitcan  in  eaJtm  g^nte  ivonnun. 
mutati,  femper  tamen  obtinuit  hic  cyclus  hebdotnadicus.  iinim  etram 
quando  Romani  propter  nuudinas  cyclum  ocìo  vel  novem  dieium  mlìaueiunt, 
tiam  h  b.omadicutn  retinueiune  ;  nam  sppellat'onem  dierum  per  i  on  ina 
arum  ntinqnam  vejeccrunt ,  nccicvcm  illos  aut  c^to  dics  cori  eyclji  al:is 
!*)f;g  \i  Tnnrnornii.ibus . 
'4-  l  '  birus  (it, 

at citici  1  ^  /' 
p-ibaliLsqui  frjidioiiniubai.tui  ti  pi   ni 

i>  bb  b  2  i.uu.eio 


j8^  Sabbuium  apud  Parriarchas.  Lib.  MI. 

numero  irmui  dicunt  fepcem  Angelos  principes ,  feptcm  plaaetas ,  feptem  pleiadas, 
frptem  triones ,  lunajniutacionesfepcimoquolibet  a  Neomenia  die  >  feptem  ìytx 
fonos ,  feptem  fenfuum  inftrumenca,  mutaciones  aetacis  anno  quolibet  fepceuo , 
&  dies  in  medicina  critico*  >  in  quibus  hebdomadis  nomen  notiflìmum.  Hinc  dicic 
Steucbins  inGen.  Z.  In  omni  aiate  interomms  gentes  habitum  venerabile™  &  facrum 
dkm  feptimum.  Vide  qua?  habet  Seldenus  ubi  fupra  Lib.  3.  Cap,  17.  ex  Clemente  Stro- 
mat,6.  Unde  autem  effe  poceft  ,  quòdcalem  habuerint  ad  nurnerum  feptenarium 
refpedtum,  nifi  qurìiivjmerusille  dierum  per  infìincìum  aliquem,  aat  traditio* 
nem  firmam  ,  femper  eoruai  animis  inhaefcnr  ;  coque qua j  hic  cyclusà  rerum  pri- 
mordio femper  obnnuerii? 

15.  Notandadein  fune  verba  quxdim  R.  Co^ri  in  dialogo»  ^Atque  inde  (in- 
qute)  initium  enumeraùonis  dierum  ,  qua [ex  diebus  erezioni*  innhitur.  Atque  ibi  ince~ 
pit  Adam  nomina  diebus  imponere .  £.'  cum  ppjlia ,  auBis  ejus  posleris  >  terra  habitat  a  ejìy 
hominum  mos  erat  numerare  dies  eo  modo  quo  difpofuerat  eos  Adam  ',  undefaiìum  efi  ,  ut 
non  diffentiant  homines  de  fé  plenario  feptimana  dierum  numero. 

16.  Quibus  addemus  verba  D.  Coccà  ,  lice:  Adverfarii ,  in  indagatane  natura 
Sabbati$zg.l\.  Nam ,  (inquit)  (ìquiscontendat ,  diesbujuf  feculinon  efl;  dijlribw 
tndosperhebdomadai  ,  is  ,  praterqiam  quòd  videbitur  velie  tolleri  de  mundo  memori  m 
mir acuii  >  quo  Deus  notificavi t ,  fé  jex  diebus  condidtjfe  omnia ,  <2t  feptimo  Aie  qui  evi (fa 
nulla  vel lege  vel  ratione uti potenti  ut  id perfuadeat  :  Imprimi s quum  conjlet  Apo\\o- 
Us  &  Sabbacum  <*r  ^  t  mZ/Siruv  primam  Sabbatorum ,  fine  fcrupulo  nuncu/ajfe 
cum  aliis  bomimbus . 


C  A  P.       XV. 

Àn  Patriarchi  Sabbatum  obfervarunt. 

UTile  eli,  ut  de  hac  etiam  quidam  dicamus  quxdione?  cum  ad  fupradi&a 
confirmanda,  tum  ut  aiverfanorum  obje&ioui  occurracur:  Mi  enim  fic 
noDis  objicere  folenc.  Si  Sabbacum  eflec  ab  initio  inilitutum ,  id  procu'dubio  ob- 
/ervalTent  Patriarchi.  Ac  nufquam  indicat  Mofes  >  eos  Sabbacum  obfervafTe. 
Uc  autem  appareac ,  quàm  vana  (ìt  hasc  objetfio  ,  hacc  notanda  fune , 
I.  Neminiignotumdt>  hiftoriam  Pacriarcharum  breviiftmè  in  libro  ilio  Gtnefiot 
explanari  ,•  compledtitur  enim  illa  compendiosa  narrano  annoi  um  bis  mille  trecen- 
torum  fexaginta  &  ofto  getta,  utcomputatjfaw'KJ»  Non  elt  ergo  qudd  exfpe- 
cìemus,  omnia  in  brevi  tira  epitome  referri  >  qua*  tumquidem  facìaeranr;  aucuc 
concludami,  Sabbacum  nm  fuiflTc  abiisobfervatum  >  quia  expreflà  non  tir  ejus 
obtervationis  mencio.  Ac  dicic  Primerofius  ,  ut  &  alti»  Plurima  alia,  quae  fune  mi-" 
noris  momenti ,  quàin  euYobfervatiòS  abbati  >  inifta  epitome  referri»  Qaoi  qui» 
à~m  nihil  aliud  revera  eft ,  q  aà  n  docere  Spit  itu.n  S.  quid >  <k  quando  ac  quomodo 
lo^ui  dwbeat,  Verùm  uc  htùc  eciam  facisfiat  notandum^ 


a.Pari 


?ap.  XV,  Saliatutnapud  Patriarchas.  585 

2.  Pari  jure  conciudi  pateft,  Sabbacum  nonfuiflè  obfervatum  (oro  tempore 
fudicum*  aut S 'amudi 's ,  Se  Sauli ;  quianusquam  ineahiftoMi>  de  hacobfervatiore 
:gimus:  Et  tamen  certuni  tft  in  eidem  hiftorii  ,  quidam  minoris  momenti  i  e- 
;rri.  SiqHts^/V^,  non  fuifle  opus  ut  mcntio  illius  obfcrvationis  fieretj  cu;n 
deo  manifefta  fit  ejus  mentio  in  Iibns  Mojis .     fyfpQxdemus  ,  Uccuaque,  evi. 

!  enter  hinc  demonftiari  inconfequentiam  argumeuti.  Et  porrò  dicimus ,  prò 
<  obis  facere  &  hanc  rationem  :  Quia  evidtmiirimè  apparet  ejus  obfervationis  in- 
;  ticutio  Gen.l.  Nouerater^o  opui ,  ut  Aio/hiiiftantiasaliquas  Sabbati  obfervau 
:  emmemoraret,  inbieviillà,  quameoneexebac,  epitome}  quumtamperfpicuc 
I  Icmonfttaffet  abinitìb  fuiffeinfìitutum. 

3.  Nonminus  iìnna  eft  haec  conlcquentia ,  qui  probamus  Patriarchas  Sabba- 
1  um  obfervafTe  3  quiaiultiturum  fuit  abinirio,  quàm  qui  probamus,  inftitutafu- 
.  Te  f  acrificia ,  quia  Iegimus  Patriarchas  acid  facriricaire  :  Ucraque  enim  confcquen- 
1  ia  nititur  piccate  Patriarchaium  ,  qui,  utinolueruntcultum  exercere  à  Deo  non 
I  nftitutum  i  ita  necomktere  voluerunc  inftirurum  aliquod  divinum  -     Eteoma- 

;is  confirmatur  hasc  noftra  ratio ,    quòj  ab  pietatem  infignem  laudentur  iidera 
?itriarchar. 

4.  Quàm  infirma  fit  Adverfariorum  conf.qnentia  exeoliquet,  quod  nemo  dicer, 
lianulla  moralia  officia  à  Patnarcbis  exercita  fuilTs  3  quàm  quorum  fit  mentio  in 
3enefi:  Quomodo  ergo  dici  poteit  Patriarchas  non  obfei  vaile  Sabbatum  >  quia  non 
egimus  hoc  ab  iis  facìum? 

5.  Quid  fi  dare m us  >  Patriarchas  non  obferv2flfe  Sabbatum  ;  an  inde  fequeretur 
►abbatum  non  fuiflTe  ab  initio  inftitutum  ?  Haec  fanc  confequentia  non  eft  probabilis: 
Juia qusedam  fuifle  ab  initio  inftit uta  novimus,  quae  tamen  ìlli  non  obfervarunt .  Ex . 
»r.  novimus  inftitutnm  fuiiTe  ab  initio  matrimonium,  unum  virum  inter  &unam 
ceminam$  &  tamen  illi  hanc  non  obfervarunt  inftitutionem  j  fed  polygamiae  rei 
:rant>  utteftatur  hiftoria  fiera. 

6.  Non  maois  exprefsè  Iegimus,  eos  ulla fiata  tempora  obfervafse ,  quàm  Sabba  - 
a.  Et  tamen  fatentur  ipfì  Adverfarii }  obfervare  Rata  aliqua  &  folennia  tem- 
joraadDeum  colendum  ,  efseoffìcium  morale.  Quid,  an  ergo  bona  eft  confe- 
juentia  5  Non  legimus  obfervafse  Patriarchas  (lata  aliqua  &  folennia  tem- 
pora ad  Deum  colendum .  Ergo  illud  non  eft  officimi*  morale  ab  initio  hominibus 
njuncìum? 

7.  Licetaliquotàquibufdamadducantur  inftantise  ,  undenonimprobabiliter  in- 
erii poteft  >  obfervafle  Patriarchas  Sabbatum  hebdomadicum ,  quales  funt  Gen.4. 
jcr.  3.  per  illud  D*D*  #P3  intcll.gemes  ruietn^ycli  illius  recepti ,  hebdomadis 
ìempemam  verba  illa ordinai  ic  denotant  finem  certi  alicujus  cyc!i,ut anni  ?  Sam.14: 
jer  z6.  1  Rsg-  17 1  ver.  7.  hic  autem  annus  inulligi  ncquic.  Sic  Gcn.  26: 
Kr.  5.  ubi  de  jtbrjb.moàkuur ,  quòd  obfervaverit  obJlrvationem  Dci,prrcepta, 

"  '  inam  Sabbatum  hoc  no- 
contìrunabimus ,     Pa- 
DeumcoluifTe, 
ver.  2    nem- 
:'propter  ipforum  fidem  /&  grati  fueruut  Deo.    Non  autem  credibile  eft  ,  eos 
3:o  gratos  fuifle  futuros  ,    u  ipfua»  publicè  folenniter  ac  ftatis  temporibus 

Bbbb  5  Qon 


584  Salbaium  ap\id Patriarchas.  Lib.  Ili 

non  toluiflcnt  ;  hoc  enim  morale  effe  hominis  officium,  agnofcunt  Adverfarii  :  er; 
etiam  tum  annunciatioaliqua  verbi ,  utliquet  ex  1  Petr.  3;  ver*  19, 20.  2  Pctr.  2 
ver.  $♦  Si  ergo  (tata  habuerinc  ac  fixa  tempora»  non  eft  credibile,  temporaifì 
fuiffe  ab  ipfis  inventa  &  excogitata  1  Tum  quia  fi  quisque  paterfamilìas  poteiiacer 
fibi  affumeret  inftituendi  cempus  (bienne  ,  tot  eiTent  diftmcla  tempora  forfè  quo 
familiae  diftincìa^  atque  ira  nulla  communio ,  harmonia  aut  Conferiius  ;  &  fic  etian 
a&ionis  foiennitas  minueretur  :  &  bac  nota  non  fatis  diftinguerentur  Filii  Dei  à  filk 
hominum.  Autfioranes  idem  tempus  folenn'e  obfèrvannt,  quis  id  ii;ftituit  t  A 
%Adamus?  Probabile  tum  eft ,  eum  prsefcnpfiffe  diem  Sabbati ,  quem  Deusfuc 
exemplo  ipfi  pra?fcripferat  ;  Adeòque  non  tam  tempus  aliquodinlìituit,  quàm; 
Deo  inftitutum  pofteritatem  docuit,  quod  volumus;  Tum  quia  non  fide  Dc< 
ferviifsent,  fi  fecundum  distata  fui  celebri  Deumcoluifset  :  Fides  verbo  Dei  niti 
tur.  Ergòhabueruntfideksolim  verbo  Dei,  quo  nixi  tum  Deum  ritècolueruot 
tum  tempore  idoneo.  Ex  hoc  enim  quòd  Iegamus,  eos  fide  Deum  coluifse 
coliigimus  eorum  oblationes  &  faenficia  Deo  grata  fuifse  ,  &  à  Deo  prajfcripta 
Sic&colligere  licet  ex  eodem  fondamento  ,  tempus,  qued  cultui  Dei  folenni  im. 
penderuntj  a  Deo  ipfo  inftitutum  fuifse.  Ecfupra  Lib.  11.  Capp.XItXlhXIl' 
probavimus  ,  hanc  poteftatem  Tempus  hoc  Solarne,  Praecipuum  ac  Sufficienti 
inftituendi,  non  competere  nominiti us,  fed  foli  Deo.. 

8.  Ex  eo  >  porrò  >  cónfirmacur  >  quòd  nempe  negari  nequeat  feiviffè  Adamum 
five  per  revelacionem  >  five  alio  quovis  modo ,  mundum  univeilum  fpacio  fex  die 
rumcreatumfuilTe  3  &  poft  fex  dies  quìevilTeJDeum  ab  omnibus  openbus  fuis  di< 
feptimo  ;  atque  iti,  menfura  temporis  hebdomadica  conftituta,  fé  obftricìurr 
faille  ad  ceflandum  ab  operi  bus  fuis  ,  inquibusoccupatuserat  fex  diebus,  dk  fep 
timo,  juxtaDeiexemplum.  Haec  omnia  fupra  explicata  funt  &  confirmata.  Vrx 
terea  hoc  etiam  cercum>  officiti  m  homirfis  omne  ^Adamum  poflens  fuis  fidelitei 
propofuiflè;  eèque  eos  docuùTe ,  quòd  fpatio  fex  dierum  Deus  creaverit  coelurr 
ìkeerras,  &quicquidiniiserat?  &  die  feptimo  requieviiTe  \  &propterca,  deben 
eos,  poft  fex  dies  operarios,  feptimum  Deo  ac  otio  facro  dedicare  :  Atque  ita  a| 
una  generatone  ad  aliarci  defeeudere  potuic  hax  traditio  firma.  Imo  ipfe  Jdamiù 
potuit docere  de  hac  re  Methufdahum ,  omnefque  ejus  antecefforcs.  jLtMethufriahq 
potuit  id  ad  filios  Noachi  cranfferre.  Etilli  ad  Abrahamum  ufque  ;  atque  fic  dein- 
ceps. 

9.  Haec  etiam  Sabbati  obfervacio>  exeo,  quod  fupra  capite  pi  accedente  dccla. 
ravimus,  evinci  poteft,  nempe  >  quòd  circulum  illum  hebdomadicum  obfervà 
rint  :  Nam  quorfum  illum  recintene  computum  ?  nifi  ut  folennis  ille  óks ,  in  que 
edet  Deus  colendus  Se  folenniter  celebrandus ,  dignofeeretur ,  &  ab  aliis  ftx  ope- 
rariis  diftingueretur:3  Excipitprimerofws  pan.  2*  Cap.\.  §2.  Potucrunt  (inquit] 
hanc  temforis  diftinBiotum  aut  rnenjuramfimplkiterobjcrvafje-)  ut  menfes  &  annoi  0$ 
fervarunt,  nullo  babbo  ad  aBus  religiofos  refpeBu,     Fj/p.  Quem  ufum  quaefo  alluni 

liabebachic  cyclushebdomadicus ,  quàm  ut  eo  dilimgueretur  tempus  compiine 
a  tempore  facro  ?  Nullus  corporum  ccelcftium  motus  potuit  hunc  cyclum  indigi- 
tare ,  quemadmodum  indigitarunc  cyclum  unius  diei  feu  Nychchemeri,  menfis  vel 
..anni.  In  hunc  finem  primo  fuit  hiccyclus  inlìitHtus,  utexantedicìisliquet.  Èrg* 
in  altura  nullucn  finem  eum  obfervarunt  Patriarchse.    In  cenfeflb  eft ,  ut  ;am  di* 

cium» 


«*ap.  X  V*  Uhkaium  apud  Patriarchas.  585 

uni,  bibiiifie  eo'>  tempora  iole  noi  a  :  Qjis  autem  creder  unum  annJverfariuro 
a  iem  cos  tantum  habuiiTe  ^  auc  non  plures  quatti  unuui  diem  meuftruum  C  Et  ehm, 
:  tdi&um,  facisnoveiint  Deumfex  diebus  omnia  creatfe,  &  die  feptimo  quie. 

:fTe,  xjais  non  dice*  ,  probabilius  effe,   eos  illud  Dei  exempluoi  iequutos 

iiiflè  ? 

io.  Ucilisetiam  &  necefTaria  erat  Sabbati  obfcrvatio,  ad  creationem  omnium 
:  utio  fex  dierum,  &  Dei  requiem  die  feptimo,  in  memoria  fixam  fervandam. 
Mine  tum  Patres  tum  Judxi  dicunt,  obfervationem  Sabbati  pianam  fu  (Te  con- 
f  Hlìonem  ,  Deum  omnium  fu:  (Te  crearorem.  Excipit  Primerc/jts  ,ubifupra,  §.7. 
|  Abbati  al tbr.u ionem  non  fui  (fi  propterhanc  caufam  necetjariam  :  Quia  non  potucrunt 
\  morire  mundum  a  Dìo  cri  atura  j  tuffi  3  eiiamfi  nullum  obfervafjent  Sabbatum.  Rsfp. 
loileqjtdemj  ratiane  retta,  fine  <>bfervatìone  Sabbiti ,  probari,  creata  effe  om 
jjaà  Deo,  non  negimus  :  EU  tamen  nihilominus  certuni ,  Sabbati  obfcrvatio- 
ism  multùfnrconjucereajcrca:ione  m  rixam  in  memoria  retinendam.  Et  unde  eft 
•  j^fo,  qi?ò.i  plurima  ^entes  fundamentalem  nane  veritarem  ignoràrint  ;  nempe  ; 
luòd  omnia  à  Deo  in  pinc!p;oexn  h-locreara  (ìnt>  nifi  quòd  tandem  ob fer  varrò - 
J,  :m  Sabbac:  lu-bd  ima.hlis  prò:  lu.,  negarti  ine  ì    Nam  fi  Sabbatum  conftanter  ob- 

rvalTent ,  hi:  proculJab.onon  ica  ertafilnt.     Atque  itaapparet,  quàm  neceflaria 

isric  Sabbati  obfrrvatio.  Denique,  ctfi  fine  hàc  obfetvatione  Sabbati  3  fare 
■Dtuerint  ,  Deum  omnia  in  principio  créaffe  ,•  crac  tamen hoc  medium  aptum  na- 
iim,  ad  illud  in  memo:ia  fìgertdum,  q.òù  ;;im;rum  ,  Deusomnia  creavent  fex  die- 
:|imfj3tio,  ac  tandem  die  leptimo  reqmeverit.  Et  hjjus  faep  usfacit  fa  iptura 
j<enrion-m,  quando  Jc  ùnétificatsone  Sabbati  loquicur.  Excipit  porrò  §  8.  ac 
/  ì<ec  omnia  doari  pò.  u:rc ,  i$  perpetua  traditone  confinari.    Hac  à  Dee  edo- 

<s   iJamus  (inqjit)  libero; ni amdtuit  :  Atque ha  feire pterant  quo  die  inapcrat 

i  *eus  ,  ac  q  io  dit  perftetrat  opus  fwum  ,  fine  a  do  ilio  h.bdomadali  ,  obfcrv.ito  cvclo  min- 

R^fp.   Concedimus  ha:c  omnia  doceiipotuifle,  &  Adamum  filios 

fjos  ea omnia docui(Te  ;  atque  ita  deinceps  aliis  n  adita  fuifle;  Adeoque  concludi- 

js  docili  (Te  etiam  Adamumutum  iftiusdocìiinar,  quòd,  nempe>  quemadmodum 

rat  Deus  feptimd  die  »  poftfexdiesoperarios,  ita  tcnerecur  omne  humanmn 

ftnusidimuan  exemplar,  &  poft  lex  d:es  operatios ,  unum  facra?  quieti  confe- 

lare.    Dan,  fine  hoc  cyclo  ita  tranfando,  licer  potuerint  feire  Deum  fexdi.rum 

^a:  o  omnia  creaflc,  nontam.nfcirepotuerunt ,  Deum  quieviffe  die  feptimo ,  nec 

KUcrutU  feire ,  quo  diccccr>erac&  quodieprascifè  fìnierac  opus  fuum  Dominus: 
lydus  annuusaut  meniti  uus  hoc  militare  non  potuit,  ut  cmvis  couftat.  Orni- 
fae,  nonobrtantehàc  t'aJitione>  novimus  plmimas  tandem  Centes ,  non  modo 
{.-fiorare,  quot  dierum  fpatio  Deus  omnia  cieintj  fed  &  omnia  ex  cibilo  in  princi- 
iocreataruiiTc. 

Pbilo  (iiiquit  porrò  ibid^   Judseus,  Lib.  l.de  Vira  Mofis ,  dicit  diem  mundi  na- 

km  ab  l(racìitis  primum  notum  •ui(fi  i)i  donationc  Mann*.     B^t(p.    Q«_»id  >  Jiin.f. 
wncrit  tAdamus  q  10  dfe  finita  fuerinr  omnia  ?  Et,  fiillihoc  innotuent,  an  pro- 
li, eum  noluifie  id  pofteris  indicarci  Et,  fi  indici'it,  fai  fu  m  erit  ìlfui 
;.     Sed  quomodopatebit,  hoc  Ifra^litis innocui flc  iae  minh 9  V 

extus  hoc noo  indicar  :  nihil  de  erezione  habemus  in  toto  ilio  capite.     Novinms 

«iid^m  Sabbatum  >  cujus  tk  rucuuo  E.\o.d,  16,  fatis  indicai  e,  quo  die  feptimana; 


586  Sabbatum  apud  Patriarchafc  Lib,  1 1 1 

tìnitus  eflct  mundi»  ;  fed  non  propter  depluitionem  mannae  fex  diebus  praece 
dentibus,  fed  quia  idem  fuit  Sabbatum*  quod  ab  incunabulìs  mundi  effet  inftitu 
tum. 

Dicit  denique  $ .  9  Nullo  modo  necefariwn  fuijk.  >  '  ut  ordinarie  celebrarcm  memi 
riam  ereationis  s  acrequiei  Dei ,  diefixo  >  co  feti,  ultimo  >  in  quo  Deut  qu'mtrat.  Bjfù 
Etfijfonnéceffarwrà  fuerit ,  Porueritneeffe  utile  admodum.^  2.  Concedit  ìpf 
neceffarium  fuiffe,  ut  aliquem  d;em  ordinane  celcbrarent  ad  Deum  lauiandum 
.  An  non  ergo  probabile  eit>  eosiaudiffe  Dcum  tanquara  omnium  creatorem  •  j 
memoriam  quietis  Dei  >  eo  ipfo  die  quo  quieverac  Deus  ,  celebrarle  i  Denique 
non negabic  hoc necefìarium  fui/le  HìaéliLiSj  uticil.  ordinarie  ctlebrarent  creatio 
nis  ac  requiei  Dei  memoriam  certo  die  ,  &  eodem  quo  quieverac  Deus  ;  Alic  quii 
dicet  Deum  non  neceflària  imunxiffe  :  &  fi  feerie  hoc  Ifraelicis  neceffarium  ,  quidn 
&Ifraelitarum  proavi: s  ? 

Htylynus in  hiftorià de Sabbatopart.  1 . Cap.  2.  &  3.  Operofc  concendit  ex  jufti. 
vo\Martyre,  Innato,  Tertulliano,  •&  Eufebh.  Pacriarchas  non  cbfervaffe  Sabba 
tum.  Et  quidem  verum  eit ,  di&os  illos  Autoves  affamare ,  Adamum >  &  alios quo 
nominane,  non  Sabbachizade  :  Attamen  Refpondemus, 

1.  Stncentia  qu-ituor  virorum  ,  utut  cximiorum,  &  de  EccIeGà  Chnfti  beM 
meritorumj  prae/udicio  non  debet  effe  ventati ,  fcnpturaeteftimoniisconfirmatae 
&  folidis  racionibus  demonftrata:  » 

2.  Illis  quituor  alios  opponere  poffumus,  Chrvfoftomum  nempe ,  Thcophìhm 
Auguftinum,  Se  Theodoretum ,  quorum  verbafupra  citala  iunt,  quique  diredté  a! 
ferunt,  Sabbatum  ab  inirioinfttrutumfuifle;  &  confequenter ,  Pios  Pacriarchas 
qui  ob  piecatem  à  Deo  laudan  ur ,  id  obfei  vafle  :  Acque  ira  fumus  pares.  Vei  ùr 
praeterea,  Tertulliano  etiam  prò  nobis  eft  >  uc  aiidiemus  3  &  Bedain  Hexamerc 
quem  parane  quidam  favere contraria:  len'entiae»  dicit  >  Sabbatum  jemper  celebra: 
jolebat,  tefcTuijfodcSabbato  pag  199.  quibus  adde  alios  fupra  Cap,  IX.  cicacc 

prò  infticutione Sabbati  Gerì.  2. 

$.  Loquunturpatresillinonde  Sabbati  obfervationey?^/?//m.r;  fed  fecundw 
quid  :  Pura  vei  de  rigida  Sabbati  obfei  vaùone ,  apud  Judaeos  recepì ,  ut  Ho/pini* 
nus.  Vei  (  ut  zuihot  di  ei  Dominici  p.  42.^  de  juftirìcauone  per  ìllam  or  fervane 
nem  \  quod  manifeftum  eit  ex  verbis  Ireynci,  Se  ex  feopo  Juflini  hiartyrù  conti 
Trhhonem  Judarum  :  &  Tertulliani  verbi  idem  aperte  indicane  ur  exilirusvii 
docti  verbis  fub  finem  hujus  capitis  cicandis  pacebit.  Ve!  (uc  Tuijfus  ubi  fupr 
Pag*  \%.\  refpecìu  aliorum  Feftorum  ,  vei  Sabbatorum ,  in  lege  Mofis  mandatoruir 
vei  refpe&u  modi,  quo  celebrare  Sabbarum  folebanc  Judaei,  i,e.  faciitìciisiu 
duplicatis.  Hujus  vero  refponlionis  has  proponitrationesclariff:  Tuijjus}  locojai 
cicato.  I .  Quòd  ira  loquantur  ac  fi  res  effet  notiflìma  :  Nam  quod  affrunc  >  pr< 
bare  non  attentane:  At  unde  illistaliscertitudodemorePatrjarcharum  antedili 
vium?  1-  AnfìVmiorahabere  potutine  fondamenta,  quibusinnixi  italoquipt 
fent ,  de  Patriarchis  ,  tum  anre  ,  tum  poft  diluvium  ,  quàm  habaerunt  ipfi  Judaei 
SaTiè  >  fiulliratìoneiisinnotefcerepotuit,  quod  Judaeos  Iatebat,  idindicaffe4 
buerant ,  ut  Judaei»?  contra  quos  difputabant ,  os  obeurarent.  3.  De  hoc  tot 
negotio  loquuntur,  ut  ipfìs  Judaeis  optimè  noto.  Jud«iautem  nunquameoo 
muniter  tenuerunt ,  Patriarchas  Sabbatum  non  obferTaffe?  (illi  fai  rem  ,  qui  bu 

lai 


Cap.  XV.  SMatum  apud  Patriarchas.  587 

araagnofcumprolepfinin  terbis  Mofis  Gen.  2:2»  3.  Quorum  quo'dam  fupia  no- 
(ninavirrius  Op.  VI .  Et  por'  ò  MtnApe  ben  Ifraci  in  Conciliatore  Qtej}.  3  6   in  EaW# 
ex  fementia  Rabbincruru  oftrndit,  eciam  in  Aìgypto  3  ntdum  ant'iliud  rempus , 
obflṛt05"Rii(re  Patriarchas,  ad  Sabbai um  ob  ti  vancum,  ae  fi  durre  t  (mquicns) 
copi t a  in  sEgiftc  >  ut i  fervi ebas  ,  ai  ani  ipfoSabbato  j  frr  trai  ri  coaBwn  ad  labore;, 
Ac  tandemlk  concludit.   Drw brnidiSus cupìens Sabbatum  ,  cwjwj  fai,c~limoniam  tan- 
\is  documenti*  approbaverat ,  in  atternum  ab  omnibus  coli ,  «Iteri»  pr^ceptis  illud  inf& 
rutti  quo  feitntes  pracepta  aìterna  *jfe*  etiam  hoc  intere*  babendum  iì.tell'tgerent  • 
.  a.  Hoc  etiam  notandvm,  quód  nondicant  Adver.'ani  noftri,  Patics  illos ita  inter- 
pretari  Iocum  illum  Gemfios ,  quo  folo  mticurnoftra  de  origine  Sabbati  dottrina. 
E:  fané  Patrum  illorum  intererac  >  ira  ìllum  locom  exponere ,  ut  non  apparerei 
wanifettacontradicìio ,  ipforum  inter  dottrinarli  5  &  ìllius  loci  fenfum.     5.  Ter- 
iu///>7Njipfenoftramconh>mac  dottrinarci  Lib.  4.  cent,  hiarcion.  Cap.  12.  quan- 
dodicit  Cbrifium  ipfum  Sabati  diem  benedizione  Patri:  fNB)    a  primordio  fancSum , 
hnefaSione  fua ifficert  fer.tliorem.   Quarefenfus  Tertulliani,  inlocis  ab  adverfarirs 
c;tatis,  nonpotefthiceflfe,  quòd ,  nempe>  patriarchxilli  fimpliciter  Sabbatum 
non  obfer  vanne  \  fed  quòd  non  tali  modo ,  quali  fcil.  Judari  id  obfervarunt:    Quod 
.  etiam  dici  poteft  >  cicaliorum  Patrum  ditti*  allegatis.    6.  Quod  praeterea  ex  eo 
contirmatur ,  quòd  licet  Thcodtretus  in  20.  E\ccbìdis ,  dicat  Deuiu  Sabbaticas  va» 
'  cationes  JudaeisptaefcripfiiTe?  ut  lac civili:  adminiflraiionis  ratio  peculiari:  à  Gai" 
thm  quidem  co:  dtslingutret  injìhutis  ;  oftendit  ramen  clar.  Waìlxus  differt*  de  Sabb* 
pjg.  44.  hunc  eundem  Thcodcrctum  &g*ft-  in  Gcnef.  hssc  haberc.     Qui  in  primo  » 
(ecuvdo  t  tmio  ,   quarto  7  quinto  (?  fexto  die  femper  aliquid  noli  creeverat ,   quum  ni- 
fi! d  affé  arbitrarti  ur  >  otio  fepximi d'n'ì dccuil  creai ionem  per  eBam  tf.e  ,  ut  &  feptem 
i  circulwn  >  omnium  dientm  conci  ujit ,  tjuum  hoc  t.imen  thfum  fex  dhbus  facerepo- 
:  >  quibu:  creationem  confondavi rzr ,  u:  fex  qttidem  diesJ:gr.:Jic.:tro  firn  eorum  quet 
:  funt,  frptimus  veri  ornata  t-.r;ecìa  effe  5  6V  «1  ih  nihil  dijidtr.  ri.    Dthide  ne  qwf 
naret  feftiomm  diini  truffi  lem  &  fupcrf.uurnefie  ,  quòd  ni  co  Deus  vulh;m  »pu:  fé» 
,   quemjdwdum  mummiiferiat  0:  die:  deteriore  cenfcrc  fclerj  ,  ne  quid  tale  de  fep- 
cexijlimarctur  ,  fubjecit  >   (  N  B)  C  benedixit  Dcu:diei  jleptimo  CT  fanBificx- 
lit  rum  >  in  quo  demonflravh  >  quod  illuni  diemnon  inutìlem  putab.it  adcrcandum  ,  fed 
>    temaccommodutum  fìatuit.     Citat  etiam  idem  author  vtiba  Cf:nfo fiumi  ho» 
.  il.  io.  in  Gcnef,     Jam  Line  ab  hthh  doBrinam  hanc  nobis  ir.finuat  Dcu:  ,  erudirti:  in 
,  hebdomada  diem  unum  itttegrtim  fegngandum  ,  &  repontr.dum  ad  fprrìtualem 
.  mem.     Quxauthoritatcs ,   meo  judicio  (n.quù  Ccleberr.  Tuiffu:)  miioris 
;  caci*  »  quandoquidem  fenfa  animi  fui  expor.une  t  veibumDci  mrerpretun. 
do  >   idquc  fccundum  fenfum  planum  ac  liceralem ,  &  cui  omnium  Chnftiancruni 
rra?;udicio  non  praroccuparorum  conìcicr.tiar,  nariva  verborum  evidentia  rnotae, 
promprirtìme  confentire  volunt:  Verba  t:ìim  externam  5i  tranfeuntem  denotane 
ac"tionem,  noninternam  &  immancntem  (qua?  omnes  acerra?  funt.)  Et  externa 
iila  actio  eft  diei  in  ufiu  facros  dedicatio  ,  qux  aliter  fieri  ntquit ,  quam  pr.Tcipitndo 
or  fu  ftificerur.  Citar  pori  6  idem  ,  Auguft.  h  piftoFé.  ad  C*fé*uumt  Tbni  hìU  Pa- 
tri.irch.  Antiochi*  Lib.2.ad  Autoìrcbum,  quorum  verbi  fiirraciraviirus  >  Quituis 
adde  Epipbaniumbd'ref.  $  1.  Sabbatum  ùrimum  tfi  ,  q-.^d  ab  h.ith'éttcrrtutn tji  »  ac  di- 
ffom  s  Domino  in  mundi  creature ,  qucdpa  ehreuttum  ab  eo  tempore  ujquthuc ,  juxta  fp- 

C  c  e  e  1  no 


588  Sdbaium  apud  Parriarchas.  Lib.  IH 

Um  dia  revJvitur.  E  e  Atbanaf.  ia  ea  verbi  Mmbxi  1 1 :  17,  Omnia  mihi  data  fum 
a  ?  atre  meo,  ubi  inter  Sabbatum  &  diem  Dominicuru  diftinguit,  &  dicic  Sabba, 
tuoi  fiaem  fuuTe  primxcreacionis ,  &-diem  Dominicum  imtium  fecunda:  creacionis. 
C'tat  porro  Pbilon.  Se  Jofephu,ny  ac  alios  Judaeos  fupra  citacos ,  uc  &  Pwapbrafin 
QbaldaicÀm  in  Titulum  Pfalmt.  92.    . 

Ex  quibus  omnibus  liquet  facis  ,  vericatijam  abuadè  confirraacae  pr*"udtcio  nor 
debere  effe  cerimonia  perpaucorum  illorum  Patrum  ,  ab  Advcrfariis  noftris  ad- 
duca. Et  porrò  >  ex  co  conlbc ,  loqai  Pacres  illos  de  Sabbati  obf^vanone  ju. 
duca ,  quói  Juitinus  Mirtyr  in dial.  cum  Tripbone ad  illud refpondeat ,  Quo  J  Ju 
dxis  offendo  ù  fuerit ,  quòi  Chriftianidie  Sabbati  cibos  pardrintaccallidos  come, 
ferine,  dicendo,  juftos  illos,  licet  ejufmodi  obfervantias  non  curirinc,  à  Dee 
mhilomirms  teftimonium  obtinuiOe  :  loquitur  ctiam  de  Sabbatis  pluraliter,  n 
<%-j<Pì&  k}  À\i5i>k  ffK'o.J*^^  9iS»  fcconjiingitcum  feftisaliis,  tk  r£*$xb  »£  tw«  '*€- 
tw«  **<r*s  5  qu£  dicic  injunctifuiuepropter  eorum  rebelliones  Se  dunciem  cordis 
p.  2j.edic  :  Stcpb.C1cpag.4j.  conjungitea  cum  Feftis  &.  Oblacìonibus.  Et  qudd 
dicac  B'ifebius  bijh  Lib.  1.  Cap.  4.  Patres  Sabbatum  non  obfervaffe,  quemadmO' 
dum  nec  Chriftiani  obiervabant,  *  au,Z$*TU9  vnTnymue*  'in  fwft  tyn  :  Confta* 
ameni  Chriilianos  tempore  Eufebti  Sabbata  obfervalfe ,  licet  non  more  Judaico 
ut  poftei  fu  3  loco  manifeftum  iiec.Quod  &  confirmacurex  eo  quod  habec  Epipbanm . 
iidverf.  Hcercf.  Lib.i.n.  5.  ubi  dicic.  Nullum fuifle  (tempore  feil.  Patriarcbarum)  tuia 
vaia: [*&&»  nullamh tre /?*,  «a/  r  ,'»,  m<na  fed  hodierna  fides  :  ad  hod  terna  m  a  j  cena 
iitamndem  peicinecobfervauo  Sabati:  loquunturergoillideobfervatioae  Judai 
ci  mei  à;  Quia  Sabbatum  cum  a-iis  ricibus  Mofaicis  conjungunc ,  quos  probanr  noi 
iuitirkare  ,  uti  voluerunt  Judxì ,  contra  quos  Ji^putabanc.  Ec  Eufebius  de  demonft. 
Lib,  4  e  fy.  yicit  Ehocb.tm  •>  m3*>is  inftai  Chriftiani,  quàm  Judsi  viXifiè.  Quaa 
doer^odicic  eam  non  SibbacuaiTc,  raletu  intelligic  Subbatizationem ,  qua:  nof 
quUrat  cum  tlata  Ghriiliano.  At  ornai*  Sabbitizario  non  pugnac  cumeoftatu 
Porrò  ìrcnxis  noiAo^ .uiiurde  Sabjba;o  hebdoraadali  j  fed  de  Sabbatis  ceremoHÌa 
hbus  ;  noa  ta-irùiu  q  tia  no;ninat  Sabbata  pluraliter  j  fad  maxime  quia  ioquùur  d< 
tisSjbbicis,  quredauerant,  pollquamconverfi  f<nt  (ut  loquitur  Qap  .29)  in  vi- 
tuli  fjftionem&c.  Iplì  autem  advubrii  c-^iorcunt  ance  hoc  tempus  inftiturunj 
fiuRe  S  ibbitum  hebiomadi'e.  Lnoipfe  diuinguit  has  1.  ges ,  à  decalogo,  (cu  fcr- 
monfbuseis  (ut  loquitur)  qjos locataseli  Dominus ad omnem  Synagogam  rìlio 
rum  Ifracl  in  monte,  mter  qaos  numcrandum  tftpiasceptum  deSabbatohebdoma 
dali. 

Idem  Heyhnus  ubi  fupra  Cap.  3.  Faragr  z  &  $.  Probare conarurpofteros  Noacb 
non  obfcrvatfe ,  nec  obfervare  potuifTe,  Sabbatum  poft  difpcriìonem  ;  Quia  noi 
pvtutrunt  euvdem  à'um  ohfvrvan  propter  diverfitatem  rueridianorum  :  Unde  eft,  qufa 
qui  or'untim  verfus  iter  ìnfìituens  terram circumibit ,  diem  integrum  lucrar etur  j  qui  è  con> 
tra  t  erramet  reumi  re  fìatuens ,  ittr  intendtt  oc-cidentemVirfus ,  diem  amittcret ,  utrfe 
ccrxnt  HMandi  Armo  Dom.  16*15.  quando  , return  La  maire  dicium  nperernnt.  Al 
Modem  pag.  5 1.  ro^at.  C^tid  iis  faciendum  fuerit  ;  fi  lege  Naturali  &  Morali  temati 
tur  feptimum  pracifè  obfervartf  Oportet  ut  diem  di'jerfum  à  compatrioti*  fanBificoit)  (3 
fcbifma'icoruminfìar  ,  ab  universi  sparare  Ecclef/a  ,  vel  eundem  obfervando  Vtm 
are  legi  Ntiturali  &  Morali.     t\efp.  Hac  racione  ille  &  alii ,  non  cani  probant  J 

bat; 


Cap.  XV.  Saltatavi  apud  Patriarchas.  >S$ 

batum  non  fui(Tchominibusomnil>u$praercriptum  ,  quàm  nonpotu'fTe  DcumSab- 
batum  prarfcribere.    Verùm,  an  ter  io  purant,  non  pocuifie  Deum  ,  hic  difficol- 
tare non  obfiante,  omnibus  Nocchi  aut  Adami  pofteris  mandare ,  ut  poft  fex  dks 
operariosfeptiraum  DeofanctitìceiK?    Atinquies,  non  j:otuir  mandare  ut  illiom- 
nes ,  unum  &  idem  umpus,  quoad  momemum  pnmum  ilhus  tcn»po:is  5c  ulti- 
mum,  fanctè  obfervarent.  t\c[p.  Hocqiidtm  nos  conccd.mus,  f»  tempus  illud 
fu  dtes,   &dies  mocufolis  menfuretur  :   At  quid  tum?  Non  pugnai  hoc  raagis 
cum  Szbbito  tAdami  pofteris  omnibus  prasfcripto,   quàm  cum  Sabbaco  iyfis  Ju- 
daeispraffcripto:   Ultenim  qui  m -orientali  Juóxx plaga  degebant »  non  potuerunc 
S'ibbatum  per  omniaillius  diei  momenra  oofervare  ,  quod  obfervibant  qui  in  oc- 
fidenraliejus terra? plaga vivebanr.     2.  Porrò poft  miraeolum  illud  Jofu  io:l\* 
'Ubi  folem  per  integrimi  fere  diem  foiftinflè  legione  •  &  illud  jhiulmiracuium 
2  I\fg.  zo:  ii.  ubi  regreflùm  finfle  lolcm  decem  gradus  legirur,  non  porucrunc 
'    Judaeiipfi  illum  feprimum  diem  ,  quem  in  decalogo  onfcrvandum  piaieripfetac 
;     Deus ,  fanclificare.   Anhincquxfoitquetur,  vel  Deum  nonpraefair  ^  fi  Oc  Jud«eisj 
'    ut  poftfjx di ?s operano*,  feptimum  fan&ootioconfecrarent ,  vel  ra!e  quid  prjgf. 
cnberenonpotuifle?     Q(iàm  infirma  (i:hzcconfequentia  qui*  non  videe  z9     Etra- 
]  menejufdem  valoriseft  confcq'icntia  argumenti  Adverfanorum.     $.   Cercum  eft» 
irer  facicntes  »  live orientem  live occidentem  verf js  ,  pciTedies,  fecuodumortum 
f  & occafumfohs,  computare,  &  diflingucre ,  acque  ita  polì  iex  ,  feptimum  ha- 
quem  divinjs  cxercitiis  transìgere  &  potTunt  ac  debene  :  Acque  ita  mandato 
Oìorem  gerere  :  feptitnam  enim  eemporis  porcionem  Dco  dabunt  >  &  fpiritualibus 
excrcitiis  impendent.  Licet  omnes  terra?  incolse  non  polline  eundem  prrcisè  diem, 
]  propter  ordmem  univeifi  jameonfticutum  >  de  me  tu  folis  ciicaterram  adeam  fuà 
f  luceilluminandam  ;  poiTunttamen  onmesfeptimumdiem  poft  fex  dies  operarlo* 
Ocra  otto  fanclificare.     4.  Haec  objecìio  etiam  fuppoaic»  Juda?osobftriclojnon 
tu:  iTcad  Sabbatumobfervandum,   exit*  cerram  Canaan;   rum  extra  eam  teriam 
■.-ercontìciences  live  Orientem  verlus ,  Cìve  ver  fus  Occidente  m  ,  non  eundem  diem 
cerni  incolis  terra;  Canaan  obfervaftènt.    5.  Qtiòdad  terram  circurreunces  (  qui  ra- 
ri, limi  funt,  propter  quosnon  efì  evertenda  regula  fixa  &  generali*  )  ac  donum  re- 
duntes,  qui  diem  vel  lucrati  funt  vel  amiferuut,atcinet ,  abfqueullofcrupulopof- 
fiint  diem  ibidem  obfervatum  fanclificare. 

LxdiftishacìeuusabundèliqueT,  quàm  vana  fic  il  la  objecìio,  &  ejiuconfirma- 
f  tio,  defumptaàdicìocriumautquatuoradfuri.mum  Patrum  male  incelicelo  :  l  :c 
pi.vdicìa  camen  magisconfirmentur  ,  apponam  ufpor.fionem  Anonimi  auchons 
Domini  e  a  Lib  ì.  Cap.  8.  Pag.  42.  licet  iongior  fir.  Primo  (  ir.quit  ) 
*<  fonico  :  (lui  pr<tditìa  tcfltmonia'tequa  lance  i r ut in  aver it ,  facile  obfervaéit ,  Pétribus 
in  Ivcis  préeliBis  hoc  fuijfe  propojìtum  ,  ut  docerent ,  nomina  ,  per  Sabbati  Judaici  obfer- 
"taxionemy  non  fuiffe  jufltficatos.  Hoc  primo  intuì tu  ipja  loca  per  [pianiti  appartbit, 
Irenaut  Lib.  4.  Cab.  $0.  loquitur  de  inulcicudineeorum  ,  qui  ante  Abraham  &  Pa- 
triarchas ,  &  ante  Ivlofem  fuerunt  jufti,  fine  hi*  (  fc.  Circumcifwm  <?  Sabbaio  )  &ju- 
ftificaba?itur.  Irenso  igitur  (rat  propofitum  probare  ,  Sabbatum  aut  Circi  mei  fi  onem 
nxm  fuiffe  jujìiti*  complemcntum  :  K ernie  fìmplicittr  lotju'rtur  Irenxus  ,  de  Sabbatiche 
ftrvatione  ;  (ed  de  tjus  obfervaiione  incidine  ad  jujìifìcat  iot.ctn  ,  ejucd  ipjites  "irla  indi- 
emr.      Juftino  Martyri  quoque  idem  eroi  animus  ,  qui  difputabas   sottra  Ti)[hor#em 

Cccc    2    '  Ju 


59ò  Sabbatum  apud  Patriarchas.  Lib.  III. 

Jud*um  >  fibi  media  proponente™  ,  qitibus  il  X  i  à  DcO  mifericordia  pailìc  obtingere,  (ul 
hquitur  Trypho  )  inter  qua  enumjrat  Sabbatum  <?  Circumcifwntm  ,  ut  fìc  il I i  fpes  aiù 
quafalutis.  Dum  hujuicwftliofeopponitB,  iMartyr ,  affirmat,  quod prodigi  Patres 
non  Sabbatizantes  omnes  Deo  cornplacuerunt  ;  non  tamen  affirmat  eis  obfervationem  j 
Sabbati  fuiffe  ignotam  ',  [ed per  earn  Patres  non  fuijfe  jujìificatos ,  concedi t  :  ^/o<J  «m/m 
quipradibìamfententiam^  fecundum  veritatem  longà  authoritatum  ferie  confirmatam, 
mordivi*  tenent  fatentur.  — _  Nequc  aliter  exponendm  eft  Tertullianus ,  qui  hòc 
quoque  agebat ,  utcontraJuda>os,  Patres  per  Circumciiìonem  ,  Sabbatum,  operaque 
tegis ,  non  fuiffe  jujìiftcatos ,  oftenderet  :  hocipftus  verba  teftantur.  Dicitenim  Adverf. 
Jud.  Cap.  2.  qui  concendit  Sabbatum  adhuc  obfervandum  quafi  falutis  medelam 
.;-■■■  Doceat  in  ptaeceritum  juftos  Sabbatìzaffe  &c.  Etindequaprius objeBafunt 
feqwmtur ,  quce  adhuncmodum  fine  ulta  verborum  irvuri a  ,  fecundum  authoris  fcopum 
intelleEta,  ntbil  faciunt  contra  S abbati  a  creatione  obfervationem  ,  maxime  quum  ipft 
Tertull.  Cap.^..  —  ^Afjeruit  Judtosconfiteri  y  ipfam  Dei  requiem  diem  feprimun» 
à  primordio  Sanftifkaire  :  ci//w  afiertionis  veritatem  Tertull.  in  dubiumnufquamvil' 
cat.  Si  enim  iìlimpro  vera  non  agnovijìet ,  tumfine  reprehenjione  hoc  in  illorum  gratùam 
minime  conceflifìet  ;  fed  unam  aut  alter am  interpretationtm  adhibuiffet  ad  evitandum, 
liei  diluendum  locum  illum  Gen.  2:  2»  $ .  quod  nufquam  tamen  fecit  :  diei  itaque  ftp  imi 
S  aneli ficat  io  a creatione  >  Pro qudflabant  Jud<ei  >  k  Tertull.  conceditur,ex  quo  objic/turt 
fuijfe  ufum  Sabbati  ante  ìegem  Mofaicam,  quem  etiameaceffante  duraturumconced.it 
TertuIIuanus. 

Secundo  tgitur  refpondeo ,  h* e  &  fi  qiu  alia  occurrunt  loca  apud  Patres  ,  qua  Sab- 
batum ante  Mofen  non  fui  (fé  obfervatum  fubindicant ,  nontamde  ipfo$abbatoy  fivt 
fevtimi  diei  obferjatione ,  quamde  judaica  ejus  •bfervatione ,  C  abufwad  juftificatio. 
aem  coram  D:o,  inteìligendaeffe:  contendunt  enim  aut propterillius  obfervationem  t?/- 
t am  aternam  Patriarchìi  non  obtigiffe  >  aut  illud  fecundum  ceremonias  >  quibus  pojìea  a 
j-idxis  erat  celebratum  ,  ante  Mofen  non  fui ff e  obfervatum  >  nequepofi  Adventum  Qbri- 
jli debere obfervari :  qua  à nem'me affirmantur. 

Tentò ,  Patribxnn prAÌi8is  tesTtmoniis  nserateum  ]ud<cis>  Sabbatum  Judaìcum 
Chriftimis  obtrudentibus  ,  qua  de  causa  ,  cum  Patres  fermonem  inflituunt  de  Sabbato 
parumh onorifica  de  eoUefuuntur  ,  fiipfum  Sabbati  nomen  (5  ceremonias  fpeilcmus:  fi 
vero  rem  ipfam  ,  r.  e.  ditm  DominicamintclUgimus  >  mi  ri  t  elogiis  Sabbatum  nobilita* 
runt:  Ideo  quum' contra  Sabbatum  Judaicum  agunt  >  ptnitus  illud  reyciunty  quandi 
•seri  ritu  Cbriffiano  illud  celebrandum Jìatuunt ,  magno  bonore  illud  affeiunt, 

Qvartòì  D)cent  Critici  in  Patrtm  monummtis  beni exer citati,  folenne  fuifje  Pa- 
tribussomniviriun  conatuunumerrorem  declinantibus  j  f ape  aut  in  ali um  decidere  >  tm 
qmdammodo  decidi  ff  e  videri:  agricolarum  more  (  ut  belle  Do8.  Rivetus  Prolog,  in  Cnt. 
Sicr.  Cip.  lf.)  qui incnrvum  arboris  ftipitem  corrigere ftudentcs  ,  modum  nontiun- 
quam  excedunt ,  planfamque  ipfam  in  contrariam  diverfamque  deducuut  formam  :  Ita 
Grav.  Patrìbus  fapifjimè  accidiffe  feiunt  >  qui  illorum  difputationes  cum  Adverfariisper- 
vjhere  :  d%m  enim  cim  hoftibus  contendunt ,  ex  ardore  eos  feriendi ,  fochi  interdum 
ctiamopttrefftrmt.  Vtrvor  Adverfus  Manichili  B.  Augufi.  tranfìuHt  àtextus explic/t» 
tione,  <sr  ab  eis  qua  affer ere propo f uerat  :  hoc ,  finito  traciatu  ,  ipft  Auguft.  PoUìdo» 
nio  ,  altifque  fecum  prandentibus  fignifteavìt.  Ita  refert  Poffidonius  in  vita  Auguftioì 
Cap.  15.  &  bujut  ni  veritas  >  ftcut  in  di'ti  qHaJìiontkn  >  ha  inhàcdc,  Sabbato  appfr 


Cap  XVI.         Veftigra  fallati  apud  Gentes.  59* 

ruit.  Dumaiim  Tertu\\.&  *nte  Eu-n  Jutt.  Martyr.  fcntcntias prjtdiBas  de  Safcbaco 
txpofueruntjllis  eratnegotium  cum  judaisy  Sabbatum,  ut  diximas,  Cbrifiianis  cbtruderAi- 
Vàs  1  quafifinc  ejus  obfcrvatione  nullus  pojfet  faìutem  adipifei  :  quem  errortm  dum  Grav . 
Patres  evitare  ftudebatit,  hanc  opinionem  de  Sabbaco  (fi  nudò  in  citatis  tefiimoniis 
hi:  futi  iBorum  meni  )  toto  timore  à  mundo  creato  non  obfervato  ad  Mofisn ,  exponunt: 
in  quÀ  opinioni  expmendà  ,  iicet (ibi  videb.intur  Juddos  jtriifle ,  non  tamen  animadver- 
terunt ,  fé  ip forum  fociis  incaute  vulnera  infixifft }  qui  contrarium  prò  virili  contendere 
Utagebant.  ^:  , 

Dcniquenevinemin  Patrum  fcriptis  vel  mediocriterexercitatumlatet,  durivra  qui- 
dam di3a  in  illis  non  raro  occurrcre  ,  qua  nifi  exaliis  ip forum  locis  exponantur  ,  non  fa- 
cile funt  admittenda:  Dicit  Chry l'oli,  in  pofivriori  firm,  de  militate  &  obfcuritate 
trophetiarwn ,  in  editione  Saviliar.à  ,  è  fi  y>  <$c.  i.  e.  anceChnfti  Advenrum  non  exi- 
gebacur  ijudaeis  fides  in  Chriftuoi ,  qui  verbo,  fme  candida  tnterpretatione  admittcr- 
da  non  funt  :  nam  fi  ah  fimi  accipianturt  cum  Sa-.ris  Script uris  non  convenirne  ■>  ut 
éppiret  ex  1 1.  Cap.  ad  Hibr.  in  quo  refirtur  >  SanBos  antepriorem  Cbrijii  adventum  m 
tum  fide  rtcubuifje  »  C  ob  ridem  elogio  ornatosfuifje  :  ideo  ex  alto  loco  in  priori  ferm.  P. 
652.  gmuinus  bujus  loci  f enfiti  eruendus  e  fi ,  ubi  de  Judais  ah  ateneU**  *U  <?c.  i.  e. 
expeftabant  Agnum  Dei  venturum  ,  quitollerec  peccacamundi:  quorum loempofi <?- 
I  rior priori*  interpretationi lucem  prxbet  non  exiguam.     ita  in  examinandis^fradiBis 
1  P.itrum  tefiimoniis  ,  quibus  Sabbatum  amundi  cxordiofuiffe  obfervatum  negatur  ,  ju- 
i  i'teandum  eff  :  quorum  fenfus  ex  illis  ipfis  Patribus  alibi ,  aut  ex  aliti  illis  cottami;  ex- 
ponendus  e  fi»     Sicuiitaque  Tcrtull.  mentem  adv.  Judaos.  Cap.  2.    invefiigare  .inimus 
fitt  fi  conferai  ad  Tertull.  xAdvcrf  Marcion.  Gif.  12.  Lio  q.ubiillum  Sabbatum 
à  primordio  fandum  fuifle  agnofeentem  reperiet:  idem  fentire  iicet  de  r eli  qui s  citata 
•  authoritatibus  »  quarum  fenfus ,  aut ex  aliisip forum  authorum  »  aut  ex  alio  rum  J cripto  - 
rui/i  illis  conteniporaneorum  locis  inveftigandusefl.     Ircnaei  éT  Iuftini  Martyrisi'ir 
ti  ip  forum  feopum  rotundè  fatis  exponunt ,  ut  ante  a  ex  illis  audhimus  ,  quorum  taerque 
prò  hoc  folummodo  contendit  >  ut  doceatur  Patres  Veteres  9  per  Sabbatum  W  Circuii 
«itìonem  non  fmfie  ju)Uficatos  »  nihilque  amplius  addunt. 
Hxc  rcfponfìo  piena  eft ,  &  cuivis  non  prarjudicato  fatisfacerc  poteft. 


- 


CAP.      XVI. 
An  ulla  appareant  Sabbati  apud  Gentiles  obfervat*  veftigia  ? 

COmmuniterab  Adverfarirs  noftris  hoc  nobis^'objicitur  :  Quod  »  G  Sabbati  ob- 
fervatio  offìcium  eflct  morale ,  Adamo  ac  omnibus  poftet  is  injuncìum ,  omnts 
Gentiles  (iti P rimi rufius  P.rrt.z.  Cap  j.  ParMgr. n.  )  omni  tempore  id  feivif- 
Cent  Se  praeftitiiìjn:  .  vcl  Naturali  inltuidu ,  tei  traditionc  >  quemadmodum  alia 
omnia  officia  inorala  noverane  &  quodammodo  prxftiterant  :  Vd  fi  id  totalicer 
obkvioaitradiduTeat,  hoc usYÌuodediiTcc  Deus ,  utieospro  onjilli$i«t Kc^h :us 

Ce  e  e   $  aliis 


59*  Veftigia  Saltati  apud  Gentes.  Lib.  1 1  k 

alia  officiismoratibus  omnibus  Tevere  reprehendit.     Addunt  alii,  quód  Gentiles 
faepius  Sabbara  Judaeis  exprobrarint. 

Licetaliquoties  haac  remfupra,  datioccaGone ,  tetigerimus  y  Iibetcamen  &  hic 
obje&ionem  hanc  ad  incudem  vocare.  Uc  ergo  clara  faant  omnia  haec  perpendtncfa. 
proponimus, 

i .  Supponit  hzec  objecìio  ,  nihil  potuifle  Gentiles  relucìante  confcientìl  agere , 
vel  ,  (  quod  eodcm  redit  ,  )  omnia  ea  egifiè ,  qux  retta  fuiffè  judicarunt  :  quìa  di- 
cit,  id  omni  tempore  fchtf.ent  &  prefitti fstnt ,  quod  fcilicet  eis  eratprsefcripcum 
moraliter.  Quali  vero  pr»ftiterint  Gentiles idom ne,  quod  noverane,  velnofce 
poterant ,  ipforum  effe  officium. 

2.  Quomodo  nobis  demonfìratum  dabitur ,  Eos  nefei  viffe  ipforum  effe  officium  >' 
Sabbatum  hebdomadale  obfervare  i  An  quia  non  obfervarunt  *  At  hoc  ,  uc  janr 
dì&urn  ,  fupponit  eos  omnia  egifTe ,  quag  feiverant  ipforum  effe  officium  -3  &  quse  notì 
praftiterant ,  non  frivifleea  ad  ipforum  officium  fpecTalTe.  An  quia  non  Icgimul  ! 
hoc  in  eorum  Scriptis  ?  Tum  fequetur ,  nihil  feiviffe  Eos  praeter  id  quod  Scriptis* 
mandarunt.  Et  nihil  fcivifTe  eos  ,  nifi  quod  ii>  Scriptis  mandarunt ,  qua?  ad  noftras 
pefvenjrunt  mar/us.  Utraque  tamen  hxc  confequentia  eli  infirma*  vald è ,  ut  cui  vis 
obviuflfreft. 

$.  Quomodo  probatum  nobis  dabitur,  Eos  Sabbatum  hebdomadale  non  obfer-| 
vaite?  An  quia  hoc  non  legitur  in  eorum  Scriptis?  Velimi,  vanam  effe  hanc 
confequentiamjam  diximus:  ac  porrò  dicimuSj  Scripta  Ethnicorum,  quse  jutt 
extanti  ad  fummum  tantum  probabunt,  Gentiles,  qui  vivcb-mteo  feculo ,  &  in 
eo  loco ,  in  quo  degebant  authores  iftorum  Scriprorum  ,  Sabbatum  non  obfervaiTe  ; 
aut  fead  obfervandura  obftricìos  tfle  non  putalte.  At  lice:  hoc  daremus ,  non  t& 
meo  inde fequerecur,  nullos  Gentiles ,  nullo  feculo,  Sabbatum  obfervafTe ,  neque  id 
ipforum  effe  officir  putaiTe ,  ut  omnes  concedente 

4.*Notumfatis ,  vel  antiqu:fliraa  Ethnicorum  Scripta,  non  adeovetufta  effe,  ut 
inde  colligere  Hceac ,  quid  primi  Ethnici  vel  Gentiles  de  Sabbaro  fenferint.  Ec  nufl 
la  eft  confequentia,  dicere  Gentiles  Veteres  tale  officium  ignorà\unt,  aut  neglexe- 
runt ,  quia  Gentiles  polì  aliquotfecul a  exiftentes ,  id  non  noverantneeprarftiteranc, 
ehm  nocum fatis  fic ,  omnia  indeterius  continue  ivifle  >  imprimis  apud  Ethnicos. 

?.  Incertum  valdè ,  an  proptèr  omnia  officia  omifla  Deus  Ethnicos  reprehende- 
rit:legimusenim  fiviffe  Deum  omnes  Gentes  fuis  ipfarum  viis  incedere  AB.i^.i S. 
&  temporibus  ignoranti*  connivendo  dilfimulafse  AB.  17:  30.  Multa  quidem 
Scriptum  loca  accumulat  Primerofius ,  ubi  fupra  Paragr.5.  ut  evincat ,  Deum 
Gentiles,  propter  alia  omnia  moraliaomifsa,  reprehendifse.  At  neque  omnium 
moraliumofficiorumibifùmentio:  multa  enim  Ìikx  moralia,  tum  in  Prima  tabu- 
la ,  tum  in  Secundà  tabula  ,  quorum  omiflìonem  eis  objecìam  non  legimus  :  ubi  e 
nim  reprehenduntur propcerea quòd  Deum  noncoluerint  modoabipfoprxfcriptoCi 
Reprehenduntur  quidem  propter  idololarriam  ;  at  requiric  fecundum  mandaturi 
porrò ,  ut  colatur  Deus  modo  ab  ipìo  praeferipto*  Ubi  reprehenduntur  proptei 
(implicem  fornicationem ,  aut  propter  falfa  teftimonia  ,  &  alia  quam  plurima ,  in  a- 
liis  Decalogi  prseceptis  prohibita  <  fìdesinfemen  promifsum  erar  officium  omnes 
^^Wpofterosobligans ,  uteencedum  Adverfarii  jtìbi  autem  legimus  eos ,  prop- 
ter hoc  officium  non  pr*ftitum  ,  objurgatos?    Idem  dici  poteft  de  motibus  con- 

cupifeco* 


I  Cip.  XVI.         Vefiigia  Stilati  apud  Gente?.  f$y 

»   cupi.rccneia2  primo  primis.     Vide  qua:  ad  cbjecìiontqi  4.  à  Compio  propofìtam 
nuper  Cap.XllI.  diximus. 

6.  Non  mirum  q^idern  quòd  obliti  lucrine,  hujus  offici  i  rr.oralis ,  quod  in  lege 
creauonislegendum  primo  proponebacur ,  quum  ipfius  cre'acionis  omnium  fexdic- 
ru  u  fpatio  notitiam  ornnem  ami  ferine.     Imo  Se  ipfius  Dei  veriacwenris  omnium 

«    creatori*.     An  proprcre3  dicemus tale  man Jarum  nunquam  iis  datum  fuifse  *   An 
quia  pofteri  Caini  >  poft  aliquot  fecula ,  oblici  (ine  proraiflionis  illius  falutiferse  ,  fe- 
.1  mir>is  fciìicec  muliciis ,  Procoplaftis  prìmùrri  hùx  .  ullo  jure  fequetur  >  liane  nun- 
:  qudm  honiinibusrcvclatamfuikepionjflìonem  i 

7.  Licer  oificium  hoca  fepciraam  temporis  partem  Deofancìifìcandinon  potue- 
].|  rine  Genciles  mero  natura?  luminc  percipere  j  ter  traditionem  tamen  oralem  ejus 
J  m.mores  rieri  potutane  ;   Se  dub.o  omni  procul  aliquamdiu  ejus  tenuerunt  memo- 

•  riam,  quamdiu  ,  nempe  ,  ipfius  crcationis  memores  fuerunr. 
:{     8.  SupraC?/).  VII.  hujus  libri ,  oftendimus  variis  tcftimojiis,hancfui(fePatrum 
A  auoiundam  lentenciam  >  ut  Se    Jud«orum  aliquorum  ,  quòd,   fciìicec  ,  etiam 
{.1  Gentiles  Sabbatum  feptimi  diei  obfervirint.     Ec  non  modo  Patres  hanc  temisfiè 

Ifcntenciam  j    fed&  variis  ioftancusac  ccftimoniis  confirmaffe.     Nolunc  Adverfa- 

[  rii ,  ut  (uperiore  capite  audivimus ,  uc  credamus  Patriarchas  ullum  obfervarTe  Sab. 
vi  barom,  quia  ica  dicunc  Pacres  quidam  ,  Itcccid  tantum  dicane,  f  li  modo  hoc  di - 
-}  cane  quod  non  eftveniìmile>)  &  nonprobenc.  Qjidni&  nobis  fimiliterlicebkar- 
J  guerc  ex  fencentià  Pacrum  ,  ac  dicere  Gentiles  Sabbatum  obfervarTe ,  quia  non  ino. 
4dò  hoc  dicuat  Patres quidam ,  fed  &  probanr  £ 

i     9.  Qumdo  adecftimonia  Philonis  Se  Joftphi  reph'eat  quidam  Primerofus  loco 

;|  cicaco  $.  7,  Se  8.  revcra  co.icedic  quod  hic  petimus»    Nempe  Gentiles  etiam 

.  jf  S abbica  ob'ervaflè  *.  nam  ad  illud  Philonis  de  vita  Mofìt ,     Qfis  factum  illum  dìem 

{tbttmum  non  honor.it  (fc.  ùc  Rcfpondec ,     Si  forte  ex  iis  quidam  aliquomodo  fep- 

.  (Mutua  diem  obfcrvirinc,  id non  factum  naturali  aliquoinftincìu  ,  auc  traditione9 
Se  j nftiuctiooe  parentum  ;  fed  imitacione  Jud^orum.  Hunc  etiam  effe  (infuni 
»..  veiborum  loftphi  conerà  ^Appionem  Lib.  2.  aflerit  :  Se  §.9.  fic  hoc  confirmare 
J  yulr ,  /juòd  Mi  aliique  omnes  illegati  longi  pesi  fi  abili  tum  regimen  ludakum  fcripfe- 
rint  :  difpcrf* crant  (  mq.iic  )  dectmtribnstnitr  Aflf/iios,  Medos  KSt  Perfas  ,  actan- 
...  don  ludxi  in  B.ibyLniÀ  feptM.igint.i  annis  cAfthitatan  pafi  funt  >  antiqua*»  bijìoti- 
ycui  atitfuis  Cc)iiilisquidq<tim[crip\rit.  Refp.  Verùm  licec  dubicemus ,  num  haec 
rl  fit  vera  &  unica  hujus  obfcrvacionis  apud  Gentes  ra:io  Se  caufa  ,  ut  fuo  loco  pacchie  : 
.,,  hic  tamen  abunde  nobis  faeisfacit,  quòiconccdacur  Gentiles  Sabbaea  hebdomadj- 
<$  luobfervalfci:  namhicnonquarrimus ,  quo  motivo  aut  quo  inttrucìore  inducìi  fine 
,J  ad  Sabbatum  obfervandura  :  atoue  ita  fatisfìt  objecìioni. 

io.  Quidetiamfidaremus,  Gencesprasciscfepeimum  diem  ,  feuunumiacyclo 
j  ftptimanae ,  non  obfcrvafTe  :  an  inde  fequetur  hoc  niinquam  Gentibus  injuncìum 
T  /uifTc^  Noshancconfequentiam  negamus  ;  Ec.ponòputamus  ,vefligiailla  Sabba- 
JÙ-,  qua:  apud  Gentiles  reperii  ipofTunt,  (àeis  evincere  ,  prora-pruni  de  Sabbatohcb- 
.  iomadali  obfervaudo  priroitfcs  iis  datum  fuifTe  :  nam  illa  veihgu  aut  indicia  indicaur, 
<  prseccptmn  de  Sabbato  omnibus communefuifle  ,  &  ab  inieio  omnibus  datum.  Er- 
,  tnim,  certuni  eft ,   habuifTe  illos  fua  Fcfta  vel  dics  folenncs ,  Se  hoc  naturali  in- 

Minftucdocìierane,  uxùceocui  ipft  Adveifarìi.    Ccrtum  eciaui,  luminc  naturali 

inRru- 


5  )4  Veftigia  Saltati  apud  Gentes.  Lib.  III# 

inflniftos ,  habuiffe  Eos  Feda,  non  anniverfaria  tantum ,  aut  fingulis  annis  femel  re 
currenda  >  fed&inbreviorialiquo  cyclo;  Fatentur  ipfi  Adverfarii  folitos  fuiflci 
Graecos  feptinaum  mentis  confecrare  Af  olimi  >  &  «juartum  Mercurio ,  &  alium  i 
diemalii*.  Certuni  porrò  >  minores  adhuchabuifleeos  cyclos:  nani  negari  nequii 
habuiffe  Eos  Nundinass  eoque  unumquemque  Noqum,  vel  ut  aln  fupputant 
indufìvc,  o&avum  diem  Sacris  dedicane.  Nundinasautemill»,  tefte  Seldeno de 
jureNat.  ScGent.&c.  pig.  372.  fucruntolim  feria,  (ìve  Jovi  (ut  Granita  Liei* 
niams  apud  Macrobium  Saturnale  i«  Cap.  16.)  live  Saturno  (ut  Fiutarci,  in 
tZu<ejl.  ityp».  )  dicatse:  atquenefafti  dicunttir  apudFe/?«w,  licet  poftmodum  lege 
Hortenfìa  effecìam  fic;  ut  eflfent  faftas ,  nifi  alia  forte  caufa>  veluti  Ftftus  dies, 
redwUtitem  ne  diem  nonum  nefaftum  redderet.  Hocetiam  fatetur  tìeylynus  Pan. 
j.  c*p. 4.  Paragr. 8.  Pag-2y  nonum,  riempe,  quemque dienti à Romanis  ohm 
Jqù  Sacratum  iuiffe ,  &  eo  die  folitos  fuifTe  Flamincs ,  in  regia,  Jovi  arietem  im. 
molare >  ex  Macrob.  Salumai.  Lib.  1.  Cap.  16.  &  GrarÀo  Licinio;  Undeliquetj 
ìplum  lumen  naturale  eos  docuiffè,  dies  folennes  Deo  confecrare  5  &  dies  fsephfc 
reenrrcntes:  &  licet  praecisè  feptimum  non  obfcrvirint ,  quàm  propètamenad 
iìioccyclum  pervenerint  5  quando  ocìavum  quemquedìem  ab  a!iisfegregaiunt,fa  tis 
conftat.  Ogdoas  fané  Romanorum  luculentùm  ac  manifeftnmeftindicium,  re-;, 
man fifle  apud  Gentes  veftigiaaliqua  Veteris  Sabbati ,  primitàs  inftituri. 

11.  Idetiam  porrò  liquet,  ex  eo  quòd  >  ut  fupra  di  ci  um  >  numerum  ft-ptenarium* 
Sacrum  habuerìnt.     Vide  Cap.  XIV.  hujus  libri  :   &  quòd  tempns  per  feptimanari 
femper  divi  ferini  >  &  fingulis  feptimanas  diebusnomeo  tandem  Pianerie  cujufòam 
appropriarint  non  pauci ,  ut  ex  dicìis  capite jam  cinto  fuGùsliquer.    Imò&  il!j. 
qiìinoiiiinibusilIisPIanetarumnonfuntufi)  cydumtamen  feptem  dierum  fempeil 
obfervarunt  ,uc  fupra  etiam  oftenfum  eft.     Undcsutemhoc,  nifi  à  prima  conftitu-< 
cidnefeptimanse,  &  aprimi  Sabbati  origine  ?    Qtioenim  alio  inftincìu ,  quo  quas. 
fo  alio  monitore ,  potuerintomnes  liane  dierum  menfuram  inviolatam  ,  non  obftant*  : 
quòd  in  alios  fincs  alia  nonnunquam  inftituerint  Calendiria  >  obfervàrinc  ?  Credibile 
nonetti  hanc  fuifle  mcram  hominisinventionem  ,quae ah  omnibus,  docìisGmula< 
indo&isobfervatafuit,  ànemineinquarfìionem  vocata}  ncc  mutata,  nedura  con* 
demnata,  ièd  ab  omnibus  recepta,  cumaPrincipibus,  tum  à  plebe,  nulia  prar* 
eunte  Principum  fege  aut  conftitutione  f    Imo  non  negat  ipfe  Seldenus ,  ubi  fupra 
Pag.  444.    apud  Gentilcs  habuifle  hunc  cvcIut»  hebdomadicum  tam  rationenr 
Theologicam ,  quàm  Aftrologicim;  licet  addat,  hoc  non  omninonixum  fuifTe  putii 
•  cis  moribusj  fednugacidifciplioacircumcellionum ,  qui  levibus  &  inepcis  irige. 
litisi  fallaci  (ìderumir)terpret3tione,  quxftuofam  mendaciis  fuis  caligioem  injicie 
bant.     Negat  Pag.  451,     Hebdowsdis  ullum  fuifTe  ufum  ci vilem,  tum  Graecis 
rum  Romanis  in  pagani fmo>  fed  A ttrologicum.     Et  tamerì,  non  dicet  >  Aftro: 
logos  primos  fuifTe  hujus  cycliauthorcs.  Etipfenovitj  ufum  illum  Aftrologicun 
sundem  fuifle  apud  vulgus }  qui  ufus  Theologicus  j  aut  faltem  quòd  eflent  conjunfi' 
!3am  fic  loquitur  Pag.  452»     Ne  que  igitur  htbdomas  eis  civili  feu  publico  in  ufu>fcd  ta, 
tum  lAf.rologico ,  autfimavis  ,  Teologico  ,  qua  bic  5  fubinde  cum  ji urologico ,  w 
4um  in  publica  Sacra  aut faftos  recepro  ,  penes  Gentile*  confundtbatur.     Quod  &  CO 
firmant  qua  poftea  habet  de  More  Orientalium  3  Sacros  ritus  una  cum  Aftrologi^ 
praeceptis  iradendi  ;  ne  &ea ,  quae  porrò  citat  ex  Jdio  Firmrco ,  Muthtfeos  Libi  2 

Capélli 


Cap.  XVL         Veftigia  Sditati  apud  Gentes.  $$$ 

Zio.  Il»  qui  de  Aftrologi  qualitate  verba  faciens ,  Jlntijìitem  (inquic)  folti  ry 
<  Lurne  ,  &  caterorum  Dcorum  >  per  quos  terrena  omnia  gubtrrtantur  ,  fìcopcrtetanimunt 
ruumfemper  wjìrucre  ,  ut  dignus  effe  tantis  ceremonirs ,  cmnium  tefJmoniij  corrprcketur» 
Se  ex  Sexto  Empirico  Advirìus  Mathcmacicos  Lib.  f .  Dhtrf.node  (  irquit  )  nag* 
namiit*  human <e  a j) erre  injuriam  »  &  in  nobis  magnamfruere  fupirf.itionem  4  ncque 
.    auidqvam  permittentes  agere  ex  rcBa  rat  ione. 

1  12.  Quòd  ab  illud  autem  attinec ,  quod  dicunc  quidam ,  hunc  morem,  diem 
i  feptimum  quovis  modo  obfervandi,à  Judceis  mutaatos  effe  Gentìles.  Quàm  impro- 
bi babile  fu  lune  liquet,  quodtum  ,  unàcùmipfo  die,  mutuati  quoque  cilene  quoì- 
\  dam  Judaicos  ritus  ;  atqueita  Judaicoquodammodo  more  feptimum  illum  diem 
:| obfervaflent  :  de  hoc  tamen  nihil  legimus.  Porrò,  odium  illud,  quo  Judseos 
.:?  profteutaefune  ali* Gentes,  hoc  prorfus  improbabile  redditi  nemo  emm  Sacros 
:\  :orumntusimitariaurampleeìifolet;quos  odio  Vatiniano  profequitur.  Deniquc 
.  rquiscredet  morem  aliquemfimilem  ab  iis  mutuatum  »  quorum  Religio  tantopere 
t  repugnabat Religioni  omnium  altarum  Naeionum,  in  aliis  omnibus  Nationibus,  fine 
icrupulo  auc  hxfìtatione  *  tara  univerfalitcr  recipi  &  obtinere  potuifTe;  Similis 
i  :ul!a  daripoteftinftanria. 

;,j  i$.  Ludibrio  quidem  habuerunt  Gentìles  quidam  Sabbata  Judaica  ,  fed,  ut 
l.'idetur  j  non  tam  propter  obfcrvationcm  leprini i  diei  :  nam  &  ipfiobfervabant  0&2- 
.•(  rum  ,  inter  quem  &  feptimum  parum  interciTc  faciles  judicare  potuerunt  :  quàra 
:i?ropter  modum  obfervandi  fpecialem.  Ncque  quorr.udo  hoc  confifìere  poffit  vi« 
•jieo,  cumeo,  quòdcommuniter  diem  Saturni  prò  die  atro  habuiffe  Gentìles,  pu- 
I  :em  quidam,  idelt,  prò  die  in  quo  nonlicebat  opus  aliquod  facere.  Qui  enim 
?  >otuic  Seneca  hoc  Judasisobjicere,  quòdfeptiroam  rerecemporis  fui  partem  per- 
itene, cùm  per  Nundinas  veceres  ipfi  Romani  o&avamtemporis  fui  partem  teak* 
erenr,  &  quum  omnibur  diebus  Saturni,  utpoicdiebiisinfauftis  ,  ab  opere  vaca- 
t\  'enc ,  ut  ahos  dies infauftes  taceam. 

14.  Imo  illud,  quòd  communiter  hunc  diem  in  cyclofepcimanas,  &nonaIium, 
;  ^ro  atro  ac  intaufto  habueiinc   (  ut  vult  docìiiiìm.  Sdet.us)   lì  vaum  iìt ,    a!i- 
j  .juod  in  le  habere  poteft  vefrigium  veteris  Sabbati  :  nam  undt  erat  quòd  non  al  utn 
-, iiemin  feptirrai  aproinlaulto^  inaufpicatohabucriuc ,  ir,  quo,  r.empe.  on  mo- 
vere, nifi  quod  nerette  erar  aggredì ,  abftinendumerat ,  piateci  hunc  diem  Saturnia 
Mioè  quicquid  garrire  polììnt  Aftrologi  de  Pianeta  \i\o Saturno  ,  qui  ili  1  dici  ,  utaiunr, 
r.iilommatur,  hoc  venti. nilius  multo  elt,  quòd  caos  t'uerit  mveterarus  ab  opere  ilio 
J  'ie  vacare}  &quia  caufam  hujus  vacatiomsprimariam  prorlus oblivioni  tradsdcrinr, 
.  une  commenti  fine  Aftrologi,  auc  ahi.     Quod&  ex  eo  probabilità  tlt ,  qtoJ  hic 
tnquam  f'uericinfauftusdeclaratus  aurhontate  aliqtù  pulhca  ,  auc  militino 
li,  nti  cant dies pollnduani  ,  idtftpoltridieomucsKalcndJS,  Konas  &  IdilSj 
ntrriginta  lex  numero;  fedexpivato  uni  omnium  opinione,  auc  oblìi  va* 
qualeserant  diesaliqrot  mentis ,  varica  vai  iis  relati;  non  aucem  !eprin>aoai 
ullus,  praeter  hunc  feptimum:  ncque  hic   fepciir.us  *b  omnibus 
umeratur.     Er  quidem  TertuOianus ,  qui  ,ut  fupra  obiti v.iiun  t'uic  C/».  VII* 
•citGenciles  diem  Saturni otioO"  viSui t/icm/j^t, nonrseminic  hujus  lacior, is 
ondicit  nec  ìnfinuattos  hunc  diem  otiodtcrc\.lK  ,  c<-  quòd  iter  eflct  &:  inaufpi- 
atus;  fedpotius Rei igionis ergo,  quod&  vix  diflìtcnduradlcagnolcic  ipfe  5»/- 

D  d  d  d 


j96  SabUium  incoepic  Malìe.  Lib.  II 

demi  Pag.  $a*r>  qui  &  addii  ibidem  ,  quaecontìrmant  nuner  dicìa ,  tifane  (inquit1 
fuperftitio  illa ,  fó  dicrum  obftrvAtkm  xAftrologica  ,  &o?<  )4f/V  4/^  y^terts  illos  bn 
Religione  fenfuvulgari  intelligi  potejl  ;  cognati  firn  <e  piane  funt. 

; ! — : ! 

C  A  P.       XVI  I, 

Quando  incoepic  dies  Sabbail  Hehdomadalis. 

PRobavirous  jam  originem  inftitutionis  Sabbati  effe  à  rerum  Primordio ,  &  qua 
contraobj  ciunturpiacidè  cxaminavimus:  coque  primam  ìllam  principalenl 
quasftionem  ,  hoc  libro  examini  propoGtam  5  difculììmus  :  reftat  alia  principali, 
quaglio,  denatuiàiiliusprsecepti,  quo  Sabbatum  obfer  vand  um  man  da  tur ,  exa 
rainanda;  nempeutrumpraccepcumillud  fìt  ceremoniaie >  an  vero  morale.  Hi 
tamenpraemittendieft  quxliio  ,  de  tempore  inchoationis  illms  Sabbati  hebdoma 
dalis ,  quod  erat  Sacris  exercitiis  tranGgendum  ;  id eft,utrum  incoeperit  à  tempor 
Vefpcmno,  an  veròà  Maturino  ì 

Inftituiturquidemhaecquaeftio,  prascipuèpropter  Sabbatum  Novi  Teftamenti 
Separtesadverfee,  ut  fuam ,  tum  opinionem,turn  praxinmeliusdefendant,  com 
muniter  huc  recurrunt ,  ac  inquirunt  3  qao  tempore  incoeperit  Sabbatum  vetm 
quia  fecundum  nane  normam  >  regulandam  t (Te  nofiram opinionem  Se  praxin ,  quo 
fpsdìat  fan&ifkationem  diet  Dominici ,  ultroconccditur;  Nos  tamen  hanc  qua: 
ftionem  ,  quatenus  fpecìat Sabbatum  Novi  Teftamenti,hicnontrac'hbimus,libn 
Sexto  magis  opportuna  nobis  dabitur  ea  de  re  differendi  occafio  :  Tantum  ergo  hi 
inquiremus  ,  quodnam  fuerittempus  inchoatioois  Sabbati  Veteris. 

Plurima  ad  qj^flionem  hanc  difterici  è  inteiligendarn  non  inutilia  nunc  pragce 
mittences ,  eaque  in  occafiontm  commodiorem  refsrvantes,  quasftionem  hìcconJ 
deranJamfimpliciter  fic  proponimus.  Ucrum  vetus  Sabbatum  incoeperit  àten 
pore  Maturino,  an  vero  à  tempore  Vefpertino  : 

Quasliio  hic  non  movecur  de  afluali  Sabbati  $2  nei  i  ri  catione  ;  feude  eo  tempoi 
diei  ri/;g8«t£fg* >  quo.adìualiter  fancìiiicandum  eft  Sabbatum:  Opportunius  de  e 
difqjiretur  libro  Scxto ,  ubideSanctitìcatione  dici  Dominici  agetur;  fed  de  te 
mino  à  quo  incipiat  dies  Sabbaricus  feu  duratio  Sabbati. 

Dks  tnfariam  fumi  poteft  :  Vel  Primo  >  prò  eo  tempori*  fpario  ,  quod  intero 
tum  Scoccafum  folisincercedit  :  Vel  Secundà  ,  prò  eo  temporis  fpario,  quod  e 
interprimumdilucuhim  feu  primam  lucem  dici,  &  uttimam  Vcfper3m  vel  di 
lucerò  :  Vel  Tertiò,  per  eoomni  tempore  ,  quod  intcrcedit  inter  mediam  nocìe 
aitecedentem  &  confequentem  Eòque  temporis  Matutini  puncìum  primum  p< 
teft  vel  effe  media  nox,  vel  primumd;luculum>  vel  ortus  Sohs.  Etconfequéi 
rerdicen.Uim  decempoie  vefpercino ,  quo  i  ejuspuncìurnpiimum*,  (ìt  vel  ama 
die,  ?d  ab  occafu  Solii,  vel  a  poftremà  diei  luce  ,  defumendum.  Etquidemdj 
commuover  dividici}:  in  tempus  Matutinum  &  vefpercinum  :  duo  ergo  hsctea 
pora  cotum  d.cm  nauirakm  ,  fea  ivyj^ti^ ,  in  partes  aquales  dividunt.     E$ 

trip) 


Op.  XVII.  SaUatum  ineoepit  Mane.  f 97 

triplici  tempore  Maturino  &  Vefpertino  »  in  Scjip:uns  legimw  :  Ex.  gr.  de  Sacri_ 
ficio  Maturino,  circahoram  nonara,  nempe  :  &  de  Vtjftrww  circa  horam  tertiam, 
pOiDCiiJ.i.iin  :     Sicuete  f.  pò:  e  Mi -u:ìi>o,  cumadhuc  ciTc;:t  tenebra   Jom.io: 
I.  de  vigilia  Macunni,  de  te.nporeincer  duas  Vcfperas  £vo^.  12  6.     Tempus  e- 
tiam  Vefpe  tuwmdicuurquuju  iuermc  cencb:ae.  ut  Giù.  29:23*  A  ■•questa  tempus 
illuJ  à  medi!  noile  ai  rnendiem  fequencenì  >  dici  poteri  tempus  Matutiriu'm  ,  ita  uc 
iqu.cquid  ineoget.umeft,  d.carur  fieri  tempore  Maturino,  Et  tempus  illud  *quod 
[  cftà  meridie  ad  mediam  noctem  ì.ifequenrem,  dici  poteli  tempus  Vcfpcrtìnum  ,  ita 
►  ut  quicqaid  in  quovis  illius  tempoas  punito  fit,  fieri  dici  polli:  tew:pore  Vefper- 
tino. 

;  Quando  autem  hìc  qaserimus  de  tèmpore  inchoarionis  Sabbati,  hoc  volumus 
tquaerere,  3n  Sabbati  initiom  fuerit  ab  eo  tempore  deiumptum  ,  quod  eft  inter 
mediani  nodìem  &  orturafoiis:  (nana  nemo  putatpoftorrurn  foiisini.ium  primura 
;habu  (7e)  velab  eotempore  ,  quod  eli  ab  occaJu  folis  ad  mediam  nodtem  :  Seti» 
uninccepe  ir  circa  occafumfolis  praecederitis  diei  \  anverò  a  tempore  maturino,  ad 
fvel  pori  mediam  nocìem  i 

Supponitur,  inhàcquccftione,  diem  Sabbati ,  non  effe  diem  artificialem  ,  fed 
naruralem  ;  &  effe  fepnmam  parrenwotms  hebdomadis;  fupponitur  etiam  ,  eo- 
dem  modo  feu  codem  tempore,  incipereSabbaturu,  quo incipiunt alti dies natu- 
•ales  : 

Ut  autem  quid  ad  hanc  quteftionem  dicendum  tic,  appareat,  confideranda  eli 
prima  omnium  hcbjomas  )  de  qui  fit  menno  Gen.  1.  &  fpeciaci.11  primus  dies  in 
conlìderationem  venire  deb.-c  :  Qjì  euim  nobis  hic  adverfanrur  ile  arguunc . 
Quando  ineoepit  prtmus  dies,  ineoepit  Sabbacum.  Ac  pnmus  dies  inccepic  tem- 
pore vefpertino.  krgo&c.  Mimma  probaot ex  iis  verbis  Gen,  i:$.&  futtufptra 
-nani  primus  dies.  Vis  omni*.  probarionis  &  argumcnn  in  hoc  confiftic ,  quod 
•  era  primo  noaimetur.  Ventas  hebraica  ùc  fé  habet ,  ^y  7V1  ")D3  \Tl 
IN  DV  j  c\ux  iic  vzrtiz  Imius  >  fic  fuit  vei'ptratS  juit  mam  dia  primi,  hìtmfierus 
f,  Et  'Hiì'VeJperé  fiAtepit mane  dia  xmis.  V«lg.  iic ,  faBxmque  tft  ve  pere  cr  m.v.c 
'suììus.  Ar.  moni,  fic  Et  fri.  '  e)  era ,  &  \uit  mane  dies  unus,  Pifcafor  fic,  attutita 
rjre,   dies  primus.    Belgica verùolìc  <®Qe  UJtljS 

t'itoonttgctocefi'/  cntìclKt  toa.tf  IDosacn oetoecfl: /  fcceerlUTOao!;/  id 

.  tunc  ,   rjr  ; uer.it  mare  ,  primo  di*. 

Verom  ,  ut  apparile  ,   cv.hvt\  inrìrmum  fit  hoc  fundamentum  ,  héec  notanda 

fune   Pr'a/.ò.  Quod  Deus  Cor lu m  &  cerreto  ,  &omniaq.  ■  fpauo  fex 

creaveric.     Ecquòd  omnia  fere  creata  fine  tempore  diurno,  non  di 

r  quidem  Dius  in  hoc  opere  e.ectienis  nobis  pv<»buic  cxeap'um ,  utfciiuu 

'piraremur  ,    ut  piurimum  >  un  t>,    cuemadirodum  ille  operatili  trai 

orfìnia  fere  tempore  diurno  \  acque  ira  tenni  or=  nceturno  quicvir  -  ut  i:obi>icìdem 

. 
narra  air  qu  laum  fuerit , 

■  n  .1- 

um  dkm  S:c.  orùiuc  , 

a. 


598  Sabbaium  incoepit  Mane.  Lib.  MI 

Ttrtìò  ,  Supra  dicìum  fate ,  percempus  Vefpei  tinurn  ,  intelligi  pofle  torum  cera- 
pus  poftmeridianum  ;  uti  liquetex  eo>  quòdfacrirkium  illudjquod  immolabatur 
circa  horam  tertiara  pomeridianam  ,  dicatur  facrirìcium  Vefpcrtmum  ;  uri  facrifi- 
cium,  quodoblatumerat  circa  horamnonamantemeridiem,  dicìum  fuit  facriricium 
macucinumi  atqueitaper  Mane  intelligere  poflumus  tempus  omneantemeridu- 
num. 

Qumò.  Senfus  ergo  verborum  hic  poteri  effe  >  hoc  tempus  Vefpertinum  una.  cum 
tempere  maturino  con  fàtui  t  primum  àkrn  >  vel  ,  fic  tranfegerat  Deus  tempus  Vefpeninum 
&  tempus  matutinum  primi  dici  \  vel  primo  die. 

Quinto.  Quòdadillud,  quòd  prapofterè  nominetur  tempus  vefpertinum  ante 
tempus  marutmum,  dicimu>,  nihiliueo  incotnmodi  elfe  ;  rum  ipfc  Sbepharduu 
agnofei:  Thef  ì  9;  3 3 .  ea  nonuunquam  primo  narrari  ,  quae  tempore  poticriora  funt, 
Verìm  (inq/ìf)  natura  loci  liane  non  ad  mittet  hyfterolìu  ,  Quid  ita:  Quia  (in- 
tuir )  prima  tenebra  noHem  integram  completìunpur  ,quemadmodum  prima  lux  integrila 
dì 'em  artifici alem.  ^fp.  Gratis  dieieur,  primas  ìllas  tenebras  comple&i  integrarti 
noitem ,  duo  decim  hons  air.  circumcirca  conftantem  :  nam  non  probitur  3  nec  prò. 
banpotelt,  utfticim  parebic.  At,  inquit,  nufquamlegimus  Mane  fumi  prò  inte. 
gra  noEic.  Rjfp.  Ncque  hoc  nos  dicimus ,  nec  uc  dicamus  necefls  e't  :  nam  fuffi 
cit  Ci  pars  aliqua  noàrs  prò  tempore  matutino  fumatur.  Praeterea ,  inquit ,  Scopa 
Mjfts  ci}  lì:  narrare  non  modo  opera  creationis  >  fed  &  quo  ordine  omnia  creata  funt  -,  3 
confequenter  infuni  tempori s  concreati  ordinem  ;  iicft,  primo  ejus  initiun  ,  dein  ficee  f 
ftmem  {?  vici  ?Ji  rudi  nem.  [^cp.  Nos  hoc  etiam  concedemus.  At  nondum  proba 
tur ,  primi?  iHas  tenebras  integrarci  noitem  compienti.  Et  >  hoc  non  obftante,  pò 
tuie  Mifcs  Vefperim  ante  Mane  -nominare,-  quia  s  in  hac  fententia  ,  nec  ordmen 
creatioiis,  necordin.-m  temporis  concreati cnarrat  •  fed tantum  indicat,  tìnitun 
eiT- primum  creaciosis diem,  qumJofuerat  Ve'pera  &  Mane;  feu  Vefperam  il 
lirtr,  &illud  Mane  primum  coniiituifle  diem.  Porrò  (inquitj  licet  Vefpcrapott 
rit  eflc  fi.ii;  dici  arti ncialis  ,  nufquam  tamndicitur finis  dtei  naturalis ,  de  quo  hìck  \ 
guitto-  Mofcs.  F{erp.  Quando  ioquitur  Mofes  de  ilio  die  ,  in  quo  Deus  opera  fui 
efrecir ,  probabilius  eft  eum  loqai  de  dieartirìciali  ;  &  nonnunquim  Vefpira  defig 
ftat  tempus,  quoj  feq  licur  5i?m  diei  artirìciatis ,  ut  Efth.  2:  14.  £f  quiden 
«oftramhoccontinnitferitentiam ,  quòd  Vcfpera  fere  femper  defigner  rinem  die 
artificiato ,  quia  inde  probab*!ius  eli  >  Mofen  hic  ioqui  de  die  artificiali  >  non  natii 
rali.  Porrò,  quum  permdvfit,  live  dicamus  ,  Vefperam  Se  Mani  ,  fi.vc  Mansi 
Vefperam  diem  conftituide  ?  qyis  non  videt  qaà  n  lubrico  nitatur  hoc  argumentun 
fa  ìdaiiiefito  :  Nulla  hìceft  vel  verbali;  hyftjrolis  >  magis  quamfi  dicerem  ,  tri%  £ 
duo  faciunt  quinnue  ,  licet  duo  praecedaat.  Annon  etiam  faspius  legimus  Velperan 
poftponi?  i.Svn,  17:  16.  1.  i^g.  17:6.  I.  ParaU  16:  40.  E%r<e.  y  5.  Jol 
4:  20.  Ecclef  1 1:6.  P-fal.  91: 1, 2.  Dein  verba  in  textu  iplo  fequentia,  ho 
non  infolens  eiTe  ipfls  Adverfariis  demonftrabunt;  Illi  enim  volunt  no^em  prjeceUif 
iè'diei  •>  &  tamen  verfu  eodem  ,  iuvertitur i  Mafe  ordoille>  quia  primo  nomina 
tur  dic-s-  Eth:em  Deus  vacavi 't  diem  ,  isf  tenebras  ivocavit  nobìem  :  fic  &  "JirfiM 
Kt  diftincììonm  fecit  Deus  tnter  hanc  lucem  cir  tenebras.  Denique  licer  daremus ,  f  ' 
loqui  Mofn  de  die  naturali,  no:uamcn  fequ^retur  nncìem  praecefìllTe  >  quia^ 
'hab?c  Cmtrri?bteis  ex  Lp*&aliis  >  in  *AnrM.  mlocum  ,  in  Vefperc  com  '  " 


Cap.  XVII.  SaUatum  incapi t  Mane.  5*99 

dies  arcificialis ,  quieil  prima  pars  diei  naturala ,  &inmaiièdiei  fequentis  compit- 
ar nox  ,  quxeft  fecunda  pars  dici  naturahs,  Ecidco  praeponit  Veipere  ìpfi  mane  > 
ut  oftendat  coBiplecionem  diei  nacuralis,  expnmendo  terfmnos  dici  artiricialis  & 
nocìis  »  quae  funt  partes  integrantesdicm  naturalcm.  Similia  (  inquit)  habet  Am- 
brofiui  Hcxam,  Lib.  l>  Cap.  io.  ubi eos redarguiti  qui  exiftimant no&ena  diem 
praeceiììfle. 

Sextì.  Per  adverfam  fentenciam  dicendum  ,  vefperam  hanc  efle  integrarci  no- 
ftem  >  duodecim  horis  conftantem  >  quod  nullo  fcriptura;  teftimonio  conrìrmari 
poceft.  Citane  quidem.  Hab.i:S.  Pfal.yziz.  lob,?\$.  Dcnt.  28:  66,67.  %ach. 
14;  "j.  7.  Efa.  21:  12.  Sed  qua?  non  probant  inlhcutum  :  Nam  Lupi  vefpertini 
Hab.  i:8-  Sunt  lupi illi , qui  tempore  véfpertino  rapacius  prxdam  devoranc ,  jc- 
juni  nsmpe  :  &  ditlinguuncur  à  max  ut  mi  s ,  qui  non  fune  ii  qui  praedam  devorant  etiam 
poft  mendicai*  Pfal  91:1.  nonhabetur  voXvefpertbtaM  notti*,  lobi  verba  Cap. 
7:1.4..  fievertit  Munfterus ,  cun  jacio  dico  ,  quando  furgam  ?  Menfuratque  (cor 
mtu-n)  vejperam ,  Cf bit  trim  [attor  agitationibus  ufque  ad  crepufculum.  Vulg.  verf.  fic. 
Si  dormiiro  dicam  »  quando  confurgam  f  &  rurfurn  expe&abo  vefperam ,  &  replebor  do- 
Uribus  ufqueadtefiebr.it.  Et,  utvidetur,  opponicurvefperacrepufculo  ,  &  diftin. 
gui.urànocìeinterjacente,  in  qui  fatiatus  fuit  agitationibus.  Deut.  23: 66,67. 
Diftinguuncur aperte dtts  &  nox,  vefpera &  mane  ;  &  vefpera  non  magis  defig- 
nare  poteft  integrarci  nocìem ,  quàm  mane  integrum  diem.  Sic  &  vefpera  %ach. 
14:  -jerf.  7.  Diftinguicur à noite.  Efai.  zi.  non  habecur  vox  illa  ,  led  vox 
nocìis. 

Settimo  ,  Sententia  edam  adverfa  vulc  tenebras  àlias  ,  quarum  ante  diem  fìt 
mencio,  fumi  prò  tota  nocìe,  duodecim  horis  conftante,  in  qui  Deus  creavit 
coelum  emperarum  *c  Angelos  ,  unàcum  terrà  Gen.  1:1.  Atnondicit  Mofes  il- 
lis  Tenebrala*  eranc  in  fuperficie  abyiìì,  eflenocìem:  tenebrie  quidem  illse,  qua; 
potteadiltmguebanturi  Luce  ,  vocabantur  nox ,  ut  lux  vocabatur  dies.  \idc  Ba- 
filbexae.  homil.  2.  ubi  hoc  etiam  obfervac;  Concedimus  etiam  dics  illos,  in  eli- 
bus D  us  creaveratopusfuura  ,  conftare  Gngulos  duodecim  horis  \  fupponentes  in 
aequinocìiofuiflecreationem.  Atnonhincfequitur ,  primasillas  tenebra*  tot  con- 
'.  flit»  (Te  horis.  Porrò  quidam  fumunt  illa  verba  Gen.  1: 1.  Progenerali  aphorifmo  , 
quo  indicar  Mtfes  uni  vertati!  hoc  ,  quodcceli  cerra:que  ambirai  continecur  ,  non  2 
fé  ipfo  nec  foi  tuitd  exfticifle  ,  fed  à  Deo  :  Non  ex  macerii  praejacence  ;  fed  ex  n:- 
hilo,  per  creacionem  :  &  non  prò  opeiibus  primi  diei»  Ita  Pareusinìoc  NeC 
dicittexcus,  tempore  illarum  cenebrarum,  creata  fu» (Te  coelum  &  tcrram:  fed  tan- 
tum quòd  in  principio  mundi,  temporis,  aut  crcationis.  Pifcator  vult  illud  effe 
primumtemporispuncìum  ;  &  coelum  &  tcrram e(Te  materiam  cocli  &  tenz,  non 
coelum  Emperaeum.  Praìtcrea ,  fi  creata  (ine  coelum  &.  terra  tempore  illarum  tciu;. 
brarum,  &  ill«  tenebra»  cuin  mafia  concreata^  non  fuerint,  fcqueretur,  primo 
creatas  cfleillas  tenebras,  aedein  coelum  &  ferrano  ,  in  tempore  aliquo  illarum 
tenebrarum.  Atquitum  in  principio  creata?  erau e  icnebix' ,  non  coelum  &  terra. 
Si  die  ut ,  tenebras  ìllas  concreata*  fuifTe  :  Tum  dket ,  creati  futflè  ccelum  &  tcrram 
afquè  cito-ac  tenebras,  hoc  eft,  duodeeim  horisa.iie  primam  lucem. 

G:ìaró,  Tenebra  il  la;,  ut  quibufdam  videtur,  non  cranc  privativa?  »  fed  negati- 
va:: namill*tcnebr*>  quibusexiftcìuibus,  ut  vulcadvcifafcruenùa,  creata  crant 

Dddd  3  ccelum 


6co  SakbatHtn  incceplt  Mane/  Lib.  III. 

ccelum  &  tetra  v  exiftebancafueccelimi  &  terram  j  noti  erant  ergo  tenebra  priva, 
tivas ,  quia  nulla  privano  antecedit  fuum  habitum  ,  auc iubjccìum  capax.    At  regei 
ut  opponens  >  Nec  verum  effe  in  pbilofopbia  ,  necmtheologia  ,  habitum  femper  ante*    • 
cedere  prhationem  in  todem  fubjtBo  :  Na-n    (  inquit  )   in  fubjeBo  capaci  potè  fi  pace.   \ 
dire  frivatio  ,  ut  fximtium  ani  e  ìoqudam  incornine ,  &  cacitasinbomine  caco.     Uefa. 
Prasfupponicur  ergo  fubjectum  capax  habitus ,  in  quo  locum  habere  poteft  priva» 
tio  ante  habitum.     Ac  hicnullum  eft  fubjecìum  capax:   Nam  nondum  crcatam 
e(Te  lerram  fupponitur  j  quia  terra  creata  erat  tempore  ìllarum  ttnebrarum  ,  Tene- 
bra? ergo  illae  erant,  non  privativa,  fed  purè  negativa.  Pareus  dicit  eas  dicendas   ii 
potiusetfe  merum  nihil ,  aut  negationem  Lucis ,  quàm  defecìum.    Qiumdiu  au-   jj 
tem  duràrint  tenebratila?  negativa? ,  diffidile  oftenfu  judicamus;  &  dirficillimum   jj 
erit  ©{tendere  ,  quòd  durai  int  horis  duodecim  integris  ; 

Nòne  ,    Si  quseratur  »    quando  creata  fuenr  mafTa  aut  terra  f     Dicimtìs  ,   I 
primo  temporis  momento ,  &  brevi ,  faltem  non  horas  duodecim  ,  ante  creationem   '■) 
Lucis;  adeoque  eo  clarius  evadit ,  quòd  tenebrai  illa:  pnmse  fuennt  meiè  nega* 
tivae  :  &  quòd  non  potuerint  illa:  tenebrie  dici  nox.     Quid  ergo  abfurdi  li  dica-   2 
mtfsi  primumdiemà  matutinisillistenebris  incoepiffe ,  &  cenebras  illas  ad  terr.  il 
pus   macutinum  fpe&afle  *     At  hac  ratione  oitenditur ,   hoc  non   poffe  fieri»   I 
Hit    tenebra     vel    erunt    integra   no?  ,    atqite  ita  durarunt  duodecim   borii ,     &    ] 
ad  tempHS  matutinum  non  fpeBant  :  Vel  partem  noBis faciebant ,  &  tenebra  illa  qua  Ut-  \ 
ccmfeefuuta  funt  aliam  noBis  partem  facìunt.     Atqneitadits  Me  Wmjìrttm  erir ,  ha-  \ 
bens  quippe  partem  fu*  votìis  anteczdmiem  &  partem  confequentem.  Tèxtus  autem  ponto 
totum  mane  fimul  &  totam  vefperam  fimul ,  totam  lucem  fimul  &  tofm  noBem  fimul, 
Refp.  Tenebra? quidem  ,  qua?  faciline  integram  no&em  ,  non  fpe&anc  ad  tempus 
matutinum.    Nec  dicendum  eft,  diem  ilìum  mouftrum  elle,  qui  babet.paftem 
noftis  Tua; ,  fcil.  qua?  fpe&at  ad  te  mpus  marutinum ,  antecedencem ,  &  illam  partem 
confequentem  ,  quseatcinrt  ad  tempus  vefpertinum.     Etlicet  totum  cempus  ma- 
tutinum fimul  fit ,  &  totum  eti3m  tempus  vefpertinum  fimul  fie  ;  non  r»'men  ideo 
fcquitur,  omnesdies  totam  fuamno&em  integram  ante  fé  habere-   Poft  quidem 
prirmim  diem,  nox  torà  fimu!  cric ,  quemadmodumtotusdits  fimul  eft.    Curati- 
temexcipiaturprimus  dies  ratio  hsec  eft  ,  quia  ante  creanonem  nihil  erat,  pra?ter 
cenebras  mere  negativas,  qua?  nox  dici  nequeunt.    Atqae  ita  aperte  fequitur,  diem 
iiicorpifleà  tempore  matutino.     At  fortean  dici  poteft  ,  diemnaturalem  tum  ioci- 
pere,  non  à  medi!  nocìe,  fed  à  prima  Luce,  aut  paullo  ante  primam  Lucem. 
Refpondeo  ,  licet  concederetur  id  verum  elle,  de  die  primo,  atracnen  de  ahis 
fubfequentibus  lòquentes  fatus  ducimus  ,  fequi  morem  Ioquendi-rcripturanim  ,  qu£ 
iicunthorasaliquotante  Lucem  fpe&are  ad  tempus  matutinum  ,  ut  poltea  yidc-, 
bimus  ;  & ordinem natura; ,  qui  dicit,  à  nullo  alio  puncìo  cerco  ac  fixo,  inopi 
tempus  matutinum  dici  naturalis ,  quàm  à  media  nocìe. 

Dec'nnò  >  Nullius  voloris  eft  illa  exceptio  ,  QuòdGra?ciinitium  dieifumente*  & 
verperàd'emvocannt»y^«>i^»2Cor.  ii.'Z^.  &  quòd  probabile  non  fit  ,  loq.ii 
voluifre  Mofen  ordine  reirogado;  &  non  potius  juxta  incerpretationem  Daniétté 
Cap.  8;  14.  Qui  vocat  2300  dies  ^p-j  -  y\y  »»^»>e^:  Quia  probabile  jam  feci-  I 
mus  ,  Mafcnnon  dicere,  fìcfuit  vefpera  &fuit  mane  primus  dks ,  vd  primi  dui  »  quia  :" 
tempus  vefpertittum  aitecedebac  cempus  macutinum.     Nec  vox  illa  wx,Mf*i&9 

quid-» 


Cap.  XVII.         Sa&fatum  incocpic  Mane.  eoi 

quidquam  probat,   quii  dicicur  etiam  dies  à  Bafilto  in  Hìxaem  »  bora.    2.  iuf  • 

Undecime  Vult  adverfarius,  Lucem  ad  totum  chaos  eodem  tempere  cxtnidi ,  ^/fw- 
fiÀrmàumtxtoiÀÒAMur [tentine  i  £r  /«eff»  dedijfe  unherfo  tUmentum  ignis  cmnho* 
tenti  D  et  mantide  p  rt Jfum  ,  ^«o  fnbhto,  (pia  locAm  proprium  rez-erfo  >  /4#<«  r:trfum 
tenebra;  ,  fuperf.;cie  tot ius  abvfjì:  (?  quemadvodum  duravit  lux  ili  a  duodecim  horas  , 
;7rf  <$  tenebra*  tamd'iu  durajfe  *.  (?  bÀc  fuccefjìone  Tenebrarum  &  Lucìs  ad  feinvicm  , 
i'tvififfe  Deum  TmebrM  interi?  Lucem ,  km  /«  d'r.erfis  hcmifphariis  e  a  ponendo.  R^efp. 
Negant  multi  Lucem  ìllam  pnmam  fui  (le  elementum  ignis,  co  quòd  igois  Ole. 
qui  ponituriub  concavo  Lunar.ptopter  nimlam  fubtiliracemfuam,  non  illuminet  ; 
& impurior  ille ,  qui  erat  in  terra,  non  potuerit  illuminare  totum  fpatram  iliud ,  ira. 
primis  cura  terra  &  reliquisadjun&iselementis  ccncluderetur.  Vide  cclcber:  Voe. 
tiumócCreationep2g,6io.6ii'  &  alios  ibidem  Citatosi  Dein  dubitali  etiam  po- 
teri ,  nuoi»  rationetalisfuccciììonis,  dici  poilic  Deus  lucem  à  tenebris  dividere. 
Sed  haec  rmttamus  ;  Quomodo  mamfeflum  erit ,  primas  omnium  tenebras ,  fuiffe 
privationemiftus  Lucis,  quaepoììea  depreifìone  ignis  clemenraris  rìcbat  >  Non. 
dura  antecedebatifiadeprelììo  ;  needum ,  quando  erant  illse  tenebrx,  fuenat  fub- 
jecìumaliquodcapax:  Nana  ipfumchaos  >  quod  poftea fuit  fubjecìura  >  erat  tem- 
pore illarumtenebrarum  creatura:  Atque  ita  exiftebant  illae  tenebrae,  ante  crea- 
tura chaos,  juxraopponentem. 

Duodecimo,  Quando objicitur  contra  nos,  Sidiesincipi  debeat àmed>ano<5te3 
tura  probaii  debet ,  durarle  primas  illas  tenebras  fsx  horis  prascifèj  quod  quidem 
valdeincertumeft:  Lcet  certumfk,  aliquimdiu  dura  (TV,  quia  die  un  tur  nox.  Rjf- 
pon<dcmus  ad  hominem  >  lì  dies  mcipi  debet  à  vefrcià ,  tum  probari  debet ,  du- 
rafie  pri mas  illas  tentbras  ìntcgias  horas  duodecim,  quod  magis  incertum.  jr.Su- 
pradix  fiiiis ,  illastencbrasr.cn  dicinocìem  ;  &  certumeft  ,  illas  feci/Te  partem  il  - 
lius dici  ;  eòquead  cempus  matutinam  fpecìarTe,  unde  concludere  licet*  fi  aii- 
quamJiu  duiànnt  illae  tenebra,  probabilius  eft  duraffe  eas  fexhoras>  quàm  duo- 
decim :  quia  fpcctabauc  ad  tem pus  matutiuum  ,&  partem  ejus  faciebant>  non  io- 
[    tegram  no&em. 

Exhis  videmuslocum  illuni  Gcnefios  magis  probare,  incepirTe  Sabbatum  à  tem- 
.  porematutino  ,  quàm  à  vefpertmo.  Quia  quo  tempore  incccpit  primus  dies,  co 
tempore  incorpitiies  Sabbati.  At  tempore  matutinoincoepit  Prirrus  dies.  Ergo 
&.C.  Majorem  concedimi  Adverfarii ,  quia  ei etiam  ipfi  utuntur.  Minor  fic  pro- 
'  baripoteft.  Quo  tempore  coepit  creano,  eodem  coepit  primus  dies.  At  crea- 
'  tioincoepit  tempore  maturino.  Ergo&c  Major  ipforumeft,  Minor  ex  antedicìis 
'    liquet. 

Prartcrea ,  Sabbarum  veras  tempore  matutino  incoepifle,  hinc  liquet,  Qjòd 
mane  incoeperit  Deus  fuamquietem  die  feptimo  >  qiwdici  poreft  quies  Dei  Sab- 
batica, feuillaquies,  quaenobis  in  imitationem  proponitur,  in  Sabbato  fancìifl- 
i  caado.  Hocautem  exeoconftat,  quòdquies  illa  ,  qua:  immediate  (equina  efat 
opera fexti  dici,  nullo mododiftinguebaturi  quiete  pixccdentium  nod:ura  ,  feu 
qurcxccpcratopeiap:xcedenriumdicnmi  ;  Q^:cs  antera  prnrccdentium  nocìiuai 
polì  opera  ci  eationis ,  non  erat  quies  Sabbatica.  Er^oncc^ic  c;at  illa  quif  s ,  quae 
immediate  fequebatur  di-'oa  Texcum?  quics  Sabbatica  ,  aut  quies  dici  feptimi  ^ 

para 


602  Sdbatum  incoepit  Mane.  Lib.  III# 

nam  hxc  cracejufdem  generis  cura  priori ,  mera  fcil.  ceflfatio  ab  óperibus  Phyfica  1 

non  religiofa  auc  facra ,  qua  quidam  nobis  prsebuit  exemplum  Dominus  requicf- 
cendi  ,  &  corpora  noftra  rccreatxli  ,  tempore  no&urno ,  poft  opera  diurna  :  (ed 
non  propofuit  exemplum ,  fan&o  odo  ab  óperibus  vacandi ,  uc  fecerac  requie  fui 
die  leptimo.  Si  ergo  requies  illa>  fub  finem  fexti  diei ,  erat  tantum  purè  Phyfica?  & 
non  fpe&abat  ad  requiem  diei  Sabbati ,  requies  diei  Sabbati  non  inccepic  tempore 
Vefpertino  poft  diem  fexcum  »  fed  tempore  matutino  diei  feptimi. 

Tertio.  Ipfa  natura  docet>  diem  precedere  nottem  :  nam  quies  fequitur ,  non 
antecedit,  laborera  ;  &  propter  quieteminftituitur  nox,  uri  propter  laborem  in- 
fìitutus  eft  dies.  *Adamus  erat ,  etiam  in  innocentia ,  laboraturus  tempore  diurno» 
&  poft  labores  diei ,  requieturus  notturno  tempore  :  labor  non  erat  propterTequicm 
inftitutus;  fedècontra,  requies  propter  laborem  infticutaerat  ;  dies  ergo  ;>atura- 
lis,  qui  conftat  die  ac  notte,  incipit à tempore matuemo 4  noti  à  Vefpertino:  nam 
fi à  Vefpertino inciperet tempore,  quies  eÌTet  ante  laborem  ,  propter  quem  ìiiftuuca 
eft.  Adamus  creatus  ,  erat  agru.m  culturus ,  fupponamus  eum  ergo  agrum  ,  leu 
hortum  colmile,  eodem  quo  creatus  erat  die ,  nox  praecedens ,  quae  incipiebat  circa 
Vefperam  diei  quinti  »  non  erat  tempusquietis  A  dumi  :  quia  nondum  erat  creatus, 
necquidquamoperatus  ;  ergo  non  erat  quies  illa  quies  diei  fexti ,  fed  iila  porius, 
quaecoepit  fub  finem  ejufdem  diei  fexti ,  &  labores  exceperat .  Dies  ergo  Adami 
primus  non  incipiebat  a  Vefpera  precedente ,  aut  à  quiete  praecedentis  nottis  :  & 
nox  excipiens  ìllum  diem  fextum  erat  tempus  quieti  naturali  deftinatum  poft  labores 
diei  ;  &  poft  illam  quietem  naturalem  ,  fequuca  erat  quies  diei  feptimi ,  fi  modo  A* 
damili  primum  diem  feptimum  una  cum  Deo  obfervaverit. 

Quarto  ,  Verba  illa  Exod*  16: 23.  Quies  Sabbatum  fan&um  Jthovacras ,  quod 
coàuri  cftii  Coquite  Indie  &c.  H-scdixerat  Mofes  dieiexto  ,  quódfcil.  die  ci  aiti- 
no ,  ilio,  nempei  inquemdepofiturierantaiTervandumquicquidabundabatjSab- 
batumfuturum  eratfanttum  Jehova;  nonautem  eadem  notte  feu  Vefpera ,  qua: 
erat  diem  fextum  e  xceptura:  alicqmn  dixiflet  hdc  noEle  ,  vel  hacVefperJ  ,  vel  hoc 
die  eft  Sabbatum  fanttum  Jehovse.  Et  quidem  probabilius  tft ,  v olui (Te  Mofm 
piane  aediftinttèfignificafle,  primam  Vefperam  ftatim  fequuturam  Sabbati  ini- 
tium  fuifle ,  fi  ita  revera  fuiflet  :  quia  collettio  duplicis  menfurae  manna  eo  die  ,  & 
praeparatio  refidui  in  diem  Sabbati,occafionem  praeberet  Sabbatum  ea  Vefpera  vie- 
landi,  quod  proculdubio  diligenter  prsecavifTet  Mofes  *  dicendo,  eadem  Vefpera 
fuifle  Sabbatum  Domino:  Et  ideo  juilìffet .  ut  ftatim  pararent ,  tum  ea  quìbus  ec  - 
dem  die,  tum  qua: fub  vefperam ,  &  die  infequenti  vefei  voluerunt.  Ideft,  utram- 
que  menfuram  quam  coliegerant.  At  nihil  tale  legimus ,  fed  qua;  potius  claiè  in- 
dicante Sabbatum  non  fuifle  eo  die  aut  illa  Vefpera  inchoandum  :  fed  die  craftino. 

Ad verfus  hoc  argumentum  reponunt.  Quòd  non  d^cat  Mofes  tempus  folum  diur- 
num  e  fi  e  Sabbatum  i  aut  quod  S  abbati  initium  fìt  à  prim*  luce  diei  ;  fed  illiui  tempo  is 
mentionem  facit ,  quia  tutte  proni  erant  egredi  ad  mannam  colligmdam ,  eoque  ad  Sabba» 
tum  violandum.  Refp.  i#  Non  erat  quod  diceret  Mofei,  tempus  folum  diurnum 
effe  Sabbatum:  Quicquid enim dicant  alii,  contra  quos  hoc  militare poteft,  nos 
aiiterfentimus ,  Sabbatum  riempe  compietti  wyjtìwi  aut  «jutpróZrM-  2.  Cra- 
ftini  fecerat  mentionem  Mofes ,  non  proptereaquòd  proni  eflenc  egredi  ad  mannara 
colligetidam  ;  nam  prsecedens  verfus  aliaci  nobis  hujus  fermonisexhibet  occafio* 

nem: 


Cap.  XVIII.       Sencentia  Walkeri  examlnatur.  6u 

De  Sabbati  fondamento,  fèu  (ut  illeJoquirurj  deverà  extcrna  causa  movenfe 
aut  occafiorrj  pnmx  ejus  inftitucionis  3  verba  faciens  Cap.  z.    duo  fubfìernit  fonda- 
menta ;  Primum  eft  ,  quódfundanìeiitum  Sabbati  non  fit  aliquid  revelatum,  auc 
,  faftumdiebus  fex  creatìonis  ;  unde imert  >  nullum  habuiffèSabbatum  locuminfta- 
i  luinnocentix;  necfuiffe  Sabbitum  commemorationem  uliius  rei  tu  ni  gefìae;  fed 
t  potius  Dei  à  creando  cefìTacionis.     Scamdum  firodamentum  quod  fubfternit  hoc  eft, 
[  Q^ìòd  verum  Sabbati  fundamenrum  intcr  ea  quarrendum  (ic ,  quse  accidcrant  die  fep- 
|  timo  ,&  polì  ftatum  innocentix.     Ad  qua:  ha?c  di  ci  mus.     i.  Supponit  hìc  lapfum 
griffe  ^Adamum  die  fexto,  quod  nondum  ullisratiombusccnfirmatum  eft  $  ut  li  — 
quet  ex  diftis  fupra  Cap  Vili-  huùis  Libri.    2.  Separac  hic  conjungenda:  nam 
mftirutio  Sabbari  femper  dicit  refpcctum  ad  quicicm   Dei  die  feptitiio  ,   polì  opera 
frx  dierum  ;   eóque  refpicit ,  licct  retnóuù««  fex  dicium  opera,  xqu è  ac  quie- 
te .iì  Dii.     Et  crac  commemorano  quieti*  Dei,  non  fnnpliciter  &  abftraitivè 
contàderata:»  fed  relative  ad  opera  creatìonis  pra:cedcntia ,  quse  exceperat  illa 
qr.i  es. 

Fundamentum  hoc  petit  ex  illrs  verbis  Ccn.  2:  z  ;.  Qmtm  mrm ptrfecìjkt  Deu; 
die  feptimo  opus  fuum  ,  quod  fecerat ,  quhvtt  ipfo  die  feptimo  aborrivi  opere  fuo  quod  fece» 
rat:  Et  benedixit  Deus  dici  feptimo  Sic.  In  quibus  verbis  tria  obfervac.  i.  Deum 
ti.uviftè  aucperfecùfecotum opus  creatìonis.  2.  Deum  quievifiè  ab  ilio  opere,  & 
nondiutiùs  mundum  fuftmere  ,  &  hominem  aliafquecreaturas5  (quac  per  lapfum 
vanitaci  obnox  x eranc  )  meracreandi  opera  reparare.  3.  Deum  benedixiflediei 
feptimo,  maximam  benedictionem  &bonitaccm  ,  creatìonis  totius  bonitatemfu- 
perancem,  eo  die  revelando.  Hxc  tria  verafuifleSabbaci  fundamenca  ;  &  Deum 
i!Ii  dieibenedixilTe»  eoquòdha?c  cria  ilio  die  concuirerinc ,  dicit  fequentia  evin- 
cere ,  ubidicitur,  Deum  fancìiricaife  diem  feptimum  ,  quia  in  eo  quieverat  ab  omni 
opere  creatìonis.  Videmusquidem  hit  loci  fundamentum  Sabbaci,  quòd  nempc 
abibluto  opere  creatìonis  fex  diebus,  feptimo  quievenc  Deus  eique  benedixerit:  Sed 
ari  quies  Dti  ab  opere  creatìonis  dicat  Deum  noluille  n  uudum  diutius  fuitinere,am- 
bi.oiturvaldè.  Et  quid  hoc  Gt  hominem  alia(quecreacur3s  meràcrejndi  opera  re. 
pi  are, nondum  certo conftat.  Quòdadillud,  quod  terno  loco  obfervac,  attinec, 
quia  praecipuum  ift  hujus  fententiaj  fundamentum,  poftea  exammabitur.  Videamus 
inteiea  quomodo  hsec  prober. 

Ut  Primum  nobis  exr-licec,  quomodo  ,  nempe ,  Deus  perfeceric  opus  crea- 
tìonis: dicit  vocemHebrtam  *?3^  non  ine  lignificare  confumere  ,  quod  concedimus, 
nec  perficere  5  uliimum,  quod  ad  rei  naturavi fpetlat ,  addendo,  uti  vox  funttur 
2.  Parai.  7:  11.  Exod.  qo:  3  $.  Sed  pertìcere  ,  fupernaturalemO  pirfecliojiem  extra- 
ordinar'ram  fupcraddendo  3  uti  vox  fumitur  Exech.  16: 14.  Sed  quomodo  hoc  con* 
firmata  Ctrtumeft  (  inquit  )  Deum  omnia  ad naturatevi  fuam  pò jittionemp(rduxiJJe> 
die  fexto,  quando  dicititr  Cap.l.  vrrf.  ultimo  9  Deus  v  die  orr.nr  quod  kccrat,  & 
:<  fece erat  valdc  bonum.  Et  fi L\ecp  r, cttio  naturali s  hit  buellìgeretur ,  vii cum  LXX. 
?orr:tmpendumefie7cxtum,  &diccndum  >  Deum  pn  \  io  opus  fuum;    Vii 

rum  Tremellio  "(2T  aliis  >  torquendd  se  fi  ft  nfus  ijfet  die  fptimo  (  /.  e.  ) 

mte diem  feptimum,  perfecit ,  i.e.  perjecifjet,  hoc  ejì ,  die  rtptùur 

inquit)  velhancopcrum  Dàpir'i  lamtntum;  lei 

iiem  fextum  potius  dicendum  effe  S^bbatum  ?  quia  eo  die  Deus  opus  fuum  abfoheraté 

Ffff  Sic 


6iz  Sentcntia  Walketl  examinatur.  Lib.  III. 

Sicilie»  Rjfp.  Verùm  licet  loquatur  Mofis  Cap.i.verf.  ultimo  de  perfezione 
naturali,  mi  impedir  quo  minus  eindem  intelligat  Cap.z.  verf.  i.  Se  Z.  Nec 
neceffeeft ,  uc  ponamus  fextum  prò  feptimo  die ,  licer  uterlibetponaturfenfus  poC 
fic  idem  effe.  Verfio  TremeUi.ma  minime  coaòta  eft:  nam  ,  ut  fupraaudivimus, 
unum  tantum  habent  pracentum  Hebraei ,  quod  vera  nonnunqmm  poteft  per  pluf, 
quamperfecìum,  Et  lì  fic  hievertatur,  (enfus  perfpicuus  eit ,  planusacobvius. 
Itaque  perfcBi  finn  Cali  &  terra  omnifque  exercitus  iilorum,  Quum  autem.  perfecif.  | 
fet  Deus ,   die  feptimo  ,  opus  fuun  quodfeccrat  &c.     Sic  etiam  vercunt  Belga  3UfO0 

50n  Hol^acBr  De  Cernei  rade  deaerile/  cnbcaifjact^ep^    3110  nu  <aout| 
op  Den  fetoenfien  baofi  UoJt^acfjt  fjatiDe  ffln  toecefe/  fcat  fip  aDemaecfet 

IjaùDe/  &c.  Repetit  autem  Mofes  hanc  omnium  perfe&ionem ,  quia  rarionem 
daturus  erat  inftitutionis  Sabbati  j  &  ìndicaturus  quid  die  feptimo  gefta  fuerint  ;  ac 
(ìdixiftet,  die  feptimo ,  poftquam  opus  fuum  abfoìvifiet,  quievit,  &plurcs  rerum 
fpecies  non  creavic  ;  acproptereaei  diei  benedixk,  eumque  fancìirlcavit.  Vnds 
quidem  fequicur,  hanc  opcrum  Dei  perfecìionem  ,  non  effe  unicum  Sabbari  fonda- 
menti! m  ;  fedquietem  Deipoft  illam  operum  abiblutionem  >  effe  proprium  ejùs 
inftitutionis  fundamentum.  Non  elt  ergo  quòd  dicamus,  diem  fextum  effe  Sabba- 
tum  ?  licet  eo  die  Deus  opus  fuum  abfolverir;  quia  quies  Dei  die  feptimo  pjft 
fex  dies  operarios  prò  fondamento  Sabbati  ponitur. 

Illeautem  pergic  Pag.  19.  ac  dicit,  verba  Tcxtus  efje  y%2$fì  DYO>  M  'fi 
ilio  ipfo  die  feptimo,  Deum  opus  >  quod  prius  fex  diebus  creaverat  ,  perfecifle  ,aliamfHm 
pernatwralemperfe&ionem  addendo,  quando  fcil.  Cbriflum  femenmulieris  ad  opus  refìatt- 
vandum  promifit  >  <st  Chrijìus  in  fé  fufeepit  non  modo  nos  à  rnalis ,  qu*  peccatum  introdu- 
xitt  <2  àfìatu  mutabili,  in  qua  creati  eramus,  redimere;  fed  £3  ad  melioremconditio. 
nem  txaltan  &c%  }\efp.  Verba  quidem  Tcxtus  dicunt,  Deum  perfeciffè  opus 
fuum  omne,  quando lucebatdiesfeptimus;  Sedneolle,  nec  ullus  alius  Tcxtus, 
dicit  Deum  quidquam  feciffe  ipfo  die  feptimo  ',  2.  Quòd  ad  fupernaturalem  illam 
psrfeftionem  attinet ,  dubium  eft ,  an  die  feptimo  precise  eam  addtderit  Deus  :  Et 
enim  nondum  certo  conftat ,  femen  mulieris  promiffùm  fuiflé  ipfo  die  feptimo  prae 
cisè.  Hoc  fumitur  prò  confeifo  quod  demonftrari  debet  ;  &  quàm  improbabile 
fit ,  fupra  vidimus. 

In  fequenti  bus  autem  ,  hoc  fic  evincere  vulr.     Dicit  Primo:  Adamum  lapfurc 
fm(Te  die  hebdomadis  fexto.  Quod  nondum  probatum  videmus  *  ut  ex  antedicìii 
Cap.  Vili,  liquet.  Porrò etiamfi  hoc  darcrur , quomodo  probabitur  ,  facìam  fuiffi 
primam  Mciììae  promilììonem  die  feptimo  ,  &  non  potius  die  fexto  ;  ehm  ipfe  di 
cac,  Adamum  ccciduTe  eodem  prsecisè  diei  fexti  tempore,  quo  morcuus  erai 
Chriftus ,  hoc  eft  ♦  circa  horam  ternani  pomeridiana m ,  quam  Euangeliftae  vocam 
boramnonam?  Uthuncnodum  folvat,  addit  Secundè  t  auditam  fuiffe  Dei  vocen 
ad  ventum  iliius  diei  **  Ideji,  poftoccafum  foli*,  & inceptum diem ftpt'mum*  Veratri 
epàm  incercum  fit  diem  à  Vefpera  incipere  »  fupra  vidimus  capite  precedente.    E 
illud  ad  ventum  iliius  diei ,  poteft  effe  paul lo  ante occafum  folis,  eòque  die  fexto 
nam,  ut   Junius  8c  Tm»ctf/'w  annotane ,  fenfuseft,  vento  iliius  diei ,  quum  fubinl 
reflaret,  zocem  ad  aures  iilorum  reportante.  Quxfequuntur  nihilevincunt  :  nam  con 
cedimus,  Chriftum  tum  promiffùm  fuiflè  $  &Chnftum  ,  quando  redemptionenl. 
aftù  fufeepcrar ,  majorem  induxiffeperfeftionem.    5ed nondum  conftat»  hoc  fai. 


Cap.  X  V I IT.       Sententia  Watkeri  examinatur.  ^13 

tìum  furfTe  %  prscis  è  die  fepcimo:  nec  conftat,  Mofen  hanc  perfecUonem  hic  Gw.  2: 
2.intelligere,  &  nullamaham. 
Aàfccundum,  quietem  ncmpc  Dei ,  expiicandum  venir  Pag  2t).  &c»  8c  dicìt , 
'    Deum  non  folùm  quievifie  ,  eoq.òd  nulla  novas creaturarum  fpecies  crea  ri/ \  fedetiam 
!   toquòdpofì  omnium  ,  ter  lapfum  Adami,  cirruptionem,  promiffus  fuerit  Cbrifus  5  ^ 
|  *Bu  fu fce perii  opus  redempthnis.     Et  ad  hoc  probaudum  ,  primum  ottundere  cona» 
3   tur,   Dcum ,  nàc  de  causa  >  dici  pofic  quicfccre  ,  variis  modis  j    Primo,  quòd  campo 
I   fiutarti  juflitia,  ut  homo  legem  violans  jìatim perirci  >  tS"  omnes  porrò  creatura  ad  ejus 
|  ufum  faci*  ,  foret  De is  in  novo  creando  mun.lo  occupatus  ;  <SF  in  veleri  deflrutndo  : 
I  Nunc  autem  Cbrifius  fé  fé  interpenens  ,  requiem  Deo  ,   hàc  r fittone  >  procurarli,  atque 
1  ita  vere  quieverh  Dms  ah  omn't  optre quodfecerat.     Secundó,  Quòd9  cumoptimus fla- 
\  t:u  rerum  naturali!  fit  in  fé  >  aclapfuapparuirit  immutabili*  j  JÌ fic  operando  perrexif- 
fet  Deus  ì  nulius  fui ffet operandi  ac  n fteiendi  finis:     Cbrisfus autem  opus  redemptionis 
in  fé  furcipiendo  quietem  à  tali  opere  intruduxerit,  ac  novum  <2  magi  glorio fum  opus ,   in 
fwì  acquiefeeret  Deus  ,  t$  reconciU \:ta  fir.t  Dcù  creatura  j  ejfecerit:     Tcrtid  >  guod 
OV/, us ,  femen promiffum  ,  attrr.a  fapitntia ,  ac  potens  Dciverbum  *  pot ni s  fuerit  ad 
aptandas  terra  columnas  t  quando  cntnt  folut ■*■, ;  eoque  ineo  fuam  ftabilivcrit  Deus  quie- 
tem ,  ac  et  ngimen ,  ac  ju dicium  mandi  commi j^rit  >  Joan.  5  :  ver.  22»  27.     H//£-  Ve» 
rum  ,  quàm  parùm  hxc  ad  rem  faciant  non  difficile  eft  offendere  :  Nam  de  ipfa  Dei 
quiete  tantummodo  hic  tic  fermo,  non  de  fuppofiti  aliqui  8c  exeogicata  fattone 
|  quietis  Dei:   Quieverat  enim  Deus  ab  omni  opere  quodfecerat,  quia  pluranon 
crcaverat,  non  quiaabaliiscreandis,  autincreacisreparandis,  quodammodo  impe- 
ditus  fuerac.  Poruerat  Deus, fi  ipfi  libitum  fuiffecetiam  ftatum  rerum  naturaJem  tam 
ìmmucabilem  facere»  ac  eft  ftarus  hominum  renovatus .    At  illi  in  animoeratac- 
I  tributa  Tua ,  alia  1  adone ,  oftendere  ac  glorificare .     Quid .  potuerarne  Deus  Adam 
ìmum  talem  efHcere,  qui  non  cadere: ,  aut  legem  Dei  violarct  ;  uti  non  violarunc 
J  Dei  mandacum  Angeli  boni  *     Quomodoergo  dici  poecft»  nuliam  habere  po- 
tuifTe  Deum  quietem  in  operìbus  fuis  perficiendis  K     Quid  Chriftus  fueric,  quid 
fecerit ,  ac  in  fé  faciendum  fufeeperic,   novimus;    Ac  quód  propterea  dicatyr 
I  Deus  poft  fexdies  operarios  quievifle  die  fepcimo ,  ambigicur:     Scriptura  hoc 
inobisnonindicat,  dcc ratio  ulla  folida evincit»     ld  tamen  probare conatur,  hoc 
[modo. 

Prin.Q  ,  ^inquit)  Pura  ab  opere  ce  fìat  io,  fiunon-  optratio  non  efltantiy  ut  [una  a- 
!  mentumfit  brnediftionis  diei,aut  dici  eparationis in  e)us commtmorationcm:  Vefla  fempct 
\.  in -ituta  erant  ad  commemorandum  opus  aliquod  extraordinarium  .  Uffp*  Quid  »  an«» 
Inon  creatio  univerfi  ,  ac  quies  Dei ,  poft  opus  illudcompletum  ,  digna  eft  com- 
I  memoiatione perpetui  .«*  Annonmajus  in  ieopuserac>  quàm  populi  Jfraeliticiex 
h  ^gypt0  libera:io  <  2.  In  alios  fines,  pr^ter  illam  commemorationcm,  inititutum 
erat  Sabbitum. 

Sccundò  ,  (inquitj  Quies  Ola  Deialiterexfirimnur ,  quàm  per  voctm  illam  /^£% 

npervocem  pj'  Exo'd.  lo:  1 1.  qua  denctat  quietem  una  ctem  ddetlationt  ;  ty 

ÌVS1*  Exod.  31:  17.  qua' pgni ficai refoàllaùonem.    In  Chrifto  autem  dtlt&atur  & 

at  anima  Di'  Efa.42:  2    Mut.  12:18.  Et  in  co  Dio  cèmtlac'mn*  ejì.  Mar. 

I*!^.  ìLlcBofque  acceptos  ^acitinilìo.  Ephef.  i:v.6.      Ksfp.i.  Rcfrc,  ad  illam 

ciprjmcndim  Dei  quietem  yaiiis  utitiir  vocibus  Spiritus  S.  Scd  quae  ornnes  reelè 

Ffff  x  *FF^* 


614  Sentenzia  Walter i  examinatur.  Lib.  1 1  lì 

applicari  pofTant  quieti  Dei  pbft  opera  fex  dierum  :  Dcle&abatur  enim  Deus  in 
operibus  manih  fuae ,  quia  dignaerant  tali  opifice,  ejufque  glonam  perfpicuè  exr 
primebant,  ideòque  refocillatus  era:.  2.  Novimus  acquiefcere  animam  Dei  io 
Chrifto  Tuo  unigenito ,  &  in  eo  complacentiam  habuilTe  &  habere  Deum,  &c. 
fed  hinc  minime  fequitur  >  nuilam  habuilTe  Deum  >  nec  haberepotuiffe  compiacer 
tiam  autdele&ationem  ,  in  operibus  crear  ioni  s  ; 'autdelecìacionemaut  compiaceli, 
tiam  ìllam  Ozi  m  Chrifto  iurtlitgi  Ctn.  i:  2>$.  Hoc  unicum  eiì  quod  probari 
debec. 

Tertiòy  finquit)  -nofìra  S  abbati  ob\  cranio  non  conftflit  in  mera  quitte,  fed  etiam  in 
religiofis  exercitìis }  qwèttvincunt  verba  legis.  Exod»ao:8.  Dcut.  %l  IZ*  &  propbe- 
tarum  Eia.  56  4.  Sc£g:  1$.  Quili;  autcmobfervatw,  ta!e& fundanftntum  effe  dtbit. 
Ksfp-  Hinc  aurfcm  non  lequitur,  quietem  Dei  die  feptimo  >  .pofì  opera  fex  dierum  , 
fatue  ejus  m  Crinito  complacentiam  :  Nam  ratio  noliraediei  Sabbaci  fan&itìcatio- 
nfs  ì  mandato  Deidefumitur  pro-ime.  Nobis  quidem  etiam  fuurn  proponitex- 
empfum ,  ut  quemaimodum  ille  ab  operibus  fui>  quieverat ,  &  in  us  delecìatus  fue. 
rit,  ita&  nosdebeamus  ab  opere  noftro  quotidiano  quiefeere,  &  in  Dd  operi, 
l>us>  non  noftris  deleótari.  QuiesDeinon  erat  purum  putum  otium  ,  fed  quics 
a&uofa,  feuaftio divina acfpiruualis,  ita  debec  inoltra quies  &  ceffatio  ab  ope 
vibus  elle.   Nihil  ergo  hinc  evincitur. 

Qaod  ad  tertium  attinet ,  benedicìionem  neiHpe  diei  feptimi  ;  dicit  eam  in  1-iobns 
confìjìere  ,  primo  in  eo  ,  quòd  eo  die  maximum  bomini  beuediEliontm  dederìt  ac  rcv'dém 
«Ai  Chrtììum,  nempe*  Medutorem,  (ce und ò  in  eo  ,  qtodhnncdiem  feparàrìt^  & 
obfervandum  in  memori am  illius  promtfjionis  con fccrarit  ac  injunxerit.  Rjfy-  Fatemur 
quidem  Deum  huic  diei  benedixifte  >  eo  quòd  eum  ab  aliis  fegregirit  >  ac  fanftè 
obfervandum  mandàrit,  incommemorationem  beneficiorum  creanoms-,  &  poli 
lapfum  ,  in  commemorationem  etiam  benerìciorum  redemptionis  ;  coque  in  com- 
memorationem  omnium  operum  Dei.  Sed  quo  j  primitùs~  mftirutum  fuerit  ad  com- 
memorandum opus  redemptionis,  non  probaturn  eft-  V'erutti  >  quòd  Deus  huic 
4iei  benedixeric ,  eo  quòd  eo  die  revelàrit  Adamo  Ghrifhim  ,  nufquam  docet  fcrip- 
tura  j  nec  docet  fcriprura  >  Chriftum  die  feptimo  prirnùm  revelatum  ac  promif» 
fum  fuiffe.     Haec  ergo  gratis  dicuntur  ac  fupponuntur ,  quae  probari  debenc. 

Sed  ad  hoc  probandum  fé  accin^ir ,  &  fupponit  Dei  benediElionem  ine  denotare 
àonationemvel  promifjìonem  benedicùonis  cujufdam  fpeciilis ,  fnpra  benedittioms  aliis 
fex  diebus datiti.  I{efp.  Quando  Deuscreaturx  funi  benedicit ,  femper  bono  aliquo 
cam  donar,  aut  beneficio  afficit  ;  Atque  ita  creatura  benedicit  quando  bonumali. 
quodautdònum  conferc,  quod  veli p fi  creatura?,  in  quem  conrertur ,  conducar 
vel  aliis,  quorum  caufà  confertur.  Sic,  ultimo  hoc  modo  ,  Deus  benedixit  diti 
feptimoj  non  diem  ipfum  beneficio  aliquo  afficiendo;  fed  propter  hominem  eum 
imparando  facris  ufibus.  Non  eft  ergo  quòd  laboriofè  probet  Wdkerus ,  Deum 
huic  diei  feptimo  non  benedixitTe  ?  aliquam  naturalem  bonitatem  aut  perfecìionem 
eiaddendo>  aar  eum  aliquotali  beneficio  naturali  afrlcifiido.  Etcertumelt,  diem. 
illum  capaccm  non  fuilTe  beneficii  cujufiam  fpii itualis  8c_  fupernaturalis ,  qua?  om 
niain  Chrifto  eie&is  donantur. 

Vrult  autem  ille  >  Deum  diei  feptimo  fp'fritu3!ibus  beneficila  benedixitTe ,  eo  quo. 
Adamo  e ju fmQcU-bme fictii  bendi xmt  in  Ckriftojcfu.     Rjfp.  Novimus  omnem  fi 


Cap.  X  V  1 1 1.       Sententia  Walkeri  examinatur.  615- 

pernataralemac  fpiritualembenedicìionem  dan"  in  Chrifìo,  Bphef  1:3.  Et  pcJft 
iapfum  >  eas  in  xAdamum  in  Chrifto  collatas  fiiiiTe,  At  hoc  unicum  reftat  prcban- 
dum  5  Deum,  fcilicet,  hac  unic4  rarione,  benedixiile  dici  /èptimoj  ncmpe  > 
quòd  Adamo  ipfi  in  Chrifto  benedixeric. 

Cap.  5  .  Dicii  priraam  Sabbati  die  feptimo  inftitutionem  io  Chrifto  fundaram 
fuuTe  ,  &  occaiìone  prormilìonis  Mdììaj  datam.  Et  hoc  effe  proprium  ac  veruni 
fanftificacionis  S3bbati  fundamentum,  quòd  nempe  per  redemprionem  Chrifti 
creatummundumperfccerit  Deus,  quieverit  ac  delecìatus  fuent  in  Chrifti  me- 
diatione,  &  quòd  huic  dici  fupraaliosomnesbenedixerit,  Chnftura  dando .  Au 
di3mus  quomodo  hocprober. 

Primo  >   (  inquit  )  Fundamentum  fatiBi ficai  ioni  s  dici  feptimi  dtbet  effe  aliqujd  j  quod 
co  die  acciderit  »  &  quod  opera  omnia  pnecedem  ium  dierum  fup  erari  t  :      Omnés  enim  Fc  - 
jiivitate*  injVtuuntur  in  memoriam  notabili*  alicujus  &  extraordinarii  operi*  ,  e  0  die  per* 
deli ,  ut  Pafcba  ,  Pentecnfle  ,  &c.     Nibil  autem  imaginari  potejì,  quod  fuperat  opera 
crzatioms  >  &  quod  accidit  die  feptimo  ,  prater  Chrijii  revelationem  ,     Rjfp.  Quod 
Deus  pofuit  prò  fondamento  infìitutioms,  id  nobis  fufficere  dtbet  :  clarum  autem 
cft  y  Dei  quietem  poft  opera  fex  dierum  ,  prò  fondamento  poni.  Et  cùm  quies  illa 
Deiincludat  delectation.em  accomplacentiam  divinam  inoperibus  manùs  fuse,  qui- 
■  bus  gloriam  fuaeOmnipotentia?,  Sapientiae  acBonitaris  demonftravit ,  aut  cele- 
1  brandampropofuit;  Annonhoc  nobisfatis  effe  debeat?     Quodadredemptionem 
in  Chrifto  partam  attinet ,  novimus  ac  gratis  animis  a^noicimus,   praecellens  & 
eximium  effe  opus  i  Sedpetiturprincipium  ,  quando  dicitur ,  hanc  intelligendam 
effe  per  quietem  Dei  die  feptimo:    NamScriprura  hocnoodicit:     Necprobati 
poteft  ,  datum  fuiffb  primam  Meline  promiirionem  eo  die.     Non  dicit  Scriptura  , 
die  feptimo  promififfe  Deum  Mellìam  Mediatorem  :  Quo  ergo  fondamento  dici 
poteft,  promiiììonem  illamfactam  e(Te  ilio  die  *     Et  qua  conflquentià  evinci  po- 
teft» propter  hoc  factum  eximium,fanctificatum  fuiiTe  dicm  feptimum,praecarteris 
omnibus  diebus?     At  inquit,  Primo,  Cefiatio  Dei eli pura non-a8io 5  Q?non*a8io 
.non eft  quid  prajUnt'ms  abiione  &  rerum  effeElione.     Rjfp.  Quies  1  Ila  Dei  acìuofa  erar ; 
nanaille  eft  purus  acìus  :  Includebatcomplacentiam  >  acquiefeentiam  &  delectatio- 
nem^quies  illa  :  Et  live  prxflantior  fuerit  ipsi  creatione,  live  non  \  fatis  eiatad 
hanc  fundan  Jam  inftitutionem  .     Porrò  ,  inquit ,  Secundù  ,  Perfeelio  illa  creatura-" 
rum  naturali*  fatta  eroi  diòus  prioribu*  >  <2  non  potuit  effe  fundamentum  fanct'tficatio* 
ni*  diti  feptimi ,  fed  potias  priorum  [ex  dierum,     Promiffto  ergo  Cbrifìi  feptimo  die  fatta* 
fundamentum  ejl  hujus  injìitutioni*.     Rjfp   Confequentia  nulla  eft  ;  quia  Scriptyra 
-hoc  nondit  pio fundamento  \  fed  quietern  Dei,  poft  abfoluta  opera  creatioms , 
I  &  dclecìationem  ac  complacentiam  Dei  in  operibus  facìis. 

Secundù ,  (inquit)  ejfecìus  fup  er  naturali*- provenir  e  mquit  ìcauj a  naturali.  Sancii- 
'.-  ficat io  autem  Sabbai i  ejì  d'ei  fé  parati  0  ad  fpiritualem  <SC  fupernaturahm  ufum.  Rjfp. 
Jn  hoc  argumento  quatuor  funt  termini:  Nam  aliud  eft  effiftus  fupematuralis  , 
aliud  j  diem  ftparare  ad  ufum  fupernaturalem.  Q^'es  Dti ,  &  compiacente  in  ope- 
ribus fuis  fundamentum  fatis  eft  fpintuale ,  ad  nane  fuodandam  inftituuooem ,  ftu 
ad  dicm  unum  ,  poft  fex opctarios,  fpiritujlibusexercitiisdeltinandum. 

Tertiò>  (inquit)  propriu*  ac primanus  Sabbati  finis  pr*fupp>nit  Cbrijìum  ejufque 

nudiatiomni)  &  promiflioni  redcmPlionis  fubordmatur  :  Quia.   I.  Dawim  (rat  ut  ejftt 

1  ETff  3"  fio* 


6 1 6  Sententia  Walkeil  examinatur  lib*  III. 

figno*  Exod.31:  13.  Ezech.2o:i2.  2.  Signumerat&  figillum  eterni  Sabbati  fini 
incedi*  Hcb.4:  3,9.  3.  Datum  eft  9  ut  id  riti  obftrvandoy  in  fanBhatt  adolefca- 
mus%  Ht/p*  Veruna  eft,  haec  omnia  Chrifti  mediationem  praefupponere  ;  fed  \ 
unum  reftatdemonftrandum,  nimiruro,  propter  haze  omnia  &  fola»  inftitutum 
fuiflè  primitùs  Sabbacum  ,  &  non  fuperveniflè  poft  lapfum.  An  quia  nunc  fub 
N.  T.  datum  eft  Sabbatum  ,  uc  in  co  commemoremus  opus  redempcionis  jam 
peraftse,  propterea  dicendum  eft  ,  antea  non  datum  ruiflè  ;  quia»  nempe,  hunc 
non  habuit  antea  ufum?  Ncmo  fanushanc  agnofecc  bonam  efle  confequemiam. 
Sic  neque  melior  eft  haec ,  adjefta  fuit  Sabbato  >  tempore  lira fclitarum  ,  ratio  (igni: 
ergo  ,  quia  illa  ratio  non  obtinuit  antea  ,  non  fuit  Sabbatum  in  ufu  antea.  Gibus 
&  potus  jam  fancìificantur  piis  in  diritto?  An  autem  hinefequetur,  nulluoi 
fuilTe ,  ante  lapfum,  cibi  ìc  potùs  ufum  ?  Quis  hoc  dica  ? 

Quarto,  (inquit)  Si  Chrijìus  qua  mediatore  ftt  Dominiti  Sabbati,  ita  ut  prò  Ut/tu  ; 
pofjìt  diem  Sabbati  mutare -9  &  ea  mutano  dependeat  ab  ali  qua  in  ipfo  mutai  ione  \  tum  , 
m  tjus  mediatione  fundatur  ejus  injìitutio.  %Atxerummus  IVI at.  12:9.  &  ab  ejus  rr- 
furreftione  fit  diei  particularis  mutatio.  Bjefp.  Confequentia  nulla  eft  :  Nam  ipfe  fa- 
cetur -%  Chriftum  qua  mediatorem  e(Te omnium  Dominum  »  &  datam  effe  ili i  om- 
nem  pottftatem ,  &omnejudicium.  An  autem  hinc  fequetur,  horum  omnium  ! 
inftitutionem  aut  creacionem  primam  ,  in  ejus  mediatione  fundatam  e(fe  ?  An  m-  j 
ftitutio  Judiciì  extremi  in  hic  fundatur  mediatione  *  Tumextabat  mediano  hsec 
edam  ante  lapfum,  &  ante  inftitutum  feedus  operum  ,  quo  quid  abfurdius? 

Cap.+.  &  fequenubus,  nobis  explicat,  quomodo  &  quater.us  ber.editìus  & 
fan&ificatus  fuerit  hic  dies  \  Hoc  eft  ,  feparatus  ut  obfervaretur  in  memoriam  prò- 
miilìonis  Chrifti ,  &  quatenus  pars  erat  ìnftitutionis  Sabbati.  Concedimus  cura 
co  vocem  fanBificandi  hic  non  denotare  infufionem  fanftitatis  naturalis  ,  quàab  altis  ? 
omnibus  feptimanxdìebùs  diftingueretur  dies  feptimusj  nec denotare  iufuficntm 
fpiritualis&  fupernaturalis  fancìitaus. 

Capite  autem  7.  &  fequentibus ,  dicit  Deum  diei  feptimo  benedixifie,  hoc  tri- 
plici  rcfpe&u  »  Prima >  Éo  quòd  >  eo  die  Deus  feipfumpurum  ac  fanBum  homhii ofttn- 
aeriti  Cnm  in  omnium  creatione  Omnipotenùam  (uam  matiifejìarit ,  in  crdine  cceli  ac  < 
terrai  conflitUendo,  fuam  Sapientiam  declararit  j  in  homine  creando  ac  fuper  alias  on.tus 
creatura*  conjìituendo  ,  ere.  feipfum  jujìum  effe  palamfecerit  :  die  autem  feptimo  Chri-  ' 
ftumpromittendo,  feipfum  purumefteac  fanElumvariis  modis  extra  dubitanti aleam  fo» 
fuerit.    Uefa.  Konnegamus,  Dtum  in  Ghnfto  fuam  Sancìitatem  abundè  mani-. 
feftafle,  ut&reliquafuaattributa,  Mifericordiam  nempe,  Patientiam  ,  Bonita- 
tem,  Juftitiam  ,  Sapientiam  ,  &c.    Fmò&illuftriora  reddidifle  per  Chriftum  t- 
jufque  redemptionem  5  quàm  alias  efient  futura  :     Sed  quid  faciunt  ha?c  omnia  ad 
rhombum  f     Negari  nequit ,  Deum  etiam  die fexto  Adamo clarè  fatis  fuam  often- 
difle  San&itatem  ,  quando  *Adamum  ipfum  fanftum  effecerat,  &  fancìam  legem' 
ei  obfervandam  prarfenpferat,  &  tranrgreifìoni  mortem  ipfam  comroinatus  erat. 
Porrò  Quidiacit  hoc  ad  fancìifkationem  diei  feptìnu?   Deus,  hominem  fencìum! 
creando ,  fexto  diei  etiam  benedixerat  eurr  que  fan&ìficavit  $  &  qtàtódo  fanftos  ari- 
gelo  se reaverat,  etiam illum diem  fanétificavit ,  in  quo  fancìitatem  fuam  ita  do-' 
jnonftravit  :  Denique  fancìitas  illa  magis  fpe&abat  jplum  hominem  ,  quàm  diem  in 
quoica  ckclarataerat;  Et  adhucincemimeS,  quodicfa^afuciit-jlla  declaratté: 

At<jue 


Cap.  X  I X.       Prscep tum  Sabbaii  non  eft  Forenfe.  £  1 7 

Acque  iti  ruanifellum  cft*  hoc  refpe&u  nequaquam  dici  pofledicm  feptimum  i 
Oc©  fan&itìcacura  fuifle. 

Secando*  (inquit  Cap.8.)  Detti  fanBipcavit  diem  feptimum  >  eo  quod  Wq  fa ,  fl^ 
•    ^o  nemfe  fromiffo  y   effufus  fuerit  Spirititi  SanBus  in  frotoplaììos ,  ita  ut  promissioni 

>  crediderint ,  C  participi  fatti  fiterint  Sptritùs  SanBi  ,ac  vera  fanBitatis.  Rsfp'./ib- 
i  fìcuthocinquaeftìonemvocem  ;  attamenconfequentiamnego,  quód  nempehinc 
e  fequatur ,  Deura  hoc  refpe&u  diem  feptimum  fanftificafle  :  oam  fi  4dam  cecideri: 

die  fcxto ,  ut  vulc  Walhjirus ,  probabilius  cfl  fa&um  effe  hoc  die  fexeo  ;   eoque 

►  diemfextumfan&ifìcatum  fuifle.  Porrò, fanftificanohominis  nilul  faci: ad  fan&ifì. 
r  catione™  dici  >  alioquin  ,  Gngulis  nunc  perSpiricus  fan&i  effufionem  fancìificatis  , 
t  diesillefeptimana:,  in  quo  hoc  accidie,  erir  fan&ificacus ,  &confequenter  Sabba  - 
r  turn.  g.  Verumeft,  jldamumpntniimhiifìe,  qui  ira  farihflcatuserat  :  atfàn&ifi- 
I  catuserat,  non  tanquam  pubhca  abqua  perfona,  genus  humanum  repr «fenrans  t 
1  «ti  erat  naruraliter  fancìus  feu  fandìiheatus  ;  fed  tanquam  perfona  Gngularis  ;  ideo- 
|  queejusfan&itìcatio,  diem  illuni  >  inquoilludcontigit ,  illifoli,  nonautemaliis 
I  iincìificavic,  feu  Sabbatum  fecic ,  fi  propterea  facìus  fitilledies  Sabbatum. 

Tertiò,  (  inquit  Cap.  9.  )  Diem  [eptimum  fanBificavip  Deus  9  eo  quùd  confi- 
tutrit  hunc  diem  fmgulis  (cftimams  recurrentem ,  in  memori am  fupernatural'nim  ac  Cale» 
I  fiìumillarum  rerum  ,  i3o  die  revelatarum  <,  ut  (eli.  perpetuò  o!> ferrare  tur  tanquam  Sab- 
batum fanBum  Domino,  Bgff.  Lubensagnofco  Dei  fanótificationem  dici  feptimi 
includere  mandatum,  fea  legem  de  Sabbato  obfervando ,  àie  feptimo  ,  poft  £x  dies 
operarios;  fedquddprimitoiinfticutus  fit  hic  dies  in  commemorationem  benefit 
ciorum  redemptionts;  »ut  ut  eflet  fymbolum  beatitudinis  aeternac  per  fidem  in 
Chnftum  acqmrendaè  >  non  docet  Scriptura  >  nec  probat  Adverfarius.  Sed  de  hrs 
fatis. 


CAP.      XIX. 

Lex  de  Sabbato  lata  non  eft  Forenfis. 

HAflenus  de  Sabbati  nomine  ,   natura,   Se  origine  egimus  ;  reflat  nunc  ut 
mquiramus  >  qualenam  fitprxceptum  illud  >  quo  imungebatur  olim  obfcrva- 
tio  Sabbici. 

Variasdarilegum  fpecies,  fupra  Lib.l.  manifeftum  fecimus,  ubieas,  quantum 
fèrebat  inftiruti noftri  1  atio ,  explicaviraus:  hfc  nunc  inquirendura,  ad  quam  harum 
legum  divinarum  fpeciem  referenda  fit  lex  iliade  Sabbato  lata. 

Quxritur  ergo  primo  ,  Num  lex  illa  fucrit  lex  Forenfis  t  Cui  ut  fatis  faciamus 
qujcfttoni,  in memoriam  revocare  debemus ,  quxde  lege  hic  Forenfi  fupra  dicìa 
iunc  Lib.  1.  Cap.  IX.  Lt  imprimis  legum  judicialium ,  feu  forenuum,  dcfcnptio- 
nem quam dedimus  ;  quando diximuslegesjudicialeseas  fuifle,  cjuar  adRempub- 
hearn  judaicara ,  qui  takrn,  proprie  pcitipebant,  &  ad  conlervationcra  poh- 

nei 


6i8  Prseceptum  Sditati  non  efl:  Forenfe.        Lib.  III. 

tici  ordinis  apud  eos ,  latàe  eranc.  Notare  etiam  porrò  debemus  diftinftionem  il. 
hra  legum  forenfium ,  quaecoramuniter  recipitur,  in  eas,  riempe»  quae  praecU 
piunc  de  rebus  immutabilibus,  &  omnibus  Gè  mibus  communibus;  &  eas,  quae  I 
praecipiunt  de  rebus  mutabilibus,  Genti  Ifraélitic* ,  quamdiu  ftabat  ifta  politia , 
propriis  :  Nam  bas  non  Mas  hìc  intelligimus  ;  hac  enim  fpeciali  fundantur  rationc , 
populo  Judaico fpeciatimaccomrnodatacV attemperati;  illa:  autem  nituntur  fon- 
damento morali  &  naturali ,  populo  Ifraelitico ,  quatenus  homines  erant  ,  legi  na  -  ] 
tura,  ac juri omnibus creaturis rationalibus communi,  fubje&i,  cum aliis omnibus 
nationibus  communi. 

Porrò,  diftinguere  debemus  inter  legem  de  Sabbato  in  fé  confideratam  ^  &  ean- 
dem  legem  ,  quatenus  panerà  faciebat  politia-  ìllius  divina,  qua  gubernabamr  turiS  j 
temporis  ilie  populus  :  Nam,  licet  hoc  refpecìu,  quasdam  fuerint  praecepto  del 
Sabbato  annexa  ,  quae  propria  erant  ifti  politiae  s  non  tamen  inde  fequitur,  ipfum1 
prxceptum  de  Sabbato  in  fe  confideratum ,  ifti  politi*  peculiare  fuùTe:  Nam  ipfa 
lcxmoralis,  quodam  refpecìu,  partem  faciebat  ìllius  Theocratiae,  non  irominutà 
vi  ejus  generali ,  qui omnes  obftricìas tenebat  Gentes  :  Atque ita  erat  ea  lex  fpeciali 
modo iiti populo accommodata:  hinceft,  quòd  fpecialis  praefigatur profano,  Se 
fpeciali  beneficio  in  eos  collato,  urgeatur  ejus  obedientia.  Qux  ergo  legitnus  de  Uri  t 
ctiore  Sabbati  obfervatione ,  &  depoenis  in  tranfgreflbrcsirrogatis ,  (i  ei  ftatiu  pe-< 
euliaria  fuerint,  nonimminuunt  moralitatem  Sabbati,  nec  probant  Sabbacum  ad 
folumpopulum  Ifraeliticumfpecìare,  aut  prasceptum  de  Sabbato  propiic  forenfe 
fuiiTe. 

His  praimiflìs ,  facile  efl  oftendere ,  legem  illam  de  Sabbato  latam ,  non  faide  fo- 
renfem  proprie  (ìc  di&ara.   Namque 

i .  Leges  proprie  forenfes  erant  populo  Judaico  peculiares.  Praeceptum  autem 
de  Sabbato  non  erat  populo  Judaico  peculiare,  utfupra  Op.VII.  hujus  Libri  abunuì 
oftendimus. 

1,  Leges  Forenfes  Judans  propri*  ac  peculiares,  ece  eranc,  quae  eis  praeferipu 
erant,  qua  Domini  Eraphyteucis ,  feu  quatenus  terram  pollldebant  Canansam 
vel  quatenus  ex  iisoriundus  erat  Meìjìas ,  ut  fupra  Lib.  I.  Cap.  IX.  oftendimus 
Lex  autem  Sabbati  talis  non  eft:  Nam  iis  non  erat  prxfcripta,  quatenus  terra  u 
poilìdebant  Cananxam  5  extra  enim  eam  terram,  Sabbatumobfervabant ,  &  etiam 
num  obfervant  ;  nec  eis  pr*efcripta  erat ,  quatenus  oriundus  erat  ex  iis  Mdlias 
Nam  explicari  nequit ,  quem  dicere  polfitrefpec'Tum  ad  ortum  MeiEae,  prascep* 
tum  illud  ;  aut  quomodo  hoc  refpecìu ,  eis  datura  fuerit  hoc  prarceptum. 

3";  Nulla  lex  proprie  judicialis  lata  fuit  ante  lapfum:  Legem  autem  de  Sabbat< 
antelapfum  latam  fuiiTe,  fupra evicimus» 

4»  Leges  Forenfes  de  judiciis  &  rebus  politicis  la  tee  erant  ;  Lex  autem  Sabbat 
fpeftat  cultum  Deiimmediatum. 

5.  Leges  proprie  forenfes  fundantur  in  Judaeorum  conditionc  aliquà  peculiari 
Hoc  autem  dici  non  poflc  dolcge  Sabbati ,  fupra  oftenfum  eft. 

6.  Leges  proprie  forenfes  nullo  modo  defeript*  erant  in  libro  natura?.  At  legei 
de  Sabbato  ibi fcriptam effe,  pofteaoftendemu*. 

7'  Lesena  de  Sabbato  non  effe  forenfem  probabunt  ea  omnia  argumcnta  >  quii» 
poftea  eYinccmus ,  eam  ciTc  proprie  naoralem. 

8.  Legeu 


Cap.  XX.      Lex  fattati  non  cft  Ceremonialis.  £ì9 

8.  Legetn  de  Sabbato  voluncadverfarii  ceremonialem  effe.    Ergo  nen  erat  fo" 
i  rcnfis:    Namlex  iorenfis proprie  di&à  diftingtiituràlegeccreraoniali.    Non  ergo 
dicerepoflunc  adverfariihanc  legcm  fuifleforenfem. 


CAP.      XX. 

Lex  de  Sabbato  non  efl  Ceremonialis. 

I    A  Lia  qoaeftio  eft  ,  &  quidem  precipua  ,  num  foJ.  !ex  i!!a  3  qua: de  Sabbato  iata 
'  /lerat,  iuent  ceremonialis  nccne.     iliudalTcruntconridcnteriacis  Advcrfariino- 
fìii  :  Nos  amena  negamus. 

Quid  per  legem  Ctremonialem  proprie  ficd:cìam  inteliigirr.us,  liquet  ex  diftìs 
VibA.  Cip  Vili.  &  ex  ibidem  diftis  non  obfcurcconftac  ,  przeeptum  de  Sabba. 
co  cerem ornale  non  effe. 

Verùm  ut  omnia  cìariorafianr,  diftingueredebemus  inter  Sabbatum  ir.  feconC- 

derarum  ,  feuquatenus  primo  er3c  inftirutum  ;  &  Sabbatum  refpecìu  querundam 

pò  fica  annexorum  accidcntium  :  nani  erti  Sabbacum  poft  laptum  ,  ex  Dei  etiam  iti- 

iticutione  ,  qutdtypieumanmxum  habuerit;  non camen  inde  feqeitnr,  Sabbaturrj. 

jrtouramelapfumconlìderatur,  futile  typum  i;i  Chrittum  refpicientetxi.     Ecenitn 

iris,  primogenitura,  regnum  ex  tribù  judae,  &  lìmiles  resnacurales  &  morales, 

licet  poftea  ex  Dei  (iugulari  dcftmacione  typi  fuerint  juc  tigna  fàfti,  vei  tempora- 

lium  Deibtnericioru'n  j  vel  regdChrifti   &  fpirnualium  cjus  benerkiorum ,  iu- 

curalem  tamen  ,  &  mcralemfuumufum  }  &nacu:3in  rfbnpropcereaamiferunt  ;  nec 

propterea  diccndafunt  fimpliciterceremoniatia.  idem  dici  poteft  de  Paradifo,  &  de 

prborcvirac,  quae  poftea  ad  redempcionem  per  Chtiftum  adutnbrandam  applicata 

t  'flint  %A'poc,  22: 2.   &c.     Non  ta  men  ex  prima  iplofum  inftitutione,   talequidfig. 

',  Hilìcibinr.     Loq.iimurautem  hiede  Sibbaco  ,  nomefpcc'tu  aujuncìarum  illarum 

't'rationum  ceremonialium  ,  qi?*  mera  fune  accademia,  qua;  adeCc  aut  abelTe  poffunt 

1  fine  éflèntice  Sabbati  inceritu  ;  fed  de  Sabbato  in  fcconlìdcrato  >  &  quatcnus  primC* 

jerat  inftitutumj  loquimur. 

utio  ergo  hujus  quoeftionis  facile  peti  poteft  ex  di&is  Lib.  I.   Cap.  j7JJ.de 
JBfeecererr.oma!:;  &  ex  dicìis  hoc  eouem libro  :  Kxquibusfatis  liquet ,  Sabbacura 
Tinfeconfideratum,    non  effe  quid  purnm  putumceitnioniale  j     Quia, 
iltS1*  Idnoiufìpururnputumcerernouiale,  quod  nec  ad  Sacrificio ,  ncc  ad  Sacra- 
ci menti ,  nccadSacra,  ncque  ad  ObTervantias  Vctuis  Tilìam.  pertinec.   At  caletti 
S  bbaium  hebdomadalc.     tigò,  &c.     Qwòd  ad  Sacri 'fichi  non   pertineat  l'acis 
i  co;;[tat:     QaòiinonfaaìiSacramcTitum,  Supra  Cap,  111.  hujus  libri  >    conerà  J>. 
I  Cocccium  maniftiìum  fecirnus.     Quòd   ad  Sacra  non  fpccìtt,  lime  liquet  ,  quoti 
-  vferantScholaltici  tantum  inftrumenta  colendi ,  qualia  eranc  Tabernaculum, 
&cjufmodi.  Quòd  denique  non  fpc&et  ad  Qbftrvantìas ,  hinc  conftac  >  quia, 
T Ut fiipra  Cap.  V If,    Hujus  liba  evìcimus?  non  crac  Judctis  peculiare:   omnes 

G  g  g  g  '    autera 


6io  Lex  Saltati  non  ed  Ceremonialis.      ]Lib.  I  Ih 

autem  obfemntiae ,  qua:  parceui  faciebanc  ceremoniarum  V.  T.  ad  folos  Judaeos 
fpe&abant,  quiaeas ab ahis omnibus  diftingueb^ne.  Inhxc  autcm  quatuor  divi, 
dune  Scholaftici  cutn  Thoma  L.2.     Qa.efl.  101.   Art. 4.    ceremonias  omnes. 

2.  Illud  non  eft  purum  putum  ceremoniale ,  quoJ  ad  eypicas  in  euleu ordinantias, 
quae  Chriftum  ,  ejus  x*tfrP*-rx  >  aftìones ,  paiiìones  &  beneficia  prsengurabant,  & 
variorum  officiorum  ipincmlium  ac  moralium  documenta  futrunt ,  &  quas  Eccidi*  , 
Judaicaequà  tali  prsefcnpta:  erant ,  ad  eam  in  ftacu  ilio  infantili , in  quo  erat,  duriuf. 
culèexercendam,  non  pertinec.  Acialeeft  Sabbatum.  Major  ce;  ta  eft  :  Naia 
ad  eas  typicas  ordinaauas  referri  debenc  omnia  ceremonialia.  Minor  conftar  ex 
Capp.  II.  &  III.  hujus libri,  ubioftendirauiSabbatum  non  eflecy^um  •  &  prae- 
terea  conftabit  ex  folntione  obje&iouum. 

3.  Ex  eoabundèconfìrmatur  Sabbacum  non  fui(Te  ceremoniale,  quód  nempc 
\Adamo  in  ftacu  innoccncia*  datimi  fueric.  Adamo  aucem  io  eo  ftacu  non  opus 
fuic  ceremeniis ,  auc  typis  Chriftum  adumbrantibus,  aut  repisefentantibus.-  narn 
nondum  fa&a  erat  ulla  Chrifti  promiifio,  needum  Mediatore  opus  habuit  Ada- 
mus  integer.  At  dìctt  quidam,  pocuiileetiam  Adamum  in ftacu  innocentia? typis 
doceri  ;  nani  arbor  vica?  typus  erat  Criniti.  Refp.  Licet  per  arborem  vita?  &  6  ni- 
lia  ,  tanquam  per  fìmilicudines ,  explanet  nonnunqnam  Spuitus  S*ipfum  Chriftum, 
cumque  quali  adumbret  ;  non  tamen  hinc  fequitur ,  illam  arborem  tuifTe  proprie  ty- 
pumChrilti:  omneenim  limile,  aut  id  ad  quod  tic  alludo ,  non  eft  typus:  amor 
conjugalis  manti  inter  &  nxorem ,  eft  limile  quoddam,  adumbrans  amorera 
Ciiriftì  ergafponfam  fuam;  non  eft  tamen  typus  :  Nec  eft  feminator  typus  Euange. 
Iii  predicatori*,  auc femen  typus  Euangelii;  per  iilud  tamen  expiicacurprardicacio 
Euangelii,  &  Euangelium  annanciacum.  Imo  ftatus  innocentiaejiullumtypum 
deftinacumac  proprie  di&umadmiccerepocuic  -,  quia  ejufmodicy pi  Chriftum  can» 
quam  raediatorem  repraefentant ,  &  ad  fredus  grati*  reipecìum  dicunt  :  feedus  au- 
tem illud  cum  Adamo  innocènte  icìum  ,  foedus  erat  operum  ,  feederi  gratin  op. 
pofitum  Hpm.  14:6;  &nullumrequirebac  Mediatorem,  lnft.  Paradiius  ipfe  Se 
arbor  vira:  erant  typi  per  anticipationem.  Uefp*  Velim  mini  explicetur  quid  fic 
typus  per anticipationem  ?  Si  erant  typifuturi  ,  non  eranc  tum  typi.  Sed  quis 
non  videt  hxc  omnia  eflè  meros  cyp$s  rktos,&  ab  homintbus  excogitatos,propterea 
quòd  ,  adaliquidexplicandum  »  tanquamlìmilitudinesadhibcantur. 

4.  Nullum  praeceptorum  Decalogi  eft  purum  piitum  ceremoniale:  Praeceptum 
de  Sabbato  eft  unum  ex  prasceptis  Decalogi .  Ergo  &c.  Minor  negari  nequri 
Majortm  poftea  libro  fequentifulìusdemonlirabimus. 

f.  Si  lex  Sabbati  effec  mere  ceremonialis ,  non  liceret  nunc  Sabbacum  ullum 
ohfervare.  At  hocfalfumeft»  Ergo&c.  Minorem  non  negabunt  iplì  Adverfarii. 
Major  hinc  liquet ,  quòd  non  magi's  nunc  fub  ftacu  Euangelii  liceat  nane,  quàm  alias 
Ceremonias,  poftliminio  revocare.  Qua;  Deus  abrogavit,  nobis  non  licet  refti. 
tuere.  At  conftat,  &  in  confeffo  eft,  Deum  omnes  ceremonias  jamdudum  abrogane, 
Qj«  ergo  ratio  daripollic ,  cur  magis  pollìmus  jure  Sabbacum  nunc  obfervare,  lì  fue- 
ric ceremoniale  >  quàmiiberos  mafculos  circumeiderei  Non  veretur  Alk*rdnf 
de  Rjadt  rotundè  3uerere  *A?oL  Vcrhat.  Pag.  196.  &  198»  nuliamdari  poffèrag 
cionetn. 

6 .    Qjod  docuit  lex  creacionis  non  eft  purum  putura  ceremoniale.  Sed  lex  crea- 

(ioni 


Gap  XX,      Lex  Saltati  non  eft  Ceremonialis.  621 

rionis  docuit  Sabbatum  ob/ervandum  die.     Ergo  &c.    Major  cena.    Mimnm 
poftea  confiimabimus. 

7.  Lex Sabbati  eft  MoraIis>  ut  poftea  probabimus.  Ergo  non  eft  ceremonia, 
Iis.    Confequentiam  non  negabunt  Adverfarii. 

8.  Rationes,  qmbus  Adverfarii  probare  adnitumur,  hoc  praeceptum  effe  ce. 
remoniale,  non  fune  valida? iaris ad  hoc cvincendum.  Ergo  &c,  Quod  ut  raani- 
ftftum  faciemus  ad  examen  vocabimusomneseorum  rationes- 

Adverfanimultiscomendunt  probare,  pra?ceptum  hoc  de  Sabbato  ceremoniale 
etfe  :     Ecenim  , 

Obj.  1.  Quoddjtum  fuit  hi  fignum  mter  Dominumfs'  JfratlhaS)  ad cognofem* 
dUm  quod  h  eosfancìificaturus  cfjet  >  eft  oeremonìah .  At  tale  eft  Sabbatum  h ebdomada» 
It  ExoJ.  $  1;  13.  Ezech.2o:i3  •Kifp*  Licetliipra  Cap.  V il.  Abundèhuicobje- 
sftioai  fatisfecenmus:  hic  tamen  pauca  reponemus.  i.  Difìinguendum  incer 
pr^cept3  ,  in  fé  confederata  ;  &  eadem  praecepta ,  quarenus  fecundum  iftam  V.  T. 
orconomiam  injungebantur  :  Deo  cnim  villini  fuit  >  Ecclellam  Nationalem  inter 
irradi itas  erigere;  &fp,rcialem  «conomiam  foederis  grafia: ac typicam ,  feutypis 
quàmplurimis  conftancem  ;  cujus  rtfpcftu,  multa  typicam  anBexam  habuerunt 
ranonem,  &  ifti  ceconomi*e  accommòdatam  ,  quae  tamen  firapliciter  nonfuntee- 
r  monta:.  Sed  tantum  t&r*  ri-  Ecclefiafticae  leu  ceconomicae  iliius  rationis  ref- 
pt-thi.  Qjare,  licer  Sabbatum  >  hujusceconomia:refpec*tu,  fignum  dicatur»  fi- 
gnuti  fcil.  parricularisilliusioederisdtfpenfationis;  non  tamen  inde  fequitar ,  nihil 
aliud  iuifle  Sabbatum  ?  quàm  merara  ceremoniam  s  aut  Sabbatum  in  le  conGdera- 
Hiiiadtam  tantum  modo  occonomiam  fpe&aftè. 

2.     Varia  fuifleSabbatonim  genera  couftat  •  &c  Spiritum  S.  diftfnguere  Sabba- 
tum   hebdomadale  ab  aliis  >   teftatur  ille  ìpfc  locus    Exod.  zi,    tam  refpe- 
ftu  poenac  in  trjnfgrefìores  irrogata,  qui  enim  Sabbatum  hebdomadale  vioórec 
1  morte  mul&andus  erat  verf,  14»  i$.    de  aliorum  autem  Sabbatorum  violatonbus, 
!  hocnonlegimus,  excepus  violatoribus  Felli  expiationis;  tum  refpccìufundamea- 
:  ti  verfu  17.  ubihoeponitur  fundamenrum  Sabbati  htbdomadalis  ,  quod  fcil.  ftx 
\  diebus  Deus  creaverit  Ccelum  &  terrai»  >  O*  diefeptimo  quuverit  ac  [e  refoc'ìllaverit .  Prae- 
I  terca  ,  fi  Sabbatum  hebdomadale  eflet  eodem  modo  fignum  ,  quo  f ucrint  alia  cere- 
moniala  Sabbata ,  cur  quaefo,  poftquamdixerat  vtrfu  13.  Sabbata  mea  fervatotei 
ittam  fignum  eft  inter  me  &  vos ,  rurfusdicerct  Gngulanter  verfu  io*.  obfervabttisSab. 
\batum>  qutares  fancìaeftvobìs ,  &  ver fu  16.  obj\rvabu?it  itaque  Sabbatum  ,   ìp fumee- 
\  Ubrando  K     Denique  hoc  etiam  obfervandura  eft  ,  quòd  quando  de  Sabbatis  plurali- 
r  ter  Ioquitur,  dicat  eafuifle  fignum  per gencrationes cotum  verfu  1  j.  quando aurem 
f  de  Sibbato  hebdomadali  Ioquitur ,  dicat  verfu  17.  id  elTe  fignum  rnperpctuum  i   8z 
^rationem  moralem  &  peipttuam  addat.  Quia,  mquiens,  ftx  diebus  jecit  Jtbova 
l  ccclumC  ttrram  ice.     Verum  eft  verfu  16.   mentionem  fieri  getierationum  :   At  ibi 
|  Ioquitur  de  Sabbati  obfervatione  ,quatenus ad fcedtris occonomiam  iftam  fpe^abat; 
i|idco  additur  feedere  ptrfctuo  ,  vei  potius  ftculi  D*71V  HHD-      è-  Q^aiidoquidem 
ergòlongcdififert  Sabbatum  hebdomadale  ab  a!iis  ,  alio  etiam  modo  dici  debet  fig- 
num ,  &  alio  fenfu  ;  Sabbata  cercmoniala  erant  fignum  ceremoniale  externx  Ifrae- 
'itarum  adoptionisj  &  fignum  per  ipfoium  generanones:   ì.e.  quamdiu  durarec 
ftaiuseerum  Ecclefiafticus ,  feo  ila  aconomia:  Sabbatum  autem  hebdomadale 

Cggg    ^  ciat 


6%z  Lex  Sabati  non  eft  Ceremonialis.        Lib.  1 1 1. 

erat  fignum  morale  &  perpetuimi  vera  ae  fpiritualis  adoptionis.  4.  Porrò»  Sv 
ad verfarii  hac  omnia  rejiciant ,  &  aflerant  Sabbacum  hebdomadale effe  eodem  modo j 
tignimi',  quo  funt  alia  omnia  Sabbata ,  hoc  probare  debenc  j  edqueaffirmaiequod 
de  genere  aliquo  indefinite  dicitur ,  id  neceflariò ,  eodem  per  omnia  modo  j  dici1 
de  omnibus  indìfcriminatim  fpeciebus.  Quod  difficulter  fatis  probabitur.  5.  Dein, 
quomodo  inde  probabunt  >  Sabbatum  e(Te  prorfus  ceremoniale?  An  omne  (ìg. 
num  eft  mera  cererronia  ?  An  iris  elt  mera  ceremenia  ?  An  dcftruftio  Corahi  &  re. 
liquorum  erat  mera  ceremonia,  quiavocacur  {ìgnum  Num.  26:  io?  An  omnia 
Dei  pracepta  erant  ceremonise  ,eò  quòd  manibus  Ifraclitarum  fuerintin  (ìgnum  il. 
liganda  Deut.  6:S>&  n3i8?  Anetiam  Dei  plaga,  quibuspunitiegistranfgref- 
fores ,  erunt  merx  ceremonia ,  quia  in  fignum  futura  erant  Deut.  28: 46  ?  Quid, 
an  omnia  illa  cujufcunque  rei  futura?  mdicia  >  dequibuslegimusin  Scripturis  >erunc 
mera  ceremonia.  Qualia  funt:  Judic.  6;  17.  Deut.  13:  1,2.  Judic.  20:  38. 
1.  Sam.  11:  34.  &  14;  co-  2.Reg.i9:2c><  I-Rfg-  ll:  3i  5«  2-Rig-  20.  8?  9. 
e  fai.?:  n,&  57.  30.  &  38:  7?  22.  &  19:  20.  cum  multisaliis?  6.  Ratio  (igni 
poteft  alicui  rei ,  quoad  tempusaliquod,  fuperaddi.  Thuribulailla  Corahi  &  reli- 
quorum,  licer  primittisnoninftitusrentur  5  utfignocflent,neextraneusquifquam 
ad  fuffitum  coram  Jehova  adolendum  accederec  j  poftea  tamen ,  mandante  Deo ,  in 
duftiles laminas  mutata  ,  hunc  ufum  habuerunt  :  Num.  16;  39, 40.  Sic  Propheta 
mjìguum  propofitus  erat  E^cb.  12:  6, 1 1,  &  24: 24, 27.  Efa-  20:  3.  Et  Chri- 
ftus  ipfe  Lue. Z:  34.  Donum edam linguarum erat figno  1.  Cor.  14:22.  7.De^ 
niquefatisfacerepoteftrefponfioClaruT.  Amefii ,  in  Medkllà  Lib.  2.  Gap.  15.  $*. 
19.  dudum  data.  Quod  autem  (  inquit  )  Exod.  31:  143 17.  e?  Ezech.  20:  23. 
Sabbatum  appeliatur  (ìgnu  m  /wfw  Deum  <Sf  populum  ipfius  ;  non  poteft  inde  conftituti 
typut  >  &  futura?  alicujus  grati*  reprefentatio:  quia  1.  Sigmmidem  f<epènòtat% 
quodargumentumautdocumentum,  ficut  etiam  docìiffimi  interprete!  annotane  ad  Exod. 
3  r.  (ìgnum  eft  inter  me  &c.  Id  eft  documentarti*  Sic  charitas  nofìra  mutua  fig- 
num eft,  quòd fumui  di f àpuli  Chrifti  J oh.  13:35.  Sednonefttypus.  2.  Sabbatum] 
in  iftis  locis  non  dicitur  fignum  rei  alicujus  futura  ?  f ed  preferiti  s  j  quemadmodumadjun- 
Bum  omne  vifìbile  concomitans  eft  fignum  fubje&t prafentis  :  In  obfervatione  enim  Sabba- 
tbi  eft  communi*  & publicaprofeffìo  communionis  illius ,  qu.e  ir.ter  Deum  grnosinterce' 
dit  :  Jicut igitur  omnis  profefsio  folennis  ,  fic etiam Sabbatbum  >  communi  tftàr-ationt  di- 
a  tur  fignum. 

Obj.  2.  Ifraèìitis  erat  prxccptum  hoc  fervandum  per  ipforum  generationes  ;  < 
"jerbonotaturduratio  Ifraèìisin  ifta polii ia,  quamdiu  feti,  erant  futuri  dies  UH  pria* 
m,  (idonee  fignum illuì  fancììficatiouis  futura  per  vcritatem  impleretur.  Exod.j 
31:13.  —  17*  colla*.  Gen.  17:12.  Refp.  Erat  quidem  praeceptum  hoc  ab  Ifraè- 
ìitis fervandum  ,  per  ipforum  tantum  generationes ,  non  quatenus  in  le  fimpliciter 
confiderabatur  >  &abfolutè;  fed  quatenus  Tpecialiter  ad  iftara  ceconomiam  fpeaa* 
bat ,  &  fignum  erat  illius  difpenfationis ,  leu  foederis  feculi.  Et  accommodaco  il- 
la  Sabbati  ad  (ìngularem  ftatum  Judaicum  »  non  facit  praceptumipfum  magis  cer> 
moniale.  quàm  pra?ceptum  quintum  ceremoniale  redditpromi(I;o  terra;  Ganaan 
annexi.  Redè  Amefìus  ubi  fupra  §.  17'  Siceremmak  4(  inquit  )  unquamqui^ 
quam  fuerit  in  S  abbate  >  quoad  ipfamobfervationem  diei ,  habmdum  eft  illud  prò  ncc  e  fa- 
rio  ,  aut  extrinfecns  accedente  confittimene ,  prater  naturata  Sabbati  i  CT    fri» 

mór* 


Tap.  X  X.       Lcx  Sabbati  non  elt  Ceremonialis.  6x$  - 

nsm  ejus infiitutionem  >  atqut  ad. onibJl  impedii  ,  quinfitpi  ima  dici  infiilutio  fiueritpm* 
ìlicitcr  moralis  :  Sic  enir/M?  ad  alia  quadampracepta  acceffìt  ratio  a remonialis  aticu- 
justypi,  utinAuthoritate  Patrum  C  Primcgcnitorum  j amili \irum  >  qua  pertinente  ad 
1  qutntum  praceptum ,  fuh  abumbratio  quadamCbrifii ,  qui  primogeni tus  efi  imerfilios 
Dei. 

Obj%  3 .    Sabbatum  Judaontm  onus  crat  $  eo  quòd  eorum  opera  declararftitur  impura, 
f  beccati*  nondum  expiatis  inquinata  ,  C  adhuc  inquinantìa  <2  ipfos  ,  <$  omnia  ,  propter 
reatum  adbucvigentim  :   nifi  ita  effet ,  ceff.itie  non  diarctur  lancìitìcatio  dici  ilhus , 
;  tiut  ceflatio  fancìa   Domino.     t\efp.  i.   Ubinam  Sabbatum  Juda^orum  onus  di- 
citur,  non  memini.     2.  Scd  licet  Sabbatum  Judxorum  ,  propter  acceiToria  & 
I  pofteieiannexa,  dicereturonus  ;  non  tamen  inde  fcqueretur  Sabbatum  fimpliciter 
j.  confideratum  onus  effe.     3.  Neceft  omneonus ,  cerimonia:  Chnftusenim  fuum 
ìhabetonus,  quod  fequacibus  fuis  imponit  Mat.  11:28,29)30.     4.  Quomodo 
|probatur>  in hunc  finem  inftitutara  fuiìle  Sabbiti  obfeivatinem  ,  ut  hac  ratione 
Ideclararentur  eorum  opera  impura  effe/5     An  ceflatio  ab  operibus  (eivilibus,  eo 
!  die,hoc  dcclarabacr  (  Mandatimi  quidem  Dei  declarabat  ea  fuiffe  eo  die  faftu  illicita. 
,   Atquid  hocadrhombum?)  Quomodo quasfo  hoc probacur  .«*  Autquomodopro- 
!  babìtur,  liane  fuùTe  naturarci  iftius  jnftitutionis  1    5.  Mera  ab  opere  fervili  ceffi- 
[  do  non  erat   illius   diei  fanftirkacio  $    nam    prxter    ceffationem  requirebatur 
.porrò    diei  fanctificatio  pofitiva  ,    per  faciirìcia   dupla,    &  (ìmilia  itti  ceco- 
Ino  mia?  propria.      6.     Ùti   opera  eorum   ordinaria  erant  impura,    ita  eratt 
I  &  eorum  opera,  quae  cultum  fpeftabant.     Cur  ergo  non  etiam  &  ab  iis  abftinea* 
dum  erat,  ad  eorum  impuric2tem  fimiliterdedarandam.  Verùm,  utevincant  onus 
fuifTe,  fìcpotrò  lnfiant ,   Per  illud prteeptum ,  lfraél  conjetlus  efi  inangufiias  mag- 
na: >  &  fcrupulos  infinitos ,  dum  definire  neceffe  habnit  >  quodnam  tpus  e  fi  et  licitum  » 
quodnam  illiei  tum  :     Et  non  tantum  p  ropt  1 r  congregai  ione s  coaBi  crant  cefi, ire ,  fed  ncc 
iis  licuit  in  itinere  arifias  manti  f ricare,  nifi  propter  jamem.     ì\efp .   I  pfu  m  pra?ceptum 
de  Sabbato  fancìilìcando  onus  non  erat ,  licet  docìores  fuperftitiofi,  fuis  traditioni- 
bus ,  tum  hoc,  tum  alia  etiam  prxcepta  moralia,   onerofa  fatis  reddiderint , 
2.  C-flandurn  quidem  erat,  toto  ilio  die,  ab  omni  opere  fervili  &  quotidiano  > 
nifi  neceilitas  urgeret  ;  at  inde  non  probabitur,  fuwTc  illudi  onus  ftacui  Veteris  Teft, 
proprium.     3.  Hocnoneft  unicum  prxceptum  morale,  circa  quod  varia  occur- 
runtdubia,  vaxiique  fcrupuli ,  quibusangipoteft  confeientia:  Non  ergo  inde  fc- 
quitur  illud  fui(Te  prxceptum  cercmoniale.     Noftra  ignorantia  non  mutar  naturam 
pracepti.    Infi.  Onus  erat  propter  timorem  mortts  annexùm,  ficrupulofaabslinem 
ctffitatcm  ,  &  judicium circa  tr ans gre (fiore /.     Rjtfip.   Propter  has  i3tiones  alia  etÌ2m 
moralia  prxcepta  erunt  ceremonialia  dicendj:   Nam  timor  mortis  annextis  erat 
tranfgreiiìoni  omnium  prasceptorum  ;  àquo  tamen  fidclesolim  liberati  erant  perti- 
dem  in  Meifiam  promiiTum  ;  &  cura  fcrupulofa  circa  excera  prxcepta  etiam  requi- 
rebatur,  qux  non  erant  idcirco  ceremonialia. 

Obi.  4.    Ratio  propter  quam  urgetur  S 'abbati  oh final io  ,  efi  t'fica  t'Ha  l the r atto  fcpuìi 

Its  ex  captr.itate  Algvpti.     R^c?.  Hxc  ratio  non  magisprobar  prxjeptum  de 

SabbatoelTeceremonialei  quàmomnia  reliquauccalogi prxcepta;  quia  &  horum 

omnium  obfcrvatio  lue  ratione  urgerur,  ut  liquet  ex  jpsà  decalogipr^ritione. 

Nonapparet  (inquit  Amefins  >  ubi fupra  §.  2$,  )  Sabb.tsumipfumfingultrcmaliqu.vi 

Gggg   3  mio- 


624-  LexSaWdiinoncftCetemótiiàVis.        Lib.  IH; 

rationemhabuiffe ad  iftamliberationem  \  fedii!*  tantum  ratione  mcnthncm  fieri eduBio. 
W! ex  ALgypto,  Deuc.  5;  ver.  21.  quòd cum  lfraétita fervi antea  fuerant  in  &gypto , 
tempus  hoc  ceftationis  debuerint  so  magis  promptè  ac  libenter  fuis  fervis  concedere .  De.  I 
niquc ,  tìrgetur  fxpius  Sabbati  obfervatio ,  ratione  Dei  exempli  quicfeentis  die 
fepcimo  poft  fex  dies  operis  ,  qu«  cereraonialis  non  eft.  Hinc  ergo  non  mi- 
nus ,  imo  magis  clarè  >  concludere  Iicec ,  praeceptum  hoc  non  fuiffè  ceremo- 
niale . 

Obj.  5.  Praceptum  Sabbati  non  eft  praceptum  fidei  vel  charitatis  ;  neque  pertinet 
ad  numerum  praceptorum  ,  qua  qui  facit ,  vivet  in  illis.  P^efp.  1  •  M  ul  1  a  al  te  p  r  seceptà 
primse  tabula? ,  tum  in  primo,  tum  in  fecundo ,  tum  in  tertio  mandato,  non  fune 
fbrmaliter  prajeepta  fidei  •>  quas  tamen  proptereanon  flint  dicenda  praecepta  cere- 
monialia .  2.  Si  lenfusiìt,  quòd  ejus  prsecepti  obfervatio  non  procedu  ex  fide, 
negatur:  Namnon  minusexrìdeproceditejus,  quàmaliorum  obfervatio.  3.  Eft 
praeceptum  charitatis  erga  Deum.  Et  ron  omnia  prxcepta,  qua?  non  funt  praecepra 
charitatis  erga  proximum  ,  funt  ceremonialia  .  4.  Pertinere  ad  ea  praecepta ,  qux 
qui  facit,  vivet  in  illis,  fupra  Lib.  1.  C  XI.  &  XV.  evicimus>  contra  D.Burmannum 
ubietìamad  locum  illum  E^ech  20:  ver.  11,  iz.  refpondimus.  Et  nulla  cum  ra 
ratione  dici  poteft ,  prarceptum  de  Sabbato ,  ad  numerum  eorum  prarceptorum,  qu*  J 
erantnonbona  ,  pertinere,  cùmexprefsè  abiisdiftinguatur  Verfu 23*24,  25,26. 
&  inter  ftatuta  bona  numeretur ,  Neh.  9;  v.  14, 14. 

Obj.  6    Praceptum  de  Sabbato  eft  placitum)  ìiynp,  &  pertinet  ad  »<>#$>  c*&a£,  ci 
ìhusw*  Ephef.  2:  ver.  15,   Sinequibus  imago  Dei  internine  integra  cfjepoteft.     Quod 
cohfirmatur,quiaEzzchk\Cap.2o:ver.l$i  16,24.  ubiagitde  obedientià  Ifraèlira- 
rum,  Statina  eir  Sabbata  diftinguìt .     Ueft.i.  Qjòd  prxceptum  de  Sabbato  aliter 
Cu  placitum  >  hy^  ,  quàmfunt  alia  non  panca  praecepta  moralia,  quaeDeoqui- 
dem  pofitiva  funt  nobis  autem  naturalia  ;  negatur.     2.  Quòd  imago  Dei  pc/ììt  in 
homine  integra  effe,  fine  obedientià  pofirivisetiam  Dei  prasceptis  prasftità,  gra-^ 
tis  dicitur.     Mandatum  de  non  edendo  frufrù  arboris  vetifaeeracpofitivum  ,  fa  — 1 
tentibus  ipfis  adverfariis  ,    ejus  tamen  violatone  amiferac  lAdamus  imaginem 
Dtu    3.  Quòd  mandatum  de  Sabbato  pertineat  ad  ea  ^  de  quibus  Apofto-j 
lus.   Ephef.  2:  verf.  15.   negatur.     4.    Nec   id    probat  ìocus  ille  E%~hielis  : 
Nam  non  magis  ibi  diftinguuntur  ftatuta  ScSabbata,  quàm  ftatuta  Se  jura-,  hocj 
eft,  diflincìè  haec  omnia  nominat,  propter  quorum  violationem,  judicia  gravfa 
mflixerac  Deus,  &  adhuc  per  Prophetam  minatus  eft:  nec  ulla  eft  hic  Sabbati 
exceptio.     Inft.  ^Admittendum  non  eft,  fi  quts  dteat  >  Ezechielem  ibi  tìilaliud, 
qutimtramgYcJJtonem  legis  operum  per  peccata  indigit  affé ,  utvideatur  Sabbatumadle. 
gem  operum  pertinere ,  quafi  hìc  locum  haheat,  quod  eft  Rom.7:  veri,  io,  12,  ij.j 
Nam  inEfiftola  adKom.pracepta,  Qux  qui  facit»  vivit  in  illis ,  corpderantur  ut 
conftttuunt  [cedui  operum ,     Sed  Ezechiel ,  quamvis pracepta pleraque  decalcgi  ilio  ex- 
ornet  elogio  ,  quod  faciens  ea  in  eis  habeat  vitam  \  ncn  tamen  docct  ,  fc  ìfrael  tradita 
ea  epe  >  ut  in  operatione  earum  poneret  juftitiam  fv.am  .     Demde  xApoftolus  in  EpìftoU 
ad  Rom.  docet ,  quid  omnis  piccator  inventai  in  lege  \  Et  quid  lex ,  qua  dicit ,  Qua? 
fecerit  ea  ,  vivet  in  eis ,  t  ffìciat  in  omni peccatore ,  ubi  deeft  verbum  gratta.   Sed  Eze- 
chiel  docet  lfrailitas  rejeciffefeedus  Dei ,  quod  Deus  cum  peccatore  facit ,  intercedente 
Sanfìificatione,  &  nomiti >s  fui '&  peccatori*  7  per  Sacrifichi*  ;  &  mn  tantum  fona  pr*. 

,    miffé 


^ap.  X X.       Lcx  Saiiati  iioa  eft  Ceremonialis.  625 

niffa  (  quxttgi  opcrtim  adjvnft.i  erunt  )  perdidifjc i  fed  fé  ofttndiffc  extra>ieos  àjujii  ia 


lìifulaiio  ftdti ,  fu*  excluiit  opinione**  jujli.i*  ex  operibui  .      Ergo  tnobeàientia  ,  de 
j4s  D:us  co*^mritur  apxd  Eiechielena,  eft  inftdditas  cjr  7»  itptfrtì*fa ,  fivt  foretto 
spulati  uni  s  joederis  gratice.     Rjfp.  I.  Ec  io  Epifto/il  ad  Ramano  s ,  &  apud  £~f- 
ehielem  praecepta  moralia  confiderantur,  u:  prscepta  legis  operum.     2.  Nec  ma^is 
docet  P«</«j  ,  quài»  E^:hiel  ,  tradirà  eftceapriecepra  nunc  poft  lapfum  ,  ut  in  eo- 
rum  operanone  quis  poneret  juftuiatn  fuam  .     Imo  contrarium  eaprelìe  docet , 
Scprebat  multi»  argumentis ,  quod,  nempe,  exoperibus  legis  nulla  caro  juftifi- 
ceturinconipe&u  Dei.     5.  Docec  quidem  Apoitolus  ad  I{pm\  quid  omnis  pec~ 
catorinveniatinlege,  &  quid lexefliciat in omni peccatore,   ubi  deeft  gratiae  ver- 
bu:n  j  verum  ,  an  connanum  docer  E^echid  »  quando  clarè  oftendit,  populum 
Imi  rcfractarium  violaticele  ìllius  legis  judicia  ubi  accerfivilTe  Dei  graviHìma  i 
4*  docet  quidem  Erediti  rejecifie  Ifrafiliras  foedus  Dei ,  quodcum  peccatole  fa- 
ric ,  quando  oftendit  eos  ,  legesillas,  qua:  continent  conditiones  foederatorum, 
violafTe;  eòque  fé  beneficns  foedens  privale,  &extraneos  fuiflè  abeà  Qei  juftitij, 
;juàfta:  peccatorapud  Deum.     j.  Qjidhocfic,  Deus  fceduscum  peccatore  fan  in- 
tercedente SanBìftcatione  <3t  nomini;  fui  &  peccatori*  per  facrijicium  >  nondum  facis  ca- 
pio:     Novi  Deum  nullum  nunc  fbedus  fine  iMediatore  cum  peccatoribus  con- 
dere  ;  &  requiri  fidern  in  pcccaxorequ*adh;Ereat  Mediatori  oblato  >  ut  fiat  interne 
foeicraius  ;  &  requiri  fanftificationcm  feuobedienciara  legi  Dei  ,  tanquam  condì. 
tionem  foederatorum,  &  in  ordine  ad  pai  ticipanda  alia  foedens  beneficia.     6.  Quod 
abi  accerfivennt  Ifraèhtse,  ftupore  ilio  &  traofgretfìone  foederis,  jugum  grave 
fun&ionum  carnalium ,  ideftlegemceremonialem  ,  gratis  dicitur:   Cùm  hzckx 
fuent  gratioià  Dei  condefcenfio  ;    &  foedus  ipfum  grati»  continebat  ,   fed  fc- 
cuodum  iftam  oeconomiam  :   Viam  enim  ,  licet  obfcuièj  oikndebat  >  qua  pec- 
catores  ad  cam  juftitiam'  pervenire  pollìnt ,  in  quàfelacoram  Deo  ftandum  eft. 
7.  Obfervatio  quidem  ceremoniarum  ,  materiahterconfideracarum,   &  quatcmts 
abftrahebantur  à  propio fine  incanto,  mini  ùciebat  ad  fanditarcm  &  contóntix 
pacem.     Verùm  ,  quarenus  forrnaliterconfìderabantur ,  leu  quatenus  adChnfturo> 
promiflum  Mcllìam  refpiciebant ,  &  fideìes  manu  quali  ad  Chriftum  duccbanr, 
Himquc  eis  monftrabanc ,  mulrum  e -rum  obfervatio,   Ccutaliorutn  medioruna  à 
Deo  inftitutoruai  ,    ad  iftos  fines  promoveudos  conducebant.     8.   In  decalogo 
>ropriè  &  in  fé  confideiato  >  cìfe  ftipulacionem  rìdei>  quac  cxcludic  opinionem  juf- 
itix,  ncgaoius,  proptcrrat!one5.  Libro  fequcnti  dandas.     9.  Sed  etiamfi  hoc  ira 
:flèt,  annonprrceptumdeSabbatofpecìaretaddecalogum  >  &  idemdejllo  ,  quod 
Icaliis ,  dicendum  eflct  C     io.    Ai)iionpjohibet  etiam  lexmoralis  infidelitatem, 
k  fpretionem  ftipulationis  foedens  grana,  ubinempe  oblatum  eft  *.     ir.   Pena- 
mishapcefleab  inobedient/adiftincìa  ,  nondum  probatur ,  E%c hùlem de  illis ,  non 
utcmde  inobedienna,  loqui.     11.  Sedie  hoc  demus  enam  3  quomodo  proba, 
ur  >  violacionem  Sabbati  non  arqut  (pestare ad  conte njp cioncai  igederis  oc  infidtii- 
Kcm  j  ac  cianltickìonem  alioi uni  Dei  itatutorum  ? 


626  LtinSabUti  non  eftCeremonialis.       Lib.  1 1  ! 

Obj.yl  Cbrijìus  Sabbatum  inter  ceremonias  refert ,  & cttm  iis  con j ungi  t .  Mat. 
I ,  —  7.  ubi  conjungit  ac  comparat  curri  pani  bus  fropofitionis  ,  cum  Sacerdotum 
tempio  occupationibus,  cumtyfts  demone  facrificiis.  A?fp*  !•  Si  validum  efièt  hi 
argumentum ,  fequeretur  fornicationem  ,  &  idolothyta  effe  ceremonialia  ;  qi 
inter  alias  ceremonias  referuntur,  fanguinem ,  nempe  ,  &  fujfocata ,  AB.  15;  19, 
fc.  Melius  hinc  fequeretur  ,  Sabbatum  non  effe  ceremoniale,  fcà  morale  potius; 
quia  eodero  loci  inter  moralia  numeratur,  &  cum  ere  conjungitur;  nam  illud  V.  1  1; 
Quis  erit  ex  vobis  qui  babeat  ovem  unam ,  <$  fiinciderit  Sabbatotn  foveam ,  non  appre- 
bendat  eam  & erigat  ?  non  eft  quid  ceremoniale ,  fed  morale  potius  ;  acìus ,  nera 
pe  >  humanitatis  Se  mifericordia:  :  lmprimis  cum  praererea,  inter  novem  alia  mo 
ratta  decalogi ,  unum  faciat.  3  .  Dicit  quidem  Chriftus ,  Deum  potius  velie  mi. 
fericordiam  quàm  facrificia,  Atidemdicit  ^^.9:13.  An  ergd  hinc  fequetra 
meramfuifleceremoniam  ,  cumPublicanis  &  peccatoribus  nullum  habere  cora« 
merchi  m  ?  4.  Non  inftituithanccomparationem  Chriftus ,  ut  eà  oftenderet  natu 
ram  Sabbati  ;  fed  ut  oftenderet,  legitimum  fuiffe  illum  adtum  ,  quem  reprehetì 
debant  Pharifaji  ;  Se  Pharifaicam  ac  fuperftitiofam  eorum  Sabbati  obfervatione? 
floccifaciendamefle.  Infl.  At miferkordianonefi  preferendo,  offici/s  moralibus  ;  fet 
tantum  cercmonialibus.  Ergo  obfervatio  Sabbati  ejì  tantum  ceremonialis.  Bjfp.  An 
tecedens  non  eft  verum  :  Nam  mifericordiain  acìibus  fccundse  tabulse  praeferenà 
eft  nonnunquam  moralibus  quibufdam,  prima:  tabula:  officiis  :  ex.  grat.  ut  segro 
tantiumeuram  habeamus,  nonnunquam  licet,  publicum  Dei  cultum  negligere: 
ftc  &  hoc  facete  licer ,  ut  incendium  extinguamus.  Fatentur  Adverfarii  morale  effe 
utaliquodie  Deum  publieè  colamus»  At  etiam  hoc  eodem  die,  necefllrate  ur 
gente,  licer  &  cultum  illum  negligere.  Ergo  mifericordia etiam prarfèrenda et 
moralibus. 

Obj.8.  Ex  co  volunt  quidam  Sabbatum  ceremoniale  eflè3  Quòd  dicat  Chrìftu 
Mat.  12:8.  Filium  hominis  effe  Dominum  Sabbati,  ac  fi  propterea  Chrijìum  peni 
fuijfet  »  in  ejus  obfervatione  dijpenfare ,  cum  in  moralibus  non  potuerit  difpenjare.  Jiefj, 
Tangit  hxc  objecìio  qtuefHonem  nane  >  quatenus  potuenc  Chriftus  in  moralibu 
difpenfare,  quam  difeutere  non  eft  huius  loci.  Sed  quomodo  probabitur  ,  potuiff 
Chriftum  ante  mortem  ,  legem  etiam  cercmonialem  violare*!  An  non  dicit ,  ip 
fum  decuiffeomnemimplere  juftitiam  Matth.  3  ;  15^  Verùm  Dominus  erat  Sab 
bati,  quia  peneseum  erat  Sabbatum  infìituere;  &  confequemer,  quseoperaine< 
agereliceat,  qua; non,  indicare»  Nullum  hic  difpenfationis  apparet  indicium 
fedlegitimam  Sabbati  obfervationem  explicat  ;  &  oftendit  facìum  illud,  qu 
carpebant  Plurifasi,  legitimum  fuifTe  die  Sabbati,  in  praefenti  cafu  \  Quiafic; 
guit,  fi  Hcuit  iis,  qui  Davidem  comitabantur ,  panem  propofitionis  comedere 
multò  magismeisliect  difeipulis,  jam  jejunis  &  efurientibus ,  fpicas  veliere,  - 
Domino  Sabbati  die  Sabbati  alacriùs,  ac  proroptiùs  ferviant* 

Obj.  9.  Volunt  quidam  Sabbatum  ceremoniale  effe,  Quia  Marc.  2: 27. 
Cbrìftusj  Sabbatum  prepter  hominem  ja&um  effe,  non  beminem  propter  Sabbatum.  Rtff 
Si  Sabbatum  fumatur,  prò  meràexternà  quiete,  quemadmodum  fumebant  Plia 
rifai,  tum  quidem  verum  eft ,  hominem  non  effe  facìum  ultimò  propter  Sabtr 
tum  •,  fed  illud  Sabbatum  potius  facìum  effe  propter  hominem  ,  hominifque  J3 
Guru  fpintuale.     At  fi  per  Sabbatum  intelligatur ,  vera  Sabbati  fan&ificatio,  1 


2ap.  X  X.       Lex  Saitati  non  eft  ceremonialis.  627 

juics fan&a ,  Deoacdivinis  exercuiis  dicaca,  propter  id  faflum  effe  hominem» 
liquet.  De  Sabbacoautem  loquitur  Chnftus ,  priori  modo  accepeo  ;  Jsam  quies 
illa  tantum  eft  medium  ad  fìnem  ulteriorem. 

Obj.  io.  Quod  mutari  potuti  ^  &  mutatura  eft.  Eft  mera  cerimonia  :  Scd  Salba- 
Htm ,  quod  adjwnRum  tantum  eft  cultus  ,  mutarì potuti  &  eft  mutatura.  Ergo  CTc,  i^. 
Major  propofitio  non  eft  vera:  Nam  legesforenfes  mutab/le'seraot,non  tamen  erant 
aaerrceremoniae.  2.  Dieimusetiam ,  Deum  mutare  pone  Ieges  quofdam  mora- 
les  $  nam  nos  minime  decet  limitcs  omnipotenti  figere.  3 .  Sì mtelligant  mutatio- 
nemabhomine  facìam,  negamus  pofTe  homines  Sabbatum  mutare.  4.  Falfum 
etiam  eft  unicum  hujusargumcmi  kmdamentnra  ,  quódfcil.  Sabbatum  merum  fic 
cultus  divini adjunftum  :  Nosenimfupra  Lib.lL  Cap.XV..  probavimus ,  Sab- 
bati obfervationemeiTepartem  culrùs  >  &  non  mcium  cultus  adjunétum  aut  cir- 
cumtìantiam.  Et  quid  peculiaritcr  mande  tur  in  quarto  dccalogipraecepto*  libro  fc. 
quentioftendemus, 

Obj.  1 1 .  Nobis  in  mandatis  datur ,  ut  re-cordemur  Sabbatl.  Ergo  Sabbatum  ipfum 
eft  typns  iti  mentori jm  ,  Cf  cunfeauentcr  merum  cerimoniale.  Kcfp>  Fundamentum  hu- 
.jasobjeftioniw'neopofitumett>  quòdidomne,  quod  recordari  jubernur,  fit  tv- 
pus  rnemorialis ,  feu  para  puta  ceremonia ,  cujus  falfitas  neminem  latere  potclt: 
' Erenim omnium  Dei mandatotum  recordari  tenemur.  Dcut.6:6,$.  &n:i3«  & 
aliorum  neceiTariorum  EccUf  il- i.  Dcut.ft. 18.  3c  9:  7.  Fmilis  eft  ergo  hxc  ob- 
jecìio. 

Obj*  12.  Volunt  quidam  Sabbatum  ceremoniale  effe ,  Eo  quòd  urgeaturejus  oS- 
ftnatioi  motizoa  Dei  quiete.  i\efp.  Verùm  fave  ratio  potìus  probaret  ipfum  offi» 
cium  morale  effe,  quianempe  urgetur  tali  morivo  univertah,  perpetuo  ac  con* 
ftanti  >  &  fundarur  in  Dei  exemplo ,  nobis  in  imicationem  propofito.  Hàc quidem 
rarione  ,  majori  cum  probabiluaie  ,  conduderecur  prsceptum  decalogi  quintum 
eflemerurnceremonialej  quiamoiivum  illud,  quoobedientia  ibi  urgeiur,  magU 
multò  ceremomalc  videtur,  quàra  quies  Dei,  qux  nobis  ad  Sabbatum  obfeCt 
vandum  proponitur. 

Obj.  1 3 .  Mandatum  de  loco  folentti  erat  ceremotuale.  Ergo  <$  m.v.datum  de  tempore 
folami.  Bjfp.  Confequenua nulla  eft  ,  utexdichs  Lib.ìl.  Qap.XX,  abunde  li- 
quet ,  ubi  multiplicem  inrer  Locum  &  Tcmpus  «hrTcrentiam  demonftravimus.  Et 
ex diftis hoc eodem Libro  Cap.  Vili.  Ubiprobavjmus  Sabbatum  inftitutum  fuiiTe 
•ntelapfum,  quo  rem  poi  s  m  hi  1  de  Loco  inllitutum  legtmus.  Jnfì.  Cultus  noci 
m3gi$peragi  poteft  fine  loco ,  quàm  (ìnetempoie.  Ergo  utriufque  lue  eadem  eli 
ratio.  i\efp.  Cultusquidem  peragi  non poteri  magi>  line  loco,  quàm tempore.  At 
quxftiononeftdemcoauttemporea'iqaoindLtenDirtato  ;  ied  de  determinato:  Et 
quanta  fit  inter  Locum&  Tempus  detti  minatum  &  folenne  differcntia,  m  ordUc 
adDeicukum,  fupra  vidimus.  Lio.  II.  G»>.1V.&  V. 

Obj.  14.  Si  non  fui  fot  juris  ceremonialis  ,  nuneptam  effet  dits  feptimui  in  dicm  ftpti- 
manaprimummutatus.  s\t(p.  Qui  hoc  objiciunt ,  conctdsot  neceflcclt ,  mutaium 
ewediem  vel  dDco.velab  homir.ibus.  bi  à  Dco ,  tumobfervandus  eft  illedies, 
t^uià  Deoinftitutuscfì,  idqucjute  divino.  Siab  hominibus ,  habtbunt  tùm  ho- 
mines poteftarem  legesDei,  ccremoniales  faltem,  mutar.di ,  quod  falf(lìmum 
eft.    Vcriim fi Bjgeratur ,  hocargumtntum  fatiscontra  nosinihtaii,  ^Adverfa- 

HhhU  nos 


..I 


tfiS  Lex  Saltati  ftott  eft  Cecemotiialis.       Lib-  I 

rios  fic  arguera  poflTe  ad  hom inem.  Bjfondemxu  Denta  pencs  effe  »  quando  vulr  $ 
eciamlegesmorales,  aliquis  falcerà ,  mutare,  &  alias  de  novo  ad  Jere,  ut  ex  die- 
tis  Lib.  I.  fatis  demonftratura  eft.  Porrò ,  ti  fuiflèc  praeceptum  de  Sabbaco  pror- 
fas  ceremoniale.  NoneflTecnuncmutacum,  fed  prorfus  fublacum  »  quemadmodum 
fune  alia  praecepta  ceremonialia.  Denique  diftinguerc  debemus  iocer  praeceptum  * 
de  Sabbato  hebdoraadali  oblervando ,  &  praceptum  de  feptimo  prarcisè  die  obfer- 
vando:  Primum  illud  ,  deqjo  folo  nos  loquimur,  non  eft  mutatimi  :  &  eue 
morale  quarti  prajeepti  Lib.  IV.  demonftrabiinus. 

Obj.  15.  Sabbatum  eft  ceffaiio  are  licita  in  fé.  Erga  tantum  ceremoniale  eft.  !{efp. 
Sabbatum  non  confilìic  in  mera  cefiauone  à  re  licita;  fed  eft  ceflaciofancìa,  ftu 
tempus  Deo  ac  divinis  ex^rcitiis  deftinarttm  3C  confecracum.  2.  Hoc  argumentum 
tantundem  facìet  contra  jejtsniura  fanAum.  Nam  in  jejunio  eft  ceffàcio  feu  abftincn. 
tia  à  rebus  in  fé  Jicitis  ;  Se  tanica  jejuniam  facrum  non  eft  mera  ceremonia  :  Nata 
ipfa  natura  non  docet  ceremontas ,  docuit  tamen  Nlnvxfoas  jejunium  facrum  &fo. 
lenne  ìnftituere.  3.  An  Adami  abftincncia  ab  cfu  arboris  vecitae  erat  typus  auc  ce- 
remonia ? 

Obj.  1 6.  Non  obftante  hoc  mandato  tieni  1  Sacerdotibus  onerari  ;  coque  Sabbatum  vio-. 
lare  ,  ut loquitur  Ckrijìus >  aiti ideirco dtcuntv.rpropbanare Sabbatum ,  idqueftne culpa. 
Quo  £  fieri  non  potuiffet ,  niji  mandai  wn  illud  ejfet  merum  ceremoniale.  I{eft>.  Nulla  calx  I 
in  hic  arena:  Nani  Deomoremgererefantticaseft:  &,  Deo  veniam  non  conce- 
deste, nonlicet  nomini  vcl  mandatum  aliquod  ceremoniale violare»  Ecpoteft>  j 
quando  vult,  al/quid  pcrmiteere,  auc  mandare?  quod,  non  polita iftàpcrmiliìo- 
ne  aut  novo  mandato  >-eiTec  pra?cepci  moralis  violano  >  ut  liquet  in  mandato 
:llo  ^Abraham*  dato  >  de  riho  fuo  immolando;  &  li'raélitis  >  de  fpoliandis 
Aigyptiis\ 

Obj.  ij*  Jpfum  Sabbatum  vocatur  Dies  fànftus.     Ergo  ejl  ceremoniale.     B^fp.  I 
Confequentia  nulla  eft  :   Nani  non  omnia  >  qua?  in  V.  T.  Sanfta  vocantur ,  eranc 
ceremonialia  Se  typica  :     Neque  m  fé  ac  iimphciter  dicitur  Sabbatum  Diesfanclus*  I 
fed  quiaera*t  dies  à  cseteris  feparacus  ac  Dzo  confecratus  »  Neh.  9:  v*  14.  Efai. 58:  j 
ver*  15. 

Obj.  i8-  Objìciuot  quidam  illud  >  Efai,  66  v.  i\.  De  novilunio  innovilunium, 
a'terum,  &  de  Sabbato  in  Sabbatum  alterum  ,  ventura  fic  omnis  caroad  incurvan-  I 
dumfe  coram  Jehova  ;  ac  volunt  htc  d<  (ignari  tvpum  ;  eòque  Sabbatum  typum  fui]};* 
Rjfp.  Nunquam  hinc  probabicut  Sabbatum  rypum  ruiiTe  :  Nam  nino  non  probatur  >  j 
Sabbatum  quidquam  prartìguraffe ,  auc  prcfignificafie  vel  adumbraiTe  :  Imòpotiùs  I 
f  er  eas  voces,  tum  temporis  receptas ,  indicabac  Propheca  folennitatcs  N.  T.  uci  per  | 
LevitasScSaterdotesindigitabat  Miniftros  Nov.  Teft.  Divinandum  nobis  relinquit  I 
( inquit  Jubnfonus  P.  1 7.  )  in  quo  vim  argumenii  colloca;  An  Stbbatum  efle  ceremoniale  I 
&  abrogandum  inde  concludati  quia  in  e  (idem  or  at  ione  ceremontis  conjunghw  :  Concludat  I 
ergo ,  preces  ,  conventus  Sicros  ..&c.  efie  ceremonialia  >  quiarXài.  1;  ìt  verf.  li,  I 
ad  18.  iìimedhcenmonialiumcoW,cantur.  %.  SicuhumN.T-  per  Salvati  obfervatio*  I 
nem  defìgnari  vétit ,  agnofeat  phrajin  Synecdocbicam  ;  fed  inde  nonmagis  concludati  I 
abrogandum  efte  fub  N.  T.  Sabbatum ,  quàm  juramentum  j  quia  verni  Dei  cultus  inttt  \ 
Centiles  ^ofjgandus  >  Synccdocbicèy  juramento  per  vtrum  Deum  defignatur  Efak  45:  j 
^zycumKom.  io,:  2»     3-  Frequem  eft  Spiritai  S, e indentrati  voce  propri*  (firn*  i 

propria*  I 


Cap.  XX.      Lcx  Saltati  non  eft  Cfremonialis.  6z$ 

tropriJconjunBéiincadcm  orationtcompleHi.  Vide  Joan.  3;  e.  —  &  Mai.  3;  il. 

10»  Efa.  44:  3.  J/c  Efa.  66:  2*.  Venitnt  fmguUs  neomtniis  &  fìngulis  Sabotiti s*  Cui- 

um  Dei  folennem  fub  N-T*  defcribens,  vocemprzpriam  cum  impropri 4  conjwgity  ut 
)Utet  ex  Zach.  8: 19.  ubi  vox  ntomeni*  ,  cultum  Dei  folennem  fub  N.  T.  dcfiguat. 
i Unde  Efa.  56:  2>  f  »  7.  f «/  Sabbatum  ob fervati  &c.    { loquitur  de  N.  T. temporibus ,  & 

fuidem  voce  propria)  eorum  facrificia  erunt  grata  in  altari  meo  ,  rorr  impropria,  4.  New 
irifeuri  Sabbatum  quarti pracepti obfcrvatum  irì  fub  N.  T.  mwK/J  IiTa.  56.  «£/  mto  o&/ir« 
ì'jationem  ,  ut  peculi arum  N.  TV  benediflìonem  commemerat. 

!  Ofy.  19.  Sabbatum  dijVmguitur smoral'tbus prxceptis  Ezech.  2o.  ^«w  a£  ///  etf/?/«- 
»§«/7w ,  f«*  ^w  /ìr«r/7 ,  viva  per  ca.  s\efp.  ibi  non  tam  diftinguumur  quàm  cor.» 
^unguntur,  ut  Lib.  1.  vidimus ,  &  vita  pi omittitur  Sabbatum  obfervanubus  qua: 
ittidem  promictituraliaprarceptafacientibus,  Ltvit.  18: 3  >4)  5.  Etquidquasfofo- 
fyunrifh  £//*.  56:2,5,7.  &  58: 13  ^  2.  Omnia  Dei ìnlìituta  edam  ceremoniaiia 
Ifuerunt  media  falutis.  Ergo  di&um  illud  Eychielis ,  qua  ijuifectrk  viva  per  eat 
Inon  coropetit  folis  moralibus  :  Eòque  nulla  eft  haec  objecìio.  Antecedens  ex  co 
lliquer,  quòd  Ltvit.  18: 3 > 4»  5.  intelligantur etiam ceremoniales  leges: ile  Jer.  ri: 
^.4.  a.  Ad  hominem,  ufus  Sacramentorum  &  fignorum,  eft  medium  ad  fala- 
tem,  quia  fune  media  ad  rìdem  confìrmandam  1^  m,  4:  n.  &  adminieula  lolite 
tonfolacionis.  Ltvit.  16. per  tetum  cum  Col-  2: 17.  Heb.  1  o-*  2>  $1  4.  Ergòob- 
fcrvatio  Sabbati,  quia  Sabbatum  voluntefle  fignum  &  Sacramentum. 

Obj.  io»  Difftnet  illa  ceffatio  hominem  circa  mir.utias.  Xjfp-  Profanarti  hanc  ob-» 
jV&ionsm  abundè  diluic  Jebnfonusp.  5$.  yfn  (inquitj  /imf  minuti* ,  a  rebus  per  jk 
liciti;  abflincre ,  m&/  Dfw;  **;-«;»  w/kt»  interdixit  nobis ,  «f  melioribus  locus  deturK  D'cat 
trgo  cum  carnalibus  Cbrijìianis  de  peccato  Adami ,  edere  de  vetito  fru&u  »  an  hoc  erat 
tantum peccatum ,  ut  inter minuti 'as  bac  reputat  mundus  i*  2  Sta  an  minuti*  funt , 
fic  quiefetre  ab  operibus  Eia.  58: 1 a,,  ut  Sabbatum  per  exercitiapietatis-,  in  deiiciat  Spi- 
titùsintereacouzertamus,  tff  ficimpleamus maximum  illud m and autm  Mac.  22: 38» 
39  ?  3.'  tAnpi/im  minutiti  appellar (t ^  omiljìonem  fanclificjtianh  Sabbati >  ut 
earnaUs  &  fenfu peccati deflituti  j  peccadil'ui  cor.temptim  vocant  peccata  J'ua  ,  qu*  /.u 
r«o;  pariunt  mortem  Rom.  6.  N»jw  venialia  dicere  pudor  non  per  mister  et»  4.  Ne  e  f>.  -o 
induci poffum  ut  credam  autborem  [acere  cum  prati ftatis  dvHore  i  qui  attendere  ad  totam 
Dei  legcm  fingulafaue  ejus partes  5  motus  cordis  primo  primos  >  mihimos  confeicnti*  ca« 
fut  >  ut  exaHijVime  qui  fané  fé  in  omnibus  legi  conformet  3  minutiti  locat  —  vugdi , 
»*•  feces  ,  ^-  nugamenta  -  -  minutila   —  minima  -•  i»Wtf  Cumini  fcBores  -%  and; ani 


Hhhh  a  CAP. 


C)o         ^Solvitur  objefrio  ex  Col.  i  i.de&mp&a.      Lib,  1  IL 
C  A  P.      XXI. 


Solvitar  alia  obje&io  ex  £>/.  ti:  16,  17.  Defumpta:  &locus 
explicatur  &  vindicatur. 

R  Efiat  priraariumargu  ne.itu-n  ,  quo  probare  conanmrAdverfarii,  Sibbatura 
prorfusceremoniale  efifj  ,  qiod  ex  Epiftolà  Pauli  z&  ColoJJenfes  Cap.  2:  16, 
17.  defumitur.  Verbi  hxc  funt.  Ne  q-tis  igitur  vos  dammi  obeibum  vel  potum  ,  aitt 
reffeHu  Fefti ,  aut  Noviluni* ,  aut  Sao!>atoru>n>  qua  funt  umbra rerum  j ntur jrum  &c. 
Cui  Para41elus eft  locus  alter  "Gal.  4:  9,  io,  1 1.  At  nttne ,  quum  cognofeatis  Dium% 
imo  Potius  cogniti  fitis  <i  Deo ,  q:iomodo  convertiti*  vos  retrùrfum  ad  infirma  (3  ege- 
nt  dementa*  quibus  ad  faperiora  regredì  fervere  vultis  ?  Die*  obfervatis ,  QFmenfesy 
&  prajìituta  tempera,  <&  annos  ;  metuo  de  vohis  &c.  Nec  abfirmlis  eft  illeloeus 
I{om.  14:5,6.  Vera  in  ,  vindicato  tefti aionio  ilio  Dadi  ad  Colojfcnfes  à  fenili 
Adverfariorum ,  fatisfie:  etiam  reliquis. 

Obje&ioergd  hinc formata fic fé haber.     Qjoi  eft  umbra,  infirmum  ac  ege 
nani  elementum ,  eli  prorfus  cerimoniale.     Ac  Sibbatum  hebdomadale  eft  umbra 
&  infirmum  ac  egenum  elementum.     Ergo  eft  prorfus  ceremoniale. 

DirFiCultasomnisineoficaeft,  dare  3  riempe,  oftendere  ,  quid  per  Sabb3ta  Iric 
ìntelligatur  :  Nam  volunt  Àdyerfarii  ,  per  Sabbata  hìc  incelhgi  Sabbaca  hebdoma- 
dalia  \  eòque  ,  fi  quid  ego  iudico ,  ftura  condemnant  praxin;  nam  &  profitentur 
klcem  fé  Sabbata  obfervare ,  quod  prorfus  eiTet  iliicitum  ,  fi  orane  Sabbacum 
hebdomadale  hic  prò  umbra ,  ac  prò  infirmo  ac  egeno  elemenro  haberetur  :  nam 
non  raagis  licebit  hahe  ,  quàm  u'iam  aliam  refervareumbram  ,  jam  à  Deoabroga- 
tam.  Sed  de  hoc  poftea  Uh.  V.  p-ura  dicemus.  Veruni  quando  dicunc  Gabbata  omnia 
hebdomadaiia  h;c  intcliigi ,  fupponuncquod  nunquam  probabunr ,  &  cujus  conerà- 
rifinì  nos  jam  probavimus,  &:  poftea  pluribus  probabimus,  nempe,  omne  Sabbatum 
hebdomadale  effe  ejufdem  natura»  cum  Neoraeniis  &c.  Porrò tenenrur  nobis  o- 
ftendere,  cujus  boni  futuri  fa^nt  Sabbatum  hebdomadjletypus&  umbra  $  Et  li» 
qmddnobis  demonftrare ,  per  Sabbia  lue  pluraliter  enunciata  nulla  alia  pofleiote!- 
hgi  Sabbata,  quàm  hebdomadal/a  ;  Ec  confequtnter  per  Sabbata  femper  incelici 
Sabbata  hebdomadalia  :  quod  tamen  nunepam  probabitur. 

BullingerMs  in  loc.  per  Sabbata  intel'igit  ipfas  ferias  J«daicas  varias.  Nam  (ad- 
dìt  )  ipfum  Dei  verum  Sabbatum  ab  ipfo  mundi  exordio  infiitutum)  in  amore  Dei  Qrproxi' 
mi  fundatum  ,  prateria  &  spirituale ,  perfetuum  eft, 

Suotquicum  Scaligero  volune  Apoiìoijm  hictaxare  Sabbata  Ejfaorttm.  Alìi 
volunt  hunclocum  opponi  Ebionìtis-,  qui  voluerunt  di^m  Dominicum,  &  Sib- 
batum  Judaicum  Gmul  obfervari. 

Verumadobjeclionem  propofitam  fic  refpondemus. 

frimài  Per  Sabbata  pluraliter  htc  enunciata,  intelligi  pofie  aflìrmaraus,  dies 
reftorumquDrundam  Judaieomm  folenncs:  quaies  eranc ,  Dies  Solennis  expiatfo* 
nii  Lcvit  1 6:  }  1 .  S abbai um  quieti:  eft  vobis ,  affligetis  animat  vcftras  ftatuto perpetuo» 
Dks  prh.ru  McalTs  ftptimi  Le'Stu  Z$\  24,  25.    Menfe  qmqnt  fepttmo  ,  primo  die 

t\ut 


Cip.  XXI.     Solvkur  obje&io  ex  Col  1 1.  defumpta.         63 1 

ejtu  Menfis  vobis  ceffata  ■,  Nullum  opus  fervile  faci  tot  e  &c.     Die*  decimUs 

eiufdem  Menfis  feptimi  Lntt.  23;  zy,  28,  3  1,  32.  J«f  <//<  ^rc/wo  Mrotfj  Jwjifj 
feptimi  dies  expiatiajtum  eft  ,  convocatio  fanBa  eflo  vobis  ■  1  ■  quare  miliari  opus 
[errile  facitote  ilio  ipfo  die,  ■    »  Sabbatum  ceffationis  eflo  vobis.     Dics  deci» 

cimus  quintu:  hu/us  Menfis  feptimi.  J>dA  23:  34,  3  5, 36.  Decimo  quinto  die  Mtn- 
fitbujus  feptimi  FeflumTabernaculorum  ftpttm  diebus  eflo  Jehoi&y  die  primo  conv- 
cario  fanBa,  nullum  opus  fervile  facitote.  Dies  otìavus  hujus  Fefti  Levit.  23:36. 
Die  oliavo  convocatio  Sanila  ,  ,  Nullum  oput  ftrvi le  facitote.  Dics  Primus  & 
feptimus  Pafchalis.  Levit.Zy.  6,7,8.  Quintodecimo  auttm  die  ejufdtm  Menfis 
Feftum  lA^mortan  efl  Jebova*  ■  die  b$rum  primo  convocatio  fanBa  eflo  lobi s> 

nullum  «pus  ferrite  facitote  ■  Die  tllorum  feptir,o  convocano  fan&a  t  nullum 

opus  ferrile  facitote.  Vide&  N«w.28:  i8>  25.  &dies  Pemecofits  Lrrit.%i:Zl* 
Num.  28:26. 

r.  ì\egeritur  ,  KAfoftolus  Salata  hac  diflinguit  ab  Ulti  Feflis  >  ut  <ff  à  Noviluniis. 
Ergo.  Loquitur  de  Sabbati s  bebdomadalibus.  t\efp.  Nominac  quidem  Apoftolus 
Feftaetiam:  Sed,  hocnonobftante,  poteft  per  Sabbata  imelligere  dies  illos  Fé - 
ftorum  folenniores  :  nam  dics  irli  folenniores  abipGs  Feftis  djftinguuntur  Lezit. 
16;  1 1)  &  2j:  32.  59»  Quidni  ergòpoflunt  tumFefta?  rum  Sabbata  FeJìorum 
hic  diftin&è  nominari  / 

Setundòy  per  Sabbata  hìcintelligipoflunt  Sabbata  annorum ,  anno  quoque  fé pti. 
mo>  &annoquinqiagefimorecurrentia  Lrj/V.25.4,8.  Vide  Anmt.Belg.  }\ege- 
ritur.  I .  Hcec non pofle  bic  intcltigi  ,  co  quòd  raro  contingerent.  ì\efp .  Sic  rariùs  contin- 
gebant  Fefta  Anaiyeifaria  quim  novilunia;  an  propteieadicemus  Apoftolara  ei 
hicnonintelligere.*9  Porrò,  quomodo probabitur ,  Apoftolum  tanturamodo  hk 
loqui  defolennitatibus  trequenter  recurrentibus ,  &non  etiam  dealiis  *.  Annonerant 
&  nzumbrx  futurorum  bonorum  >  zquè  ac  zhxi  Spccìabatne  ergo  ad  Apoftoh 
f.opum  etiam  de  iis  omnibus  loqui  t  Annon  etiam  horum  refpt&ii  poterant  Cofo/- 
fenfes  condemnari  ?  s\egeritur  1.  HmcOT  Sabbata  numero  multitudinìì  enumerata 
quia  fmgulis  feptimanis  iterabantur.  Rjfp.  Annon  poterai  Sabbaca  numero  muU 
ncudinis  nominare,  eòquòd  plurafuenn:  ?  Imo,  quia  Sabbata  nume  tu  mukitu- 
dinis enumerar ,  probabilius eft >  Eu rimonde  Sabbaco  hebdòmadali  loqui,  quia 
hoc  Sabbatum  fsepius  numero  Gngulari  enunciatur.  Apoftolus  ad  Gal.  Caf.  4:  io. 
enumerat  annos  numero  m  ultitudinis.  Ergo  in  hoc  loco  Parallelo  poftanr  anni  in- 
telligi.  l\cplicant.  }.  fi<c ad folamterram  Canaan  (2  ì\empublicam  lfra'elitarum 
refpicere\  <<r  non potuifle  obferjari apud  Coloffenfls  extra  t errar»  Canaan  :  Nam  Tcxm 
tus  Levit.  25:  %.  dicit  obftrwindum  fuifje hoc  Sabbatum  in  ipso,  terrÀ  Canaan.  Fr 
tyi&ùi;  hoc  etiam  affrma*\t ,  imprimis  i\.  Levi  Barcelonita.  Rjfp.  Etiam  extra  ter- 
mib  Canaan ,  aliquam  fui(Te  anni  Sabbatici  obfervauonem,  oftendit  ClarifT.  Efftmus 
in  tAwiexa \  fecundo  adver(us  D.  Burmannum*  bis  veibis.  Liket  Paulo  propini 
cwferre pedeoi ,  atque  accuratius  infpiceriUcum ,  quemipfe  (1  e.  D.  Burmannus)  al' 
legatex  Clar,  Hottingeri  ^ure  Hcbracorum  Lege  LXhX.  inverno  auttm,  iflJc  ì\. 
Levi  Barceloniciiu  hac  etiam  habere>  fed  ab  Opponente  praìtermifia,  Syriamfquu: 
acipfaexillisclt,  qux  David  ,  antequaraunivcrla terra  lfraelicisluba^aciTec  ,fub* 
jugavic>  unde&  Rabbinis  fingularis  fub\ugatio  vocatur  ;  liane  inquam  terra m  op- 
pofitam  Ar»m  Naharaim,  &  Aram  Zebaeara ,  totumEuphrjiwcraftiim  Babi- 

Hhhh  3  loniaro 


6js  Solvitufcobje&ioexcW.  n.dcfumpta.      Lib.  MU 

loniam  wfqus,  Damafcum  nempe>  Achleb,  Hanan &  alia  jpfisvicinia loca,  co- 
lere per  Rabb.  non  licer,  piane  ut  cenami  (rad,  crfilegeinccrmiiìlonisin  Script  u« 
usnonteneantar.  Rabbini  ergo  legem  omnino  ulttrius  txtenderunt ,  quam  ipfe  Deus 
(  illif  fatentibus  )  in  {cri f  tura  fiat.  xAddolocum  Maimonida  in  Hilkoth  Semicath 
Cap.  IV-  —  27.  Ad  Syriam  quodattmet.  Etiamiì  anni  feptimi  interraiilìo  in 
fa  fècundum  legemnonfìt  recepta  )  decreverune  tamen  de  e  5  re  Rabbini,  illiei  tum 
effe  eam  colere  anno fept imo,  uti  terram  Ifraeiis  (additur  ratio)  ne  foro/*  de. 
ferercnc  terram  Ifraeiis  (fiatutntcs  miliorem /ibi  inbabitatìonem  aliarum  rcgionum> 
ubi  armo  feptimo  etiam liceretagros  coUrt  )  28.  Trans  Jordanem  anni feptiiiìi inter. 
railrio  recepta  etl  fècundum  verba  eomm .  H*c  eadem  fere  ~nrb*tenus  extant  in  libro 
Pi seceptorum  magno.  Pr*c.  affìrm.  147:  er  i<>8,  nifi  quòd  pò  fi  Drp*0*Dr 
cUrioris  txptieatiohis  ergo  ,  addantnr  hac>  non  editur  nec  colitur.  Vide  etiam  in 
Mifclwah  traB.  rPjP3#  Cap. 6.  Seft.  1.  \y*  rVÌ2TK  B^P  ubi  Giaffa  Mar-, 
gmalis  exponit>quidifiavoces  *)ypì  K*?l  *?3K%  tÒ  $  hìc>»t  in  Libro praceptorttm, 
denoìtnt.  Sdl%  fenfus  terborumefitalis,  qudd  prokibitus  fìtnobis  cultus  terrae  ll3 
Uus  fra??/  Jordanem  :  fi  vero  per  alium  culta  fic ,  quod  lìt  prohibkum  comedere  de  ' 
eo,  quod  terra  produxir* 

Ad  quas fic refpendet  D. Burmannus  in  Difquifitione pag.  1 1.  £«o<? & Euphratis 
traétus  a  Rabbini*  eidem  quieti  fidjtBus  fuerìt  >  faBumy  quia  Euphrates  ttrr<f  prò* 
mijjteà  Deo  confiUutus  erat  terminus  Gen- 15:  18.  Denique  quod  &  juxta  Majemo» 
ni  denti  regio  trans  Jordanem  quiefeeret,  fa  Bum  quia  hcohbant  eam  ìfra'èlita  :  undt 
i'tfdem  Ugibm  cum  r  eli  qua  terra  Canaan  fubjici  debuit.  In  hifee  ergo  loci:  annus  inter. 
mijjionis  obtinert  potuit ,  quia  Judai  maximo  numero  illa  impUierant  >  potentiores  <& 
numerofiores  faBi  posi  capthitatem  Babylonicam ,  ac  fuerant  ante  eam.  Quid  hoc 
autem  quafo  facit  ad  reliqualoca  >  qua  terra  ]frael!tis  contermina  non  funt  ,dequilus 
Rabbino*  exfertè  audivimus  dicent  e* ,  Non  in  reliquislocis  extra  terram  Ifrael,  fed 
iolùm  in  terra  J frael ,  Sabbatum  illud  fept enn ale  obfervatum  fuiffe  ?  %Ad  qua  loca  Co  • 
■offa  fpeBabant.  S'tcta dixeram  apud  Coloffenies extra teiram Canaan nullum ufum 
fuiffe  anni  Sabbatici.  Frufirafanè  in  SjriJ  <f  locis  terra  Canaan  contermini* ,  ejufque 
appendicibu* ,  &  ita  prò  ipfa  terra  Canaan  reputati*  qutritur  ,quod  Colofsisreperirir:on 
potuh.  Hejp.  Verùm  hsec  fatisfacere  nequeunt  ;  Etenim  1.  Licet  Euphrates  à 
Deoconftiturus  fuerit  terraepromiffae  terminus ,  &  terram  eam  promiffam  poflede- 
rintaut  fub/ugirint  tandem  Ifraelirse.  tempore  Davidi* Se.  Salomoni*.  2.  Sam,  8.  $. 
1.1^.4:21.  i.  Parai,  tèi  3;  2.ParaL^:z6.  tamen traftum illuni  Euphrati* 
rotum  Babylow'am,  ufque  Damafcum ,  nempe  Atìsleb)  &  Harran ,  Yion  putabanc 
Pubbini  eidem  quieti  iubjecìum  fuiffe,  juxta  legem  intermillìonis  in  fcripturis 
expreffam  ;  eam  tamen  colere  non  lictiifle ,  afferunt  Rabbini ,  ut  vHlt  R.  UziBar- 
cehniia.  Éxtenderunt  ergo  hanc  legem  ceffationis  Rabbini ,  ultra  eam  terram  >  ad 
quam  limitata  crac ,  juxta  ìpfos,  in  fcripturis.  2.  Sic  quando  vuh  Maimovidet 
teiram  ultra  Jordanem  quiefeerc  debere ,  non  limitataci  eam ,  quam  primo  poflìde- 
bant  Ifraelita ,  Ccd  exteodit  ad  eam  quam  ahi  polEderent  ;  quia  dicit  >  non  licuiffe 
Jud«is  comedere  deeo,quod  terra  illa,  etiam  ab  aliis  eulta  >producerct:  Et  ratio 
illa ,  cur  nec  SyriatH  liceret  colere  »  etiam  Wc  tenet  ;  nempe  >  ne  incoi»  terram  de- 
fererent  Ifraeiis.  3 .  Licet  hoc  non  dicant  Rabbini  de  lòcis  omnibus  aliis  :  fune  ta- 
men atai  ddltcfucci  fai  («m  effe  i\Uà,  qucìd  extra  terram  Canaan  irolltisfneritufus» 

nec 


Cap.  XXL    Solvitur  obj  celio  ex  Col.  x  ì.defufflpta.         633 

net  ulta  obfervatio  anni  Sabbatici»  4.  Qjidni  ctiara  Ce/o////  »  non  minus  quam  in 
aliistocis  seque  longè  i  terra  Ifraclis  remotis ,  obtinere  potuent  iioec  orJinio  de 
quiete  terraeanno  feptimo  ?  imprimis  cum  in  GalatiJ  etiam  obrinuern  hasc  fententia, 
tefte  Apoftoload  G4/.  4:  io.  <fo/  obfervattSì  (fmenfes,  or  prafihuta  tempora ,  0T 
anno/.  Per annos  hìc  inteiligunt  ^Anmt.  Belg.  annos  Sabbatico*,  feptimura  nempe 
quemque  &  qainquagefimum ,  &  P4r«//  iuloc.  Sic  Gualterus  in  Joc  quiprag. 
cerea  addir.,  tfta  mi  rific  è  commendale  Pfeudoafoftolos  •,  &  ferjari  pojfr  putajfe.  Vide 
&  Annot.  Ar:gl.  Quando  autem  hac  ratione  evincitur ,  aliquam  fuifle  annorusn 
Sabbaticorurn  extra  terram  Canaan  obfervationerrb  non  eli  inflittiti  noftri  probare, 
de  jure  ita  fieri  debuiflè  i  fed  oflendere  tantum  >  non  effe  abfonum  putare  >  Pftu- 
doapoftolosaliofquefuperftitiofos  Judaizances  etiam  annorum  Sabbaticorurn  ob- 
férvationem  Coloffenfibus  obtrudere  voluifle,  quemadmodum  acìù  apud  Calata: 
praevaluerunr. 

Replicant  porro ,  Neque poterant  ( inquit  Wailseus ,  Diffl  de  4.  pra&cepto,  P.  2}  •  ) 
ab  aliis  Cbriftiams  obfervari  ;  quia  Gentiles  Imperatore:  aut  Magtflratu:  nunquam 
perni fifsent ,  ut  Chrifiiani  aut  terram  fuam  otiofam  finerent  »  aui  domos  atque  agros , 
4  fé  fernet  vendita,  refet ereni ,  aut  manciata  ac  fervo s  fuos  cogerentur  manumrttere . 
Uefp.  Pfcudoapoftoli ,  qui  ad  talem  praxm  eos  adigere  fludebant ,  facile  etiam  ad 
floccifaciendas  Irnperatorum  aut  Magiftratuum  minas  eos  moverent.  2.  Lice: 
diflìcultares  illx>  qua?  aequa  lance  libratae  non  mulrum  ftringunt ,  raagis  premerent > 
nihil  centra  nos  facerent  ;  fed  tantum  contra  Apoftolum  ,  aflerentem  quód  Galatèi 
leverà  obfervariw  annos ,  id  eft,  annos  Sabbaticos,  non  obftanribus  Centihbus 
Imperato: ìbus  qui  hoc,u:  videtur,  non  ramus  permfttere  voluerunt,quim  alia.  BjpL 
Denrque  Quòd  ne  quiiem  bodierni  ]udai  eorum  obfcrjationem  urgeant»  Rjfp.  Sed 
nccnuncmagnopereurgentobfervationemneotnenioriim.  Verum  nos  non  dici- 
mus  Colojfis  aftu  obfervatos  fuùTc  ilios  annos  Sabbatico!  ;  nec  hoc  diCit  Apo- 
ftulus. 

Tenie  t  Sed  demus  per  Sabbara  hìc  non  folùm  intelligi  annos  Sabbaticos  |  fed  Se 
alia  etiam  Sabbara»  imo  &  hrbdomadalia.  Non  inde tarocn  fequitur ,  Sabbatum 
iiebdomadale  prorfus  ceremoniale  effe:  Etenim ,  ut  fupra  dicìum,  Sabbatum 
faebdomadale  ,  Tel  in  fé  confìderatur ,  vel  refpe&u  illius  ceconomiae.  Sabbatum 
fimpliciter  in  fcconfidcratum  non eft  umbra futurorum  ,  licet  confidcratum  refpe- 
eìu  illius  aconomix  ,  Se  acceflòriorum  ,  quae  non  fpe&ant  ad  natura rn  Sabbati ,  in 
fccoofìderati,  Se  reroonri  poffiint ,  falfl  manente  natura  Sabbati  hebdomadalis  ,  - 
pofiìt  effe  umbra  futurorum  :  Nam  ,  ut  di&um  eft ,  unive;  fus  illius  Ecclcfi*  (la- 
tin typicus  erat,  quo  refpecìu  plurima  rationem  ceremonialem  annexam  habuc- 
rnnt»  qua;  in  Te  moralia  erant  Hinc  dicunt  Annot.  Belg.  Hìc  intelligi  Salb.it» 
kédomadalia  ,  quatenus  erant  eeremonialid.  Clarè  fatis  ionuentes»  Subbila  hebdoma- 
dalia  fimpliciter  in  fé  confiderata ,  non  effe  ceremonialia. 

Adverfarii  è  contra  aflferunt ,  Apoftolum  hic  Sabbara  vocare  umbram  non  fecun- 
dumquid  (càfimj>!kiter>  propter  has  rationcs.  Prima.  Quòd  czteioouin  parata  fuiflVt 
ColoflenfibusexceptiO}  fefe  non  obfcrvare  Sabbatum  hebdomada!e>  quoad  c;u4 
ceremoniale  »  fed  quoad  ejus  morale.  Secur.da ,  Quòd  confidere  non  poilit ,  ut 
przeeptum  aliquod  in  (ìmul  Morale  Sl  Ceremoniale ,  fecundum  diverfos  refpccìus 
'cu  panca  fui.    Tenia ,  Quòd  Psnittt  hic  conferai  prxceptum  Sabbatorum  cuna 

frac-: 


634      Solviturobje&ioex  £W.  n.defumpta.         Lib.  IIL 

praeceptis  de  cibo  &  ptu  >  Ftflh  &  Noviluniis  t  qusenon  fecundum  quid  ,  fed  firn  più 
citerceremonialia erant.  Quarta  >  Quód alibi  fimiliter  loqaatur  de Sabbatis ,  cùhj 
nempe  Gal.  4: 9,  io»  1 1.  ea  vocec  infirma  &  egena  elementa  &  Hpm.  14:  $>  6.  Ne» 
get  diem  prò*  die  teflimandum  ejfe  >  quod  ab  eo  dici  non  potuic  ?  fi  m oraliras  quzdam 
e(Tet  )  in  die  qoodam  Sabbatico.     Sed  has  rationes  fic  diluì mus. 

Prima  ratio  facile  rejicipoteft,  quia  inde  non  magis  evinci  poteft ,  Apoftolum 
loqui  de  Sabbato  fimpliciter  fumpto>  quàmdecibo&  potu  fimpliciter  fumptis, 
&  non  fecundum  quid ,  refpe&u  cerernonialium  annexorum  ;  nam  parata  fuiffetfiw 
militer  Colojfenfibus  haec  exceptio?  quòd  non  utereitur  cibo  &  potu>  quoadeo- 
rum  ceremoniale  ;  fed  tantum  quoadeorum  morale  \  feuquòd  ns  non  ceremonia- 
liter>  fed  moraliter  vefeerentur  ;  &  quòd  non  obfervàrintceremonialcm,  fed  mo. 
raiem  Eorum  ufum.  Atcùm  conftaret  fatis  Colofienfibus ,  quem  ufùm  ,  tum  cibi 
&  potus ,  tum  Sabbatorum ,  urgerent  Pfeudoapoftoli,  &  conerà  quem  ufum  dif- 
putaret  Àpoftolus ,  nullum  reftabat  eis  fundamentum  tale  quid  objitiendi ,  aut  ta- 
si modo  evadendi. 

Quód  ad  Secundam  rationem  attinet ,  haec  dicimus , 

1.  Supra  diximus,  &  in  confefiò  eft,  ftatum  illius  populilfragliticifuiflety- 
pioum ,  cujus  typici  flatus  refpecìu ,  omnia  fere ,  quatenus  capacia  erant ,  fuperad- 
ditamhabuerunttypicamaliquam  rationem  ;  atqueitaaccommodata  erant  ilìi  fta* 
tui&oeconomise  fpeciali. 

2.  Hinc  fingularem  ufum  habuit  ipfum  feedus  opera m,  iniftaceconormà;  lieti  I 
non  in  perfecìo  fuo  ftatu  &  primitivo  tenore ,  ac  fi  eventualiter  eflènt  vitam  osternam  ! 
perillodfoedusexfpe&aturij  fed  accomodate  ad  ilitim  Ecclefix  ftatum.  &  iftara 
gratis  divinae  acconomiam  ,  inquà>  falus  ac  vita  aeterna»  per  promirfum,&  muki- 
rariam  in  typis  ac  facrificiis  fidei  propofitum  >  Meliìara ,  fperaada  &  exps&anda 
fuit.     Undèerat ,  quód  generaret  ad  fervitutem  Gal:  4:2$* 

$ .  Imo  ipfa  lex  Moralis  >  quae  primitùs  erat  norma  vita  ac  morum ,  cui  giatiosè 
fuperaddita  fuit  à  Deo  j  in  ftamimegritatis,  ratio  foederis,  (  lex  enira  natura?  ,  ut 
habec  ^ApoUonìus de  Lege  Dei Cap.  3.  £.  1 .  Non  dicit ,.  praecisè  loquendo  >  Dti 
cum  hominibus  foedus  primxvum  -,  fed  fupponitur ,  ut  fecundum  eam  imelligatur 
conventio  foederis  contraeva  >  quseabeffe  poteft ,  ita  ut  creatura  fic  fub  lege  creatori?-,  ; 
non  tamen  vocetur  ad  foederis  focietatem)  fnperadditam  habuit  iDeo»  fubifU 
ceconomià»  rationem  aliquam  Euangelicam;  nam  lexilla  fagpius  dicitur  feedus 
Exod.2411.  &  19:4,6.  Deut.  17:2.  & 29:10,1=1»  12, 13.  &  4:i3.&26:i7?  I 
18.  2.  tyg.  i8;i2.  Z.Paral.  6: 11.  Jo-.j  1:2, 1*32.  Non autera  erat  fcedi.s 
operum  ,  ut  evincunt  noftri  contra  Anabaptifias  9  nec  feedus  mixtum ,  quod  fieri 
nequit ,  tefte  Apoftolo  Kow.  11:6.  Nec  fadus  fubferviens  >  ut  voluit  Camero  j 
fed  feedus  gratise,  fecundum  ftatum  illius  Ecclefias  difpenfatum  »  feu  fecuudum  il. 
lam  ceconoraiam  expiicatum  &  propofitum.  Haec autem  ratio  foderi»  fuperaddita 
eft  legi ,  in  fé  ac  Urici  è  confiderai  :  nam  in  fé  considerata  &  fimpliciter  fumpta  ,  eft 
pura  regula  ac  norma  }uftitia:>  voluntatem  DeiLegifìatorisde  hominis  officio  tx- 
ponens  ;  &  abfìrahit  ab  omni  feedere ,  fi  ve  legali ,  fi  ve  Euangelico.  Lex  autem  à 
Mofe  adminiftrata  Euangelicam  rationem  annexam  habuit  :  hinc  dìcit  Àpoftolus 
JKpw.  10:4.  quòd  Chrijius  fit  finis  legis  ad  ]uslitiam  cuhis  credenti >  eò  quòd» 
nempe,  kxgropofica  fueric  in  tanto  rigore,  utpeccatorum,  ac fu^e impotentiae 


Cap.  XX I.    Solviturobje#ioexCW?  1 1.  defumpta.        63$ 

là  legera  implendam  convitti  i  adChnftumicrecipcrcnt  :  Ita  ^k«o/.  JSJg.  mlcc- 
hioc  Calvinus  in  toc.  Habcmus  (ìoquit)  infignem  Ucum  >  quid  l ex  omnibus  fws  par- 
ubut  in.  Cbrifium  rtfficiatl  Imo  quicquid  Ux  docti  >  quicquid preterii  i  quicquid pro- 
nti ttìt,  Chriftwn  prò  fcoùo  habet. 

4.  Quare  refpecìu  illius  ceconornia; ,  proutdiftinguitnràjdifpenfatione  feederrs 
grarixfub  Euangelio  poli  Cbrifturo  e*hibituro  ,  plurima  peculianter  dicuntur  de  le* 
gc ,  qualia  funt  5  quód  fuerk  e  arar  concludere  G.il.  3  ••23.  Pxdagogtu  ibid.  verf.  24. 
Urna  eccidens  2.  Or.  3:6.  mortis  miniftenum  in  itteris,  inlotmatum  10  la- 
pidibus  ibid.  verfu.  7.  miuifitrium  condemnatior.is  ibid.  vtrf.  9.  trartfgìijjtoìium  gr*~ 
tiàadj<8a  Gal.}:  19.  &  fimilia.  Et  tettar ur  Apofioius,  ctfi*ie  nunc  legem 
quoadilla:  nam  Gal* 3:23.  óxiiy  émequam  veni (Jet  fiditi  fub  Ugis  pr*/ìdiocu. 
fioditos  nosfui[ft,ac  cenci ufos  in  cam  fidcmy  qu^e reuUnda erm  :  ubi  per  fidim  volunt 
jìnmt.  Beh.  hic  Chriftum  ,  qui  di  fida  fundameritum  ,  imclligi.  Unde  fcquitur, 
quòd,  poltChriftiadventum  ,.  lei  illuni  non  jubeat  ufurr.  Sic  ;■«/.  24;  2$.  ?« 
Ptedagogus  nofter  fuit  in  Cbrìfium  j  4tpoj*qkj*i  venit  fida  r  vi»  Pedagogo 

fumus.  Sirailiter  t-fr/.  19.  lex tranfgreffiouum  gr*:UaduEiacr*r ,  a/^r  quo  xsntjjf* 
femtnillud  >  cuifaBatftfromi'Tio.  te  2.  Cor.  3.  flatus  Euaogelicus  lég3ù  ftatui 
opponitur*  tanquamfpiritusvivificans ,  tninifterium  ìpiritus,  mìmltc-ium  Jufti- 
tias  &c.  At  vero  quando  ceflar  uius  ìlle  legis  aòver.atius ,  Se  poftea  ,  ra*  one  illius 
oeconomise,  annexas,  quis  praecer  *ArHittomum  dicec,  legem  ipfaija  iìmpiiciter 
celiare,  &  nunc  ampliUsm  vigore  non  effe  <  Procreai  docent  orefrodoxi  >  abro- 
gatam  cfle  legem  piis,quoad  compullionem  &;  mecum  fervilem  J^cw.  8:15. 2:  Tim. 
1:7.  Se  quatenus  continec  foedus  Dei,  Se  per  e  us  obfervaciocem  exfpe&an- 
da  cft  juftificatio  &  falus  ;  Imo  &  quateous  fubferviebat  difper.:at:onì  legali  foederis 
gratin  fub  V.T.  Ho.  8:7>&9.  Eiquoadomn.acircumilamjalia  &  accefiona 
particularia  ,  quae  in  Legilktione  Molaica  ei  accevfcrunc.  t:;atr,en  Cirtum  te- 
cium  volunt  Moralem  Se  perpecuum  ie*is  uiUm  ,  quaenus  fai.  eli  norma  Si  regula 
morura  »  JcefìfignurnvoIuntacisDc;  fummi  Legiiiatoris'  >  de  àon., ms  officio  Mo- 
rali. 

$♦  Hincliquet,  Multa  de  lege  morali  in  genere  dicìpoiTe  fteunium  quid,  qux 
non  funt  famenda  de  Iege fìmpliater  conlìderatà.  t'nde  nullo  modo  abfurdum 
cuiquamvidcridebet>  fidicamus  Apoftolum,  non  fimpficittr  ;  fed  fteundum  quid , 
vocare Sabbarnm hebdomadale,  umbram:  Nam  fi  non  repugnec  naturx  legis  )Vlo- 
ralis ,  habere  rcfpecìum  aliquem  occonomicum,  Se  ufum  oeconemi*  Vcteris  Teft. 
accommodatum  ,  quiaboleripoceft,  firmofemper  manente  nibilominus  ufu  legis 
morali  de.  perpetuo  ,  quomododemonlìrabitur,  repugnare  natura*  alicujus  praecepti 
moralis,  in particulari ,  talem  habere  refpecìum  fuperadditum  ,  qui,  mutati  oe- 
conomii  Ecclefiaftici  Veteri ,  abolctur ,  nrmo  nibilomfnus  manente  ufu  illius  prx  • 
cepti  particularis  morali  ?  Non  cft  ergo  abfurdum ,  fi  dicarnus ,  prxcepcum  mo- 
•ale'deSabbatohebdomadali  habere  anncxum  aliquod,oeconomi*  V.  T.  propnun^ 
vjrod  auferri  poteft ,  iliaci  prsecepti  moralitate. 

é.  Falfum  ergo  cft ,  przeeptum  aliquod  morJc>  cui  adjuncìum  eftahquid  pe- 
culiare &#cconoraicum  ,  non  poflè dici fecundura  di verfos  rcipecìus morale  ette  6: 
occonomicum  vel  ccremoniale  ;  Et  confcquenter ,  Sabbaturo  hebdomadale ,  quod 
'i  fc ccnlìdeiatum cft moiaie  ,  non poflc dici  urni>ram  effe,  rclpictu  adjuncìorum 

I ì I ì  quo- 


6y6  SttiviturobjecUG  ex  O/.  x  i . defumpta,         Lib.  il | 

«juorundam  ibi  oeconòmiae  propriorum  *  Nec  refert  quòd  Apoftalus  tic  non  aiEg; 
nec  limirationem  aliquamautexcepcionem  ;  natii  quando  vocit  legera  moralcn 
w genere  Paragonarti  j  hceram  occidentem  Scc  nonapponitaliquam  limirationtoi, 
nec  tamenflmplieiterde  lcge  haec  dicic ,  alioquin  Vincent  tAntmomi  -y  Sed  limi* 
tatio,  rcftri&io&cxcepcioaliirnde  dc-fumendi  eft,  ubi  aliter  de  kge,  fub  ai.'o 
refpeftu  ,  loquitur.  Siede  Sabbans  htedkendum  cft.  Si  quis  dicat  inde  fequi, 
Apoftolum  nonloquì  fimpliciter ,  fai  fzeundum  quid  ■>  etiara  de  Feftis  &  Ncome. 
niis.  5{ej}.  Siquidem  almndeprobanpolfec  »  Fcfta  &  Naonieaiaidremoralu, 
&moralemacperpetuumh.ibcreulum,  uci  nos  probare  poffumus  praecepeum  de 
Sabbaco  morale  elle ,  taciiishocconcedaem.  Ac  ami  liqueac  Fetta  ìlia&Neo. 
moniasfimplicicerelTe  ce.cmonialia,  &  umbram  fuùTe,  manifeltum  eft  >  nulla» 
elle  hanc  confequeneiam. 

7.  Non  eli  quòd  quacrant ,  .quando  unqaam  ullum  prarceptum  morale  umbra  dì 
cium  eft  3  autin  umbram  converfum  ?  x\am  non  dicimus,  praeceptum  ullum  ma. 
rale  unquam  mutatum  fuuTe  in  umbram  ;  fed  annexara  fuuTe  rationem.  umbr a?,  u:\, 
^uamaccidcnsremovendura  tempore  abbico,  praecepeo  morali»  uci  integra  iegj 
morali  annexaerancquaeJam  »  tandem»  fìnica  ittà  oeconomià,  removenda.  Sic 
prascepto  morali  de  retto  ufu  cibi  ac  potils,  annexa  erant  quidam  ceremoniaiia 
nunc  remota.  Erancne  quidam  annexa  praecepto  de  matrimonio ,  jejunio  >  voEOt 
ufura,  facro  ftipendio  >  &c.  nunc  iublata  ? 

8.  Argumencum  iilud  quod  Cic  proponitur  ;  Quod  umbra  vocatur  ceremonia» 
!e  cft  ,&  non  morale.  Praeceptum  de  Sabbato  hic  umbra  vocatur.  Ergòexciu- 
ditur  à  prsceptis  moraiibus  ;  adeoque  ceremonialeduncaxat  eft  >  oulliuseit  valons; 
nam  limili  modo  poteft  xAntìnomus  arguere.  Qaod  erat  adjecìura  tranfgreiììonis 
ergo ,  ufque  quo  veniffec  Chriftus ,  non  cft  nunc  morale  &  obligans.  At  lex  (  tefte 
Apoftolo  Gal.  3:19.)  adjecìaerat,  grada  tranfgreiììonis ,  ufque  quo  venir  et  fé-. 
meo.  Ergo  lex  nunc  non  eli  obligans ,  ìsd  prorius  abrogata.  Refpoodcrec  prò. 
culdubio  ad  hoc  aut  limile  argumentum  Advcrfarius,  qai  nonelfec  *Antìmmus+ 
Quod  erac  ica  adjeftum  ,  id  »  q^atenus  tale ,  non  effe  nunc  obligans.  Sic  &  nos 
dicere  poflumus ,  Quod  umbra  vocatur  id  qutdem  »  quatenustale  ,  eft-ceremoniale, 
Sic ,  dicere  quis  poteit ,  Qaod  umbra  vocacur  ccremonialeeft  :  Ulus-cibi  &  potùs 
hìc  umbra  vocatur.  Ergoexduditwr  è  numero  prjeceptorum  moraliura  ;  adeoque 
ceremonialis  tantum  eft.  Et  per  confequens  nullus  eft  nunc  moralis  cibi  ac  potus 
ufus.    An hoc etiamapprobabit argumentum  Advcrfarius^ 

9.  Sine  ulla ergo  radonc  hasc  reponuntur ,  non poflum  fati s  utbarrhatx  audaciam 
tjuÀ.  verba  Apofoli ,  qu<e  /implìcite?  &  abfoltttè prdjtrxntur ,  ha  timitantur  actorquen» 
tur,  ut  tandem  atius  ex  ih  >  acip  fa  infermiti  fenjus  exeat  >  quìa  nimirum  ita  requirit 
fernet  accepta  Hypothefis.  Hoc  ubi  firn  videmus  <ì  Seftariis ,  CT  Hétrttkb  >  quodeffr- 
cacifsima  fcripturx  loca  ita  emafculant  (St  conftuprant  »  ut  ea  tandtmdicant  qua  ipfi  dU 
3*volunti  deteftamur audaciam O1  temeritatem.  Etenim  quicquid  faciline  alii  Se- 
ciani  &  Hajretici,  qui  p3rvi  pendunt  quid  dicane ,  aut  quomodo  kciant  feripturaro 
fibnpd  repugnare  >  nos  non  movet ,  quamcHu  nihitdicimus  »  quòd  non  opdmè  cum 
ipsa  ventate  fcripturaria.&cum  fan!  ratione  quadrar.  Et  fanè>.  fi  nolk  Adver- 
farius  ipfe  verba  Apoftoli  »  quas  de  lege  ipsà  morali  faepius  firopliciter  &abfoluci- 
proferunt»,  ac  fine  «ila  iimicationc  sa:  rcftnctione ,  accór»«oda:cadali'afaipt» 


' 


,Cap.  XXL     SoIvirarobjeclioexCw'.  n.defumpta.         637 

1* loca interpretari t  adpartes  lAntfaomorum  recedat  nccefle  eft.  Porrò?  annoa 
/  seque  abfolutè  Se  fimplicicer  loquitur  Apoftolus  Me  de  cibo  &  pocu  ,  ac  de  Sabba- 
zis  1  An  ergo  noiit  verba  Apoitoli  nllo  modo  limitare  *.  An  ergo  omnis  ufus  cibi 
;  ac  potùs  nunc  eft  ceremonialis  ;  &  nutJus  morali*  *  Si  non,ipfe  emafculabit  &  con- 
ftuprabit  vetba  Apoftoli ,  ut  hoc  tandem  dicant.  Ar  inquir  (  Sì Sabbatum  tantum 
v  umbra  fit  quoad  ceremonialia  Oli  adjunfta  >  cxm  htfe  morale  fit ,  rt  vera  Sabbatum  non  eft 
:  umbra  ;  aliqwà  rnim  umbra  quoad  c<r (montai ia fibi  adjunBa  quidem  ìfabibit ,  ipfum  ta. 
t  tnm  umbra  non  erit ,  [ed  morale  y  cr  (ìc  in  fé  nullo  m*do  umbra  erit,  ì\e[p*  Verura 
left,  Sabbatum  in  fé  non  effe  umbram  ;  alio  tamen  refpe&u,  riempe,  refpectu  an- 
\  nexorum,  poteft  dici  umbra.  Sic  ufus  cibi  ac  pouìs  in  fé  moralis  eli  ;  umbra  taraen 
[quoque  eft  ,  rcfpecìuceremonialiumadjun&orum.  Ltx  moralis  io  fc  eft  norma 
I  actionum,alio  tamen  refpecìu  poteft  effe  Pxdagogus  inChriftum. 

io.  Ntc  magis  ex  jam  diàis  fequitur,  (  quicquid  dicant  Adverfani  )  due  fuif- 
feSabbatahebdomadaliadiftincìa, unum  morale,  &  almdceremcniale  ,  quam  fe- 
quitur duas  fuiflèleges.moralesdiftinftas  ,  una  quse  crat  perpetua  vitx  &  morum 
norma  ,  Se  alia  quae  operaia  crat  iram ,  Pxdagogus  erat  ad  Cnriftum  &c.  Sed  tao- 
turo  fequitur,  diftinCtos  dari  Sabbati  refpecìus,  &  conCderationes  >  quortm  vi  ? 
vi/iaacdiftincìapofTuutdccodemAibjedtoSabb-ato  j  fine  olii  contradicnone  >  at- 
tribuì. 

I  r .  Nec  yalct  illa  exceptio.  Quòd  tum  non  rcs  ita  ipfa  ,  fed  adjunBa  Via rei,  qua 
ab  HI  a  fc par art  p ofunt,  umbra  fuerint  ;  atque  ita  homo  ,  fi  adiun&um  aliquod  externum 
h.ibeat ,  quod qualitatem  aufnliXÌonetn  aliquam  continue ,  ut  jl  vef:is  JM  art:  co/o>-;j> 
ilio  iffe  talis appellabile*  <src.  Nam  non t*m  contra  nos  facit ,  quàrn  contra  ipfum 
Apoftolum  j  qui  apenè  dicit  cibttm  &  potnm  fuiflè  umbram  ,  non  quidem  in  fé, 
fed  refpccìu  adjun&i  prxcepticeremon:aiis  >  dedifcriminecibi  ac  potùs.  Nequeil- 
\i  exceptio  eft  admittcnda  »  Quvd  cnm  deìtcmi natio  femper  fiat  a.  potiori  j  Sabbatum 
pott/ts  vocare  debuifet  Morale  »  quam  Ceretovniale  ab  adjuncio  externo.  Nam  fi  fermo 
VutfletdeSabbato'infeconfiderato,  Morale  pionunCiafTet.  Athicde  Sabbato  lo* 
quebitur  >  tantum  refpe&u  ccremomalium  adjunctorum  ;  e\  ideo  conveniebat  »  ut 
di  ceret  ideo  refpccìu  umbram  fuiiVe.  Quemadtnodum  cibus  &  potus  non  in  fé, 
feu1  refpeauadjuncti  cxterm ,  umbra  fuerunt  :  &  taraen  denotiunationcm  fumit 
Apoftolus  non  à  potiori ,  fed  ab  adjuncio  dio  extcrno. 

12.  Quumìpfi  dicant  Adverfani»  aliqiud in  prxcepto  Decalogo  quarto  eflt 
morale  >  &aliquidcercmoniale -,  annon  Jgnofcuntpoiu:  prxceptum  aiiquod  aliquo 
relpectu  dici  morale,  Se  alio  relpecìu dici  ceiemomale  ì  Sed  hoc  cómponerc 
nequeo  quoddicat  D.  Burmannus  Difquif.  Pag  i^.  )u»  moralem  non  Pojje  funda. 
tantum  effe  umbra ,  &  tamen  Pmg.  3  5 .  dicat ,  praceptum  quartum  de  Sabbato  cererao- 
fìiale  tjje ,  <f  cjus  fur.damcntum  morde  effe  :  [tu  cerevtorùalt  efe  ip/am  Sabbati  bei/doma^ 
dalis  determinationemj  <sf  morale  effefundamentum  et  fnbfiratitm  :  Nam  hlc  aliquid 
morale  eft  fundaraenturoumbraefeuccremoniac)  &  tamen  fupradiuiat,  hoc  noo 
polTe  rieri. 

13.  Hocquodhicaflerimuscxplicaturexemplo  iridis 9  cui,  licet  Gt  res  natu- 
ralis,  ex  liberi  umen  Dei  conftuutiooc  iuperven't  ratio  figni.   Verùm  D.Uw- 

win  Vtnd:  difquif.  Pag.  29:  ao.  Rogat,  CLiaetiam  fit  hxcconfequcntia?   Reta* 
:  )    naturali  'm  ;  ut  iridi ,  fntejl  fupervenin  ratio  fi&ni.     £rjo  ttiam  rebus  mo- 
lili Z  rélibua 


6$  Solviturebje&ioekcW.  n.defumpra. 

ralib:t>  >  de  quibus  bic  fermo  esl  ?  Typi,  Umbra  &c.  accedere  foterantjantum 
turalibus ,  elementisy  b'ominibus ,  eorumque  aHionibuty  locir ,  temporibus 
rebus  j  ex  bis  enim  Sacramenta  ,  typi ,  ceremonia  i^c ,  componebantur  in  V,  \ 
aittem  tlludfaclum  in  rebus  moralibus  ,  qutvirtutes  funt  ,  parscultm,  &  imaginisDeiy 
q^adkgemmoraUmfpecìunt.  Rjfp.  SufficietrefponfioD.  Efjenii  io  vindiciis  Pag. 
1^,136.  Quia  ad  cim  nihil  repofìtum  video  à  D.  Burmanno  in  Apologià.  Refpoo» 
fio  haec  eft.  Ottime  procedi t  confluenti* ,  i^e£«j  naturalibuiut  iridi  potefl  fupervenire 
ratio /igni',  Ergo  etiara  rei  alicui  morali ,  ex  Dei  beneplacito,  Natura  fupervenit  talis 
divina  ordinario  :  ytff  nibilprorfus  objìat  quomitius  rei  alicui  morali  ftmilis  ordinatio  ac» 
cedere  pofìt,  2 .  Opponens  fatetur  tvfos ,  umbras  &c.  Accedere  potuijfe  hominibus  , 
eorumque  a&ìonibus  ,  temporibus  ,  &  fimilibus  rebus.  At  vero  Saboatum  tempus  notai  ; 
ejus  fanttificario  aftio  e  fi ,  &  exercitia  ,  <p/taf  fantlificatio  ijla  abfohitur ,  tf  idem  aBiom 
net  funt  :  Ideo  Sabbatumejufque  fan^ifteatio  juxta  ceconomiamV.T.  umbnttfie potuity 
'  ac  re  ipfa  fuit  ,  ex  divina  ordinatone ,  Interim  quia  Sabbati  fancliftcatio  univerfim  <» 
Deo  mandata  efì  >  &  in  ttbulas  legis  moralis  relata ,  eadem  vere  efl  offtciummora\e9 
3.  Sabbati  obfervatio  ex  Dei  mandato  virtuscjl*  &  pars  cult us  ,  &  praxis  ex  imaginc 
Deifluens,  atque  eatenus  ad  leaem  morahm  pertinet  ;  quamvis  alio  refpeFtu  ex  divina 
i  t  emordi  nati  ontì  fub  V,  7".  a% legemceremomalemfertinuerit ,  qui  refpe&us  (9 ufus  jam 
fub  N.  T.  abrogai  us  efl  ,  manente  priori  &  potiori  ilio  morali, 

14.  Dicit  adverùrius  ,  Inauditum  effe ,  ullum  munus  feu  officiumprateepto  morali 
mjunBum ,  wiquam  factum  fui  (fé  umbram  velfignum  alicujus  rei,  Et  feire  cupit  ,  num 
teìlum  aliui  praceptum  Dei  dici  pofjit  partim  morale  partim  te  remoni  ale,  i\efp,  Er 
quidem  prius  concedi poteft  :  Nani nos  non  dicimus ,  munus  aliquod  aut  officiurrr 
morale  mutati  infignum  alicujus  rei;  aut  fieri  umbram  :  fed  officiura  aliquod 
morale  poflTehabrreannexum  aliquod ceremoniale  &  typicum,  &  ejus  annexse  ac 
iHperadJitaeceremoniasrefpeftu,  dici  poffe  ceremoniale  >  aut  umbram»  feu  partim 
morale  &  partim  ceremoniale,  ex;  gr:  Deum  precari  eft  officiura  morale;  pe- 
cari tamen  templum  verius  erat  partim  ceremoniale ,  refpe&u  fcil.  adjunétt  illius- 
ccremonialis,  &  figni.  Si.uiliter  morale  eft  officimi! ,  corpus  noftrum  veftimento 
jegere.  At  praeceptum  hoc  quòdam  refpecìu  ceremoniale  fuit  »  quatenus  veftimen. 
tum  illud  fimplex  eMedebuerat ,  non  compofttum  ex  lino  &  lani.  Morale  eft  offi* 
Cium  cibo  famem  pellere  :  Hoc  tamen  mandatum  quodam  ref^eeìu  erat  ceremo- 
niale, quateaus  cibus  dobuerat  eile  mundus  &  permifiu»,  Se  non  ceremonialiter 
immundus  aut  proliibitus. 

1 5,  Dicit  porrò ,  lmaginem  Dei  ejufque  exprefjiontm  nonpojje  converti  in  dògma  ; 
'anHificationem  ipfam  non  pojje  fieri  figmtm  fan&ificationis,  Rcfp,  Verùm  eundem 
errat»  fieloqaendo,  errorem  ;  fupponitnempe»  nos  hoc  dicere,  quod  minime 
dicimus.  lmaginem  Dei  aut  ejus  ezpreilìonem  non dicimus  pofie converti  in  dog- 
ma: Necdicimus,  morale  polle  mutari  aut  converti  in  ceremoniale;  fedeeremo» 
niale  quid  pofTe  morali  adjici  :  Seu  morale  po(Te  habereaonexum  refpeftum  aliquem 
ceremonialem  :  Dicimus  etiam ,  obedientiam  dogmati  prasftitam  ,  quamdia 
dogma  tllud  in  vigore  eft  t  &nonabolttum,  eueexpreliìonemimagioisDei.  Dein» 
fanitifìcatio moralis  non  erat  fignum  fandirlcationis;  fed  fanftitìcationi  morali, 
li-eftum erar sìiGuidcereiBonia£. >  ratione iilius  oeconorois >  quod e(Te potuit fig- 


£ap.  XXI-     Solvi  tur  obj  ectia  ex  Col.  n.  defumpta.         639  . 

mm  faa&ifìcacioais  :  Acque  ita  obiervacio  Sabbati  refpecìu  illius  adjuncìi  ceremo- 
nialis potnk  eife  umbra.     Hacìenus  de  fecundd  Rauone. 
,.   Quod  ad  ttrtum  Racionem  accinct  -,  hzc  diciraus  > 

1 .  Licer  Paulus  hìc  numeret  Sabbaca ,  inter  Fefta  &  Novilunia  j  qua?  (ìmpliciccr 
ceremonialia  eranc  ;  non  umen  inde  fcquitur  ,  Sabbatino  hebdoroadale  omnino 
urabram  effe:  Quia  cibus  &  pocus,  quas  etiam  hic  meraorantur,  non  erant  Amplici - 
ter,  fed  tantum  fecundum  quid,  ceremonialia.  Illud  ergo  Verf.  17.  Qua  fmit 
umbra  futurorum  >  non  Cumendum  ed  fimpliciter  ««'&«*«?<»«(>  Ceà  poteft  etiam  fumi 
2lg.%eA***>  icautfenfusfic,  nemo  vosdamnecob  cibum  aut  potum  >  auc  refpeftu- 
Sabbatorum  ,  quacecus  lune  umbra  futurorum  ;  quia ,  uci  cibus  aut  potus,  in  fé  auc 
fiospliciter  confederata,  noneranc  umbra  futuro;  um,  fed  tantum quatenus  annexum 
Habuerunc  quid  ceremonialc  ;  ita  nec  Sabbatum  in  fé  confideratum  ,  fed  fecundum 
quid  »  refpeftu  adjuncti  ceremonialis  >  fecundum  iftam  oeconomiam  ,  crat 
umbra. 

2.  Dicit  AòVerfarius  Hoc  effe  JÌpofiolo  contradicert  5  *•  quod  aperti  dtt  eompen- 
di.tm  aliquod legis  ceremonialis  Heb.  q:  io.  ut  confi flentis  in  ciÉis  &  potibus  <Sf  diverfis 
ablutionibus  ;  Et  addii  h«c,  Legem  ergo  cibariam,  feu  qua  erat  de  cibo  C  poia 
tecenfet  inter  Ma  >  qua  impofisa  erant  ufque  adtemfus  correBionis *  b.  e.  inter  e er emonia» 
Ha;  Oli  autemlegt  de  cibo  &  potu  cor, f ertine  legem  de  Sabbatis,  i\efp.  At  vero  ,  li- 
ce* dicac  Apoftolus ,  Ho.  io:  io.  ruifle  ceremonias  in  cibis  ac  potibus  ,  oc  in  di- 
verfis  ablutionibus  ;  non  tameo  dicit,  mbil  in  cibis  aut  potibus  ,  aut  in  ablutionibur 
ifuuTe,  aut  etiamnum  enè,  morale:   Non  dicit ,  omnem  cibum  Se  potum  ♦  & 

1  omnem  itera  oblurionem  fuiflè  ceremonialem  ;  aut  cibum  ac  potum  k  ablutio- 
|ncm»  in  le  ac  fimpliciter ,  euè  ceremonialia.  Quid  enim  finquit  clarùT.  Ejlcnius 
1  jn annexo  fecundo  )  alias fiet  de  temperanti.»,  diaetl>  jejunio,  etiam  fub  ft.T? 
Qui  d  itera  de  ablutione  noftrà  Sacramentali  i  Quid  de  ablutionibus ,  quas  vel  natu- 
ralis  fordium  fuga ,  vej  civihtas  morum  poftulat  t*  Ad  quas  nihil  refponfura  video 
I  ì  D.  Bar  inanno  in  Di  [qui fittone,  nifi  quod  quan  at,  an  baefint  moraliaf  Qyod  nihil  eft 
ad  rem ,  cuna  fatis  liqueat ,  ea  non  ette  typica  nunc  fub  N.  T  \  coque  fequatur,  non 
1  omne  prxccptum  de  ejuf modi  rebus  cflè  ceremonialc  typicum.  Addit  porrò  D. 
ÌEffenius  ibi}.  Apoflolumnon  appellare  legem  cibariam  ,  fed  dicere  in  cibis  &  potio- 
|aibus  Ce.  Jhe  ut  conferamus  proximt  pracedentem  Verf.  9.  esemplar  prò  tempore 
ilio  tunc  praefente  V.  T.  confthijìe  io  cibis  dumaxat  &  potionibus  Ce  Unde  non  re&ì 
pereonvcrjìoncmcolligltur  ;  Ergo  omnes  cibi  C  potioncs  pertinutrunt  C  pertinent  ad 
exemplar  illud  V.T.  aut  impofita  tantum  funi  ufqtttad  praffitutum  tempus  direct" ioni t 
IHlcorrcHionif. 

9.  Et  fané,  fi  cibus  ac  potus  hic  fumcrentur  fimpliciter,  prout  fumuncur 
Telia  &  Neomenia,  fcqueretur  nullum  dari  circa  cibum  Se  potum  prxceptum  mo- 
rale i  eòque  non  magis  damnandos  nunc  eife  epulones,  ebriofos  &  fimilcs,  quàm 
qui  obfervant  neomenias.  Regeiit  D.  Burmannus  in  Annexo  fecundo»  Quòd  autem 
^  'jnquit)  damnandi  fint  epulones Cr  ebriofiy  C obfer-janda  fu  d'ut t a  Ce  non depcndtbat 
\  Àlege  cibaria  ,  fed  àpracepto  morali ,  quod  ad  ieadogumre9hefertur  —  Lex  nempe 
de  cibis  <2f  potibus  non  praferibebat  temperanti  am  in  di  a  fa  ,  ncc  vetabat  crapulam  & 
tbrietattm  _ _  fed  pr x'.cribcbat  duntaxat  difcr'm'ma  €tbcrum  (St  poiuum.  — —  ita. 
U omnium ingrattis con und.itur 'hic kx morali* >  cwnlcge cibari* ,  quaV.'X.  pteuiiari* 

liira,  cpit- 


(6^o  SolviturcxceptioexCW.  ìi.dciumpta.    Lib.  II li 

rAt&typica  **  C&tcroquin  etiam,  Ux  de  primitiis y  decimis  mora!  is  cri  t  y  quia  c'ire* 
materiale  bujus  legis  fubjcStum*  morale  peccatum  intemperanti*  y  fìtrti&c.  commini 
poterai.  t\efp.  Quidni&nobis  fimilicer  iicebic  dicere 5  quòdnunc  damnandi  fint 
violatores  Sabbati ,  &  obfervandum  ficSabbacum  hebdomadale ,  non  dependeat  ì 
lege  ceremoniali,  feu  ab  annexo  ceremoniali  ;  fed  à  prarceptó  morali  $  quód  itidera 
addecalogum  refte  referatur:  Nam  fuperaddita  ìlla  lex  ceremonialis,  quxeuri. 
quctandemfuerit,  non  preferì" bebat  obfervationem  Sabbati  moralem  ,  fed  cere- 
riìonialem duntaxac.  Atqueita  nullo  modo  confunditur  lex  ceremonialis  cum  mo- 
rali» 2.  Nonobftantehjcrefponilone,  apcrrumeft;  non  omnepraeceptum,  circa 
obos  &  pouones,  cflecercmonialc  ;  &  Apoftolum  non  hicloqui  de  cibo  &  poto 
limpliciter  fumptis.  3.  Lex  de  primitiis  fimpliciter  eft  ceremonialis  ;  fed 
nonomnislex,  de  fubjeéìo  ilio  legis  de  primitiis,  eft  ceremonialis  >  cùm  circaidem 
materiale  fubjecìum  polììnt  etiam  dari  praecepra  morate. 

4.  Jam  di&is  &  à  fé  replicatis  tantum  contradicit  D.Burmannus  y  quando  dif. 
1utf:  P3g-  $6.fidoquicur.  jlpofiolus  Jìullibi,-  ine  abj'olutè  Ct  i^tò^loquitur  y  &  firn 
exceptione ,  difiinctione  ,  aut  rrflrictiom  ulta.  Dicit  de  omnibus  ijìis  rebus  ,  cibo  ,  potùy 
■Fi'jlis  y  noviluniis ,  Sabbati  f  ,  ea  effe  umbram  rerum  futurarum  — _  Jpofìolus  eia* 
riflimè  b*c  verba  fumit  fimpliciter  eulfXtyxvt  caufaliter:  cum  er.im  dixiffa  ,  neminem 
nos  debere  judicarein  cibo  &  potu  <2c  ,  fubjungit ,  quamam  Jit  natura  harum  rcru*t , 
quòd  nempe  ftnt  umbra  rerum  futurarum  y  qua;  manijcfiijjimè  ratio  esJy  cut  in  iis  judj* 
cari  non  debeamns  nunc  fub  N.  T.  quiafcil.  ili*  res  umbra  erant  rerum  futurarum*  Ec 
paul lo  poft  pav.  3  7.  Scire  autem  vehm  y  quis  poteftatem  dederit  F rat ri  verba  h&c  Jpof-  1 
ioli  ita  mtttitndi  >   ut  cum  uh  abfolutc  dicat  «  in  ntìk  ,    cogatur  tamen  dicere  ìp  m\ 
in  rxùj  _Hefp.  Quòd,  inquam ,  Gbific  loquendo  contradicat,  manifeftum ciì :  : 
JSamfiita  ^'a*  loqnatur  Apoftolus  >  de  omnibus  iftis  rebus,  etiam  de  cibo  & 
potu,  ut  fine  ulte  exceptione,  diftincìione,  aut  reftri&ione  >  dicendumfic,  eaefiè  I 
umbram  rerum  futurarum  ,  aperte  fequitur ,  cibum  &  potum  orani  modo  confide- 1 
ratum  effe  umbram  »  8c  nullum  dari  aut  dari  pofle  circa  ea  prasceptum  morale  ;  eòi  I 
que  non  nunc  damnandos  elle  epulones ,  &  ebriofos  ;  Et  legem  quae  tales  condem*  j 
nac ,  non  pertineread  legem  moralem»  fed  ad  ceremonialem  :  Arque  ita  fuprt  I 
di&is  contradicet.    Dein,  quando  fupra  dicebat ,  legem  cibariam  non  co-ndem-  j 
narc  ebrietatem  &  crapulam ,  nec  prarfcribere  temperamiam ,  oportet  dicat ,  Apof-  \ 
tolum  hicloqui ,   de  cibo  &  potu  cum  hac  reftriftione ,  limitat4one  &  exceptione  y  \ 
quatenus,  ne«pe,  fubjecìaerantlegì  itti  cibaria;  &  nonquatenus  fubjecìa  erant] 
legi  morali  >  prseferibenti  temperantiam  ,  &  condemnanti  crapulam  &  ebrietatem. 
Etfific,  annon  etiam  vult  ille  Apoftolum  Ioqui  diferetivè,  faltem  cibi  &  potns 
refpedu  *.     Et  fi  fic ,  quis  ei  poteftatem  dedit  verba  Apoftoli  ita  mutandi  ?    De*  i 
monftretur  ( ut  utar ipGus  verbis  immediate  fequentib'us)  quo  jure &  fundamento »  I 
ita  mutentur  yerba  &  fenfus  Apoftoli  *.  &  oftendatur  ^V^*««  diferetio  h*c ,  qua  : 
in  Apoftolo  non reperitur.     Caereroquin  corriguntur  verba  Apoftoli  &  contrari* 
fenfus  ex  iis  elicitur.  Vel  ergo  dicat  neceflè  eft  ,  nullumdari,  nec  dari  pofle ,  pr*« 
ceprummoraledec/^o&/?of«;  vel  concedat  diferetionem  hic  locum  habere;  & 
Apoftoli  verba  non  eflefumenda  fimpliciter,  fed  limitate  &  cum  reftriftione:  Et 
^j^poftea addir,  ipfum  quoque  feiiunt.  Cum  rntm  (inquit)  juxta  rindicem  (tm 
V.  Effcnitim)  SabUta  tantum  fecmdmtt  quid  fini  rie}*,  nmpe  feamium  adjunBa 

fui 


Cap.  XXI.     SolvitiirexceptioexO>Àii*deiumpta.        641 

/•kj  fecundum  quid  vero  & quidcm  potijfimum  fui ,  nempe  ftcundum  natmam  fuam  in 
ft  >  non  fint  r»<  *  *  cum  vt  rifate  ma  Jori  disi  poffet  de  iis  >  ùuxivck.x,  qua  non  funi  ma  - 
(tra,  &  ha  aperte  *Apoft§la  bJc  Umitaiiotucontradicitur.  Naro  parili  modo  ,  ci  die  i 
poceft,  cura  fateatur  cibum  U.  potum>  quodam  rcfpecìu  fubefle  praiceptis  mora- 
libus  y  quòd  j  cum  cibus  oc  po'.us  fint  rxù tantum  fecundum  quid> nempe  fecundum 
adjunfta  fua  >  &  fecundum  naturarci  fuam  in  fé ,  non  fint  <rxt<t ,  cura  ventate  majori 
dici  pofot  de  iis  >  quòd  non  fin  umbra:  atque  itaeriam  ìpfe  hàc  limitaiione  aperte 
Apoftolo  contradicet.     Solvatillehuuc  nodum  aliter  fi  poflìt,   &  nobis  porta  ni 
aperiet.     Verùm  poftea  h*ec  habet?   quee  forfan  quibufdam  videbuntur  folutio 
hujus  diflicultatis.     ha  (inquit)  &  pracepta  Vetmris  Teft.  de  cibo  <?potut  Fefio  >  No* 
vìluniis  <2  Sabbatis  y  non  e rani  fecundum  quid  umbra  ;  j ed  plani  <2  abfolutè  :  <$  idee 
tbfduttnonvttlt  Apojlolus  nos  in  iis  judkari,     Sed  hsec  ratio  non  magis  facit  prò 
cibo  Se  poto  ,  quàm  prò  Sabbatis  :  Et  nos  edam  concedimus ,  prsecepta  de  Sab- 
batis  Veceris  Tetta,  ideft  >  prxc«pta de  Sabbatis ,  quxpeculianaerantilliEcclefìa: 
[tatui  >  u m brani  faine  ,  non  fecundum  quid  >   fed  piane  &  abfolurè.     Sed  an  iile 
iicec 9  non  dari  alia  prajeepta  de  cibo  Se  pò  tu  >  quàm  praecepta  Veteris  Teftamenri  ? 
Ideft,  nulla  dari  prxcepta  moralia?    Si  hoc  dicere  ne quear ,  concedat  nobis  can- 
rkm  libertatem ,  de  Sabbatis  loquendi  >  quam  fumit  ìpfe  Coi  >  de  cibo  ac  pota 
loquendi.    Non  ergo  major  eftnoftra audacia,  ita  Apoftolum  limitare ,  quàm  tft 
fua  ipfius  :  Natn  Apoftolus  non  magis  iìmplieiter  agit  de  Sabbatis ,  quàm  de  cibo 
k  po'. u  ;  fed  de  utnfque  quatenus  obtinebanc  fub  V.  T.  Et  fi  hoc  ììt  (ut  iile  addit  ) 
lunitsftèxontrariari  vcrbts  Apoftoli ,  ipfe  rCus  erit  non  minus  ac  nos  :   Nam  non 
magis  loquitur  Apoftolus  de  re  &  non  de  modo  rei,  quòd  Sabbatum  fpectac,  quàm 
quando  loquitur de  cibo  &potu.     Quòdau:emilludattinet>  utrumilla  verba,^*? 
uni  umbra 8tc.  fumantur  caufaUter ,  an  vero  diferethè  >  non  video  cur  non  conce- 
iere  poliìm,  ea  fumi  potTc  caufaltter:  Nani  bine  non  magis  fequitur,  Sabbatum  ornili 
efpeclu  efle  meram  umbram  ,  quàm  fequitur »  cibum  &  potum  omni  refpecìume- 
am  efle  umbram.    Et,  fi  non  obliarne  quòd  hirc  v  erba  fumantur  MùìopKmt  >  con  - 
red.it  ipfe  advei  fai  ius  ,  dari  circa  cibum  &  potum  pracepta  moralia,  &  hoc  ref- 
>ecìu,  non  loqui  de  iis  Apoftolum  hoc  loco  ;  licebitetiam  &  nobis  dicere  >  ncn 
Mante  hoc  fenfu  ver borum ,  dari  circa  Sabbatum  hebdomadale  praKcpta  moralia , 
k  Apoftoluui  non  loqui  de  Sabbatis  hoc  in  loco  fimplicìter  >  fed  tantum  fecundum 
[uid,  quatenus,  nempe,  obtinebanc  fuk>V«T. 

5 .  Noftram  potius  conrirmat  fencent iam  ,  quàm  labefatìat  D.  Burmamuu, quan- 
do lìcloquitui  ibid.pag.  42.  Clarum  tnim  eft  in  omnibus  hifet  Urti >  Patdum  agere  de 
tge  cibaria,  qu*  confijiebat  in  typic*  ciborum  C*  poiionum  d'tffirenii*  fin  qua  nibil  nifi 
jertmotùaU  erat ,  Cf  buie  conferì  S  abbaia.  Ergo  mona  argumentummeum ,  in  $  abbai  0 
ihil  nifi  cerimoniali  fuiffe.  Naroque  nos  concedimus  Apoftolum  tum  hìc,  tum 
\$m.  14. ScHeb.  9*  ageie de  hiclege cibaria,  itautfrultra  conatuseft  id  probare  > 
uod  nemo negat  :  Et  hinc  infcrimus ,  firmam  eflè  noftram refpcnfionem ,  quòd  , 
empenonloquatur  Apollolus  deri^oac  potu  JìmpLc'atr ,  Crd  fecundnm  quid  >  ret 
actu  fcil.  ìllius  legis  ccremoniilis  &  typicx ,  qua?  iub  V*  T.  erat  de  iis  lata.  Acque 
;aidem  dicendum  erit  de  Sabbatohebdomadali  ;  quòdnempe  ,  de  ci  Sabbati  lece 
>quatur  ,  qua  proprie  fpe&abai  ad  llatum  V.  T.  flc  crat  ceremonialis.  At  dicit , 
tyoitolma  Sabbata  confcrrc  buie  legi  cibornm  ccrcmooiaU.    Hoc  umea  non 

apparct  : 


642  SoIviwrobje&ioex.C*/. i  k  defumpta.     Lib.  MI; 

apparct:  Apoftolus  nulla m  inftituit  comparationem  ,  Sabbata  inter  &  cibum  Se 
potum,  nedum  inter  Sabbata  &  legcm  illam  cibariam  ceremouialem  :  Sabbata 
quidem  numera:  una  cum  cibo  6c  potu ,  quando  ea  numerar ,  in  quibus  nollet  Co. 
ìoflènfesjudicari:  at  hinc  non  magis  fequitur ,  nihilnificeremomale  faine  in  Gab- 
bato >  quàm  fequitur»  nihilniGccremonialefuiffe  in  cibo  &.potu>  quod  tamen 
ipfenoa  dicet. 

6.  Nec  conerà  faciunt  qux  habetpg.  43*44.  Dicimusergo?  ( tnquiens)  quoti 
hanc  legcm  cibariam  minus  principalem  »  verba  lApofioJi  accipienda  effe ,  non  »*t*  ti  > 
fé d  £«&£$  »  ita  nempe  ut  omne  ciborum  diferimen  ntiric  ceffet.     Et  hoc  nobis  [ufiicit  — 
ju.xM  Paulum  nulla  tjl  ciborum  differenza ,  ut  aiiifint  liciti  olii  Mi  ci  ti ,  nifi  ex  proccefto 
divino,  lllud  autem  div'mum  ùneceftum  jam  fublatum  e  fi  in  N.  T.  Erga  cejjat  mine  om*. 
nis  ciborum  differentia  :  Qualis  autem  e  fi  ratio  ciborum  ,  talis  efi  dierum  X5f  temperimi 
juxta  lApofiolum.  Nam  quis  non  videe  quàm  puerile  hoc  fu ,  dicere  legem  cibaria» 
illam  minus  principalem  ,  non  fumi  ab  Apoftoio  Kjrìfed  fimpliciter?  Cum  far» 
indeconftet,  Apoftolurahicnoaloqui»  decibo&poru  fimplicicer  fumptis?  Tei 
jtjTÒ  refpccìu  l ci!.  Legis  illius  cibariae  minus  principalis,  uieft,  V.T.peculia- 
tìs.     Et  nos  Gmihter  idem  dicere  poflumus  ,  de  lege  ceremonialiSabban ,  quod 
nempede  ei  loquatur  Apoftolus  non  tQrlted  ivh2s\  licet  loquatur  de  ipfo  Sabbato  » 
uti  de  cibo  &  potu  >  non  fimplicUcr  Jumftis  »  fed  fecur.dum  quid.    Et  hinc  infert*  i 
ceflàrenunc  omne  ciborum  diferimen.    Sedmalè:  Nam  tantum  ceflàt  omne  cibo- 
rum diferimen  v  quod  intulit  Iex  illa  cibaria  minus  principalis  ;  ncn  id  autem  quod  \ 
fundaturinlege  morali»  quale  erat  id  de  quo  Apoftolus  loquitur  1  Cor.  8.  #9.  & 
io.   Vide  1  Cor.3:  7,9» io,  H,i2>  J$.  &  io:  28}  29»  <?c.     etiilud>  quod  \ 
fpeftat  fanitatem  ìoftram,  &  umilia ,  quoe  regulantur  legibus  móralibus.     Atque  | 
ita  apparet ,  fallerà  e/Te  ilLud ,  quòd  juxta  Paulum  nulla  nunc-fit  differentia  ciborum»  1 
ica  ut  alii  fìnt  liciti ,  alii  illiciti.    Novimus  prsceptum  divinum  iilud  effe  >  ex  quo.  | 
alii  cibi  fuerint  aut  fint  liciti,  alii  autem illiciti:  Sednegamus  omne  praeceptuml 
divinum>  ei  de  re  jam  in  N.T.  fublatum  elTe:  Quare,  concedere  poffùmus,  taiem  eflfe  ! 
rctionern  dierum  &  temporum  fub  N.  T<  qualis  efi  ciborum;  hoc  eft5  iublata  ratione  \ 
omni  ceremonìali ,  manererationem  moralem  feu  diferimen  morale, 

7.  Addir  praeterea  ibid.  Maneat  ergo  in  aternum  lex  temperanti*  circa  cibum  <f 
potum  ;  fublatum  tamen  efi  diferimen  omne  ciborum  &  potuum  ex  practpto  divino.  Iti 
etiammaneat  morale  S  abbati  fundamentumy  Deum  certo  tempore  coUndum  ef]e;  fub*  I 
/  iì tu m  tamen  efi  diferimen  dierum  »  quoad  hunc  cultum  ex  prscepto  divino*  £  t  ficut  cibum 
<&  potum  exigit quidem natura ,  deletlui tamenlegalimm aRnnghur  Cbrifiiana libertini 
Ita  Deum  fiat»  tempore  publicè  in  Ecclefia  colendum  *JJe ,  diBat  quidem  rat io\  ftd<À 
Sabbati  JudaicineceIJitatenQsliberavitEuangelium*  Sed  nec  haec  làtisfaciunt»  qutìi 

r .  Jam  oiìendimus  »  nondum  fublatum  elle  omne  diferimen  ciborum&  potuum  i 
fed  tantum  omne  diferimen  ceremoniale:  Quod  &  prxtereaexeo  !ìc]u€t  >  quod 
etiamnum  fìt differentia  interpanem  &  vinum  in  euchariftii  »  &  alium cibum  &  pò* 
rum.  1.  Morale  Sabbati  fùndamentum  proximum  non  eli  illud,  Deum  cetft 
tempore  colendum  eflè;  fed  Deo  confecrandum  eHe  lìngulis  feptiroanis  unum, 
quemipfedefignarevult»  diem.  3.  Adeoque  non  eft  fublatum  omne  difcriwcn 
dierum,  etiam  quoad  hunc  cultum.  4.  Concedimusdelecìui  legali  ciborum  nofl 
■uncafiringi  ChrKciaoam  libeiutecn  :  altringitur  amm  delecluf  morali.  5*  Si 
" "^  -    -■    -     -         ftatt 


Cap.  XXI.     Solvitur  obje&io  ex  Coi  1 1 .  defumpta,  643 

ftato  tempore  Deumpublicè  in  EcclcGicolendum  effe  dicat  ratio ,  caciem  ratior.c 
diftame?  conftac  non  nunc  fublatum  effe  omneterr poi um  diferiiren  :  nani  fìatum 
illudtempus,  quodeunque  tandem  fit>  ab  aliisdifcriminabitur>  6.  A  Sabbati  Judai- 
ci  necelììtate  liberatcsnos effe  3  concedimi^  nontamenab  omnis  Sabbati  necc  il' - 
tate  liberati  fumus:  Etnondum  demonftratur,  nutlam  aliam  dari  S*bbati  con. 
i  fideracionem  ,  praeter  Jndaicam. 

8.  Verbailla  Co/.  2:^ i> 22-  fei.fum  nciìrum  abundè  explicant  :  nam  licet 
dicat  Apoftolus  >  il!a  omnia?  neederis,  neque  guflaris ,  neque  attigiris  ,  ipjo  ufucar- 
rum  pi  abfolut è >  fineullalimitationcexceptione ,  3utdiltinctione  -,  nemotamci. 
dicci  i  haec  abfolutè  confiderai  milititi)  mine  locum  habere:  Et  quando  dicitur 
jllud  non  edere  &c.  quod  juxraritus  humanos  ita  iroponebatur,  piane  ufucorjumpf; 
fatis  confirmatur  ,  illud  non  edere  &c.  non fimplh tur  ufucorrumpi.     Atto  Vin* 

ydkiis  Difquif.  D.  Burmar.tius  hinc  concludit.  Velare  <Apofìolum  omne  cibar*?* 
[  diferimen  non  naturale  fed  ceremcni^le ,  idqitefme  lhr.it  atkne;  id  atiam  facto  (  ìnqui:  ) 
[cuoad  diferimen  dicrum  in  Sabbato.  B^efp.  Verùm  annon  hinc  patet,  non  vetare 
.  Apoftolum  omneciborum  diferimen  >  lai.  non  diferimen  naturale  vel  morale: 
Ergòdatur  diferimen  morale ciborum,  quod  manet ,  remota  ceremoniali.  In  quo 
ergo  offendimus  nos,  quando  dicimus  non  verarc  Apoftolum  diferimen  dierum 
morale  >  quando  vetat  diferimen  dierum  ceremoninle;Ì!cet  fine  limi tatione  exprefsè 
L  addita? 

9.  Contra feipfum ,  Se,  quod  magiseft  ,  contra  Apoftolum  ipfum  difpiitar, 
quando  in  V  indiai:  Pag.  3 2*  Gc  Ioquitur.  Si  quidam  corum  v$  g.  cibus  &  poras ,  & 
Sabbatum  >  aliumrefpe&iwi  haberent  >  impruderti fsimt  toquutus  ejt  Apoflolus  >  qui  Ola 

I  aque  ac  reliqua  umbri:  abfolut  e  ammmcrarjìt.     St  fpteiatim  Sabbatum  h  ebdomadale  aliquo 

ÌttfptBufuoexcipiendumfucrH,  ah  il  a  fot  uh  \  ai:t  dciwt  *sif;ef>olus  loquiabfolutè ,  & 
dicendo  Sabbatum  effe  umbram  Pb  ari  fèti:  anfamdare  cogitandi  quaft  ti)tum  hoeverbum 
►'non  facies  ullum  opus  fublatum  vellety  Et  Eccliji.e  [imiti  dare  pcrtot  fecuU  occa[io~ 
mmerrandìt     Cur  non  S abbatta  >  qutfunt umbra  ,  dijlinxii  À  S  abbati  i  ,  qua  non  funt 


fignific, 

putat:  nam  fupra faepius  eum  faffumfuiMeaudivimus,  Apoftolum  bìc  tantum  lo- 
qui  de  cibo  &  potu,  quatenus  in  iis  praeferibebatur  difci  imen  per  legem  ceremonia- 
lem:  Eralium  habuifleea  refpeclum  quàm  ceremonialem  illum.  Nunc  sutem 
;ipfeconfiderer.  num  Chriftianèfjtis  hìcloquatur,  quando  dicit  imprudcntiilìrrc 
loquutum  fuifle  Apoftolum  ;  fi  eaquaralium  cuam  refpecìum  habent ,  annumeret 
jmbris  abfolutè,  cbm  fupra  fafTusfit,  Apoftolum  hic  abfolutè  loqui  ;  &  tamen 
:oncedat etiam  ,  cibum  faltem  &  poturo  alium  habere  refpecìum.  Videat  quoque 
rjuid  fapiant  reliqua.  An  ira  potuit  aut  debuit  Apoftolus  abfolurc  loqiu  ac  uicere, 
ribum  acpotumefleunibram  ,  lì  cibus  atpotus  aliquo  rei'pccìu  excipicnda  fuerint  /* 
Quid  hoc  eft  aliud  quim  Spiritili  S.  crimini  da'  e  quod  non  loquatur ,  quemadmodum 
0  1  um loqui  velimus  .•»  Annon  farpius  qi'apdjrn  generalitcr  &  illimitate propo- 
taintur,  nullàadditàexprefiàlimiratione,  quam  ramen  intcllij»!  debere,  fatis  do- 
rme Textùscircumftantiae,feopus  loci ,&: collatio  cumaliisfciipturaelocis  Con- 
fiderei vclillud tantum  Heb*  10:  i.     Lexefì umbra:  non  autem  ciprcfiè  nominat 

Kkkk  le^em. 


«44       Soivitur  obje&io  ex  Qol  i  u  defumpta.  Lib.  1 1 1. 

jlegem-ceremomalem  ,  &  J4C.5;  12.  M4f.  5:34.  &c.  AbGt  tamen  dicami, 
Spiritual  S.ficloquendoEcclefia:  dare  oc  cali  onem  errandi.  Non  eft  quod  roget , 
an  potucrit  Apoliohis  aptioribus  uci  verbis  ad lignificandum  Sabbatum  in  fé  effe 
umbram  :  nam  ipfe  tenetur  refpondere  ad  hanc  quasftionem ,  Anpotueric  aptiori- 
bus  uti  verbis ,  fi  voluerint  lignificare  cibum  &  potum  in  feumbram  effe  ì  Nec  eil 
quodquaerat,  curnondiftinxeritSabbata  qu*  fune  umbra  »  ab  itsquae  non  funt  um- 
bra ?  cùm  ipfe  teneatur  nobis  dicere,  cur  non  diftinxerit  cibum  Se  potum ,  qua  non 
funtuenbra,  àcibo  &  potuquee  funt  umbra. 

io.  Ncc  nos  movent  qua:  habet  V indie.  Pag.  53.  ubi  dicit  juftum  tffetam  evi- 
dentem  Pauli  locxrn  mnlimitarc  <$  di  fingitore ,  ubi)tonpr<t$t  Apojìolus  ;  cùm veljux» 
tarationisUgiS  diftih&io&  li.'/iitatio  omriis  alicuy.(s  loci fcripiur*  probari  dibear  in  ilio 
ipfo  locofundàta  èffe  :  faltem  vd  ex  hoc  ipfo  loco ,  vcl  ex  aiiis  Apojìoli'locis  O"  Scriptur* 
ò.  Namque  nos  eodem  modo  probabirr.us }  diftindtionem  &  limitationem  uo- 
ibam  Sabbau  ,  quoilieprobabit  diftincìionem  &  limitationem  cibi  ac  potùs,  i.e, 
tura  ex  hoc  ipfo  fcriptutse  loco,  rum  ex  aiiis  interfecollatis:  auc  quoaliusOrtho- 
doxus  conerà  ^AnabaptiFras  difputans  probare  vellec  limitationem  ditti  Jefu- 
Chrifti  Mat.  s:  34.  &c.  &  Jjicobi  Cap.$:  iZ. 

Deniquequòdad  quartati)  rationemattinet>breviter,nfgamus  Apoftolum,  five 
Gal,  4;  9,  io",  1 1 .  uve  ffem.  14  $>6.  Loqui  de  Sabbatohebdomadaiifimphctter» 
&  abfolu:è  in  fé  considerato.  £t  temerarium  facis  judicamus,  fi  quisquasrat* 
quafpeeieaucconfcienciàpotuerit  Paulus  vocare  Sabbata  infirma  <y  egenaelementa, 
&  negare  diem  pnedie  njlimandum  tjfì,  fi  moralità*  qaasdam  fit  in  dierum  numera 
aliquofvptenario ,  aut  in  die  quodam  certo  Sabbatico  :  Etenim,certum  eft  Panlum 
loqui  a -J  Gdatas ,  de  obfervatione Sabbati  typica  &  ceremorriaIi>quam  urgebanc  uni- 
cum aiiis  ceremoniis  Pfeudoapoftolì.  Et  de  hàc  ortam  fuiffe  quaettionem  apiuì 
lipmanos  ,  communiter  afferitur  :  vcl  edam  de obfervatione  dierum  Feftorum  ,  Ne- 
faftorum&  niediorumGencilium  5  utvultdar.  Efanius.  Sed  in  neutro  locorum 
«coidemnar omnem  dierum  diftincìionem  Se  obfcrvationem  :  non  eam  quam requi- 
ric  uecellìtasaliquanaturalis,  politica,  ceconomica»  vel  etiam  Ecciefiaftica,  ut 
obfervavit  Clar.  Efjl-niits  in  fecundo  Annexo.  Et  hoc  confirmat  D.  Eurmannut 
quando  Difquif,  Pag.  38.  fatetur  Apoftolum  Gal.  4.  non  agere  de  dierum  &  tem- 
porum  differenti!  naturali»  neque  de  dierum  obfervatione  ordinata  ad  obeundasres 
politicas,  vcl  etiam  Ecclefiafticas  ;  fed  de  eà  dierum  differentià,  qua?  eft  ex  pras* 
cepto  divino  ,  qualis  fuit  fub  V.  T.  nam  hincliquet,  Apoftolum  non  loqui ,  <" 
SabbatofimpIiciterSc  in  fé  confiderato ,  fedquatenus  mandabatur  fub  V,  T.  h< 
elt ,  quatenus  hibuir  ceremonialia  annexa  :  nonquatenus  morale  erat.  Unde  non 
fequitur ,  nullam  nunc  efTe  dierum  dirlerentiam  ex  pi  aecepto  divino  fub  N.  T.  ut  il] 
infere ia  Vindkiis  Pag.  37.  Sedtanthm  nullam  nunc  !ub  N.T.  effe difFerentiar.. 
d.erum  ceremonialemi  quia  jam  fublatum  eft  mandatum  illud  Vetem  Teftam.  md^ 
fafta  erac  illa  differentia  ceremonialisrilii  autem  non  placet  refponfio  fupradata  i  IV. 
Efienioid  R^m.  14.  ideoque  hxereponit  Difquif.  Pag  39.  &  40.  »>  An  erg<h 
*,  diesfjfti,  nefaftì  >  meriti.*  quosdifeernebac  Gencilisfuperftitio,  Domino  curari 
ì,  poterant  ?  An  de  iis  quis  iti  animo fuo  piene  certus  effe  poterat,  ubi  eos  cura*. 
»  bac ,  f.  bene  facere  :  An  hoc  ex  fide  fieri  poterat  verf.  23 .  Verùm  fic  refpondit 
D.  Fffrji;{sAióiXvir.  Pag.2%»    „  Imo  ( inquh)  cur  non  diebus faftisagi potiJ 

j>  runt 


Cap.  XXI.     Solvitur  objedtio  ex  QoU  1 1 .  defttmpta.        64  ; 

„  runt,  quaetunc  licita  agnofcebat  etiam  Gentilisfuperflitio,  &  quidem  agi  Do" 
>,  mino,  h.  e.  in  ipfius  gloriam?  Et  cur  non  diebus  (icnefcftis,  abììireri  potuiifèt 
i    f,abopenbus,  quarilii  nondum  fatis  perfuafi  fuciunt  tunc  etiam  cfle  licita  5  eligen- 
„  do  nimirum  partem  tutiorem ,  ne  forre  Deus  ofTenderetur?  Vide  Cbx.Hthfium 
3»  ad  loc.  Confer  fi  placet  M.Schooc kit  Di/qui/*  circa  Dccahg.  &  Sabbau    Similiter 
ti  iili  in  animo  fuo  potuerunt  elle  certi,  quòdlicerettaliaagere,  velhccretabiline- 
>,  re.     Sic  edam  ex  fide  potuerunt  agere ,  qui  de  ventate  divini  iuper  illis  fatis  crjist 
,,  inftrucìi.     Quam  refponficnem  non  diluit  D.  Burmann. ,  dicendo  in  Vincite.  P*g. 
,    37-38.     ,»  Sed  qui  diebus  faftis  agit  illa ,    quae  licita  agnofcic  etiam    Gentiiis 
,,  fuperftitio,  nonobicrvatillumdiem  (hoc  enim  qtiivis  Cbifiianusagit  )  fedqui 
„illaagit,  quia  ea ilio  die  licita  apofeebat  Gentiiis  fuptiititio,   iilediemia- 
»,  Rum  obfervat.     An  ficautem  Domino  obfervari  potcftdies  faiìus  i  Similiterne- 
,,  fattis  diebus  abftinere  ab  openbusillicitis  jaxta  Gentiliura  fuperftirionem  ,  quia 
,,  nondum  fatis  perfuafus  es  ìlla  licita  efle,  an  hoc  eli  Domino  non  obfervare  >  etiam- 
„  fi  id  fiat  ne  ille  off&ndarur ,  cum  hoc  fuperfi  itiofum  fi  e  ?     An  hoc  ex  fide  fieri  po- 
»  tuit  ,  ubi  quis  nondum  fatis  perfuafus  e ft  ,&  de  veritate  divini  non  facis  inftructus  : 
,,  An  ibi  pars  tutior  eft  ,  obfei  vare  diem ,  cujus  obfcrvatio  ex  fu  pei ftitione  Genti- 
»,  lieftorta,  quàmeum  non  obfervare?     H^c,  irquam ,  refponficnem  datarti 
nontollunt;  quia  ut  D-  Ejfenhs  Vind.  Pag.  1^9:170-     .,  Qui  nondum  extrtea- 
1  1,  ti  Gentilitiisfuperititiombus  ,  faftis  diebus  agebant ea,  qua  cune  licita agnoi- 
I  •>  cebant  etiam  ipfi  Gentiles  fupei ftitiofi  ,  non  (ine  fcrupuloeademacluridiealiquo 
»  nefaifco,  fic  manifeftèobfervabantdiemfaftum  ;  dumque opera  iua  iftodie  fa- 
j  >»  ciebantfinefcrupulo,  &  ea  referebantin  Dei  gloriam ,  hacìenus  diem  obfervat 
iì  font  Domino,     lidem  interim  per  infirmiratem  reforniidabant  irta  opera  faceredic 
ìt  nefalto  ,  metuentesneifìaratione  Deum  offenderent ,  quoniam  nondum  fatis  de 
t>  fuperftitiofo  illodifcriminedierumomittendo  inftrucìi  erant,  recìè  tali  die abfti- 
»>  nueruntabejufmodioperibus ,   &  quidem  abftinuerunt  Domino,  quem  fic  cave- 
,1  runt  offendere.     Sic  enim  confeicntia  errans  hacìenus  faltem  ligat&obligac,  ne 
j>  quidagaturcontraejusdicìamen,  acpotiusaganrur  ea  qua.1  omninoconftat  ciìè 
91  licita,     Similiterutincerimonialibus  V.  T.  poli  eoium  abrogationem  ,  nulla 
»  eratveraobligatioadeaobfervapda,  qui  interim  d:  abrogatone iftà  deliberiate 
»  Chriftiani  nondum  fatis  inftrucìi  erant,  arqueadeoputabant  le  illisinftitutisad- 
i>  huc  teneri diebus,  quibus  per  Iegem  ceremoniaìemquies  indicìa  trat,  abftinere 
»,  debueruntaboperibuscuneprohibitis ,  &  opera  ìlla  facere  aliis  diebus  »  quibus 
ì>  eanon  crantprohibita»  arqueipfi  certi crant  ea  efie  licira:  Sic  diebus  operariis 
»  opera  \\h  faciòant  Domino,  in  ipfius  gloriam  ea  referentes ,  aliis  diebus  ab  iftis 
,»  operibusabftinebant,  mcrucr.ttfsnealioqumorTendercnt  Dominum  ;  arque  ha- 
j>  eìenus  Domino  abfuncbant ,  &  dies  illos  difecrnebant.     Qiiemadmodum  opera 
»>  facientes  diebus,  quibus  ca  etiam  per  Iegem  cererr.onulem  crant  permirTa  ,  certi 
>i  erant  fé  non  peccare advcrfusillam  legem,  arque  hacìenus  ex  fide  ea  faocbant  : 
»»  qui  diebus  ccremonialitei  Sibbacicis  abfiinebant  ab  opei  ibus  tunc  per  legem  cere-. 
',  monialem  prohibitis ,  certi  crar.t ,  non  quidem  ifta  opera  tunc  vere  illicita  (  id  e- 
•»  nimfalfumeratpoftabro^atam  Iegem  ceTcmonialem  )  led  certi  eiant  (ibi/altcm 
'»  licitum  efie  ab operibu'iHis  tunc  abftineie  ,  teìque  in  alium  diem  differre:  atquc 
*>  hacìenus  ex  fide  etiam  ibftioebant,    Si  vero  quis  poft  abic^atam  legem  cerimc- 

K  k  k  k    2  niiltro 


6+6         .Solviturobje£iioexCV.  n.defumpta.       Li!*  I II. 

„  nialem,de  ifta  abrogatone  non  facis  inftru£tusac  perfuafus,diealiquocerimonialu 
u  ter  Sabbatico,  reciffet  opus  tunc  per  legem  ceremonialem  prohibitiim,  iiJe  ij 
„  non  fecifTec  e x  fide ,  ucpoce  non  habens  confcientiam  perfuafam  ,  &  (ic  non  cre- 
,,  dens,  opus  illud  tali  die  nunc  etiam  effe  licicum.  Similicer,  qui  animimi  non- 
„  du  n  fatis  e*tricaverant  Gentilità*  fuperftitionibus ,  die  faftofacientes  opera  tunc 
,i  palam  licita  >  faciebant  ea  ex  rìde  >  quoniam  periuafi  crant  ea  tunc  omnino  licita 
,»  effe  ,  fine  metu  contrarli  :  diebusnefaftisabftin.-bant  ab  iftiufmodi  operibus ,  Se 
s,  qaidemexfije?  du  n  perfui!ìerant&  credebant ,  non  quidemilla  opera  tunc  effe 
yJ  vere  iilicita  (  i<i  enim  falfum  era-t ,  nec  fide  divina  credi  poterat  )  fed  credebant 
3,  fi!»  heitum  effe  iliis  d^ebus  abttin.re  ab  iftiufmodi  openbus  ,eaquedifìèrre  in  alios 
?»  dies.  Si  quis  vero  non  fatis  inltructusac  jijjrfuafus  ^-  de  vanitate  fuperrlicionis 
o  Genttlitiae.  Atq  leaieodierum  fuperftitiosè-  ncfaftoru  ti  ,  interim  tamen  face- 
»,  ret  opus ,  quod  tunc  licitum  elle  ipfe  non  foret  petfuafus ,  &  (ic  non  credere*  fide 
j?  divina,  is  manifeftè  non  faceret  Uhidcx  fide  >  ac  proinde  peccaret,  proximè 
33  Se  direclè  contra  confcientiam  fusai  ,  fed  fimul  indirette  Se  interpretative  contra 
„  Domimi  n  confeientias,  quamdiu  ea  tanquam  nomine  Dei  di&aret,  aut  fal- 
93  tem  opinaretur  }  vel  fufpicaretur  ideffeillicitum  :  prius  enim  meliori  in  far- 
„  matione  ac  perfualìone  per  verbum  D«-i  corrigendum  cft  iftud  di£amen ,  ve! 
f%  ifta  opinioaut  l'uCpicio?  cxreroquin  abftine.idum  tantifper  ab  iftiufmodi  opere 
,,  quamvis  vere  licito?  Se  eligendi  pars  tutior,  ne  quid  agatur  non  ex  fide. 

Quicquid  autem  fu  dicendum  de  hàc  fententiS ,  quam  tenent  thinftt* ,  Sckockjuf  >_ 
utSeGrotiust  qui  tic  Ioquitur.  Tolerandi \  funtii >  qui  ab  omnibus  animatis  abjlinen* 
dum  putant  »  quo  i  quidam  faciebant  religione  quidam  ,  aiti  quod  id  meli  ut  exijlimam 
rest.  Religione  id  fa&um  multi?  docet  nos  Julius  Spartianus  de  imperatore  Juliano  /o- 
qiens  —  ideoeum  afperuta  redi  è  vivendi  praeceptorem  vocat  Sextus  Aurehus  Viftor 
Allegar  deinde  Origenem  &  Porpbyrium.  Et  ita  fenfiffe  dicic,  phyficis  de  caufis  Xc« 
nocratem  Se  Bolemonem-,  ex  Qlem.  ftrom.  7.  Admiflà  communiorifèncentii  >  quò(Ì 
fcil.hìcJoquaturdediebus  ceremonialibus  Apoftolus ,  nihil  apparet  quod  Sabba- 
tuii  morale  includat  \  aut  inde  concludi  polfic  5  nullam  nunc  dierurn  diffetentiani 
eflè.  R-ponictamen  D.  Bur/nanmtsin  Difquif.  pag.40.  Paulus  (inquit)  generaMf* 
fi. ne  ìoquens  »  dies  omhes  <equat  >  nec  dominicum  excipit  ergo.  In  V.  T.  enim)  cum  quiet 
:ila  non  adjunctum  tantum  tffet  <?  medium  f aneti ficandi  dia  per  cultum  Dei ,  fed  (?  ipfa 
res  effet  fanHa ,  quippe  pars  cultus  &  umbra  ac  Sacrimentum  fpiritualis  quieti s  per 
-  C'nrifiumpofìeapxrtA.  Inde  dies  Uh  Domino  fan&userat ,  ad'coque  praftantior  reliquia 
Eia.  58 :  1 3 •  qu4t  prsfìantia  nunc  abolita  efi  in  N.  T.  juxtabunc  locttm  Rom.  14;  5.  Si- 
c:tt  ergo  dicit  Verfu.  14.  de  cibi s  fé  perfuafum  effe  in  domino  Jefu,  nihil  quicquam 
impurum  effe  per  fé  ;  fed  ei  quiexiftimat  aliquid  impurum  effe  :  Ita  etiam  perfuafi 
fumus  in  Chrijìo ,  diem  prò  die  non  effe  seftimandum  ?  fed  perarquè  aeftimandum  effe 
quemvisdiem:  Et  fi  quis  alti  er  j  udì  e  et  %  infirmitatem  tllam  effe  in  fide,  Fjfp.  Paulut 
quidem dies omnesxquat nunc  fub  Evangelio»  quod fpectac diflferentiam  ceremo- 
nialem ,  quae  obtinuit  fub  V.  T.  Sed  dies  omnes  non  aequat  omni  refpecìu»  live  na« 
curali,  Gve morali,  licet loquatur  generaliilìmé.  2.  Non  quidem  excipit  diem 
Dominicum  expreffe  ;  exceptum  tamen  eum  effe ,  alia  nos  docent  fcripturoe  loca  « 
Se  rado  exceprum  effeclarè  indicat  ;  quia  non  fpeóhbat  ad  ftatum  V.T.  3.  Quies 
fancla  erac  pars  cultùs  fub  V»  T.  Se  cft  eciam  pars  cultws  fub  N.  T.  uti  lupra  Lib.  Il, 


Cap.  XXI.    SolviturobjedioexC^/.  n.defumpta.  647 

Cap.  XK.  probavimus.  4.  Qudd  fueric  umbra  aut  Sacramcnturn  fpiritualis 
quietisper  Cnnftum poftea  parta;,  gratis dicirur  ;  nani  nunquam probabitur.  5. Di- 
cebatur  quidam  die?  ille  Domino  fanBus  t  quia  Domino  ejufque  cultui ,  ac  fervido 
folennìcofecracus;  coque  praeftantior  crataliis  ,  non  in  fé,  fed  relative.  6.  Nec 
eft  hj:c  prarftantU  relativa  abolita  per'  hunc  locum.  7.  Nam  quemadmo- 
dum  ,  quando  de  cibis  loquicur ,  imelligii  puritatem  &  impuritatem  ceremonia» 
lem  ,  non  moralem  ,  quae  pendet à  prxceptis  moralibus ;  ita  diem  prae  die docec  non 
seftimandum  ccremonialit^r  fcil. 

Addit  porrò,  Cùm  vero  ita  judicarit ^Apoftolus  fuo  tempore,  quo  oderai  fecunia 
ceremomarumperiodus  ,  qua.  ex  ntceffariis  faBce  erant  licita  >  fttut  hoc  modo  Sabba  ti 
obhrvationem  y  non  ut  nea  ffariam  ,  fed  ut  licitam  tantum  injunxit  VerC  5.  6.  Quid 
nonftatuendum  ejl  nane  fub  ttrtid  e  er  emoni  arum  periodo  ,  quante  nec.eflari<c  me  licita» 
fed  mortifere  fati*  funt  Gal.  5:  2.  ha  ut  mortifera  ilio-  urgeanty  qui  ad  Sabbatorum 
obferjationes  alios  nunc  conjìringunt.  Videant  autem  >  an  hoc  non  faciant  >  &  hanc 
dierum  differentiam  non  introducint ,  qui  hoc  morale  habent }  unum  diem  ex  feptem  Deo 
dandum  ,  quique  aito  diem  hunc  perpetuo  necejjarium  ilatuunt >  &  inde  pra  aliìs  ajli- 
mandami  reìiqws  fanftiorem,  Rjfp.  Opportunius  dehàc  refufius  poftea  Lib.  V. 
dicemus.  Haec  panca  hìc  proponi mus.  1.  Licet  ihjunxerit  Apoftolus  Sabbati 
Vcteris  Tetta,  obfervacionem  ,non  ut  neceffàriam  fed  ut  licitati):  Attamen  nihil  dixic 
contra  necefTariam  obfervationem  Sabbaci  moralis.  2.  Haec  ratio  ipfum  potius 
quàm  nos  ftringit  :  Nam  ille  nullum  aliud  Sabbatum  agnofeit  praeter  ceremoniale  ; 
&nunc  ceremonia:  omnes  fune  mortifera? ,  quo  jure  ergo  poteft  ille  Sabbatum  ul- 
lum  obfervare  K  Nos  aurem  dicimus  Sabbatum  hebdomadale  morale  effe  ,  &  inter 
ceremonias  non  numerandum:  Ideoque  in  nullo  verfamur  periculo  »  licet  ceremoniac 
omnesuY.tnunc  mortifera:.  3.  Diem  illum  relative  fancYum  effe  profkemur,  quia 
vi  praccepti  moralis  Deo dicanduseit.  Quaehabet  in  Vindicus  pag.  38.  huc  fpc- 
ftantia  ,  locojim  ditto  >  Deo  volènte»  examinabuntur. 

Exiamdicìisljquet,  non  colli  fub  N.  T.  omnem  dicrum  diftin&ionera  >  licet 
dlcat  Apoftolus  hìc  ,  fuWatam  effe  rum  Ethnicam ,  tum  judaicam  dierum  di- 
ftin&ioncm  :   Vult  quidem  D.  Burmannus  in  Vìndic.  pag.  38.  Confrquenciam  illam 
bonamefle,  eoqaòddoceat  Apoftoluifublatameftè  fub  N.  T.  differentiam  die- 
rum ex  praecepto  divino.     At  inde  non  fequitur,  fublatam  effe  omnem  dierum 
differentiam ,  ex  pra?cepto  divino  fub  N.  T.quia ,  (utoptime  D.  Efxnius  in  V'indi- 
ciis  pag.  170/)  argumenutio  procedit  àfpecie  ad  genus  negative      $imiliterut  non 
fequitur  (ita  ille  porrò)  fi  fublatafitdijìintliociborumrypotionum  judaica  ;  ergo  fub- 
lata  e]}  fub  N.T.  omnis  di jferentia  ciborum  CT  potionum  ex  pneeepto  divino  ,  atque  in 
;  fpecìtpanis  &  vini  incarnì  Dominici  :  Qh*  difìinBio  (3"  determinata  ufurpatio  pra- 
<  cepto divino  nobis  utique  mandata  efi  fub  N.  T.  Et  diate  ratio  babenda  ejì ,  etiant  ad» 
bue  fuhU.  T  per  legem  natura*  cujus  auHor  ac  dottor  efi  ipfe  Deus  *   atque  hacltmu: 
,   praceptum  divinum  in  eo  agnofeendum  ejì  fertinens  ad  fextum  decalagi,     hi  ce  item  fequi- 
tur j  fi  fublatét  ftnt  abltttiones  Judaica»     Ergo  fublataeft  fubN.  T.  omnis  ablufo  ex 
fracepto  d'rJno  >   atqie  in  fpecie  ablutio  Satramentalis  ,  qUit  certi  nectffitatem  pnectpti 
divini  habet.      Vel  eti.im  fi  fublattt  fint  Sacramenta  Judatcaaut  V.  T.  Ergo  fubLta 
fub  N.  T.  omnia  Sacramente  ex  prteepto  divino ,  adeo  ut  in  Sacramenti r  N.  T. 
necefìtas  pr*:tpti divini.     J 'e!  denique  ,  (i  fuhlatus  pt  culttts  J*i*i- 
JCkkk  3  Nm 


648  Solvi  tur  exceptio  ex  Cd.  1  i.defumpta.    Lib.  I II 

cut  ,  feti  V*  T.  Ergo  [ublatus  ejì  omnis  cultus  >  aut  faìtem  cultus  infìitutus  fub  N.  T« 
txpracepto  duino. 

Illudetiam  urgent  Adverfarii.  Quòd  dicat  Apoftolus  £  fati  Uprh  «orÉ^t»», 
in  parte  Fé fi ,  aut  Sabbatorum,  Et  hoc  pofitum  line  articulo  volunc  valere  indefi- 
nite ,  in  aliquJ  parte  Sabbatorum ,  Et  fenfum  hunc  volunt  effe ,  tri  ulìJ parte ullorum 
Sabbatorum  ;  Ec  ad  ha?c  confirmanda  citane  verba  cbrvfeft.  in  loc:  non  dicit  (m- 
quiens)  in purisveì  impuris ,  neque  dicit  inTabcrntculis  ,  afymis  ,  pentecofle  t  feci  in 
parte  Fe/fr  »  non  enim  audebant  univerfum  obfervare.  Et  etiamfi  objervabant ,  non  ut 
Fejìumagerent.  In  parte  <#«>>  oftendens  plerumque  folutum  effe ,  nam  etiam fi  Sabba* 
vi^arent,  tamen  non  accurate*  Etaddunt  hsec.  Quod  ergo  sipcjlolus  dicit  in  parte, 
i<i  Chryfojlomus  accipit  dicìum  ,  •  <fc  il  là  parte ,  £W4  w  Co/oj/  w/W  obfervabjint  ,  *»/  /«  «& 
quidam  eos contendebant  judicare.  Sic  D.Burmarmus  Difquif  26.27.  Verùmfive  ei 
stipi  fignificet  in  parte ,  live  rtfpe&u  ,  perinde  elle ,  ego  judico  :  Nani  femper  intel- 
Iigitur  ea  pars ,  quam  oblervare  non  debuerant  Colojfenfes ,  &  qua:  abrogata  era: 
fubN.  T.  Et hcet  exponeretur  indefinite,  in  aliquJ  parte,  femper  intelJigi  debtt 
pars  abrogata.  Nec  ìlluduniverfalitertentt ,  quóddeiccìus  articuli  dicat  voarn 
illam  fumi  indefinite.  Nam  ipfam  vocem  mS/siru  videmus  faepius  line  articulo 
pofitam,  &  tamen  definite  fumi.  Mat,  12:  2.  &  24:  20.0-28.  l.Marc.  6:  2. 
Lue.  14:  i.#23:54'.70*«-  5:9,  io,  16,  #6:22,2.*.  #9: 14.  Non  videmus  ergo,  I 
air  fenfusdebcac  effe  inulta  parte  ullius  Sabati.  Sed  etiamfi  daremus  ,  verba  ita  ge- 
neraliter  &  indefinite  exprirui  ;  nontamtn  fequeretur ,  omnedamnari  Sabbatum  , 
auromnem  Sabbati  refpecìum  tolli  ;  Nam  fecundumanalogiam  fidei  debent  verbi 
etiam  generalità:  prolata  exponi,  quemadmedum  illa  Ja:. 5;  12.  Mat. 5;  34, 
f.35.  EtquòdadC^-?/o/iow«^attinet,  illehisverbisnon  itomneSabbatum  iub- 
latum  nunc  fub  N.  T.  nam  in  1  Cor.  16:1,2.  fic  loquitur.  In  urJ  Sabbatorum ,  b.  e. 
die  dominici,  unufquifque  vefirum  apud  fé  feponat,  recondens  quicquidcommodum  fuc- 
rit.  Ecce  vero  quam  commode  ab  ipfo pr  Atena  tempore  hortatur.  Etenim  fatis  apra 
dies  erat ,  qua  ad  erogandam  Eleemofynam  bortarctur.  Ejì  igitur  eorum  qua  dicit  hac.  I 
fentcntia;  memores efìote quorundam  die  illa.  Ineffabili*  etenim  bona,  adeo^ue  ra. 
dix&  inuium  vitaenoftra:iniliiexiftit,  non  equidem  quòd  ad  exercendam  mijcricor. 
diam  tempus  hoc  commodum  ejì  folum.  Veruni,  quòd  Se,  requiem  habear,  <s>  à  nego- 
tiis  libera  fi'c ,  (fmens  laboribustum  vacans,  ad  commi (trationem  [aciliusC  commo- 
dius  impellatur.  Magnam denique  vtm  qumdam  illa  tam  tremendorum  &  ccehjihm 
facrorum  communicatio  fecunt  ferat. 

Ita  (inquit  porrò  D.  Burm.)  D.  Diodati  à  V  efgard d' aucune Tefie ,  quoad  ullurtr 
Feftum  >  qua  jimplicifjima  &  tvidentijjìma  ejì  expltcatio.  Rjfp*  Bi\a  tamen  potiut 
verteret ,  à  V  efgard  <f  une  Fefle ,  quoad  Fejìum ,  &  idem  Diodati  itaheè  reddit  *cper 
ri/petto  di  Fejìa,  Et  alia  verfio  gallica  fic  yertic,  ou  en  diftbi8ion  d' un  jour  de 
Fette. 

Porrò  ille  non  vultSabbatum  cerimoniale  hic  tantum  intelligi.  Nam  (itiqim 
I.  Rxcinterpretatio  manifeflè  contrariatur  verbi*  ^Apofoli ,  qui  de  re  loquitur,  7.9 
de  modo  rei  \  de  S abbaio  ,  non  vero  de  modo  ejus  judaico  vel  Cbrijliano.  n  n  2.  x 

boeprocedat ,  pmiliter  dicere  licebit ,  modumfeftorum  (2  noviluniorum  tantum  ejjeab 
tum,  nomerò  ipfaFeìta  & noviluni  a  —   curnoneodem  modo  fingere  licebit  dupìicid 
Fejìa,  C  Nevitunia  <?c t    Refp*  Vcrùm,  bis  raticnibus  non  obfiamibus,  mte^* 

ligere 


rde 


(3ap.  XXI.     SolviturexceptioexCW.  i  j.defumpta.        64.9 

l 'igere  hic  poflumus  Sabbatum  non  io  fé  confiderà  tu  m  ,  fed  quoad  ceremonialia ,  ti 
[  ub  V.  T.  anexa  :  Namque  primo  non  magis  loquitur  Apoftolus  de  re  &  non  de 
modo  rei  >  quòi  Sabbitu.n  attinet  >  quàtn  de  re  Se  non  de  modo  rei  ,  quod  fpecìae 
cib'jrn  &potum  :  Ideoquehxc  noftrainterpretatio  non  contrariatur  vcrbis  Apo- 
j itoli:  Quòdautsailoquatur  Apoliolusnondsreipfa,  fedde  modo  rei,  quantum 
!  .pe&it  cibum  &  pocum  ,  ipfe  negare  nequit,  utfupra  vidjmus.  Dein ,  altera  ratio 
nui'ius  eft  valoris  ;  quia  nufquam  fcripturarum  legirous ,  de  aliis  Feftis  &  novilu- 
ni?,  quàm  de  iisquxccremonialia  furie ,  urilegimus  de  aliis  Sabbatis.  Hoc  etiam 
irgu  nencum  aeque  piobabit ,  nuIJum  nunc  dari,  nec  dari  po(Te>  aliumufumaut 
I  ibufum  cibi  &  pò:  ih ,  quàna  ceremonialem ,  Quod  ipfe  non  concedet. 
'  D  Burmannus  qaandam  quali  a**Kitpx\Mc*nt  prandi cìarum  exceptionum»  adverfus 
lioltra.Ti  loci  Col  a:  v.  16,17.  ex_  olkioncrnpropofkarum  ,  inftiruit  iti  Vindkiis \ 
\?Ag.  40,41.  Ec  ofto  raciones  conerà  fenfura  locidatum  militante*  proferr ,  qua? 
wnc  exi  minando  funt. 

!     Prima  ha?c  eft  >  A  gif  btc   (  inquit  )  de  Sabbiti*  ^Apoflolus ,  qua  vece  plurali  numero 
htmptn  ìntelligi  hic  pafiunt  omnia  Sabbata  >  qua  cum  dislinHione  dierum  &  ajìimatiotie 
tnius  dieipra  alio  <ì  Iud*eis  obfervabantur  \  omnia  enim  umbra  er.vit.     Putem  tamen  A- 
nflolum  bìcfpeciatim  agerede  Sabbato  bebdomadalì \ob rationes  Difquif  Pag.2I.  datai, 
AddJ.  quòd  ita  loquuntur  S-riptora  Nov.  T.  ex  imitatlone  HdUnifiarum  >  qui  ita  de 
Gabbato  in  plurali  numero  loquuntur  :     In  ipfo  etiam  quarto  prazepto  Exod.  20:  ver.  &*. 
«»*&*&  f  èf4Ì^f  £  **S£*7w»  1  Deut.y.  ver.  1 2.   <pjA#|«f  *  iui&i  ?  nct/Urn,.      Vide 
7  Levit  19:  ver.  3.  £iài.  1:  ver.  f  3.  ry  ^6:  v  4,  6.  Tnren  i:v.  7.  Ezech.20; 
er.  20.     Et  inde  eodtmmtdo  Seri ptoresN.  T.  Vide  March.  12:  ver.^4  11.  Marc.  1; 
er.u.  eT2:ver.23    erj:  ver.  2>4-   Luc.4:  ver.ji.  er£;ver.9.  ryi}:v.  io. 
Vcì.  1 }:  ver.  14.    &  16:  ver.  1 3.  or  17:  ver.  2.     Jf*  Kf  Paulus  rem  ipfam  quarti 
recepii  j  (7  vocem  quJ  id  Gracè  expnffum  e  fi ,  ufurpans ,  fine  dubio  »  quartumpracep* 
4  a  Decalogi  refpiciat ,  eoquedigitwn  intendat-     Rffp*  I.  Loquitur  quidem  de  Sab. 
acis  Apoftolus .     Ac  inde  non  fequuur  euro  loqui  de  omnibus  omnino  Sabbatis  ; 
^am  probari  non  poteft>  omnia  inielligi  Sabbata,  ubicunque  mencio  fic  Sabbato- 
um  in  plurali  numero.     Hocautem  unicum  eft  hujusrationis  fundamentum  Se  ba« 
s .    Scopus  quidem  loci  indicac  medi  i gì  hic  omnia  ea  Sabbata  ,  quorum  obferva- 
ónem  urgebanc  Pfeudodocìorcs  ,  feu  Sabbaca  V.T.  qua  talia,  qu*  quidem 
mbraerant.     2.  Licetageret  lue  etiam  Apoftolus  de  Sabbato  hebdomadali,  nihtl 
aotranos^  nifi  probetur,  cum  agere  de  hebdomadali  Sabbato omni  modo  conG- 
eratoi  &  nonfolhmquatenus  ceremonialiaadjuncìahabuit,  fecundum  iftam  oc* 
onomiam.     3.  Ricion:$  nullxin  Difquif,  apparent,  quaeprobant,  Sabbarum 
ebdomadale,  in  fé  confideratum  ac  fimpliciterfumpcum  ,  hicintelligi.    4.  Ve- 
•im  eft  Helleniftas  vertere  voceml-kbraicamfingularcm,  ExW.20:t>.b\  &  Deut.y, 
ir.  i2.  per  ipi&i  ?  mS/3«i-mr,  quo  termino  non  utitur  Apoftolus  :     Et  alibi  vox 
lebraicaeltpmralis  numeri,  ucpote  Levit.it):  ver.  3.  Efai.  l:. ver.  il,  Scyé-.v.q. 
bren.  i-.ver. 7.    H^  eh.  20:  ver.  20.      -?.  Conc^dimus  Sabbacum    hcbdomadale 
onnunq^amexprimi  Gricci  voce  pluralis  numeri  ,  co  quòd  Hepius  recurrat  »  auc 
uòd  fermo  fiat  non  de  uno  parcicului  Sabbaco  hebdomadali  5  fed  de  Sabbatis  heb- 
omadalibus,ingenereautindcfinicèfumptis,uc  liquet  Kiatth.ti:v.f,t  i.Marc.y. 
f»4>4.    Lue. 41  ver. il.  Se 61  ver. $t  vtldepluribus>  ut  A8. 17;  \er,%.    Sed 

fsepiui- 


650  Solvitur  obje&io  ex  Coi  1  i.defumpta.        Lib.  Ili 

frpiusexprimitur  voce  fingularis  numeri,  ut  Mattò.  121  -j.2,5,8.  £24:  v.  20. 
Marc  2:  ver. 27,  2$.  &6:  iw.2.  &  16:  wr.  9.  Luc.6:  ver.  1,5,6,7.  &  13: 
wr.  I4>i5»  >6.  &  14.W.  1,3,5.  8ciy.  wr.54,56.  70^5:  w.9,10,16,  18 
&  7:  wr.  22, 23.  &  9:  ver*  14, 1 6.  Se  19:  t*r.  3 1  •  AB.  1  :  ver.  1 2.  &  23 :  ver.  zy, 
42,44.  &  i$\vtr.2i.  &  iò.ver.4.  6.  LicetPWwufurpctvocem,  quaquar- 
tum  prseceptum  Grxcc  exprefTum  eft  :  Non  camen  fcquitur ,  eum  hic  quartum  De- 
calogi  prajeeptum  refpicere.  Auteo  digitum  intendere.  Probet  Adverfarius  liane 
confequentiam. 

Secunda  ratio  3  Nonvuh  (inquit)  nos  in  ilio  judicari  :  ubi  autem  non  eft  judieium, 
ibi  non  eft  tranjgrejiio,  ubi  non  eft  transgrtfto  »  ibi  non  eft  lex  ,  feu  praceptum  de  $ab~ 
fato.  Refp.  Quacenus  in  ilio  non  vulc  nos  judicari,  ibi  non  eft  transgretfio ,  nec 
lex.  Sed  non  dicit  nos  non  debere  in  ilio ,  quoad  ullum  rcfpe&um,  judicari.  Hel- 
Iuo&  ebriofus  poteft  hàc  rationefuam  intemperiem  defendere ,  dicendo  nempe* 
Non  vultApoftolus  nos  in  cibo  aut  potu  judicari,  ubiautem  non  eft  judicium  ibi 
non  eft  transgrelfio>  ubi  non  eft  tran sgreffio  ibi  non  eft  lex ,  feu  praeceptum  de  cibo: 
&  potu.  Quid  aucem  refponderet  Adverfarius  nofter  alicui  hunc  in  modum  difpu* 
tanti  ì  Annon  diceret  Apoftolum  ,  hic  non  loqui  de  cibo  Se  potu  fimpliciter  &  ab 
folutè  in  feconfideratis  ;  fed  quodam  tantum  refpecìu  * 

Tenia ,  Nonvult  (ficille)  nos  judicandos  effe  <£ fU»n  mifiimi ,  quorum vocum 
tmphafis  eft,  in  ullà  parte  ulloruro  Sabbatorum,  h.  e.  in  ulta  eorum  parte,  qualis  ea  nnric 
introduci poffet  in  N.  T.  Rjfp.  Cur  hxc  jure  non  poflìt  effe  haru  m  vocum  emphalìs, 
rationem  fupra  dedimus. 

Qiarta ,  Confert  S AbbatHm  cum  cibo  #  potu,  in  quibus  etiam  judicari  non  poflumus 
quod  non  eft,  quoad  temperantiam  ,  aut  intemperanti am  in  cibo,  aut  in  potu;  in  iis  cn'tm 
maxtmì  judicari  poffumus  ;  Sed  quoad  diferimen  cibi  (p potus ,  quod  nunc  abolitum\ 
itaO'judicandi  non  fumus ,  quoad  diferimen  dierum  feu  Sabbatorum  :  Adeoque  Ma  etiam 
abolita  funt ,  cum  Ma  dierum  diferimenfacerent.  I{efp9  De  collazione  ullà  hic  inftitu. 
ti  non  lego.  2.  Si  etiamnum  judicari  pofiumus  in  cibo  &  potu ,  quoad  eaquas  mo- 
ralia  funt ,  non  obliane  e  hoc  Apoftoli  diào ,  quidni  etiam ,  non  obliarne  eo ,  quòd 
hic  dicat  Apoftolus  de  Sabbatis,  poflumus  nos  judicari  in  iis ,  quoad  ea  qu*  moralia 
funt  i  Si  dicat  nihil  in  Sabbato  hebdomadali  eflè  morale  ;  petit  principium.  Nam 
fané  hic  locus  non  magis  proba:  nihil  effe  morale  in  Sabbatis ,  quàrn  in  cibo  Se 
potu  :  Etti  fpecletur  hic  cibi  Se  potus  ufus  folummodo  ceremonialis ,  quidni  & 
nobis  idem  liceat  dicere  de  Sabbatis,  quòd  >  nerope,  eorum  ufus  ceremonialis  hi' 
confiderete  ? 


Quinta ,  Fefth  &Noviluritis  {  confert Sabbatum  )  utfcut  non  fumus  judicani 
in  ullà  parte  FM  aut  Noviluni! ,  ita  nec ,  Sabbatorum.    Ftfta  autem  12  Novità 
nU  ad  legem  ceremoniatem  pertinuife ,  in  confefto  eft.     ì\efp.  Concedimus  Fefta  & 
Noviluni»  ad  legem  ceremoniatem  pertinuiffe.    Sed  hinc  non  magis  fcquitur' 
Sabbata  hebdomadalia  fimpliciter  fcabfolut  è  confiderataad  le$em  ceremonialf 
pertinere:    Quàm  cibum  &potum  fimplicirer  Se  abfolutc  confiderataad  eam 
gem  pertinere  :    Nam  non  magis  confert  Sabbata  Feftis&  Noviluriiis ,  quàro 
bum  Se  potum. 

Sexta ,  Dicfr  (  inquit  )  $Ua  omnia  efse  umbra m  futurorum  ,  corpus  autem 
Chrìfti;    Umbram  mtm<fquidem  tuturowm  efn,  de  mia  re  morali  dici  poi 


Cap,  XXL     Solvi  tur  obje&io  ex  Col.  1 1.  defumpta.         65 1 

\tfp.  Dicit  quidem  Apoftolus,  illa  omnia  effe  umbram  futurorum ,  quatenus  fcili. 
:ct  fpecìabant  ad  oeconomiam  Vet.  Teft.  &ad  legem  cereraonialem.  2.  Nulla 
juidemres  moralis,  quatenus  talis,  poteft  dici  umbra  ùuurcrum  •  fed  hacno* 
;>bftante ,  poteft  rei  morali  coofidcratio  aliquaceremonialis  annecì:,  quo  re^cftu 
ambra  dici  poteft ,  quemadmodam  nfuicibi  &  potus  annega  fuc«at  confidcracio  a- 
iqua  ceremoniaUs ,  cujus  refpecìu ,  erant  &  umbra  futurorum. 

Septima,  V mbram  banc  cibi ,  potus  yFefii ,  Noviluni! ,  Sabbatorum  s  re/m  rfrfffr- 
nenta  mundi,  Verf. 8.  O*^  chirographnm  inplacitis  confifiens  ,  7W  nobis  fub- 
:ontrarium  erat  >  ^«o^deletum  f/J  <ì  Chrifio,  Verf.  14.  i^y/>.  Hxc  omnia  conce- 
Io.  Verùm  hinc  non  magis  probacur  ?  Sabbata  hebdomadalia  fimpliciter  &  abfo- 
(ite  in  fé  conGderata  refern  ad  dementa  mundi,  &c.  quàm  cibum  &  po'tum  fimpli- 
iter  &  abfolutè  in  fé  confederata  iftuc  referri. 

Ottava  Se  ultima  ratio  hxceft  ,  Quod  autem  hìc  de  chyrographo  placitorum  dici- 
Krrid  tphef. 2: 15.  dicitur  de  prxctptis  eorum  placitorum  -,  de  qirbus  ili dicitur  9 
ibrijìum  abolcvijje  t»>  >e#9»  £  c*fyxmt  j*  ìiyf^n,  legem  prsceptorum  in  piacicis 
onfifientem.  Quod  ergo  hìc  dicitur  de  Sabbio  >  dicitur  etiam  juxta  Er  hef.  2 :  ver.  1 5;. 
\tpr*ccpto  ejus  :  De  Sabbato  autem  Cr  pracepto  ejus  tantum  dicitur ,  quantum  de  Fé  fio 
9  Novilunio  (?  prteepto  eorum  dicitur  :  Imo  vero  quantum  dici  poteft  j  plus  tnim  non 
oteff  dici  de  Fé  fio  &  Novilunio ,  quam  qnod  fint  umbra  ;  ncc  de  pracepto  eorum  > 
kàmquòd  Jit  chirographim  deletum  ,  aut  iexpr aceptorum  in  piacili s  abrogata.  H*c 
utem  etiam  dicantur  d§  Sabbato  &  pr<ecepto  cjus.  Sicut  ergo  Sabb.-.tum  c/r  umbra,  ita 
ra'ceptum  de  Sabbato  eftumbratile ,  Col.  2:  v.  i6>  17.  abrogarum,  Ephef.2:  v.  1  j . 
r  ddttum ,  Col.  2:  ver.  14.  Cum  vero  praceptum  de  Sabbato  unum  tantum  fit ,  ficut 
abbatum  eft  unum  >  ut  evicimus  ;  cumque  prtceftum  hoc  de  Sabbato  hìc  refpiciat  Jipo- 
*olus,  utens  eadem  voce,  qu*  Scrittore s  Grtci  prtceptumS abbati  tranjìulerunt ,  r.e- 
^ffariòbincfequìtur,  qui equi d  de  Sabbato  htc  dicit  slpoflolus ,  etiam  de  pnecepto  Sub- 
iti quod  eft  in  Decalogo  ,  intcUigendumcffe .  J\r/j>.  Concedimus,  quod  hìc  dicitur 
e  chirogiapho  placitorum  ,  id  Ephef.  z:  ver.  1 5-,  dici  de  praeceptis  eorum  placito- 
\im,  quòdnempe,  Chriftus  eaaboleverit.  Sed  hoc  tantum  intelligendumelt  de 
'jsplacitis,  qusBceremouialiaeraHt,  feu  quaepertinuerunt  ad  legem  ceremonialem, 
bnmoralem:  Nani  de  illis  tantum  hic  loquitur ,  non  autem  dcp:xceptjs  pofiti- 
s  omnibus  :  alioquin  dicendum  ,  nullum  nunc  dari  prxceptum  poiìtivum  ;  auc 
;*ceptum  de  Sacramentis  N.  T.  non  efle  pofitivum  .  2  Concedimus  etiam  , 
jod  hìc  dicitur  de  Sabbatis ,  dici  etiam  juxta  Ephef.  2:  ver.  1 5 .  eie  eorum  prxcep- 
•:  Scd  bocintelligendum  eft  ,  non  de  Sabbato  morali ,  (ed  de  Sibbatis  ccrcn.o- 
elibus ,  aut  de  Sabbato  hebdomadalifecundum  oeconomiam  V.  T.  ;.  Verùm  eft  , 
:  Sabbatis  hifee»  hoceftSabbatis  V.  T.  &  de  eorum  prxcepus,  tantum  fici  quan- 
m  dicitur  de  Fefto&  Novilunio»  quantum  etiam  dicitur  de  cibo  &  rotu.  At 
ncnou  magis  fequitur  omnia  Sabbata  e  (Te  ceremorialia  ,  aut  hebden  ; 
[itum  omnimodoeflc  cercmoniale,  quàm  fequiturcibum  &  potum  on.ni  modo 
rcmonialcf  &omne  de  cibo  acpotu  pixceptum  elle  cerenior.ijle.  4.  Ve- 
'  m  eft  ,  Sabbatum  dici  umbram*,  &  confequenter  coium  prxceptum  elle  chiio- 
Jphum  deletum.  S;dhoc  intclligitur  dcSabbat^  ceremomalibus>  aut  de  htb- 
-•  ali  Sabbato»  rtfpe^uadjun^torum  ceremonialium  ;  non  autem  de  Sabbato 
ibdomadali,  quatenus  morale  eli ,  morali  zc  perpetuo  Dei  prxccpto  injuntìum  . 

LUI  j.    Non 


(>$i  SolvicurcxceptioexC*/.  u.defumpta.     Libili 

5-  Non  exftjbaiunu/n  tantum  praceptum  de  Sabbatis*  fcd  plura erant;  &licetip. 
iaaij>«ecepruqi  decàlogicum  de  Sabbaco  hebdonudali  fic  unum  >    Sabbatum 
carn^p  IiebjòmaJale  fupcraJdkum  hab-.-rc  potute  refpe&ura  alluna ,  rationealius 
prs-epci ,  quieeuus  freni  pe  pcrtinebicad  iftam  ceconomiam.    6.  Nondum  proba* 
tur,  Apoftolum  aie  refpicere  pneceptum  Dccalogi  quartum  de  Sabbato ,  nec  uni 
quam  probabitur.    7.  Loqui.cur  quidem  Apoftolus  de  Sabbatis  pluraliter;  &  LX3i 
lncerpreces  ucunrur  voce  plurali  cum  Sabbati  prarcepeum  interpretantur  :   Ergo  reC 
pici:  Apoftolus  prasceptum  illud  quartum  Decalogo  non  fequìtur.     8.  Imo  fai 
fum  eft,  Apoftolum  elisrri  voce  uù>  qua  Scriptores  Gracct  praeceptum  Sabba* 
tranftulerunc  :   Nani  Apoftolus  ucitur  voce  ouZ&tw  »  LXX.  autem  Interpretes  Gc 
manditu  nexpridiuiit^»^^  f  ifti&ir<mZp*7u>>  Se  ?»'A«fa*  iui&i  ?  aut.ain 
qua;  Iongè  dir&runt;     Nam  Apoftolus  non  adjicit  vocem  finguralem  ìpi&t  >-qfl 
Sabbaca  illa  a  J  (iugulare  dare  reftringir.     9.  Nullo  ergo  modo  fequìtur ,  quicqir 
de  Sabbato  hìc  dicit  Apoftolus,  id  eciam  deprxcepto  Sabbati ,  quodeft  in  Dei 
logo,  iqteliigendum  efle. 


C  A  P.      XX  I  I. 

Ut  magis  vindicctur  locus  £>/.  i  i*'Ì<M 7*  Examinantut; j 
di&a  D.  Bmmanni  in  Apologià  Cap>  V. 

AD  pleniorem  praedictorum  confirmationem  }  &  locihujus,  qui  prae  mai 
eft5  vindicarionem  >  ad  examen  vocanda  fune  ea,  quas  ultimò  in  *Apologi 
fui  repofuerac  0.\Burmannus.    Eaautera  omnia  non  eft  oecefle  ad  ineùdem  vocari 
furnacteaexamiuare,  qua?»  ad prascedentia confirmanda &  vindicanda,  infervi 
poffunc. 

Diftjttifitum  ergo  fuit  (  inquic  )   art  res  mordi;  pofit  fieri  fignum  feu  umbra  :  EfJ 
cifim,  anfignum  feu  umbn  fofsit  fieri  res  morali*  {  R&z  qtutfiforùs  de  loco  hoc  fa 
eft  ,  cum  Apoftolus  Sabbatum  umbram  vgcet .  fignum  atttem  feu  umbram  <f  rem  i 
lem  effe  oppofita  funt.     i\efp.  Ahudeft  difquirere,  an  res  moraiis  poilìc  mucai 
meram  umbram  ;  aliud  vero  inquirere ,  An  ratio  figni  vel  umbrae  fuperaddi  ~ 
rei  inorai;.  Si  quceftio  primo  modofurnacur  >  fruftra  deeà  infticuca  erac  difquil 
nani  nemo  dicic ,  rem  moralem  ita  pofle  rieri  umbram.    Si  hoc  poliremo  modi 
nufur  quaeftio ,  refponoemusaffirmacivè.    Necdum  liquec  >  nane  effe  quaefti 
dehoclocofummam:  nam  per  Sabbaca  hic  pofle  incelligi  pura  S abbaca  cerei 
nialii,  cujus  generis  non ©aucaerant,  fupra oftendimus.     3.  Licec  fignum  «j 
moraiis,  in  fuis  foimalibus^conceptibus  ,  fint  oppolìta  ;  hoc  cani en  non obft 
poteft  ratio  (igni  vel  umbrae  fu  ^radumùn  orali.    Signum  &  res  naruralis  fui 
iuis  fxmalibusconceptibusoppofica  ;  poceft  camen  racio  figni  fuperaddi  rei  "' 
U>  ut  ratio  figni  feederis  cum  Noacbo  pa&i  fuperaddebacur  iridi. 


^ap.XXII.     Adhucdeeàdemobj.  contra  V.  $urm.  653 

Vcrùrnaudiamusrationes.  Nam  1.  (inquit)  Deus  Ez*ech.2c:i  J>  12*  $*b- 
atum  mneomprebendit  fub  pneceptis  moralibus,  feu  iis  q.  q.  f.  in  iis  viver  ;  fed  uftr- 
ì  ab  iis  illud  disjungh ,  m  fupra  ofìenfum  ejl.  Ea  ergo  coyjfundere  velie ,  cum  Prvpket* 
copo  pugnaty  qui  hac  duo  exprefsc  dijìinguere  voluit  ;  f alterni  ali saddit  adverbaDci. 
\efr.  De  hoc  loco  fatis  fupra  Lib.  i.  Cap.  XV.  diaum  eft. 

Altera  ratio  eft,  iyitnanifefium  (inquit)  abfurdumincidit  :  Si  tnim  res  morali  s  fig. 

wmqutatefe  alterius  rei,  illud  Jìgnum  morale  natura  notum  ejjc  dtbelit.     Moralia  e- 

\im  natura  nota  f un t ,  C  iUa  diBat  confeientia:  Sìvnum  ergo  morde  concipi  nequir, 

juod  non  fìmul   confeitntia  diBet  •     ]am   vero  nulhtm  hominem  docet  confeientia , 

•iffandum  ejfeper 24.  bora:  feptimo  die  ab  omni  opere,  iUamcue  ciffitiontm  alterius  rei 

rìgnum  effe.     Natura  ergo  hoc  ?ion  docet  ,  nec  etiam  Euangelium  :  cu*n  fuavitate  enim  E- 

tangtli  iis  rigor  non  convenite     Rcfp.  1.  Falfumeft,  moralia  omnia  natura  nota  efiè; 

alfum  eft  ,  confeientiam  naturalem  ,  &  verbo  Dei  non  informatam ,  ea  omnia  di- 

ftare,  Paulo  tefte  .Row.  7:7.     Imo  tene  ipfo  D.  Burmanno,  qui  vult  fìdem  E- 

jangelicam  moralera  effe,  ut  fupra  Lib  A.   Cap. XV.  audiyirrus:  Natura  autem 

Fìocpraeceptum  non  docet  Ethhicos.    2.  Supponitfignum  efie  morale  ,  eo  quód 

aonexum  (itici  morali  •  quod  tamenfalfum:  nam  ratio illa  foni ,  utut  annexa  rei 

morali  >  ceremonialis  manere  poteft.     Haftenus  non  audivimus  de  figno  morali. 

$.   Licec  confeientia  nullum  hominemdoceat  (fine  feripeuris >  nempe)  ceffan. 

dum  ette  ab  omni  opere  feptimo  die,  poteric  nihilominus  Illa  cefTatio  effe  officium 

morale ,  quemadmodum  alia  non  pauca ,  quz  lumen  naturale  non  docuit  Ethnicos . 

4.  Concedimus  confeientiam  naturalem  non  poffe  docere,  ceffationem  liane  alterius 

rei  fignum  effe  $  quia  ratio  haec  figni  annexa  tantum  fuitfob  ceconomia  V.  T.  5, 

Natura,  verbo  Dei  illuftrata  &adjuta,  docere  poteft  &  docet  cefiationem  nane, 

feu  facram  Sabbati  obfervationem  :  Et  Euangelium  quoque,  ut  Libro  V.  patebit* 

(hoc  idem  docet ,  nempe,  Sabbatum  feptimo  quoque  die  Domino  obfervandum 

effe.     6 .  Nec  is  rigor  pugaac  cum  fuavitatc  Euangelii ,  ut  poftea  fuo  loco  mamfe- 

ftum  faciemus. 

Dixerat  D.  Burmannm  nihilpoffefimul  morale  effe  &  ceremoniale,  òVattribu- 
ta  ifta  tam  contraria  in  unam  rem  cadere  non  poffe ,  ut  Cmul  Gt  èlyn*  Se  non  ìiyfm 
Refponderat  D.  EJsenius  in  Vindic.  Pag,  132;  13$.  „  tandem  rem  diverto  ref- 
,,  pecìu  poffe eflè  moralem  ,  quatenus fcil.  perrinet ad  mores  vivendi,  &  fimul  um- 
,,  bram ,  Ove  ceremoniam  typicam ,  quatenns  ea  per  divlnam  confticutionem  ordì- 

„  nata  eft  ad  rem  aliarti  praefigurandam  — Ifta  attributa  nequaquam  funt  ita 

„  contraria,  ut  nequeant  cadere  in  unam  rem.  Quin  hoc  rationi  maxime  confenta- 
,,  neuraeft,  utrelativumfundaurinabfoluto  ;  acque  adco  confiderai  etiam  poflìc 
„  abfoluri  in  fé:  Imo  ut  ceremoniale  cypicum, piacer  rfcfV»Euangelicam;quoiro- 
„  dobonalj>iritu3liain  Mcftìà  venturo  pra:figuravit ,  etiam  haberet  r^in»  lega- 
,,  lam  ex  divino  praecepto,  atqueadeoobfervaridebeiec,  durante  iflaceconcm.<a> 
,,  tanquamacìusobedientiae  &Religionis,  ac  proinde  bonus  in  genere  moris.  Ne  e 
u  auicqu3m  obftac  quominusobfcrvantia  aliqua  univerfim  à  Deo  mandata  fu ,  eique 
»  fub  V.T.acciderit ratio &ufus cerimonia? typic*.  Adquaenihilaliudrepcnit  D. 
Burmannus  ^Apol.yc).  quàm.  ,,  Verum  hoc  effe  de  ulatione  conveniente,  cum 
1,  natura  abfoluti  cui  adjungitur.  Sed  aliud  eft  ,  (  inquit  )  sbfolur um  aliquod  rr,o- 
m  rale,  adeoqueinfebonum,  accipereielarioncrr. ,  qua  itaicfcratur  ad  aliud5  ut 

LUI  z  „fiac 


6  5  4  Adirne  de  eA'dem  obj.  contra  D,  Bum.      Lib.  II ti 

,,  lift  ex  placito  bqntim  ,  feu  fty/ró  &  cum  ante  eflct  interna  gratia  y  &res  ipfafig-  » 
,7  nificara ,  Hat  nunc  tantum  ejus  fignificativus  typus  Se  umbra.  Tale  relativum  in 
j5  tali  abfoluto  fundiri  nequic ,  cum  hxc  tota  naturi  difTeranc.  '  Rjfp.  Non  dicimus 
abfolutum  aliquod  morale  per  relationem  hancimutari  in  dogma ,  aut  fieri  dogma  ;  ! 
fcd  ex  beneplacito  Od ,  habere  po(Te  fuperadditam  Se  anrrexam  relationem  aliquam 
cerèmomaferiL.  Non  dicimus  Sabbatum  morale  mutari  auc  converti  in  dogma; 
SedSabbatu.n  monili  ibere  polTe ,  ex  beneplacito  Dei,  fuperadditam  rationem 
aliquam  ceremoniaiem,.  2.  Èalfurneft,  omne  abfoiutum  morale,  ciTeinternam 
gratiam;  nam  fi  hoc  verum  effit ,  nulla  aftio  externa  dicenda  eiTec  moralis  ;  quia 
nulla  aitio  excerna  ,  licec  rìuat  ex  interna  gratia,  eft  proprie  gratia  interna,  3.  Non 
dicimus,  Sabbatum  fieri  tantum  typum  (ìgniflcativum  &  umbram,  fed  manere 
ctiam  morale  ;  ut  Joanncs  manet  fubltantia  prima ,  etiam  quando  induit  relationem 
patri?  :  Propter  hauc  relationem  fuperadditam  ?  non  mutatur  Joanms  in  meram  re-  : 
lacionem  .  4.  Quomodo  ergo  patebit,  tale  relativum  non  poflfe  fondar*  in  hoc 
abfoluto  ? 

Noluit  D.8  <r,nannnfy  ut  rebus  ullis  moralibusaccederetulla  ratio ceremonialis  r 
Iieorogavit.  Qjid  diceretFrater  fi  cria  priora  Dec3logi  prascepta  umbras  fieri  pofiV 
Itatuerct.  Relpondit  D.  Efienius  in  Vinata  Pag.  1 2,6 .  >,  Si  Deo  placuiflet  de  afti- 
55  bus  ad  aliquod  iftorum  prasceptorum  pertinentibus  conftituere  &  revelare  »  quod- 
,,  de  Sabbato  conftitutum  &  revelatum  eft  ,  ego  minime  dubitarem  >  illos  a<5tus  in 
„  iiìa  hypothefi ,  ec!3m  typicos  agnofeere ,  Se  dicere,  Fides  primo  Decalog:  pr*« 
„cepto  quoque  comprehenditur,  fluirque  ex  veracitate  ipfi  Deo  naturali,  unde 
» necclTe  eft  nos  credere  ,  quicquid  divino  teftimonionobis  alTeritur.  Ha&enus 
..fides  eft  virtus  Theologica,  &  a&us  obedientiae  &  bonumopus.  Attamenex 
,»  divini  ordinatione  fa&um  elt  >  ut  fides  Euangelica  in  Chriftum ,  alium  etiam  re-» 
j?  fpe&un  Se  ufum  haberet  in  negotio  juftificationis  noltrse  corani  Deo  ;  ubi  nofr 
>>confideratur  abfo.'utc,  ut  .virtus,  auc  bonum  opus;  fed  relative  &  organica  » 
vtanq.iam  medium  Se  inftrumentum  unionis  noftrac  cumChrifto,  quo  juftitiam 
?3  ipfius  recipimusj  Ad  lisec  fic  refpondet  D.  Burmannus  *Apolog.  Pag.  99.  $. z, 
»)Fatermff,  Virtus  adaliud  referripoteft>  utilludapprehendens,quaj  eftipfaacìio 
?>  vìrtutis  illius ,  an  vero  ut  figura  8c  typus  ejus  {  Res  fpiricualis  non  nifi  fpirituali 
;>  a:edio  apprehendi  poteft  »  an  vera  ideo  medium  hoc  umbra  fiet  &  typus  ^  Fides 
,?  appreh-ndittypos5c  verkatem  fimul,  nec tamen  io  alterutrum  mutatur,  fedeum 
3>ipfa  moralis  fit  virtus ,  morale  medium  eft  utrumqueapprehendendi ,  ficut  ocu- 
>,  lus  apprehendit  lucem  Se  umbram ,  nec  tamen  umbra  eft  aut  lux ,  quin  &  i  fides 
?,  umbra  fieri  polfet ,  fides  non  effec ,  cùm  illa  umbras  ì  corpore  difeernere  debeat . 
3 ,  Et  cur  magis  de  fide  illud  admiccic ,  quàm  de  caricate  ?  —  Cum  fide»  hac  in  re 
ti  eadem  fit  ratio  ;  fides  enim  eft  amor  gloria:  Dei,  Se  continetur  etiam  fub  ilio  pras- 
si cepto  Amabis  Dominum  Dewn  tuttm  ex  toto  corde.  Non  magis  ergo  illa  umbra 
?»  fieri  poteft ,  quàm  ipfa  charitas.  R^efp.  Haec  omnia  parum  ad  rem  faciunt  :  Nan 
nemodicit,  fidem  fieri  umbram  aut  typum,  «Aut  mutati  in  alterutrum.  Sed  hoc 
eft  quod  voluit  Celeberr.  Effmius ,  quòd  licet  fides  fit  moralis  &  virtus  Theologi- 
ca  >  Se  aftus  obedientiae  ac  opus  bonum  :  Tamen  Deo  vifum  fueric  •»  poft  tepfuai 
aiiam  ei  fuperaddere  rationem  ,  Se  alium  ei  allignare  ufum  &  refpe&um  )  ut  nem- 
pe  e(Tec  condicio  ferderis  grati»,  ac  julli^cationis  noftr«cQramDeo:  Adeòque 

novan* 


Caf>.  XXII.     Adhuc  de  eàdem  obj.  contra  D.  Burnì.         65  $ 

lovam  ci  imponere  relacionem  ad  Chriftum,  quem  apprehendit.  Quare,  quid  quaefo 
ibfurdi;  GOeus  obfervantiaeahcui  externae,  relacionem  aliquam  ceremonialem 
Cuperaddat  i  Quòd  fides  contineatur  fub  ilio  praecepto  >  xAmabit  Dominum  Deum 
tuum  ex  toto  corde  >  <src.  Verum  eli  :  At  quòd  tides  ,  formaliter  ut  fides  confide- 
rata,  fit amor  Dei>nondum  didici.  Namdiftin&a  effe  formaliter  amorem  Dei,  U 
tidem  in  Deum  ,  certum  eft. 

Secundo  decalogi pnecepto  (inquit  porrò  D.  Effenius)  probibentur  imagines  in  or* 
dine  ad  cultitm  Dei ,  ijìiujmodi  en'tm  cultus  >  ab  bominibus  male  inventus  &  ufurpatus  eft: 
Elìde m  opera  (ut  pr<ecepta  omnia  Synecdochicè  exponi  debent  ac  folent)  prohibetur  etiam 
omnis  iJtX$%nrxt4X  i  devi oppofitionis  mandatur  quali feunque  modus  Deum  colendi  ab 
tyf°  pr^fcriptus*  b> e'  omnis  verus  cultus  injìitutus.  At  vero plures  fpecies  aBuum  cultus 
inflittiti [u'j  V»  T.  duplicem  e^in»  babuerunt  :  D- 
prtfigurarunt  Mejìiam  ventùrum  » 
mandato  Dei ,  quod  mcefjitatem  pi 
fui t  etiam  bonitas  moralis  f  in  orni ffione  autem  peccatum  morale  &c,  Refpondet  D'Bur- 
'man.  ubi  fupra  Paragr.  3.  hunc  111  modum.  Diximusautem  fupra  cultum  illum 
\inftitutum  t  nonmagis  pertinere  ad  fecundum  prteeptum  >  quàm  adillud  pcrtinet  tota 
\Ux  e  er  emoni  ali  s  &  forenfis ,  in  qui  bus  conti  netur  cultus  injìitutus  V»  T.  Secundum 
[prét:eptum  vero  continet  fpirituaUm  Dei  cultum:  Oftendatillum  typicum  fieri  poffe» 
ìt^fp.  Quòd  lex  forenfis  pars  fuerit  cultus  inftituti ,  jam  primàm  audio  ',  Ecquòd 
i  pertinue.it  ad  fccundum  Praeceptum  decalogi  nondum  didici.  Quòd  cultus  infti- 
"tutusnonpertinueritad  fccundum  decalogi  praeceptum,  nefeio  quo  fondamento 
fcinnixusquis  3lTerere  pollìt  :  Putoenimplerofqucfinon  omnes  orthodoxos  cultum 
L  omnem  inftiturum  ad  hoc  praeceptum  fccundum  referre.  Et  quidni  dicendum ,  le- 
ti gem  omnem  ceremonialem  5  in  quantum  fpecìat  cultum  difinum  ,  ad  hoc  praecep- 
Itum  referri  debere  ?  Vrerum  etiam  eft ,  prxceptum  fccundum  continere  fpiritua- 
lem  Dei  cultum.  Athinc  non  fequitur,  id  non  continere  etiam  cultum  exter- 
nura  inft:tu:um,  oc  ceremonialem  ;  aut  externi  illius  cuhus  varios  a&us  dupli» 
ccm  non  habere  #■*•'«>  >   Euangdlcam  nimirum  8c  Legalem. 

Nemoncgatomne  morale contineri  hifee duobus  charitatis  praeceptis  Mat.ll: 
v.  40.  VerumiftJrationc  {inquit  D.  Effenius)  Sabbatum  àmoralibus  nequaquam  ex» 
cluditur ,  cujus  faneìificationem  j  ex  bypotbefi  pracepti ,  cbaritM  Dei  omnino  etiam 
imperai.  Quin  imo  Senator  Mat.  22: 40 .  difertefubjicih  ab  iftis  duobus  mandatis  tota 
lex&propnctx  pcndent,  qua fententia  inficio  eft,  omnia  hominwn  officia  universi 
lege  ,  omnibujque  jeriptis  Propbtticis  comprebenfa  ,  ex  dilezione  Dei  (fproximi  deduci) 
veladeam  reduci,  etiam eo tempore  quo  Senatori ftuddixit.  xAdeo  ut  inftituta  cere- 
\ntonialia  ,  qua  lege  &  Propbetis  etiam  comprebenduntur ,  non  dcleant  exelmi ,  ufqut  dum 
complcmentum  fuum  effent  fortita.  Ad  qux  ? ix  fine  indignatione  fé  porte  refpondcrc 
prorìtetur  D.Burmannus  pag.  ioa  Eod*m  nempe  (inquicns)  mod*  ad  ebaritatem 
,  pertinebant  ut  Sabbatum  >  feu  ut  aBus  ebari  tatis  imperatus ,  feu  ut  me  di  a  ebaritatem  De* 
txercendi  <ff  demonjìrandi ,  ex  hypotbefi pojuivxioluvtutis  Dct.  Anauum  Deus  eodem 
medio  femper  uti  aebet  ad  eundem  feopumaffequendum  ì  An  diUtlionem  fui  fempir  /«• 
bere  exerceri  per  tali  a  inftituta  ?  An  ideo  moralia  futx  1  An  perpetua  ?  %An  ebari» 
tas  ipfa  i  [t^fp.  Lice:  omnia  Dei  praecepta  pendeanc  ab  chantate  Dei  Se  proximù 
aontamcnawuc immediate.    Eòquc  imiijcdìatjùspendct  obfcrvatioS abbati,  Se 

LUI  1  &* 


666  Adhuc  de  eàdem  obj,  contra  D.  Bum,       Lib.  Ili/ 

aliaqux  direfìè  mandantur  in  decalogo;  quàm  quae  ad  dccalogum  reducuntur, 
feu  quàm  facrificia  >  &  aliaeceremoni*.  2.  An  nullus  a&us  charitatis  imperati* 
eft  raoralis  ?  Nullus  tum  acìus  particularis  fecundae  tabula  erit  moralis ,  &  multi 
attusprimas  tabular excludemuretiam.  3*  Non  diamus,  Deum  ftmper  eodem 
medio  mi  debere  ad  eundem  fcopum  a/Tequendum  \  aut  dileclionem  fui  fem per  ju. 
bere  exerceri  per  talia  inftituta  ;  aut  ea  media  ,  Urici  è  loquendo  ,  effe  ipfam  chiarita.. 
tem.  Attamen  dicimus  ,  eorum  mediorum  quaedam  effe  moralia ,  quae  fcil.  voluic 
Deus  effe  perpetua.  Et  alia,  quae  ad  tempus  tantum  inftituta  funt,  moralia  late 
loquendo  dici poffe,  eo  quod  non  iiceat  ea  prò  arbitrio  violare;  fed  ex  charitate- 
erga  Deum  debito  modo  prasftari  debeanc  ,  quamdiufcil.  lex  ea  mandans  in  vigo- 
re eft. 

Dixerat  D.Burman.  Sabbatum  non  magis  poflèfimul  morale  effe  &  umbram^ 
quamlexcercmonialisHtk  io:  1.  cuiiifdemveibishìcconferturSabbatum.  Apo-\ 
ftolus  (Refpondit  D.  Efièhius  vindic.  pag.  142.)  legem  appellati  Verùm  eam  non  uni* 
verfam  intelligit:   Nonmoralem  ;  fed  ceremontalem  ,  quod  indicat  fubji8a  mentione 
hoftiarum  fingulis  anni*  offerendarum.     ìftam  legem  dicit  umbram  obtinuifle  futuro. 
runvbonorum  ;  quatenus  Chriftum  venturum ,  ejufque  oblationemì  fuo  tempore  per  «gai» 
danty  pnefìguravit*    Nega*  eam  obtinuijje  ipfam  expreffàm  formam  rerum  fcil:  orla- 
ti onem  ,  qua  vere  ac  valide  expiarentur piccata  coram  Deot  Confequenterponunciat ,  ho- 
ftiat  Mas  /«rgtf/wnunquampofieaccedentes  confummare,  fine  expiare,  vcl  juftos  <sr 
fan&os  coram  Deo  praftare ,  quod  hofiris  illis  imponibile ,  <?  Chi  fio  peculiare.     Sic  lex 
'dia  obùnuit  folum  ufque  ad  tempus  ìtttfinui  <Sf  complementi  per  Chriftum  \  quo  patto 
contra  diftinguitur  à  lege  morali  ,  qua  univerfalis  &  perpetua  e  il.  Sed  nullo  modo  fé- 
quiturex  eo  ,  quod  lex  illacertmonialis  dicatur  ,  umbram  obtinuiffe  futurorum  boro- 
rum ,  <y  quod  tAposlolus  Sabbatum  >  in  communi  quodam  refpcBu  cnm  cibo  <Sf  petti 
FeftisO*  novilunio,  umbram  appdlaverit ,  Sabbatum  nullo  alio  refpetlu  effe  morale , 
non magis quàm  fequitur  ;  Adam  vocatur  homo,  cum  e(Tet  merus  homo,  Ergo 
Chriftus  quoque  eft  merus  homo.  Sic  ad  haec  reponit  D..  Burmannus  ubi  fupra  pag, 
101.  §7.    Atverò  xApoHolw  eodem  modo  Sabbatum  vocat  umbram,  quo  legem  iftam 
umbram  futurorum  bonorum  haberedicit.     Lex  enim  umbra  eft  >  quia  bona  futura  tatt* 
tumprafiguravit,  non praf ernia  obtinuit ,  nec  ipfam  expretfam  tormam  rerum.  Sab> 
batwn  viciJBm  umbra  eft  futurorum   {eadem  eft  vox)  corpus  autem  Chrifti.     Sieri 
lex  ifta  mera  eft  umbra ,  etiam  tale  eft  Sabbatum',  non  vero  in  communi  quodam  refot 
tantum.     Nullum enim  alium refoeftum  Sabbati Paulus  indicat ,  juxta quem  folum um-i 
bra  fit  ,  non  magis  quàm  legis .     Et  buie  tamen  Sabbato  confert  Chriftus -homo ,  nonatjbl 
tem  merus  homo.     ì\efp.   Umbra  quidem  utrobique  eadem  eft,  quae  &  de  lege  &  Ó 
Sabbatis  enuncìatur ,  umbra  fcil,  futurorum  Unorum\  fed  nulla  movetur  quseftio  di 
predicato  3  utrumnempe  idem  fit  utrobique,  an  vero  diverfum;  fed  quajftio  i 
dediverfìs  illis  fubjecìis.  An  fcil.  quia  lex  illa ,  qua?  vocatur  umbra ,  fimplieiter  &  ài 
folutè  talis  erat ,  ita  etiam  Sabbatum  hebdomadale ,  (icomnirefpecìu,  (implica 
ter  &  abfolutè  umbra.     Quis  autem  non  videt ,  quàm  infirma  fit  illa  confequentf 
Si  lex  mera  eft  umbra ,  ergo  etiam  tale  eft  Sabbatum  \  hoc  eft ,  umbra  &  nihil  aliu 
Quemadmodum,  atóixit  D.EJfenius,  non  fequitur,  Si  Adam  eft  merus  hortf 
E/go  Chriftus  eft  merus  homo,  &  nihil  aliud.    Veràmeft,  Paulum  non  indica 
<jiftin&è  &  expreffim  ,  refpecìum  illuni ,  juxta  quem  folum  umbra  eft  Sabb~~ 


Cap.  XXII.    -Adhuc de eàdem  obj,  contra  V.  Bum.  667 

M  ncque inaicat  diftin&c  &  exprefiìm  refpecìum  illuni  ,  juxta  q  jem  cibus  &  potus 
enne  umbra  ;  ipfe  tamenadverfarius  non  negabir,  cibum  &  potum  quodam  alio  ref- 
pecìunoneflemeramumbram;  Quare,  licetàbusóc  potus,  dicantur  umbra  ,  & 
lexlìe umbra;  nontamen  dicetiplè  Opponensi  cibum  &  potum  omni  modo  effe 
umbram  ,  quemadmodum  eratlexillacerenionialis.  Quàm  infirmumeigòfithoc 
argumentum  ipfejim  videe  :  Nam  non  mjgis  probat  Sabbatum  ornai  refpe&u  elTc 
rneram  umbram  ,  quàm  probac  cibum  &  potum  omnùrefpecìu  effe  umbram 
meram» 

Paragrapho  8.  dicit  D.  Burmannus.  Jpojìolum  iìlis  vtrbis  ci  pìpu  tmj33*7»i 
indi  finii  è  lo  qui  ,  <$  praceptum  quartum  de  Sabbato  non  exci^ere ,  cum  fine  ullà  except io- 
ne dicat ,  fub  N.  T  confeientias  nofiras  in  Sabbatis  judicari  nulla  ex  parte  pojfe.  Verba 
(inquit)  arte  qu£  nimquam  tam  pieno  ore  protuli jf et  AyoHolus  »  fi  Sabbatum  quarti 
prweepti generale  &  perpetuumfuiff:t  ■  ■  Ergo  acquiefeendum  ejì  <?  Paulo  <?  mibi, 

cum  qu£  tilt  generJiter  &  fine  ullÀ  dijlinclione  dicit ,  nunc  cum  dijìinBione  atiter  intel- 
ligipoijint»  Dicit  Paulus  re  ipfà  nos  non  in  alìqud  b.  e.  india  Sabbatorum  parte  judicari 
debcre*    Nojlri  homìnes  aliquam  Sabbatorum  partem  norunt  fcìl.  moraltm ,  in  qua  judU 
tar'rpoflìmus ,  quam  ex  Paulo  non probant ,  fed  contra  eum  infcrunt ,  cum  ille  Sabbatum 
dbfoiutè  inter  Dogmata  Qt  umbras  referat.     Dijlincliohis  fue  nnllam  dant  rdtionem  aut 
fundamentum,  nifi 'verba  quarti  pr<e:epti  >  cuntramentemspiritus  S' detorta  y  qua  fi  i Ha 
melius  hitelligirent  ipft ,  quàm  Paulus ,  legis  Interpreti  qui  non  fpcciem  Dogmatum  > 
fed  Dogmata  tcllit  Verf,  14.   non  fpeciem  cvpyìtot  aut  <m'$*T*  >  fed  omtie  prtcejptum 
yfoUt  &  r*p&*TMi  :  ne  tamen  ita  gentralittr  tritelli gatur  Paulus,    /*///  cavtnt  y  qui 
contro,  Paulum  excipiunt ,   hocejl,  diftingmnt.     Quid  hoc  eft  aliud ,  quàm  diftin8iom 
tiem  de  fuo  adderetextui ,  ubi  in  textu  nullum  difthicìionis  aut  exceptionis  vejìigium  ab. 
pareti     Rjfp.i'  Fundamentum  omnis  hujus  argumentatioajs  in  eo  poficum  eft, 
quòihìc  ci(Uf{«  r*£j*ÌTm  fignifìcec  in  ulU parte ullius  Sabbati ,  eoquòddefit  arti- 
culus.     Nos^utem  iupraoftendinìus ,  ex  dcfe&u  articuli,  non  neceflariò  inferri 
polle  fenter.uam  ita  indefinite  fumi  debcre.     2.  SedetiamG  hoc  illi  daremus  ,  non 
^onclu Jertr  negatum ,  nifi  firnul  &  fibi  ipfi  &  veritati contradiceret.    Et  ratio  eft , 
quia  faflus  eli  (&idpoftuhcvencas,)  daii  prafceptamoraliadec/7>/V  zcpotibust  Se 
aliquem  cibi  ac potùs  refpecìum  generalem  eflè  &  perpetuum  :  Hic  autem  Apofto- 
hisindeiinircetiamloquiturde  ciboScpotu,  quia  deefteùamhicarticulus;  c*£gtf~ 
n?T«  n  e*  wirnt  8c  proeceotum  nullum  morale  de  cibo  &  potu  excipic.    Quidni 
ergo ipdtìs verba  in ipfum  retorqqere  poilìmus,  ac  dicere,   verba  fané  quae  nun- 
quam  tam  pieno  ore  protuhdec  Apoftolus ,  li  aliquod  de  cibo  ac  potu  przeeptum 
eiTec  generale  &  per-petuum.     Ergo  acquiefeendum  eft  &  Paulo  Se  nobis ,  cumquac 
ille generaliter&  fine ullidiftincìione dicit,  nunc  cum  diftinéìionc  alitcr  inteliigi 
poliint:  Dicit  Paulus  reipià ,  nos  noti  in  cibis  &  potibus  ullomodoauc  refpecìu 
judicari  debere ,  nofter  autem  horaoaJiqucm  cibi  &  potùs  refpccìum  uovit,  fcil. 
moralem,  in  qui  judidan  poilìmus ,  quem  ex  P.vdo  non  probat,  fed  contra  eum 
infert,  cum  ille  cibum  &  potum  abfolutc  inter  Dogmat a  Se  umbrat  referat ,  Sic.  Te- 
neturergò,  utapparcr*  ipfchaec  omnia  Ibi  vere,  Se  tollereabfurda>alioquin  Se  fibi 
&  ventati  contradicet.     ;.   Illud  ci  pt?u  >  quoJ  ilìt  verri  vu!t  tu  .disparte ,  aliialz- 
terexponunf,5r^4rf//>f£?«i  proeoquod  Rabbini  dicunt  *1^0>  ut  gallicc  de  la  parto 
*d  M'tfgtrd  d*  unt  Ftp: ,  uc;ctia:n  accipitur  x  Pur*  4:  16.  Syrus  vexcic  in  difihe* 

tiwihs 


668  «Adhaec  de  eàdem  obj  contra  D.  Bum.        Lib.  Ili 

ftionibur.  Crotttts  ,txcaufà.    Scaligeri*)  Elencbo  Trib*ref.  Cap.ly.  vult  Tcpìf<&  h& 
lignificare  Trttlatumy  quod  Perel^  auc  Helel^  Talmudiftis  dicitur.    Interpretes  Bel& 

<$n  t  ftuth/  vei  banteegen  tre  tafee.  Mtiancbton  citante  ^«c£;0  in  ìoc.  vuk  ht 

voces  lignificare  per  vices.    4.  Quis  ignorat  multa  alicubi  generaliter  &  fine  ùlli 
diftincìione  dici  >  qua  eum  diftinftionc  intelligi  &  exponi  debent >  ut  verba  CbriJÌ 
&  Jacdi  de juramentis  fupra  citata?    Annon  in  ifìis  Iocis  ritè  exponendis  adhibend 
ìeft diftinftiò  f    Àn  qui  orthodoxè  &  juxta  analogiam  rìdei  diftinguunt .  diftin&io- 
nera  de  Tuo  addunt  textui  ?  Tum  quidem  manus  dandae  funt  Anaìaptijìis.     5 .  Etfi 
non  ex  Paulo  probaremus  Sabbatum  morale  j  fatifneerit  fiexaliis  Spiritus  S.  Ama 
nuenflbusidprobacumdetur.«^     Sed  quid  fi  ex  ipfius  Pauii  verbis,  alibi  de  Sab- 
bato Uquentis  ,  hoc  idem  evincamus?     6-  Negamus  Paulum  magis  Sabbatum, 
quàmcibumacpotum,  abfolutè  inter  dogmata  &  unibras  refene.    7.  Diftin. 
ftionis  ooftrae  alÌ2m  dare  poflumus  rationem  &  fundamentum  ,  quàm  pra:cep:i'| 
quarti  verba»  utexhaftenusdicìisliquet;  EtetiamfmonpofTemusaliuddare  fun- 
damentum y  annon  hoc  validum  fatis  ac  fufficiens  eflet  i    8.  Dicit  nos  detorquerc 
verba  Spiritus  S.  Verùm  facilius  hoc  dicitur  quàm  probarur.  9.  Falfumeft,  Apo. 
Itolum  collere  Ver/.  14.  omne  praeceptum  tù^cu  &  r*ppÙTàn.     io.  Apparet  etiam 
quàm  falfum  fic ,  nos diftinftionem  de  noftro  addere  textui. 

Addir  porrò.  Eodem  modo  diftinguunt  &  excipiunt  pontificii  ad  loca  Scriptum 
in quibut  traditiones bsminum  condemnantur  Mat.  $.<?  15. riempe  ibi  condemnari  tra- 
ditiones  Judaorum  ,  non  Cbrijìianorum  j  aut  vetari  imagines  Judccorum  non  Cbriflia- 
norum,  -*-  Dicunt  «o/drgwwfHtanàdicìofecundumquidad  dicìum  tìmplicicer.  — 
Idem  Jìtpbifma  in  me  riotat  nofter  —  Pani  ut  non  vult  judicari  nos  in  Sabbato  ftcundm 
quid  ,  in  quantum  ccremonide  e  fi.  Ergo  non  in  Sabbato  fimpliciter ,  in  quantum  moral 
cft.  Viete  quorum  nrmis  biepugnetur  ,  <$  quo  paBo  hoc  modo  Clari/Jìma  Script  une  diB'a 
diftinBione  &  exceptione  aliqu*  enerventur,  #  Socinianis,  Judaeis,  Pontificiis,  & 
quibm  non  via  &  modus  ojìendatur  ,  efficacifjìmos  fcriptur*  textui  corrumpendi  O* 
detorquendiy  fi  ita  liceat  dijìintìioncs  fingere  ,  &  de  fuo  textui  addere.  Cur  non  idem 
decibot&potu ,  deVeftis  O*  Neomeniis  dicere  potuijjent  Iudai,  abolita  effe  fecundum 
eftefuum  ccremoniale  >  non  vero  morale  ?  Cur  non  fimilia  de  erroribus  fuis  dicant  Soci 
nianij  Pontificii  ,  aliiquet  Imo  quid  ai'tud  dicunt ,  quàm  ita  contra  fcripturam  exci- 
piendoi  limitando*  dfftinguendo  >&  uno  verbo  eamdetorquendo*  Quid  vero  bue  faci  e). t 
loca  Mat.  5.  O*  Jac.  5.  ubi  manifeflè  &  ipf aliterà,  non  de  juramentis  piis&legitimis 
fed  idololatricis ,  temerariis  >  indireBis ,  &fraudulentisJud*orumagitur.  Bffp.  1 
VelprobathaecraciocinatioMIicitum  effe?  ullam  adhibere  dtftincìionerri ,  excep 
tionem  vei  lìmitationem ,  in  ullo  cafu  \  vei  nihil  probar.  Si  prius  dicatur ,  .tura 
quidem  in  errore  ha&cnus  fuerunt>  &  etiamnum  funt,  orchodoxi  omnes,  qui, 
inomnibusreligioniscapitibus,  diftincìionibusutuntur,  ad  rem  explicandam ,  & 
Jimitationesacdiftincìiones&exceptiones  adhibent ,  in  locis  fcripturas  explicsn- 
dis,  &  in  argumentis  adverfariorum  ref utandis  ;  &  vicerunt  Heterodoxi ,  Pouf» 
flciiy  sArminiani ,  <Antinomi  >  Sociniani ,  Anabaptiftte ,  Pamilijìa,  Quakcri ,  & 
alii  omnes.  Et  fi  Adverfarius  ipfe  ab  omni  abhorreat  diftifictiogeaut  reftri&ione 
piane  novum  ac  mirum  nobis  dabir  in  loca  quaedamferipturse  commentarium  ,  &  i 
vicìasdabic  manus  Heterodoxis  omnibus ,  quod  omnibus  in  theologià  verfatis  noa 
jwteft  non  conftarc.    2,  Sifatetur  admiteendas  effe  nonnunquam  reftncìiones  £ 

diftinaio 


Cop.  XX1K      Adhuc  de  eidem  obj .  contra  D.  Bum.       659 

éiftin&iones ,  evanefeit  tota  harc  refponfio:  Nam  licct  Pontificii  aliique  diftin&o* 
nes  defuo  exeogitent  cerebro }  &  fine  fondamento  applicent ,  id  nobis  praejudicio 
effe  nequic,  nec  impedimento  >  ne  iis  utamur  diftinftionibus  ac  reftriftionibus, 
qnae  fandamencum  habentin  ipfàfcriptura  >  quum  nulli  aliaratione  fcripturas  cum 
(eripturis  conciliare  poflìmus  ,  aut  loca?  fccundum  analogiam  fidai  interpretari. 
3.  Quòd ad  Pontificio;  attinet ,  fingunt  illi  difìindtiones ,  quas  nunquam  probarc 
poffunt  ex  feripeuris.  Probare  debent  traditiones  &  imagines  Chriftianorum  ex 
aliis  feripeura?  locis >  &  tum  quidem  diftincìionem  illam  ritè  adhiberè  poflènt* 
quando  autem  hoc  non  faciunt,  nec  unquam  facient ,  eorum  diftincìio  eft  mera  èva- 
fio  &  petitio  principia  Nos  autem  aliundè  probamus  moralem  Sabbati  refpccfcuni » 
feumandatum Sabbati  morale?  quodex  hacìenus  dicìis ,  ex  parte)  liquet,  &  ex 
dicendisclariuspatebit.  4.  An  quia  Pontificii  abutuntur  diftincìione  ifta,  inter 
diftum  fccundum  quid,  &di&um /empiteti  er<>  nobis  non  licet  el  ritc  uti?  Ita  fané 
arguere>  mihiindignum  videtur  Prof  e  flore.  5.  Quàm  puerile  eft  ùieere3  itos 
Ponti ficiorumirmis pugnare,  quia  hàcutimur  diftincìione  trita  ,  cùm  res  ipfajioc 
poftulet  ?  An  omnes  qui  hanc  ai.ihibent  difìmcìioneni)  in  quacunque  material  armis 
pugnant  Pontificiorum  ?  6.  Nullam  ofìendimusnos  viam  ,  fivs  Sochiianis  9  dvc 
Judétis ,  aut  Pontificiii  ,  aut  quibufvis  aliis  ventati  adverfantibus ,  efficacifììmos 
fcripturae  textus  corrumpendi  &  detorquendi ,  quia  nullas  fingimus  diftinftiones, 
nec  de  noftro  textui  eas  addimus  \  led  diftin&ionem  adhibemus,  quam  res  ipfa 
poftulat ,  &  alia»  fcripturae  loca  indigitanc.  7:  Annon  ipfc  hanc  noftram  diftinetio- 
nem  adhibebit ,  in  cibo  ac  potu  ?  Annon  diftinguit  confiderationem  cibi  ac  pò- 
ttis,  quoadeflefuumceremoniale,  &quoadelTe  fuum  morale?  Ita  ipfum  fupra 
diftingueatem  audivimus >  cur  ergo  nobis  vitio  vertit  >  quód  ita  in  Sabbato  dtftin- 
guamus?  8.  Quo^Mat.^.Sc  Jac.  5.  agatnnde  jaramentis  temerariis,  idolola- 
tricis,  nemonegat;  fedquòdin  explicandis  verbis  Chrifti  &  Jacobi  fdhibenda 
neceflariò  fit  diftin&io ,  nemo  fanus  negabit  :  Nam  ipfa literà  non  conftat  ejafmodi 
jurameara  tantummodo  hlc  imelligi ,  quia  verbis  generalibus  loquituc  Chriftusv 
diccns  Verfi  34.  nt  jurate  omtìino  Verfi  $?.  Efio  autem  fermo  vefi ercti ametiamy  non 
non,  quod  autem  fupra  hacredundat  ab  ilio  improbo  emjuat.  Et  Jacobus  non  minus 
gcneraliter loquitur  Cap.$:i2*  quando dicit,  ne jurate ullum jusjarandum. 

Paragraphum.  9.  fic  inchoat  D.  Burman,  Et  ne  hoc  Sabbati  mor alitati  oh  fit  5  quod 
Paulus  illud inter  dogmata rejcrat  >  afierere  audet  (nempe  celeberr;  Efftnius)  lòyH&  1 
piatita  Ephef.  2: 15.  Col.  2: 14.  quamxisibi  denoterà  ceremonialia  inftituta  propter 
/'c/circumftaBtiJS-,  tamtnnonminus  moniti  efjepoffey  feu  ad  mores  vivendi  uni- 
vtrCèpertinere>  q**m praceptwn  d$A«  morale  ejì  ,  rt/j  Ephef.2:  15.  Dicatur  10^9» 
*  cW»A«r.  Pag-  37,  Vide  e?  p.  132.  &  precipue  185.  ubi  bis  imphigit.]  Vidcamus 
quiddicatceltbeirimusillevir,  locis  citatisP^e.  36537.  haechabet  Lìyngfrypl*- 
cita  ,  appellariitiamfcio  Ephef.  2: 15  .  &  ColoÌT.  2:14.  ubi  de  ctremonialibus  trilli- 
tutis  V*  T-  agito*  j  ut  patet  ex  circumjìatjiis.  Verùm  inde  n%n magis  fequitur  >  tiullum 
flicitumb.e.cx potevate dominicéUberìtnanàmm >  effe  morale y  file  ad  mores  ti* 
tendi univer [è pertinens ,  quÀm  fequitur  nullum  prxeeptum  ci^Al»  effe  morale,  quia 
lApoflolus et'tam dicit j  Ephef.  1:  15.  j^,  %  cV^/i»  lcgem  piarccptoium,  Et  Pag. 
J32.  haechabet.  No»  •mm  morale  nectfjar io  firn  re  <x  natura  Dei,  netjm  confequcxtir 
'fftfWfHS  immutabile ,  fedttiampendtrepcffe  ex  Dei  dominio  (3  Uba  d  confiti ut  une  t 
*~  *~  ^  Mmmm  *Atqui 


66o  Adhuc  de  eàdem  obj  •  contea  D*  Bum*      Lib.  III. 

%Atquefic effe  dogma  &  mutabile  »  faltemquoad  cireumftantias  quafdam ,  fati;  ojlen* 
fumacdefcnfumeftfup.  Caj>.  il]  Pag.  i8f.  hasc  habet.  No»  omnia  in  unherfum 
(lauta)  feuprUberamvotwtatis divinte determinationem  oonfiituta  >  pertinent  ad  le- 
gem ceremonialem  ♦  Neque  excludtmtur  àlege  morali,  veliis  qu*  adirne  fub  N.  T.  ob« 
fervandafunt.  *-—  Qmdigitur  Apoftolus  dicit  de  cbirograpbo placitorum  dekto  Col  .1: 
v.14.  Kstlege  praceporum  in  placith  confidente  abrogata  Éph.  2:  15.  id prò  fubjeHà 
materia,  de  Vis  intelligendum  eft  ,  quApertimerunt  adiegemceremonialem ,  non  moralem* 
Videamusjnunc  quid  hìc  abfurdi ,  auc  quomodo  bis  impìngat .  i.Qmd  (in- 
quit  D.  ito*™.)  }iyn*-m  velit  ejìe  pojfe  praceptamoralia*  h.e.  q.q.f.  vivec  ineis  * 
cumnotum  fit  &  jam  eviftum ,  Ulatoto  ecelo  differre>  cum  ìiyutc  nitatur  foto  placito  ; 
Pr*ceptumveròq.  q. f.  viyet  meo  wwwr  vernate  fanclitate  (stMitia  Kom. 7: 12. 
Nojìro  vero  idem  p$tefi  ejìe  lex  preectptorum  q .  q.  f.  vi vet  in  eis ,  <£  ?#*  pfteceptorum  il 
placitis  -,  continens  iityttuH&k  a«7$«W  poftulata  /ulta culcùs.  Heb. 9: 1,  ^<a^ì  ti 
**tnìt  /uftirìcationes  cai  nis  Heb.  9:  io-  qua  efi  lex  pracepti  carnalis  Heb»  7:  i6»w. 
/*ra<*  #  inutili!  Heb. 7:  \%.  quaque  nibil  potefl  nKaSraj  confwnmare  Heb.  7: 19, 
Jw  bète nempe lege  vivet  quis.  Asfp- 1*  Non  dicit  D-  Ejjenius ,  omnia  #</«*&  pone 
effe  praecepta  moralia  ;  fed  placitum  aliquod,  id  eft  >  praeceptura  ,  quod  libere 
fluit  ex  poceftate  dominici»  >  pofle  effe  prasceptum  morale ,  feu  mandatum  ad  mores 
vivendi  univerfim  per tinens.  ±.  Novimus  cexemonialia  differre  à  rooralibus  ;  fed 
quòd  nullum  praeceptum ,  quod  fluirà  libero  Dei  beneplacito,  eòque  loy^p  dici 
poflìt,  fitautpoffic  effe  morale  5  fed  quod  omne  tale  diflferat  toto  calo  à  morali 
prascepto>  necevi&umeft  nec  unquarn  evincerne  3.  Dicit  quidem  Apoftolus 
]{om.  7: 12.  Legem  moralem  effe  fao&am ,  juftam  &  bonam,  (veritatis  nulla  fic  ibi 
mencio)  anautemhincfequitur,  nallam legem >  quasfluit  a  divino  beneplacito», 
fan&ara  effe  juftam  &  bonam?  Quando  connrmabiturhaecconlequentia:  Et  quo- 
modo probabitur^  niti  divino  beneplacito ,  Senitiveritate,  fanèìitate&juftitiJ)  to~ 
to  ccelodiflSerre  t  An  dicendum  Dei  lÀy^iu  niti  falfitate ,  impietate  &  injuftititf 
4.  Nondum  probatur  hocfuiffepropriumlegibus  morahbus  >  quod  qui  eas  fecerit 
viveret  in  eis  :  Quia,  licct  ante  lapfura ,  obedientialegi  ifti  morali  pravità  fueric 
conditio  faederis ,  &  per  obedienciam  integrarsi  ac  omnibus  numeris  abfolucara  vi. 
vendurafuericinftatu  integritatis  ;  poft  lapfum  tamen  non  magis  fit  lex  morali* 
conditio  vita:,  quira  lex  ceromonialis  ;  imo  per  legem  Ceremonialcm  ,  non  qui- 
dem in  fé  Se  materialità  confideratam  ;  feu  quatenus  abftrahitur  à  Chrifto  unico» 
ìllius  legis  fine  -f  fed  quatenus  ad  Chriftum  ducit ,  magis  olim  vivebamr ,  qwàm  per 
legem  Moralem  :  Nam  juftificabantur  non  per  opera-,  fed  per  fidem  in  Meifiam 
vencurum ,  ad  quem  animas  piorura  dirigebanc  ceremonix  j  Se  quem  pus  ac  fi* 
delibus  digito  quaQ  monftrabant.  Dicitur  autem  hxc  lex  carnalis  >  infirma  Se 
r.utiiis,  &c«  comparative»  comparaticaie,  nempe >  inftituri  inter  ceconomìam 
iilam  V.  T.  &  cBConoBuam  N.  T.  quam  fufius  explicare,noneft  hujus  loci.  $♦  Vc±  ' 
rum  hsc  omnia  fine  fundameotodicuntur  ;  Nam  ounquam  dixit  clariff,  Ejft* 
rùus  idem  ppffe  effe  morale  Se  ceremoaiale ,  eodem  nempe  Fefpe«5ta:  Et  quòd  ad 
praecepuim  aliquod  morale  adjici  polllt  aliquid  ceremoniaie ,  fatis  fupraexplica- 
tum  Se  evi&um. 

2.  Nec  fequitur  (  inquit  porrò  D.  Burm.  )  <£$xà  ntfat  alujuando  praceptum  vita, 
Itot4t$ti4mìiy«0.  ErgoMy^efrpi*ceptvmvit&%  Mm^wt^di^lt^^nmemi 


Cap.  XXII.    Adhuc  de  eàdem  obj .  conerà  D«  turni.  66  ì 

Notat  tf  beftiam.  Ergo  befiiaeft  homo.  Omnia pracepta  Dei  apftUantur  ei^A*.  No« 
vero  omnia  appellantur  placita.  Hac  vox  ceremoniis  propria  eft.  Et  ^Apoftolus  ipfc  rt~ 
firingit  Ì¥%h*t>  diccns  ìiHstTàntàfcvìiyt&n*  Poteft  ùp&cvTixZt  eft  e  lexpram 
ceptorum  vita  ;  fed  an  talis  tfte  poteft  rip^  ctnXmt  cV  Hytcxa  ?  Hoc  t gnor avit  Apo- 
ftolus.  Vìi  aliud  eft  praceptum  vita  ,  aliud  ftyp«  •  Ntfnc  audimus  pracepta  vita  feu 
moralia ,  qua  pende**  non  àjure  natura  &  lege  veritatis ,  fed  a  placito  ,  &  qua.  mutai* 
bilia  funt.  Rjfp.  Dicebat  Clariff.  Effeniusy  si,  quia  prsecepta  ccremonialia  ftypafa 
dicuntur» fequeretur  nullura  ìòyuat  auc  nihil  quod  à  mero  Dei  beneplacito  fluir,  effe 
!  morale;  tura  etiam  fequereiunnullura  pra?ceptum  morale  dici  poffe  cÌT»xài>quia  hxc 
vox  etiam  dicitur  de  ceremoniis:  h.  e.  quia  brutum  dicitur  animai,  ergo  homo  non 
eric  animai ,  non  fequitur.  Sic  arguebat  D.  EJJenius,  non  autem  fic,  ci-»*}  notar  ali- 
quando  prseceptum  vitae,  notat  etiam  &yj«*;  Ergo  ftyp*  eft  pra?ceptum  vita?, 
2.  Licet  omnia  Dei  praecepta  non  appellentur^kc/V* ,  aliquod  tarnea  prsceptum» 
quod  placitum  vocatur  >  poteft  effe  morale.  3.  Novimus  Apoftolum  reftringere 
c*79Xttey  Necdicimtis  rifyt  t  ùt*x*>  ci  ìòw*n  effcprseceptum  morale.  4.  Quae 
pcndent  à  jure  natura  &  lege  veritatis  ,  etiam  à  placito  pendere  poffun:  :  Nara  harc 
non  funt  adeo  incompatibilia  >  ut  nihil  fpecìaas  ad  jus  natura:  pofllt  pende- 
re à  beneplacito  divina,  &  effe  mutabile,  ut  i*osfupraL/£.  I.  dare  fatis  oftenr 
dimus . 

lApojlolus  dicit  (  in^uit  ille  porrò  Pag.  104.  )  quia  à  dogmatibus  liberi  fumur, 
idso  neminem  nos  debere  judicare  in  Sabbato  ani  parte  Sabbatorkm.  Apoftolus  enim  Sa  re- 
turn proprie  dicium  ,  quod  in  2£>*'*  e  tnfftit  ,  ad  dogmata  refert.  Non  placet  hic  ferma 
noftris  hominibus.  Malunt  diftinguere.  b.c.  cantra  Apoftolum  excipere ,  qui  quafi  darà 
voce  dicit,  nullum  Sabbatum  propriediBjém  non  effe  dogma,  «<wumbram,jKo*/ /'#/'<& 
omni  Sabbato  negant.  J{cfp.  Ideo  quidem,  quia  a  lege ceremoniali liberi  fumus,  re. 
cìè  infert  Apoftolus ,  neminem  nos  debere  judicare,  (  non  in  Sabbiìo hebdoma* 
dali,  fed)  in  parte  Sabbatorum ,  quas  ad  eam ,  nempe ,  legcmfpetìabant:  Cere* 
monias  autem  has  non  vocat  toto  ilio  capite  dogmata.  2.  Dicirur  quidem,  fed 
non  probatur,  Apoftolum  Sabbatum  proprie  di&um  ,  ad  dogmata  referre,  tu: 
ad  ceremonias  :  Partem  quidem  Sabbatorum  ,  feu  Sabbata  quxdam  ad  ea  refert, 
qua?,  nempe,  proprie  attinebant  ad  iftamLcclefia? ceconomiara  :  Verùm  àSab- 
batisillisceremonialibus  ad  Sabbatum  hebdomadale  noi  fequitur.  3.  Negamus 
Sabbatum  proprie diftum in  *?yl*  confiftere  fola:  Nam  requiritur  pofitiva  diei 
fan&ificatio,  praeter  otium  .  4.  Ubi  qUaefo  dicit  Apoftohis  chi  a  voce;  vclubi 
irìfinuat,  nullum  Sabbatum  proprie  dicìum  non  effe  dogma  aut  umbram  ì  Ufque 
dum  hoc  nobis  oftendatur,  liccat  nobis  cum  Scripturis  diftinguere;  &  dicere 
quando  diftinguim  us ,  contra  Apoftolum  nos  con  excipere;  (LdScripturam  cum 
Scripturlconferentes ,  genuinum  Apoftoli  fenfum  exhibere. 

Sic  finit  hoc  Paragraphum,  ,>  Apoftolus  dicit  Legem  praceptorum  ci  ìiy^nt 
3>  effe  annexam  inimiciti*,  quareft  interfeUa  inCbrifto ,  &  eam  legeai  effe  abolii am  , 
„  Ephtf.  2:  ver.  15.  Non  placet  noftroiocutio  Apoftoli.  Cavct  hoc  intclli^endum 
1,  effe  de  pr«eceptis  ceremonjalibus  ,  de  quibns  ibi  agatur,  non  de  omuibus  Uy^pt-t . 
,»Cum  ergo  Apoftolus  velie  omnia  dogmata  effe  abolita.  Noftcr  quaedam  dun« 
#>taxat  abolita  effe  fcifcit ,  Col.  2:  ver- 14.  ftwcrft  dicuitur  pertinere  ad  %if!y&f •»» 
>»fimiUtcrDoftrum  cavcreoporcctj  noa  omnu^w5»  huic  ufui  fuifle;  quardam 

Jylgamoa  2  ,,enim 


003  Adirne  ae  eaaem  odj,  cantra  u.  bum*.      l,id.  ih. 

i icona  mcraiia  fune/  Apoftolus  vocat  ,ó^  àfoni  mpxuiti  Hebr.7:  ver.  16.  '] 
,,eam  legem  *  cui  Sacerdotium  Aaronicum  annexum  erat:  Qpara  ad  Ephefios  vo- 
>,cat  M/taf  cì&aS»  ci  &>/?&!&.  Non  placet  noftro.  Non  omnia  ìiy/yfa  ipO  funt 
3>  cì^a«/  ou^Kixtcj  :  Sunc  emm  quaedam  moralia  :  Imo  omnia ,  quae  prxceptafunt, 
„ fune  m ora lia,  quia praecepta  funt,  adeoque&  praecepta  vitae.  Nonigituramplius 
*»cifcx«j  v»e*ucaj ,  hKXi#«p%  (m^i'  H£C  n^mpe  reverenda  eft,  quam  exhibec 
„Apoftolo.  <** 

I^<r/]>.  r.  Quis  negat  legem  illara  prseceptorum  ci  ftyp**»»  de  qua  Apoftolus 
Ephef.zivcr*  15,  effe  interfe&am  in  Chrifto,  &effe  abolitami  An  autem  hinc 
fequicur,  nihii  dici  polle  ìfaug.*  nifi  quod  eft  praecepeum  mere  ceremoniale,  feu 
id  omne ad  legem  ceremonialem  pertinere  ,  qirod  per  liberam  voluntacis  divinae  de- 
terminacionem  conftitutum  eft  ?  Qjiquatfo  magis  id  fequitur ,  quàm  omne  man- 
datum  >  qnod  dicicur  ciW  ,  ad  legem  ceremonialem  pertinere?  2.  Quidquaefo 
abfurdi,  autincommodi,  fidicamus  Apoftolum  Ephef.  2:  ver.  i£.  loqui  de  prae- 
ceptis  ceremonialibus  ?  Non  dicec  ipfe  Adverfarius  >  Apoftolum  intelligendum 
effe  de  praeceptis  moratibus.  Quidni  ergo  reftringere  poffumus  dogmata ,  adea 
qua?  ad  legem  ceremonialem  attment  ?  3.  Nufquam  dicit  Apoftolus,  omnia 
ì'VKsfo  e^e  abolita  ,  id  eft ,  omnia  ea  praecepta  ,  qua;  fluunt  à  liberà  di  vinse  volun- 
tacis determinatone;  alioquinnon  nunc  celebranda  funt  Sacramenta:  Haecenira 
inftituta  erte  perplacitum  acliberam  Dei  determinationem ,  neraofanusnegabit , 
eòque degnata dicenda effe .  4.  Non  femcl  nominat  ìly«j& Apoftolus ,  Coki» 
nedum  Verfu  14.  loquitur  tamen  de  iis  praeceptis ,  quae  pertinent  ad  %hp°M*4**  » 
tioc  eft ,  de  praeceptis  ceremonialibus  :  Non  dicit,  quicquid  dogma  dici  meretur , 
id  pertinere  ad  %ut«M*pM  aut  nihil  quod  ftuit  à  mero  Dei  beneplacito  poffeeffe 
morale  :  Nemini  ergo  crimini  dari  poteft  quòd  dicat  >  quaedam  dogmata  poffe  effe 
moralia ,  feu  quaedam  moralia  dici  poffe  dogata,  f .  Nemo  negat  Apoftolum 
vocarc  ti^i  c*&\nz  «a£*i*»* ,  Hebr.  7:  vtr.  16.  eam  legem ,  cui  facerdotium  Aaro- 
■icum  annexum  erat ,  &  eandem  eam  effe  >  cum  eà ,  de  qua  Apoftolus  ad  Ephef  2. 
An  contrarium  unquam  aut  ufquam  dixerat  clariff.  Effenius  ?  Quid  ergo  (ibi  volunt 
haec  verba ,  non  placet  noftro  1 6.  Dixerat  quidem  0.  Effenius  ,  non  omne  quod  dog" 
ma  dici  polfit ,  autdicitur,  ideft,  praecepeum ,  quod  per  liberam  Dei  determi- 
nationemeonftitucum  eft ,  pertinere  ad  eam  legem ,  de  qui  Apoftolus  Heb.y.\6. 
icEphefz:  15.  Nunquam  autem  dixit,  omnia  ea  dogmata ,  de  quibus  Apoftolus 
Ephef.21  15.  non  pertinere  ad  praeceptum  carnale,  de  quo  Apoftolus  Heb.  7;  16, 
7.  Licet  omnia  quae  praecepta  funt  dici  pollìnt  moralia ,  quia  praecepta  funt ,  8c 
qtumdiu  praecepta  funt ,  non  tamen  funt  omnia  moralia  ^r1  ìf  «#»  feu  fimpliciter 
dicenda»  feddaturdiftinttio,  tu  ex  antedictis  fàtis  liquer.  8.  Lciam  crnXaì  rxf 
%iKOLf)  &  <hynmfix&  ra^U  quamdiu  in  vigore  erant,  praecepta  erant  vitae>  non 
minus  quàm  alia  ;  nec  magis  erat  vita  eventualiter  acquirenda,  aut  intentionaliter 
quxrenda,  per  opera  moralia  fab  V.T,  quàm  per  opera  ceremonialia  •  ut  fupra 
Lib.  I.  Qap.  XV*  fapius  diétura  eft.  Abftinere  ergo  poterat  ì  farcafmo  ilio  >  H*c 
nempe  merentia  eft  quam  exhìbet  tApoJìolot  ipftus-j  nimirum»  Collega  prseftantiff. 
Effenius. 

Dicebitporrò  D.  Burmannus  vindic.  Pag.  $2.  „  Si  fpeciatim  Sabbatum  heb» 
$,  domadale  aliquo  refpedtiittoexcipiendjimfucnti  an  ita  pocuy;  aut  debuit  Apo- 

&)  ftol** 


;ap.  AAli.     ^iunuc  ae  eaaem  odj.  contrae,  vnm.  003 

ftolus  abfolutè  loqui  >  &  dicendo  Sabbatum  effe  umbram  ,  Pharifaeis  anfani  dare 
cogitandi  >  quali  cotumhoc  verbum  ,  non  facies  ullum  opus ,  fublatum  vellet .'  Et 
Ecclefiae  Gmul  dare  per  tot  fascula  occafionem  errandi  ?  Cur  non  Sabbata ,  quae 
fune  umbra ,  diftinxit  à  Sabbatis  quae  non  funt  umbra  »  ut  jam  à  Rev.  Fratre  fit , 
neorTendeiet  Judaeos,  quodtantoperefemper  evicat  f  Quid  enim  illaverba> 
nosnon  debere  judicariw  ulU  parte  Sabbatorum>  inferre  poterant  aliud,  quàm 
.Apoftoìum  omnia  quae  fune  prsecepti  Molaici  ad  umbras  velie  referri  ?  Rogo 
,Rev.  Fracrem  >  an  Apoftolus  fi  voluiflèt  dicere >  Sabbatum  in  fé  effe  umbram, 
,aptioribusverbispocuifl~etuti  ad  hec  fignificandum  ,  quàm  iis  quibus  ufus  eft  ? 
,  Cur  ergo  verba  illa  encrvantur  ?  Qui  certe  cam  clara  verba  elidere  velit ,  non  de- 
,  bec  id  tantum  agere  ut  aliquid  dicat ,  fed  ut  dicat  quod  confcienriae  poilìt  fatisfa- 
,  cere ,  quodque  exera omnem  dubitacionis  fufpicionem  eft ,  ancequam  tam  clarum 
,  Apoftoli  locum  contra  literse  fenfum  interpretanaudeat. 

Ad  qua;  fic  D.Ejftnius  V'mdic.  Pag.  148: 149.     i\eft.  i.  „  De  quarto  Deca- 
,  logi  praecepto  agitur.    Id fummatim  cxprimit  epponens  iftis  verbis ,  nonfaciesuU 
,  lumofus.    At  quinto re&ius  T^anchius  fubttantiam  mandati  dixic  Memento ,  yt 
,  diem  Salbati  fanttifices  —  2-  Apoftolum  noluifle  totum  iftud  praeceptum  fub- 
,  latum  ;  nec  voluiffe  Pharifaeis  juftam  anfam  dare  id  cogitandi ,  patec  fatis  ex 
>,  ipfius  concextùs  kxxn\*x,U)  aliorumquelocorum  ©^'àà»à<*7«*  :  Non  enima- 
>,  gic de  Decalogo feulcge  morali,  omnibus  faeculis  communi;  fed  de  inftitutis 
,,  cereraonialibus ,  ac  V.  T.  peculiaribus ,  quibus  etiam  Phanfaei  aliique  fuper- 
„  ftitionesvariasadjeceraot.  Sic  ver/.  2  decircumciGonedixitter/.  14.  derituum 
„  Chirographo ,  quod  erat  nobis  fubcontrarium  verf.  18.  de  fubmiUìone  animi»  Se 
,,  Religiofocultu  Angelorum  ver/.  20,21,22.  de  elementis  mundi,  placitorum 
,,  adftricìione  praecepris  &  doftunis  hominiim  :  ae  denique  verf,  23.  de  culm 
,,  voluntaho  &  fubmitlìone  animi,  etiam  in  eo  quod  corpori  non  parcant.    Imo 
„  etiam  >  quòd  poft  alios  abinitiodixi  3  dum  verf.  16: 17.  decibo&potu,  Fefto> 
„  Novilunio  &  Sabbatis  loquitur  *  &  umbram  rerum  futurarum  appellar ,  ita  qui. 
„  dem  ut  corpus  (ìc  Chriftif  manifeftum facit ,  quomodoea  confiderei  atque  ìn- 
,,  telligivclit,  ubitìdeles  N.  T.  ideircodamnariprohibet.     Planumeft  cibum  & 
,,  jfotum  habere  alium  ufum  ac.efpeftum  ,  praeter  ceremonialem  typicum:  fimi- 
-,  licer  planum  eft ,  Sabbatum  hebdomadale  infertum  effe  Decalogo  pariter  cum  re- 
„  liquis  prseceptis  moralibus ,  fivecoramunibusaeperpetuis  ;  quaefa  palam  funt 
„  extra  praefentemconfiderationem  Apoftoii  fubratione  umbrae.     3.  Ad  Phari- 
„  faeos  aliofque  Adverfariosquodattinet,  tenendumeftillud  2.  Per.  a:  16.  de  E* 
,,  piftolis  Pauli)  in  quibus  funt  nonnulla  difficili  a  intelltHu ,  qu*indoRi  parumque  fiabiUs 
„  detorquent,  ut<Sf  rtliquas  fcripturas fuum  ipforum  exitio.     Atque  iftud  Ho/:  14: 
,,  io.  Qjtia reti*  via  Jebova ,  <2  lujìi ambulabunt  in  eis'3pravarieatores  vero corruent 
„  in  eis.    Quoaiam  vero  opponens  non  nifi  ccrimonialem  typicum  refpe&um  Sab- 
„  bathihebdomadalisagoofcit,quòd  Sabbatha  Col.  2:  16, 17.  dicantur  umbra; 
„  quid diccndum  videbitur de \oc.Hcb.  io:  i«   UbiApoftolus  non  minus  difert* 
,.  lex  enim  umbram  obtinens  futurorum  honorum  <£tc.  Annon  firn  ili  ratione  col  ligi 
i,  indepoffet,  omnem  atque  univerfamlegemobtinere  umbram  futurorum  bono- 
•1  rum  \  neque  admittsndam  ullam  legem  aliam  r    ac  proinde  nuli  jm  dari  legeoi 
1»  raoralcm  {  Apoftolus  eu&ra  non  naipns  hìc  abfolutc  legem  dicit ,  qiMfji  illic  Satv 


I 


664  Adhuc  de  eàdem  obj .  contra  D.  Barn.      Lib»  1 1 1 

,,  bata.    4*  Cara  Apoftolus  Col.  i.  occupecur  in  cerimoniis  abrogatis ,  vanifqm 

r..  fuperftitiombus ,  acque  ita  de  Sabbachìs  quoque  agat,  non  refìèrogacOppo* 

,  nens  >  An  Apoftolus,  fi  veluijfet  di  cere  Sabbatum  in  fi ejfe  umbram ,  ap  ti  ori  bus  ver 

,  bis  potuijfctutiadboc/tgnificandum  3  quàm  iis  quibus  ufus  eftì     In  ìftisenimcir 

„  cumftantiis  verba  Apolidi  non  magis  apta  fune  id  lignificare  de  Sabbato  hebdo. 

»  raadali,  quàm  decibo&pocuìn  univerfum.     Neque  unquam  in  tra&andis  SS. 

,  Liceris  onaiteendus  eft  z$y&iXirpt*s  locorura  fimilium  ,  auc  à>*»0yU  fidei  : 

,  Casceroquin  Hyperafpiftes  quis  Anabaptiftarum  fimilitcr  rogare  poffet,  An  A« 

,  poftolus  ,  fi  voluiffet  dicere ,  oKinejuramentymnuncprorfusefle  illieirum,  ap- 

,  tioribus  verbis  potuiffet  utiadhoefignifleandum  ,  quàm  iis  quibus  ufus  eft  Uc. 

*»$:  12.     vAnte omnia,  vero  >  fratresmei >  nejurate,  neque  per  Ccclum ,  ncqui  per 

u  terra»»  neque  (  N. B.)  aliud ullum jusjurandum :  //t  auttm  veftrumeft,  eft,  (se 

>,  non ,  non  >  ne  in  condemnationem  incidatis  :   Vel  ecìam  Chriftus  Mat.  5: 24,  *—À 

»  37.  Ego  vero  dico  ttobis,  ne  jurate  omnino ,  neque  per  Cctlurx  &C.   Aut  quis  ./**- 

j>  ùnomus  rogare  poflèt:  An  Apoftolus>  fi  voluifiet  dicere,  nos  àlege  morali  etiam 

»,  eflèliberatos,  necea  teneri  ampi  ius,  aptioribus  verbis  pocuilTecuti  ad  hoc  figoirl- 

?>  candum ,  quàm  iis  quibus  ufus  eft  R^m.  6:14*     Non  enimtftis  fublege ,  [ed  fnb 

9$  gratta  8c  i.Tim.  1,9.  Uempelegem  jufìopofìtam  non  eftei  jed  exlegtbus,  &  iis 

»y  qui fubjici nolttnt >  impiis&peccatoribus  &c,     ,,  5.  Ab   Apoftolorum  tempore» 

»,  per  omnia fascuIadeincepsobrervatumfuitSabbathumChriftianum  ,  diesdorni- 

>,  nicus  ;  fic  &  quarta  Decalogi  praecepto  fatisfa&um  ;  Neque  conti  a  iftam  Apo- 

„  ftolidocìrinampeccatum.    6.  Egopoft  tam  multos  ac  varios  cfiotyn$x< ,  non 

3,  tantum  id  egi ,  uc  aliquid  dicerem  ,  fed  dtxi  quod  confeieneia?  rneae  oramnò  facis- 

3»  fecic  :  quodque  in  Domino  conrido  aliorum  confeienciis  etiam  fatis lacere  pofièi 

»  &  fatisfacìurum.  Lecìores  judicent  ex  sequo. 

Sic  CIari(T.  Ejjenius,  Videamusnuticquidrepofueric  D.  Burmannus  in  Apolcg. 
Pag.  104.  §.  io.  Capicis  5.  „  Eoipfo  (inquit)  quód  Paulus  in  hifee  omnt. 
.,  bus  agic  de  rebus  cerimomalibus ,  &  quae cales  cancum  fune,  fequitur,  Eum  eo. 
»  dem  etiara  modo  agere  de  Sabbaco ,  quod  rebus  hifee  mere  ceremonialibus  inter- 
3,  ferie;  quod eniradicituraliameirehujusprsecepti  rationer»,  quia  in  Decalogo 
»  continetur,  dudum  fublacum  eft.  Cibi  &  potus  eadem  eft  ratio  3  qwehic  ut 
»  ceri morualia confiderà*  Apoftolus,  quoad  diferirnen  ciboruro  &c.  Heb.  9:10. 
3  >  Et  ita  nihil  in  iis  morale  eft.  Sic  &  Jabbatum  confiderà*.  ì\efp.  1.  Eoipfo 
quidem  >  quòdagat  Paulus  hte  de  rebus  ceremonialibus ,  iifque  quas  tales  tantum 
iunt,  fequi  concedere pofiumus ,  Eum  eodem  etiara  modo  agere  de  iisSabbatis, 
quae ceremoniaiia  funt  tantum  ,  quale  non  agnofeimus  Sabbatum  hebdomaiiale  effe. 
2.  Sedfalfum  eft  eum  agere  hic  de  rebus,  quae  tantum  fune  ceremoniales ,  nam  ci- 
bus  &  potus  non  fune  rcs  tantum  ceremoniales.  3  ♦  Agit  quidem  de  rebus  ceremo- 
nialibus >&  de  rebus ,  quatenus  tales  funt ,  confideratis:  Non  ergo  fequicur,  Sab-j 
batumhebdomadale,  licec ceremonialibus  hic  interferatur,  efle  merum  ceremo- 
niale  quid ,  fed  tantum  h£c  confiderari  quacenus  ceremoniale  erat  ;  uti  non  hinc  fé* 
quitur,  cìbum&potum,  licet ceremonialibus  hic quoque interferantur,  eflèmerè 
ceremoniaiia ,  fed  tantum  hic  confiderari  3  quatenus  ceremoniaiia  erant.  4.  Quod 
dicic  hic  dudum  fublacum  effe  *  nondum  fublatum  vidimus,  nifi  pari  ratione  velie 
wlrum  m^c  dari^fum  cibi  df  pot^  u;oralero,  non  obfttnte  quòd  io  Dialogo  man-, 

detux 


,  ìap.  XXII.     Adhffc  de  eàdem  obj.  contra  D.  Bum.        66$ 

OtrJtur  ufus  moralis  tura  cibi  ,J  rum  poius.  e.  Cibi  quidera  &  potùs  eadem  eli  ratio> 
Aàx  Sabbati  hebdomadalis  ;  narri,  quatenus  ceremoniah'a  erant  hic  confideran*» 
acAr;  arquc  ita  non  conOderancur  cibus  &  por  us  fimpliciter  ;  fed  quantum  in  cis  infti- 
-.UKumerat,  pcrlegem  ceremonialem,  diferimen;  Gc  non  confideracur  hic  Sab- 
^  ijatum  hebdamadaleabfolutè  >  fed  quacenus  habuic  ceremonias  quafdam  adjunfias, 
:  I.  Eciamindifcrimineciborumaliquo,  cft  morale aliquid  ;  cibi enira  aliquod  ge- 
i  ijus  quibufdam  noxium  eft ,  à  quo  abftinere  debet  is ,  propcer  prarceptum  Dei  mo- 
.-pJale.  Verum  cft  ,  in  diferimine  ciborum  ceremoniali  nihil  fuitfe  morale  ;  ita  con- 
f  edere  poflumus ,  in  Sabbaco,  quacenus  erac  ccremoniale,  nihil  fuiffe  morale.  Quid 
fJucera  hinc  fequetur  ? 

J  Pergit  Mìror  auìem ,    (  inquiens)   ubi  Ugo,  dici  loca  ad  Hebr.  IO:  I.  Mat.e/. 
JUc.  5.  fibi  ipfis  ad  intelligentiam  non  fuficere.     Vox  quidem  tó^u  eft  vlvripn ,  & 
'liotat  in  genere  totum  fermonem  Dei  ad  populum  lfraèlis ,  quem  vel  ipfe  pronunciavity  vel 
Jw  Mofen  promulgavi tt  fcribendumque  cur.ivit  Joh.  1:  17»     linde  tex  interdumnQm 
iat  legem  fidei  HTlH  ^0^rinam  ,  qua  monftrat  peccatori  viam  juftitiét ,  ut  Jer. 
|M:33*    Deut.  jo.io  —  14.  Rom.  10:6.  pfal.  1.2»  Rom.  9: 13.  cumveroA- 
hoftolus  prxterea  in  libro  legis  reperijfet  tum  pracceptum  carnale  Hcb.  7:16.    &'y- 
f  p«r«  Ephef.  2 : 1 5.   Col  2: 24.   tum  etiamformulam  banc ,  qua?  qui  frac ,  in  iis  vi- 
ivec,  non  dubitavh  duas  leges  ha/ce  inter  fedsftinguere  feti,  legera  operuro  >  cle- 
pgem  praeceptì   carnalis  Rom.  y  17,     Hcb.  7.  18, 19.     Et  ha  declarat  ft- 
Yiffum  Apoftolus  faljim  quomodo  fumat  vocem  legis        _     Apoftolus  Heb.  io:  I.  per 
\\adjecia  verbay  umbram  habeos  futurorum  bonorum ,  declarat  feipfum  ;   <$  aperte 
•ftendit  de  lege  hit  agi  quatenus  umbratica  ,  hoc  eft ,  cerimonialis   ejì  ,  non  vero 
moralis.    ì\efp.  Non  dixit  D.  Effenius  Heb.  io:  I.  Mat.  5.  &  lac.$>  fibi  ipfis  ad 
intelligentiam  non  fufficere  :  Verùm,  fi  id  quod  tancopere  urget  adverfarms,  in 
«xplicando loco , qui prae  manibus  eft  >  admittendum  eflet ,  fequeretur  quidero»  nec 
hunc  ,  nec  illa  loca  ubi  ipfis  ad  intelligentiam  furtìcerc  :  Nara  vult  ille  voces  om- 
nesfimpliciter  accipi,  fine  ulla  exceptione  ut  reftri&ione  >  licetlocifcopus  exigae 
reftri&ionem  ,  &  fpecialem  vocis  exceptionem  admittendam  effe  ,  quod  &  fortius 
corroborar  parallelifmus  aliorum  locorum  fcripturx,  &  analogia  fidei.     2.  No. 
vimus Lgis  vocem  variis modis  fumi;  &  aliam  dari  legem  ceremonialem  ?  aliam 
vero  moralcm  ,  &  has  ab  Apoftolo  diltingui.     Sed  non  minus  verum  eli,  Apofto- 
lumnonfemper,  ubi  de  lege  ceremoniali  loquirur,  eam  difertis  verbis  appellare 
!egem  ceremonialem,  aut  legem  prascepci  carnalis,  necfemper,  ubi  de  lege  nao- 
ali  fit  fermo ,  eam  ita^iiftin&c  8c  exprellìs  verbis  nominare.     Et  tamen  nemo  non 
ride:,  peffimam  effe  eam  confequenciam  ;  quia  in  hoc  aut  ìlio  loco  non  exprefic 
Se totidem  verbis  indicar,  feloquide  lese  morali,  aut  ceremoniali ,  fed  legem 
pdefinitc  pronunciat  ;  Ergo  vox  legis  in  iftis  locis  fimpliciter ,  &  non  fecundum  ro- 
tri&ioncm,  fumendaeft.     Smailimodo,  licetnondicat  Apoftolus  exprellìs  ver- 
)is  Col.  2. fé  loqui  de  Sabbaco  hebdomadali.quacenus  ceremonialeeratfubVet.TcR. 
ion  tamen  fequitur  eum  loqui  de  Sabbaio  fimpliciter  confiderato ,  &  non  rcftricìè.; 
(•  Quandoquidem  ergo,  quia  Apoftolus  in  V.T.  reperi  t  duo  legum  genera,  unum 
Morale  aliud  Cercmonialei  &  aliquando  de  uao,aliquando  de  alio  loquieur  ;  &  licec 
tgtm  farpius  nominet ,  non  addica  reftriftioncilla,  aut  exceptione,  juxcaquamibi 
wucoda cft  vox  le£is;non  Jcbcraus  Ugjs  vocem  ìh gcacra^  iC  Ulimicaco  feniu  lume* 


666  Adhucdccàdemobj.contraD.B/ir»>.       Lib.IH. 

re ,  ut  fi  de  omni  legefieret  fermo  j  Gc,  quia  in  V.  T.  duplicia  Sabbatorum  gene» 
reperimus,  unum  morale  ance  lapium  inltitutum  >  alia  Ceremonialia ,  licet  Apo- 
ftolus  non  expreiTìs  verbis  dicac  Co/.  2.  fé  loqui  de  Sabbatis  cercmonialibus ,  fed 
nomincc  Sabbata  fine  reftri&ione  auc  limitatione ,  non  dicendum  eft  per  Sabbata , 
Coi*  2.  indirti  nòte  nominata  >  Apoftolum  intelligere  orane  Sabbatorum  genus, 
4.  Per  adje&a  Illa  verba ,  ttmbram  babens  futurorum  honorum ,  deelarat  quidemfe-. 
ipfum  Apoftolus  y  &  aperte  oftendic  fé  loqui  de  lege  quatenus  umbratica  erac.  A  r 
Antimmusy  ex  hifee  adje&is  verbis ,  infer-ret  legem  moralem ,  feu  omnem  omnino 
legem  »  effe  «une  abrogatara  >  quia  non  excipit  Apoftolus  eam  hìc  legem  \  quem  - 
admodum  infert  Adverlàrius  nofter  y  ex  verbis  adjecìis  Col*  2.  qu*  funt  umbrafutu» 
rerum  j  omne  omnino  Sabbacum  effe  abrogatura  >  quia  non  excipit  expreflìs  verbis 
Apoftolus  Sabbatum  aliquod  morale,  Unde  liquec  quàm  bene  conveniat  Noftfo 
Adverfario»  cumaliis  vcFitacis  Adverfariis,  &quomodoab  ucrisque  eadem  veri- 
tatem  eludendi  obfervetur  methodus  ac  ratio,  j .  Si  adjefta  illa  verba Hek  io:  r. 
aperte  oftendant  legem  hic  iotelligi  eeremonialem ,  &  non  moralem  ;  quidni  & 
eadem  verba  adje&a ,  CoZ.  2:  ver.  17.  declarant  Sabbatum  intelligi  ceremoniale 
non  morale  *  Si  dicat  nos  petere  priocipium  ,  f upponendo  dari  Sabbatum  morale  > 
quod  etiamnum  obfcrvandum  eft  ;  Qiwerirr.us  quid  xAntinomo ,  eadem  ipfi  de  lege 
reponcnti  ,  refponderet  t  Annon  diceret  ex  aliis  Scripturae  iocis  manifertum  efle  » 
dari  legem  moralem  femper  obligantem  ?  Si  fic ,  quidni  &  nobis  hanc  eandem 
argumentandi  poteftatem  concedet ,  quòd  Sabbatum  fpeftat  K  Cur  ì  nobis  quaerir, 
ut  diftin&ionem  noftram  Sabbatorum  ex  hoc  ipfo  loco  probemus  t 

Porro ille >  Sic  Jac,  5;  ver.  12.  Matth.  5;  v.  34.  apertumift  ex  \U.U  ipjìsiocisy  agi 
ibi  de  jur  amenti*  illiciti s  <$  temer  ariis  >  non  vero  de  piis  tS  liciti s  .  Notum  enim  eft  e£ 
Talmudico  tra&atu  JTiyOgf  &  Maimonide  in  eum ,  qua,  formula  eftent  temer  arto- 
rum  judaicorum  juramentorum  y  quibus  Servator  ibi  occurrit.  Ita  in  traBatu  Demai- 
Cap.  2.  Halac.  3.  regulapr<efcribitur,nc  nimis  fit  (religiofus)  in  jurando  &  ridendo» 
{emittente*  ita  arbitraria  juramenta ,  modo  ne  nimia  effènt,  Chriftus  vero  arBiori  rin- 
culo fuos  lìgat ,  vetansomnmb  jurari  arbitrario  ejufmodi  juramentol  Medium  ita  te* 
nens  locum  intxr  Judseam  ,  quialiquem  dabat  locumjur amento  arbitrario  -,  <g  Anabaf- 
tijìatn  y  qui  nullum  dai  locum  jur 'amento  necejjario.  Et  ita  expoui  quoque  debet  Ucus 
Jac.  5: 12.  ut  clarum  eft.  %Adeo  ut  verba  ne  jurate  omnino  apud  Matthatum  >  <sr  ne» 
queaiiudullum  jaramentum  <?/>«<{  Jacobum>  intelligmda  fint  juxt a  formula  ibi  ex» 
prejfas  :  Neque  per  ccelum  Se  e.  aut  fimiUajuramenta}  oftendatur  fimilis  refiriBio  Sab» 
bati inloco prafenti ad  Col. 2.  Hjfp.  r.  Quòd  agatur  Mat.c.k  Jac.  5.  De  jura- 
raentis  illicicis  &  temer  ariis  veriHìmum  5  fednonmagis  juramenta  illic  reprehenfa 
&  condemnata  expredè  dicuntur  illicita  &  temeraria  >  quàm  Sabbaca  ColofT.  2* 
Dicuntur  ceremonialia.  2.  Tra&atusilli  Talmudici  poft  Chrifti  &  Jacéi  cem* 
pora  exarati ,  qui  continent  formulas  cemerariorura  judaicorum  juramentorum  > 
non demonftraat  nobis,  qua  fuerinc  ili*  formula  joiamencorum  cemerariorum  , 
quas  à  Chrifto  &  à  Jacobo  conderanantur  r,  multò  minus  inde  probabiturcontra 
An*ba{tiftam>  juramenta  folummodo  temeraria  à  Chrifto  &  k  Jacobo  condemnari  ; 
non  aucem  pia  &  licica  ;  Illi  enim  negarenc  iftara  confequenciam  \  in  tracìacibus 
Talmudicis  fit  mentio  formularum  juramentorum  judaicorum  temerariorum  » 
jprgo deiisfolis locpiitur (Jbriftus Mat. 5, &  facofos  Cap.$,    j4  Noviaus  Chri- 

ftara 


Cap.  XXII.      Adhuc  de  eàdem  obj.  contra.  D.  Bum.        667 

fìnm  &  Apcftolum  medium  cenere  locum  inter  Juàaum ,  qui  ahqucm  dabat  locum 
juramento  arbitrano  ac  temerario,  &  ^AnabaftiJUm  ,  quinulJum  dar  locum  jura- 
mento  necefiario  :  A  «amen  fi  verbaChnftì  &  Apofìoh  fimpliciter  fumerentur ,  ac 
fine  reft  net  ione  &  limitatione  debiti,  aequ  r  bene  pofiet  xAr.abaptifta  inde  iniene, 
■notì  omnino  jurandum  e(Te  >  ac  ex  Col.  2.  infere  adverfarius  ,  omnia  omnino  Sabba-, 
ta  fuiflè  umbram ,  &  aboleri.  4.  Concedimus  verbailla  apud  Matth*um>  ne 
.  ptrate  omnino  é  oc  apud  Jacobum*  ncque  ullum  al  iud  yuramentum  ,  inttlligenda  effe 
juxca  formulas  ibi  expreflas ,  ncqui  pcrccelum&c  >  aat  umilia  jurament3  :  Sed  hoc  non 
.concede  et  Anabaptijìa.  Vejùmurgeree ,  quemadmodumnuncfaat  Adverfarius, 
.verba  fimplioeer  fumendaeiTe.  &  nonaddendam  eilè  noitram  reftriclionem  >  aut 
limitationem.  3.  SimilisreAricìio  Sabbati  in  loco  praefemi  ad  Col.  z.  oftenditur, 
quando  dicimus  »  ex  ìllisverbtstexius,  qu^funt  umbra futurorum  *  conftare,  Apo- 
ftolumloqui  deSahbatisceremonialibus  ,  &  non  de  moralibus.  Si  regerat  7  hàc  ra- 
tionepeti  iréé^ftgÉ  quia  fupponimus  dari  Sabbatamoralia  ,  quaeille  ntgat.  An- 
nonidemipCrcgererepoi^t  iAnabaptìjìa  ,  dicenti,  ùhXociMntthai &  ]acohiin~ 
telligenda  effe  de  iuramenris  temerari^ ,  nonautem  de  piis',  quòd  >  riempe  peta- 
tur  h£c  ranone  W  er^gy:  Nam  negatur  ullum  dari  jurameutumpium&  licitum? 
Videat  nuncquid  xAnab^ftiìt  <eiu  regerenti  refponderct ,  &  quid  fibirefpondeidum 
fie  percipiec. 

Tandem  hoc  paragraphum  fi  e  conci  udit.  A,i  ergo  opcr*  pretium  erat  hoc  negare > 
6C  tantum  prafidium  dare  Anabaptiftis  ,  quajìhétc  loci  fibi  ipfis  non  fuffeerent1!  Ut 
pluribusdicrt.pagvi5l*t]ii* firn admiratime non  l.gi.  De  loci s  Rom  6:14.  I  Tim. 
l:v.9-  quicquum  dicere  p-'get.  Adeo  aperta  funt.  Mittarn  &  fiquei.tia  (s?c.  Bjfp.  j« 
Hoc  non  aegavit  vir  celebe.rimus  :  Nec  ullum  dedit  Anabaptijìis  prjeiìdium  :  Sed 
tantum  oftendu  ,  quomodo  ipfe  Adverfarius  viam  Ilernat,  &  praefidium  dee  Ana- 
biptiflis,  quando  eorum  armis  pugnat ,  Scevaforiibusuiitur,  ad  veriratem  pef- 
iundandam  :  Et  eodem  modo  impugnat  Sabbata  moralia  ,  quo  ili;  juramenta 
pia&  legitima.  2.  Verbailla,  Pag.  151.  qua:  fine  admirawone  legere  non  pò- 
tnit ,  haec  tantum  font  ,   Ipfe  Oftoncns  apud  an'mum  fuum  reputa  ,    quid  diBurus 

.urtfa&uruscjjet,  ubiquis  Anabaptifta ,  ex  locis  Watt h  5:  ver.  34, -  2,7.  & 

Jac.  5  :  ver.  12.  pfobare  conaretury  nullum prorfus  juramentum  fub  Noi'.  TV/?.  ej]c  liei- 
turni  <!T  contenderà  ut  pes  ibi  figererur><  imo  ex  HsdemiU'tf  locis  probaretur  jurumen- 
tumlicitum  ?  Quid  quaefo  hìc  arparec ,  quod  admirationem  in  quoquam  concita- 
re poterai  3.  Sive  pigeat,  live  non  pigeat ,  quicquam  de  R$m.  6;  Ter.  14. 
&  1  Tim.  fi  ver.  9.  dicere,  apertumeftj  ea  ad  propoli  tum  aptefàtis  allegati  :  Nara 
utut  aperta  fine,  Antinomi  tamen  inde  evincere  fiudint ,  libcratosnuncciTe  fide- 
lesa  jugo  legis  raoralis  ;  &  todem  modo  id  probare  indeconantur  3  quo  Adver- 
farius exCol.  2.  evincere adlaborat  >omnenuncSabbatum  hcbdomadale  effeabro- 
gatum. 

De  cibo  &  potu  rurfus  verba  facit  §  1  ; .  Dicens  docutram  jam  non  finiti  3  vtrwn  ì.  oc 
tjfe  {i.e.vtrfaricircacibum<2  potum  Itgcsmiralts)  de  cibo  C  potu,  quattnus 
pofjuntltgi  temperanti >i  fed  non  quattnus  de  eorum  di '[crimine  agttur  Htb.  9:  IO  <J«o- 
modo  Paulus ea confiderai  ttiam  Col. 2.  ì'ticrem  licoccinit  cr.r.nlin^m.  Dtcamuscrgoy 
fipoffìmus)  ad!:ucclarius.  Dicimus  legtm  de  di  [crimine  uhi  ts  potùj  ctirtvtpnialtm 
trfe ,  neccitea illud  ,  prtctfto  morali  locum  tfe ,  quocui.qut  ) r/  <Hu.    \utj  ìex  dt  S>;b- 

N  n  nn  bai* 


668  Ad huc de eàdemobj. conerà D.forw.       Lib.  IH. 

boto*  atihic  legem  de  cibo  &jxtmconfertj1pQfthh</  ^dvèrè-ctrtWibm&petùf&liuxdk 
wfarifoffit  lex  moralis,tam  parum/ach  ad  legem  dt  difcrimlMwmcipmmialijfxàwJt 
dicam,5abbatuni  bebdbmddaie  ut  moraltcwftderari  poflcyqutddtoa  UirifMS  in  genere  lt#  mo- 
rdh  quo qui 'ver fori  poffit,  dicendatemfus  aliquod,  etiam  fóktìhtftuft4*»mickhiKdivi*b 
dandum  ejfe\ficut  ncript  aliud  eft  tempia  in  genere*  aliud  Sabh.k Aìiòni .  Ha  alinde  fi  tibus 
in  genere  jaliud  diferimen  illius.  Cina  illud  legt  morali  Iocms  tficfottft,  urea  hoc  minimi. 
x\efp.  i.  Cura  circa  cibura  Se  pocum  verfentur  leges  moralcs  »  cum  ,  eriamfi  ter- 
qiwtur  Apoftolus  hic  de  cibo  8c  potu ,  fine  expreffèlimicatiortwntté** ,  actamen  eft 
inceHigcnda  limitano.  Sic  licec  loquacur  de  Sabbaris ,  nulli  additi  exprdft  i  etiri* 
étione ,  intelligi  camen  poreft  :  & ,  non  obftantibus  hicdt&$ ,  poceft  vcrfari  circa 
Sabbatum  lex  aliqua  morate.  2.  Veruni  eft  >  non  verfaft  teges  morales  circa  ci- 
bum  Se  potum  ,  quatcnusde  eorum  diferimine  agitur  Heb.yi  io.  aut  quomodo 
Paulus  ea  confiderai  etiam  Cd.  a.  Ica  nec  verfan  legem  moralem  dicimus  circa 
Sabbata  »  quatenus  ea  hic  confi  Jerac  Apoftolus ,  id  elt  »  quatenus  erant  umbra  fu- 
turorum.  Hoc  camen  non  obftante,  poteft  circa  Sabbatum  verfari  praBceptum 
morale,  quertndmodum  circa  cibum  &  potum,  fub  alio  feti,  refpc&u  morali . 
3.  Concedimus  circa  Sabbacum ,  prout  hic  ab  A  pqftolo  confiderà*  ur  ,  millum 
effe  focum  pr«ecepto  morali,  uri  nec  circa  cibum  &  potum  t  prouc  hic  ab-  Apo- 
ftolo  confiderancur;  nempe,  refpecìu  diferiminis  cereraoniaJis*  At  quid  hinc 
fequetur,  adprobandum  omne  Sabbatum  effe  ceremontale ,  quod  n  n  etiam  prò- 
babit,  omnem  cibiac  potus  ufum  Se  diflferenciam  effe  ceremonialem  t  4.  Nan 
tantum  circa  cibum  Se  potum  in  genere ,  fed  etiam  circa  difcrimen  cibi  ac  potus , 
in  quantum  fciljcct  fpectac  cemperanciam  ,  fanicarem,  aliorum  offendiculum ,  & 
Umilia,  verfantur  leges  morales.  Sic  non  tantum  circa  tempii?  in  genere,  fed 
etiam  circa  Sabbata  ,  Sabbata  nempe  hebdomadalia ,  locus  eft  prdecepto  morali  5 
ut  Tuo  loco  manifeftum  faciemus.  Non  ergo  dicimus,  Sabbatum  hebdomadale 
ut  morale  confiderai  poffe ,  quia  circa  tempus  in  genere  lex  moralis  quoque  verfari 
peteft  .  Novimus  aliud  effe  tempus  in  genere ,  aliud  Sabbatum  hebdomadale. 
Sabbacum  camen  hebdomadale  porelt  effe  morale  -,  Iicet  alia  dentur  Sabbaca  cere- 
monialia;  Quemadmodum  aliud  eft  cibus  in  genere ,  aliud  difcrimen  ciborum. 
Et  in  diferimme  ciborum  facicndo,  verfari  poteft  prascepeum  morale,  quando 
feiiicee  mihi  prohibitum  efthocauc  illud  genus  cibi  fumere,  quod  corpori  meo 
noxium  eft,  aut  venenolum,  auc  quod  provocac  libidinem  >  auc  ad  intemperati - 
ciam  inducic  >  aut  quod  Idolis  oblacum  erat ,  auc  aliqui  racione  proximomeo  of- 
fendiculo  eric  ejus  ufus ,  licec  alio  refpecìu  verfari  potò*  circa  difcrimen  ciborum 
Se  potiooum  lexceremonialis.    Hic  ergo  roanifeftus  eft  parallclifmus. 

Audiamus aucem  quid prius  dixeric ,  in  Vind'uih  difquìfmonis ,  &c.  Pag.  34,3  t> 
^onnegamus  (  inquic  )  circa  cibum&potttm  verfari  vrrtutcs&vitiamoralia,  ut  rem. 
Franti am>  &c.  Sed  hoc  negamus*  circa  legem  iìlam  ciborum  &  potionum,  de  qu+ 
Hebr.  9;  r.  IO.  cujusque  Paulus iùdem verbi s  meminhin locenofhro  Col.  2:  v.  i6>  17.' 
cuiaue  cohfert  Sabbata ,  verfari  virtute:  iftas  morales ,  cum  in  ta  omnia  ceremonìaìlt 

Aut  ut  clarhs  dicam ,  ftcut  cibus  & 


£ap.  XXII.     Àdhuc  de  eidem  obj.  contra  D.  Bum.        469 

ifl  fé  non  fitnt  >  quAmvis  obedienti a  Sabbati,  non  proni  tft  Sfittati  tbjtfìixc  »  Uà  prtui 
Virtus  animi  fubuBivè ,  moratisfit.  Hate  fi  bene  difiinxtffet  s\ev.  Frater,  atfiinuijfet 
ab  alter*  diffinéionc  Sabbati  decalogici  &  Vct.  TV/?.  Sabbati  Moratti  &  Cer emoni aUs] 
Et  pò  (Ica  hasc  rubyit ,  I)w  en\m  is  evici ,  cum  in  iHalege  nihil  nifi  ceremonialc  efiet  : 
'  ~uam  principilcm 

neceffario  feaui , 
tic  prò* ereavifer- 

yat  Rjv.Fratxr,  ficut  temperati tia  circa  cibum  morali:  ejì,  toc  extra  Paulumeft ,  qui 
Sabbatum  tantum  confertlegt  cibaria  dif cernenti cibo;  ,  qu^ctr emoni  ali  s\  non  vero  ìeg: 
temperanti*  circa  eh  os  ,  qu*.  moralis  e  rat. 

Hoec  autem  ab'undèconrucavic  D  Efienius  in  vindiciis  pag.  156}  K7.  Sic  Hit  he» 
rumfatetur,  (inquiens)  circa  cibum  &  potum  verfari  virtutes  &  vftii  morali* ,  ut 
temperarriam  &c.  U»de  fequhur  minimiabfurdum  effe  ,    neemirum  vidcri  debere,  fi 
de  Sabbato  bebdomad'ali ftmilitir fiatuamus .   Seque  ìtoc pofteriari  magis  contradicì  Apo- 
flolo.   qukm  ilio  pr'tfri.     2-   Nec  male  negai  ,  circa  legim  iììam  cibarum  &  poticnum  y 
de  qua  Htbr.  9   ver.   io-     Cujufq;tc  Paulus  tifdtm  verbi*  meminft  ,    in  loco  noftro 
Col.  2:  verf.  16,  17.  'Quiquc  conferì  Sabbatba  ,  ver fari  virtutes  Mas  morales  ,   ctbn 
in  ea  omnia  ceremouialia  efent ,  prout  vi^.lexilU  ab  ^Apofiolo  in  locis  iftis  fpcBatur, 
quanquam  gemratim  cibos  &  potioìies  appcllavit.     Simtlifèr  ergo  de  Sxbbatbis ,  prout  ab 
Apoflolo  con f  1  de r anturi  dicendum  ejì .     fòrum  in  primo  membro  per  confi deratiomm 
ifìarn  ceremonialem ,  non  cxcluditur  alia  confiderai  io  moralis  circa  cibum  rjr  potum  ;  nce 
pracepttf  moralia.     Sic  etiam  circa  Sabbatbum  h.bdomadah ,  retlè  .fgr.rfatur  alia con- 
fideratio  moralis ,  & prxcePtum  morale,  quod  ejì  in  Decalogo.     J.  Temperanti*  circa 
cibum  tst  potum >  aliaqtte  virtutes,  morales  flint ,  Cpr^ceptìsmoralwttimaniS 
Sic  etiam  obfervatiofjr  praxìs  Sabbathi  hòdomadalis  ,  juxta  qnartùfn  Dccalogi  prarcep- 
tum  »  cxpraccfto  ilio  communi  ac  perpetuo  ,  et'Am  moralis  est ,  &  qttìicm  j^t"^*»  »  & 
prteeptum  islud morale.     4.  Dijltnclioncm  quam  Uh  hìc  repait  >  ego  dudum  obfcrvat 
(S  duciti ,  ut  ofienfum  fupra  Cap.  II.  Se&.  IX.   Pag  46.    N eque  t amen  abjìt nere de- 
bui  À  diflincliofiè  S-ibbatbi  decaloghi,  C  Sabbatici  accomandati  ad  ccconorrÀ.tm  Vct.  TeR. 
tìocenim  ut  ficcer emoni ale  fuit ,  quanqu.im  in  cjus  obfervàmi*  etiam  erat  obedier.tia 
moralis  ,  communi  qualam  rationc  j  ex  infìitution:  tUJ  ad  ten/pus  2ìofi*n*<-     IJlud 
vera  n»n  cer  emoni  ale  ,  fed  morale  e  fi  ^r   t\»xw  ac  perpetuum  ,  omniumqtte  Ucculorur... 
commnne  >  quoad  rem  ipfam  \  quanquam  in  circumjìantiis  »  ex  Dei  placito  ,  jaBa  e  fi 
quidam  mut atio  .     Et  rurfus  ,  ^Atqui  Apofiolus  cibum  &  potum  di  xerat  generai - 
Jer  ,  Ctamen  confiderai  foliìm  ,   quod  circa  eos  j'uit  ceremoniale  \   ncquaquAm  vero  do- 
cci ,  pracefta  moralia  circa  cibum  &  potum  nunc  efie  abrogata  >  ncque  jamfub  l\\Te/** 
nosadbucobligarc.     Simili ter  >  quamquam,  in  Sabbathis  cóli  fiderai  quacuvqut  fub  ]'et. 
Ti'/?,  fuerunt  cerimonialia  >  non  tvllit  tamen  praceptum  morale  de  S^bhatbo  hebdomada» 
li  ;  nec  docci  nos  jamfub  Nov.  TV/?,  peripfumnon  amplius  obligari  »  quod  ajjertum  -o- 
lui 4  (?  contra  Oppouentem  defendere  debiti.     Ex  quibns  liquet  >  quàm  parum  ad 
i*cmfaciantqua?h.ibet  in  Apologià  D.  Burmannus ,   Se  qua: nos  jaraexaminavimu*. 
Diccbar  porrò  D.  Burmannus  in   Difquif.  Pag.  44.   Maneat  ergo  in  tttrrnum  Ux 
i  emperani  i*  ci rea  cibum  <f  potum  ,  fublahtm  tamen  e  fi  diferimen  ovine  cibortnn  ac  pò» 
.  tnum  ex prafeepto  divino,     ha  etiam  maneat  morale  S abbati  jundamentum  »  Deum  certo 
i^ortoolcnanm  ejfe  :  fublatum  tamen  tfi diferimen  dierum, quoad  hunccultumixpr*m 

Nnnri  Z  cepto 


67®  Adhuc de  eadem obj. contraD.  Bum.      Lib.  II  V 

cepto  diurno*  Etjìcttt  cibum  &  potxm  exig't  yutdcm  natura ,  dèìèBui  tamen  legali  non 
adjiringiturChrijìiana  libertas.  Ita  Dm  n  fiato  tempore  publicì  in  EcckfU  colendum 
effe  diMat  quidem  ratio ,  (ed  a  Sabbathi  fili  aìci  neceìjitate  noi  liberavit  Euangelium.  A- 
deoque  uniti  dia  non  cjì  ajìimandus  pr*  alio  ,  quod  dici  nonpotuìjfet  nec  debuìjfet ,  fi  u- 
nus  ex  feftem  diebus morali  necefjitate  Deo  femper  confecrandus fuijfet ,  adeoque  pr*  reli- 
quis  diebus  eximius  tffet.  Hjcc  retudic  D.  Effmius  Ai«x.  Pag,  16,27,  Dicendo 
diferimen  atttem  UìudinteUigendum  e  fi ,  quale  preferì pfit  lex  ceremoiàatis  ;  non  quale 
d'i*, a  requirit.  Nam  etiam  hoc  maneredebet.  Sic  hunc ego  quoque  concludo  >  maneac 
inasrernumSibbacnumhebdomaJale  fecundum  fuum  morale,  dum  fublarurn  eft 
Omnedifcrim?ndtcmra»  qjodincroduxeraclexcerimo.iialis.  Non  fatisfacit  Difi 
quìjìtor ,  cum  dicit ,  maneac  morale  Sabbaci  fundamentum  ,  Deum  cerco  tempore 
colendum  effe,  fublacum  eamen  eft  diferimen  dierum  quoad  huncculcumexprae- 
cepto  divino  <&c.  Certuni  enim  ternpts  colendi  Oeum  ,  nondebet,  non  poteft  ,  ma» 
nere vtguml  veniendum eft ad aliquod determinxtum  hic  <ff  nunc.  Tatis  determnatio 
fimul  ejì  difcriminitio  :  fic  itera  n  inferi  ur  afiquod  diferimen,  quamvisnonexpr<cep» 
to  divino  cerimoniali .,  é'refpecìu  fanftitatis  citjufdam  relativa  cerimonialis  nunc  fub 
N.  T.  Qaaiam  ergo  di feri mhiatio  {fobfervat io  dierum  adhuc  lìcita  ejì  ,  imo  neccff.i- 
ria.  Si  licita  ,  jam  faltem  habemus  di  feri  ni  natio  nem  (?  obfervationem  alìquam  dierum  9 
diìlinBam  ab  ej ,  qu  im  inferebat  lex  cerimonialis ,  poflquam  hacfaBa  ejì  mortifera.  Si 
necejjaria  ,  quid  ob  fìat*  quomin'is  obfervationem  illam  non  eirimonialem  >  dicamw  effe 
moralem  t  maxime  vera  cum  di  lì  ille  >  quem  nos  hebdomadatim  obfervamuf  5  etiam  difsr* 
tè  jìc  in  SS.  Literis  appelletur  ,  commendetur  ,  obfervatus  <3T  ordhiatus  trattar ,  cum- 
que  in  Decalogo  ,  qui  totius  legis  moralis  compendium  e  fi  »  quartum  pr^ceptum  itapropo- 
natur  >  ut  qu*  n  aptifjine  hunc  noftrum  diem  ejufque  obfervationem  comprehendar, 

Adhaecfìcrcponit  D  Burmannu<  in  Vinate.  Pag.  $6.  RfEìè.  ItaEcclefiaunu 
verfalisconftituaionedeterminatumkaiemus  diemeertumi  nempe  Domtn/cum,  uinverò 
]\ev.  V  rat  rem  hoc  di  e  ere  decet ,  qui  ip  fu  n  praceptum quartum  ponit  vagami  fnjungem 
folùm  quietem  unius  dia  ex  feptem ,  J'eufeptimi  non  vero  certi.  Addtt  difcrìminatio  er- 
go quidam  dierum  eft  necerTarià  <Sfe.  Hui ,  quaconfequentia  !  *An  prater  moralx 
if  ceremoniale ,  nempe ,  typicum  ,  non  datur  pofitivum ,  feu  dtvinwn ,  feu  humanum 
quod dum cH  >  fuo  modoutrumque neccfjarium  tft  * 

Sedhaec  minime fatisfacere  luculenter  oftendit  D.  Eff^nìus  Vìndic.  Pag.  162 
163,  164.  quando  fic  refpondet.  I .  Sic  ergo  Ecclefi*  univerfalis  confìitutione ,  « 
illius  fententi*  ,  determi natumhabemus  diemeertum,  nempe  Dominicum.  Atfifubla 
fum  eft  di fcrimen dierum  —  quoad  hunc  cultumex  pracepto  divino  j  quomodo  fervatw.l 
libertas  Chrijìiana  ,  in  qu*  Apoftolus  nos pcrflarcvolutt  Gal.  5;  r.  SiEcchfia*uni 
verfalis  anftitutione  unum  urtum  diem  habemus  determinatum ,  nempe ,  Dominicum  \  1 
Quo  atttem  concilio  unherfali ,  aut  quomodo  ,  aut  quando  ab  Ecclefid  unrverfali  conftitu< 


nftitutionemfaciendi  ?  ^Anfublmus  efìcertuì  diesab  ipfo 
N.  T.  ditermi natus  ;  neque pr^epto  divino  a^ius  certus  dies  in  locum  prioris  determinar 
debuti. j  ut  tali  EccUfia  univerfalis  confìitutionì  locus  daretur  ?  An  etiam  fimilrte, 
fu'Aata  obligatfone legis  ccrimonialu ,  potuiflet  Ecclefìa  univerfalis  alfainftitutafimilii 
determinare-,  &  Veterìjugo,  quod  «dm  D«m  p»fùerai f,  aliud  fintile  furrogare:  ficm 
'  atto 


Cap.XXU. .  AdLiucjdeeademobj.contra-Z),^^.  071 

antebtc  Opponente m  audhimus  argumentari  à  Sabbàto  ad  totam  legem  eerimonialem  i 
Quid  dutem  difiat  bète  tpfius [tnttmia  Ab  opinione  Pontitìciorum  nonntdkrum  (  alti  *- 
rum  mei: ut  bicftntiunt)  fS  Grò  e  u  cténiops  %  quòdfcil.  quoad  dici  determinai  ionttny 
Domtn'tcus  [uccefferit  Sabbatbo  Judaico  ex  inftitutione  <3t  obfervatbne  mire  Ecclepa- 
flicéi*.    Et  quid  dic-.ndum  de  prof  ani  tate  Anabapciftarum  or  Soctnianorum  >  qui  nulla 
lege  fé  putaiic  ceneri  ad  obici  vationem  dici  Domtnicae:  attamen  ftatuunt ,    morem 
bunc  antiqui  (frmum ,  qui  eciam  Apoftolorum  secate  in  ufu  ruit ,  non  effe  contem  nen- 
dum  >  quia  tn rebus  eju:muJi  ofTetHìo  proxtmi  vitanda ,  Se  aiiquid  consuetudini  per 
fé  non  malati  fedaliquaetiam  ex  parte  utili,  dandum  eli:   Non  vero  quod  per  fé 
Religione  noi  objì ri ngit  »—  Et  cur  blc  ctdpandierimt  Anabaptiftae  illiy  quilibertatem 
Juim  in juis ctttibus particularibus  retinere  malunt  :  atque adeo fine  ulloetierum  diferi- 
mine  *  modo  bunc  >  modo  illum  ,  conventibut  Ecclepafìicis  de  [ignare  ì  Si  unus  certus 
dies  bebd+madatim  obfervandus  determinari  debuit ,  omnibufque  Eccleftis  particulari- 
bus ,  &Jingulis  fidilibus pr*fcr:bi ,  quanto  *q«ius  ab  ipfo  Domino  »  pVi  immediate  ->pve 
mediate  per  Apoftolos,  exinfiinSu  fpiritus  ipfius$   idjacitndum  fui  ti  Sicutnos  ex  lo- 
cis  quibufd.im  N.  T.  pojì  alios probavimus  cicdcjendimusjafìum.     2.  Ego  quidim  in  fu» 
periortbus  dtxi  >  ipfum  quartum  praceptum  injurigere  folum  Sabbatum  in  cyclo  b.  bdoma* 
d.ili poftjcxdies  oferarios  obfervandwn  ?  pnecert*  aut  necefiaris  determinatane  dieifep- 
timi  ex ordine  cre.itionis.     Sed  minime  di xi  ,  aliquando  reliBumfuifie  diemvagum  »  Pne 
e:  tk  determinatiane  divinitutfaft*  :  addidi  enim  .  ante  lapfum ,  ac porri  fub  V.  T.  in- 
ìunBum  fuiffe  ijìum  jeptimum  ;  lub  N.autem  T.  Dominicum.  ìtaqttidem  ut  Bominus 
S.xbbathi  fubw À]uÀque  etconomi*  -.    d lem  cult ui  fuo  ipfe  ordtnaverit  ac  determ'tnaverit 
..  Opfomru  contender -at ,  diferimen  dierum  fub  N.  T.  fublatum.     £go  de  ceri- 

moni  ali  fafus  frnn  ;  demorJi  vero  ,  pAXtaauartum  Decalogi  praceptum ,  negavi.  At» 
que  ex  ipsJt  praxi  ojìendi  diferimen  aliquocf  agnofei ,  non  cerimoniale ,  poji  abrogatami 
legem  cerimonialem  \  t amen  ex  ordinatone  divina',  ac proinde  morale  >  citm  nunc  nan 
alialex  divttia  nos  obliget. 

(Jji5  lime  non  vidrc .  qnàoi  abundè  omnibus  fatisfacìuro 6t  :  Reponic  tamen qux- 
diui ,  fed  pauca ,  &  qua:  par  un»  proficiunc ,  D  Burmatmus  in  ^Apologia  Pag.  108. 
inquien*  Paragr.  1-6.  Lepide  rogat ,  fi  Sabbatum  (,1,-gendum  potius  fublarum  ) 
eft  diferimen  dterum  ex  prascepto  divino  >  quomodoflrvatur  hbercas  Chriftiana 
Cai.  5:1.  GEccrefiae  univerfalisconfticutione  unum  ccrcumdiem  habemus  deter- 
Diinatum  1  nempe  Dominicum.  Skcinc  Uqui  audet  5  qui  praceptum  dfcinum  ur- 
get ,  CT tamen  obfervac ionem dtei  Dominici  libertari  &  fuavitati  N.  T.  accom- 
modacum  dicit?  Conftftere poteri t  Itbertaj  Cbrijìiana  cum  procedo  divino ,  ry  non 
cumconftituthne Ecclcfi*'!  Ogafi Ecclcpaconjlitutio jutfijjct illum  diem  ex  protesto  di- 
vinoy  &  non  ordini*  &  foli  ti*  caus+obfervari.  R^fp.  1.  Reclè  rogavit  ClaniT. 
Effettui y  Si ,  mblaco  difenmine  dieruni  ex  prateepto  divino  »  EcclcGa  univerfs- 
lis  unum  certum  diem  conltitueric ,  quomodo  fervecur  hberras  Chriltiaoa  ?  Nam 
fiEcclefiauniverlalisiugumillud,  iquo  Ecclcfìam  Iiberavit  Chnftus ,  rirfus  dif. 
cipulorum  cervicibu*  ìmponac,  Ecclefiam  fpoliac  iibercate  Chnftianà  à  Chnfto 
mortefuipaira,  St  in  quanobjspcrttandumeft,  docente  Paulo  G*il.  y.  1,2,     Et 

rini  fic  loqui  audec  lile  >  qui  pr^ecepru  11  divinum  urger ,  &ramenobfcrvaciooem 
Dominici  libectaci&ryivitati  N.  T.  accommodacum  dicit?   An  pucat  Deum 
folunìmo^ofcu  Dcipixccptmpnoi  noltiàliberratcChaftianifpoliare,  &non  itero 

Nnnn  3  pr^ccp-, 


672  /\anuc  ac  eaucrn  udj.  guaita  ia  jaurm.        jlid.  ili. 

pr*ceptum  mere  humanum  <*  Undc  qusefo  cft  noftia  hbertas?  Anoon  à  Deo  ? 
AnnonDeo  fervire  lumma  eli  libertasl  Eftne  le*  Dei»  lex  libertatis i  Jac.  z:  i 
il?  3.  Confiftere  putat  AdverfariuslibertatemChriftianam  cum  conftitutionc 
Ecciefiae ,  &  non  cum  prxcepto  divino,  Siccine  loqui  audet  Theologus  reforma-. 
tusf  Sic  quidera  loquuntur  Pontificii ; ,  «cpoftcos  Formali  fi*  r  ut  putidas  fuas  cere, 
monias  defendant  ;  fed  longè  aìicer  fentiunt  ac  loquuntur  faoiores  Theologi . 
4.  Cooftitutiones  Ecclefias  non  adverfari  putat  ille  libertari  Ghriltaanas ,  modo  oh  • 
fervand«pr«fcribantur,  oonex  prascepto  divino  i  fed  ordinis &  Politiae  causa.  At- 
que  icatutò  facis  poific  Écdeua  circumcifionem  rurfus  injungere ,  ut  apud  quafdam 
Gentcs  etiamnum,  diftin&ionisergò  >inufue&  JmòtotumVeterisÈcclcBaccho- 
ragmmpoltliminio,  fubprrtextu ordinis &PoIitix>  reducere»  fine ullànoftrac li- 
bertatis Chriftianaediminutione.  Hoc  capiet  qui  potile.  At  quasfo  an  illa  >  m 
ederis ,  ne  gujìaris ,  neque  attigeyìs  ,  urgebantur  canquam  praecepta  divina  ?  Annon 
dicit  Apoitolus,  eatoifle ex pr*c eptis  &  dottrini*  bominumt  Col.  Z:  1 1,  22.  .& 
ideo  admittenda  negat ,  quia  nempe  Oeum  proauchore  non  habent,  ut  Bc%a  in 
margine  notat  ?  Quidlibi  volunt  illa  Chriiti  Mat.  1 5: 9,  Scd  fruftra  mecolunt 
doctttteì  dottrinai ,  qua  funt  mandata  hominum ,  aut ,  ut  Hremcllius  ex  Syriacà.  Et 
*rujìra  timent  me  >  quum  docent  doBrinas  mandatorum  filiorum  hominis  *. 

Quèd  porrò  rogat  (inquit  pratterea)  quo  in  Concilio  universali ,  aut  quomodo  Se 
quando  ab  Ecclefià  umverfah  illa  conftKutio  fa&a  fit  <  òag.  163.  tsr  172.  Id  roga 
illos  qui  à  conciliti  univerfalibus  omnia  deducunt  >  aut  qui  htjìorU>  faSt  cum  vernate  ra 
folent  Confondere»  Simile s  quaftiones  Pontificium  potius  decuifjent ,  qui  circa  alia  quo  ad 
biftoriam  temporis  ftmili  modo  rogare  folent ,  quihus  ut  (ape  refponfum ,  ita  e*  buie 
quaftioni  noflriah  aliu.  [{efp.  Quandoquidem  negat  D.  Burmannus  à  Chnfto  infti- 
tututneOe  diem  Dominicum  :  &  folummodo  vult  eflè  conftitutionem  Eccidi* 
univerfalis,  aptè  quaeritur ,  quando  aut  quomodo  ab  Ecclefià  univerfali  fa&a  fue- 
rit iftaconftitutio.  Nam  oportet  fuerit  facìa  vel  ab  omnibus  particulanbus  Eccle- 
fiis ,  fi^illatim  coogregatis  ;  vel  ab  Ecclefia  ecumenica tiara!  in  Concilio  aliquo 
generali  Se  cecumenico  convocata  ;  vel  alio  aliquo  modo.  Quocunqueautcm  modo 
rafta  Fuerit  illaconfticutio,  id  demonftrare  tenetur  Adverfanus  ;  &  noftrà omnium 
interefthoc  diftincìc  dignofeere  >  ut  abfqueconfcientiasfcrupulo,  authjclìtatione 
ulìà,  eam  ample&amur ,  &inpraxinredigamus.  2.  Si  ille  conftitutionem  hanc 
à  Conciliis  univerfalibus  nondeducit ,  dicat  nobis ,  unde  eam  deducat  *  Et  fi  è 
Concil iis  uni vfcrfalibus,  quidni  licebit  eum  rogare  >  ut  hoc  nobis  oftendat  <  Af- 
firm«ntienim<femperincumbirprobatio.  3.  Siputetnos  vcriratem  rei  cum  hi- 
ftoria  w&i  confondere  »  quando  hoc  quserimus  ;  Jc  vclit  nos  rei  vericatem  fine  pro- 
bazione admittere,  hoc  eft ,  credere  Ecclefiam  diem  Dominicum  inftrtuùTe,  liete 
nefeiamus ,  quando  hoc  facìum  fuerit ,  aut  à  qua  Ecclefià ,  aot  quomodo  ;  licet  ta- 
mende;»rfqua;rerc,  quando  de /4f?o  non  eftambigendum  :  fed  re  vera  fi  He,  quac- 
rim  us  6c<iefa8o  &  dejvre, 

Quasrebatergò  claniT  Ejknius  ubi  Ecclefi*  data  efi  poteftat  nnherfalem  &  perpe* 
tuam  ejufmodi  confthvfionemfathtìdi  .«*  R«fpondet.  Poteftattm  hanc  Ecctepa  conve- 
nire, ipfc negare nequity  mi pag.xyi.fatetur )  Ecclefiam particuiarem  quamlibet, 
velctiam  plorès  conjunetim,  circuniftantias  cukus  inftituti  kberrati  fux  reliaas 
dctcrminàndipoceftatcmhabcre,    lnterbafa •  circumftantitf  auum  efi  tmput.  J^/p* 

Vetum 


,  Cop.XXII.       AdhucdeeademQbj.contraD.  Barn.        67} 

•  Verum  quidem  cft»  EcdeGam  quamljbet  particularern ,  vel  plures  conjuncìim  , 
t  quacuoioiietn&corrcrpofkkfitiaminrcrfe  colunc,  circuroftaiKias  cultus  inftituti , 
'•  libertari  fax  rdicìas,  dettrminaadi  pot.eflaem  haberc  ',  fed  nunquam  dixerac 
e«  Dona.  Effeniuty  Sabbatum  e/Tc  meram  cultus  inacutì  circurpftantiam ,  libertari 

•  no  il  rat  re  li  et  a  ni  t  fede  conerà,  ibidem  diaz  pag.  172.  Sabbatum  prarcepeo  morali 

•  communi  &  perpetuo  inftitucuro  effe;  Scdctcrminacionem  dici  Dominici  difenè 

•  esitare mfcriptis  ei«*rsvft«<  N.  T  acque  ita  h abere  aurhoriiarera  divinarli,  Kos 
eriamiupra  Uk  II  Cap,  XV-  oftendimus,  gabbati  obfcivationem  eflè  parcem  cui.- 
ri*  •  non  merana  circumftanciam.  z.  Licec  incer  circumftantias  cultus  inftituti 
«umerari  pollù:  Te mpus  ;  non  tamen  hoc  Tempus  »  quod  à  Dco  ipfo  determina- 
rum  eli.*  utiolim  ,  etiamiìlocus  iniercircumllantiascultùs  inftituti  numerari  pò- 
tuiflét ,  non  crac  tamen  Templum ,  mera  cultus  Vec.  Teft.  circumftantia ,  fed 
pars. 

Qjxrebat  etiam  I>.  EJfenhis.  An  fublatus  tft  certus  dies  ab  ipfo  Dep  ante  ceconomiam 
N.  T.  di termi noi us  *   ncque  prece  pto  divino  alius  certus  dies  in  locum  priori s  determinar  i 
iebuitt  tu  tati  Ecclefi*  unherfalis  conjìitutioni  leciti  dartiuri     Sed  oihil  refpondic 
D.  Burmannus.  Adillamauteroquaeftionem  ,    An  etiam  fimilitcr,  fublatà  obliga- 
tione legis certmonialis  ,  potuijfet  EccUfiauniverfalis  aliamjlUuta  fimilia  determinare 
fervei  eri)  ugo  ,  quod  olim  Deus  pofuerat ,  aliudfimile  furrogaret   Sic  refpondet.    Op, 
ìimc  UH norunt ,  qui  non  folum  cerimoniali  a  y  fedi?  morulia  injìituta  j  ut  ea  locant  > 
determinare  folcnt  >  qui  non  uno  modo  jugum  impone n  norunt,      guique  peccata  alih  igm 
not.i cudere  >  CP integr-s eorum catalogo*  textre  dediccrunt.     Rjfp    Quos  hfc inceli  ìgat 
1  &  fu^illet  facile  oft  fufpican  ;  &  in  quem  dicìa  iflfa  c>ntorqueat ,  paacos  laterc  po- 
ttft  ;  fed  quo  lolido  fondamento  nicatur  harc  calumnia ,  fiondimi  conftat  1  Nec Ce- 
remoniaha  ?  nec  Moralu  fine  verbo  Dei  dtterroinamus  ;  nec  ullum  jugum  admit- 
timus,  nedum  imponimi» ,  quod  imponi  noluic  Deiw.     Tale  admittere  vel  in 
ceremonialibus  nobis  religio  eft.     Nulla  peccata  cudtmus,  fed  ca  peccata  efle 
aiTertmu$>  qux  Dd  verbum  condemnat,  licecalii  vel  praejudicus  occarcati  >  vel 
c:ecà  confcientii,  fi  non  cauterio  iouiU,  falli >  ea  non  pcrcipiant  nec  pcrcipere 
veline 

Ad  illudquoddixerat  D.  Effenius,  Adverfarii  feocentiam  eandem  effe  cum  lènten- 
tii  quorundam  Fbntificiorum ,  Anabaptiftarum  &  Socinianorum ,  nil  aliudreponir 
D.  Burmannus ,  quifcn  ^^  dignum  fn  b*c  cantilena tpipbonema  Sed  an  infìcias  ire 
audet^  Aut  an  prò  cantilena  ducit>  hoc  ipfiobjici>  quòd  %w^n$*%  non  habeac 
orthodoxos,  nec  froforcs  Pontificie^»  (ed  poti  us  ha?tcr»doxos  Anabaptiflas,  Se 
Socinianos,  qui  Chriftiam non funr  /*  Alioshujus  rei  ideo pudec»  utomnemmo* 
veant  Japìdcm  ',  ad  liane  objccìionem  vitandam  ,  Se  ad  ìuam  ita  incruftandam  fen- 
ceutiam  .  ut appareat  Talrem  aliquomodo  ab  iftorum  opinione  diitin^a. 

Addebat porrò  hsec  D.  Effenius  pag.  172.  Dtindt  quod  determinatwn  effet  Eccle/I* 
Hniverfalis  conflitutione  >  atqudndt  n<ce(Jìtatem  acce  pi jf et ,  W  1V4  ow»f/  <St  fmgulaf 
Ecclefiat  particulares  y  omnes  item  Svnodos  provinciale!  ejfnat ionales  tx  ijìa  hvpothefi 
obligarct;  ut  mut  ari  non  f  off  et ,  tufi  rnservenitntealiafimili  Ecclep.e  univtrfalis  co«- 
flitutione.  Ad  quar  fic  D-  Burmannus,  ^AdiUudrefpondeant  ipfi  Sibilati  tei,  qui  di f- 
quirunt,  ènEccltfneliceat  mutare  illum  difm»  vii  totaliter  tol!crc,•,  Quod  affir* 
■"•Wi  imnoumfit)  qui  habec  inltitutioticm ,  cura  lubac  dilUtutioucm.  Qtod 


674  Adhuc  de  eadero  obj.  contra  D.  Bum.       Lib.  1 1 V 

tamen  limita  Suareyur ,  Veruni  id  effe  >  dicent ,  abfolutt ,  non prafticè  >  innuent  ita  g 
abfolutc  potejìatemitlam  penes  Eccleftam  quidem  effe  ,  fed  nunc  inconunitns  effe  ut  ai 
praxin  reducatur ,  juxta  diBum  JJpofbli ,  omnia  mini  licent  fed  non  omniaexpe. 
diunt ,  nullo  enim  mbdoid  exfcdire ,  &  graviflimas  htc  intercedere  caufas  ne  id  fiat  , 
alias  vifumefi.  Bjfp.  Ipfius  etiam  D.Burmanni,  non  minus  quàm  Scholaftico- 
rurnintereft,  hancremexpedire:  Quiaille  (nonminusquàmhij  afferit  dici  do* 
minrei  inftitutionem  meram  effe  Ecclefia»  conftitutionem  :  V'ulc  ergo  cum  $ua~; 
r^/o  abfolutèloquendopenesEcclefiam  effe,  diem  0ominicom  rollerei  imo  & 
omne  Sabbatum  ;  fed  non  con veiìiens  effe  ?  ut  ad  praxin  reducaturv  At  quid  ita  ? 
Gravillìmas  dicit  hic  intercedere  caufas»  At  cùm  conftnutione  divina  omnes  diet 
fine  nunc  fub  N.  T.  squales,  &nul!usdtbeatdiem  pra*  die  aeftimare,  qua:  caufa 
gratis  fingi  pollit ,  quominus  toilaturomnedierum  quoad  praxin  diferimen  1  Cau- 
fas illas  gravillìmas  ego  (ciré  aveo.  Porrò ,  ettne  Ecclefia  illius  convenienti*  a«t  in- 
convenientia:  judex  idoneus  <  Annon  etiam  faepius  evenit >  ut  res  ejufmodi  muta- 
biles  a&ù  mutentur  ;  &  mutatis  circumitantiis  >  quod  jam  expedit  >  brevi  non.  ex* 
pediat  i  fed  noxium  pocius  fiat  :  Fieri  ergo  poteft  5  ut  quod,  propter  graviiììrras 
caufas»  nec  mutari  nunc  nec  tolli  poteft  ,  poltea  tamen,  propter  caufas  non  mi- 
nus  graves  ,  non  modo  mutari ,  {ed  8c  ptorfus  colli  debeat.  Éoque  rieri  poteft  ,  uc 
aliquandojudicutuia  fic  Ecclefia,  prorfus  expedire,  irrò  neceiTe  effe,  ut  omne 
Sabbatum  hebdomadale  prorfus  tollatur.  Sed  quid  fi  ili*  rationes  ,  quaeunquam- 
abolitionem  urgere  poflìnt,  eam  sequè  f ortiter  nunc  urgeant?  Sed  de  hoc  fatis, 
cùm  fpecimeo  gcnii ,  ac  pietatis  Anttfabbatariorum  genuinae ,  ex  hoc  luculentum 
fatishabeamus. 

Voluit  D.  Burmannus  Cibum  &  Sabbara  fimul  praecipi  &  pariter  abrogari  P^or?:, 
14;  v.6.  &  Col.  2  :  16.  Verùm  refpondit  D.  Ejfenius.  vind:  pag.  165.  „  Ceii- 
o  monialis  diferiminis  ciborum  ,  dierum  &  locorum  parcH**flc  rationem?  fateor: 
,>  Non  vero  omnis  eorum  diferiminis  effe  candem  rationem .  Sabbatum  enim  ante 
„  legem  ceremonialem  &  antelapfum  ,  jam  fuirTeinftirutum ,  affbui  fuoloco.  An- 
ote iapfumprohibitu*  quoque  fuie  efus  arboris  fcieatia&a,  praecepto  Dei  pofitivo> 
3,  non  tameo  cerimoniali  typico.  Diftm&us  &  facramentalis  fuit  ufus  arboris  vira , 
s>  nec  tamen  ad  legem  cerimonialem  typicam  pcrcinuit.  Qirin  etiam  nuhc  fub  N, 
„T.  «-  infacracoenàmandaruseftfpeciatimufus  panis  &  vini;  non  indi  feri  n  i- 
5>  natim  ciborum  quorumeunque  :  Nec  tameo  dittindtus  ifte  ufus ,  iftud  ciborum 
33  diferimen,  ad  legem  cerimonialem  pcitinet ,  nec  libertati  Chriftiana? ,  quara. 
33Àpoftolidocueruntj  &  cerimoniali  diferiminioppoluerunt  3  ullo  modo  adver*^ 
,jfatur.  2.  Nunc  i\\t  cumeibis  fimul  pr<tccftum  dicit . fimidque  abrogatum  ditrum 
3,  diferimen.  At  vero  animalium  mundorum  &  immundorum  diferimen  Jam  tem» 
j,  pore  Noacbi  obtinuit  Cen.  7: 2.  &  8:  20.  Cùm  tamen'primam  Sabbati  originerà  1 
33antehacretulericaddationera  manna  Exod.  16.  autlegiflationemm  Mara  Exvd.  , 
33 15.  l*  In  locis  Rom.  14.  &  Col.  2.  Docetur  quidem  abrogatio  inftitutorum 
3>  cerimonialium  circa  cibos  &  dies  ;  non  vero  Sabbati  moralis  :  Non  magis  quàot  ! 
,3  politica  vel  ceconomica cujufque  temporis  opportuni obfervatioaut  diasta ,  vel  di- 
3>ftinftusufus  facramentalis  Symbolorum  Cerna  Dominicae. 

Ad  hsec  fic  D-  Burmannus  ApoUg.  pag.  109.     Quafifi  quibufdam  cibi s  non  pofftm 
utit  ne  mihi nocini ,  propter tahénampritcèptum  dt  certo  cibo.  Et  quid  hoc  facit  al 

difcrimtn 


Cap.  XXII.     Adhuc  de  eàdem  obj.  contra  D.  Bum.         675 

difcrimtn  dicrum ,  five  Sabbatum,  cum  aliud  jit ,  quod  ptndtt  ex  praetpto  non  occi* 
des ,  qusmquod  ftndtt  ex  pracepto  de  Sabbato.  Rjfp*  Quando  Judaeis  non  licuit 
quibufdam  uti  cibis ,  urpote  prohibitis ,  an  propterea  habuerunc  praeceprum  de 
cerco  cibo  i.  e.  de  cibo  aliqjoparticularifemperufurpando?  Et  ficut  iJlis  licebac 
cibis  non  prohibitis  vefci  prò  hbitu  >  fic  &  nobis  licer  iìs  uti ,  qui  fanitati  noftra?  & 
tempera™  iaeconvemunr.  i.  MuJrum  facithocad  Sabbatum  ,  quia  hinc  Iiquer , 
non  fublatam  effe  d  ftin&ionem  moralem  Sabbati  ab  aliis  dtebus ,  licet  omnis  fub- 
lataficdiftincìiodieium  fub  N.  T.  ceremoniaJis  :  quemadmodum  mance  diftincìio 
moralis  cibi,  fabbri  difFerentia  ciborum  cerimoniali omni.  3.  Eft  quidem  aliud 
quod  pzndecexpraeccptodecalogifexto,  &c  aliud  quod  pender  ex  prcecepto  quar- 
to; inhoctamenconveniunt ,  quòJ  utraquefint  morali  a  }  &  quòd  ficut  tx  prae- 
cepto  non  occides  (equitur  diftmetio  moralis  cibi ,  ita  ex  pi  xcc pto  de  Sabbato  fequa» 
tur  diftincìio  moralis  dierum  perpetuò obfervanda. 

„  Adducit  {Sicilie porrò)  fub  N.  T.  S.  coenam  ~—  quid  vero  hoc  ad  rem  prar- 
yi  fentem  ?  S.  ccena  non  facit  ciborum  diftinótionem  ,  quantumvisenim  derur  panis 
,,  &  vinuro  prò  Sacramento ,  uti  tamen  licet  quibufvis  cibis  ,  nempe  ucilibus  ,  quia 
„  &  panis  &  vinum  in  S.  cecca,  tanquam  cibus  non  peculiaris ,  fs.d  communis  & 
oufualisjad  Sacramentum  tran  fiata  f un  t.]  Uefp*  Non  dici'mus  S  ccenam  facerc 
ciborum  diftmcìionem  ;  fed  fpecialitcr  in  hoc  Sacramento  requiri  panem  &  vinum  , 
2.  Nova  eft  Theologia  dicere ,  ncbis  licicum  effe,  quibuivis  cibis,  modo  uti- 
libus,  uti,  inhacccenà.  Poflemus  ergo  jufculo  uti  »  quod  frangi  ntquit>necbibi: 
polTtmus&  carne  uti  &  agno.  Sed  ipfe  D-Burwxnmts  hanc  retfa'&ac  fententiarn  , 
tot  video,  inSvnoffi  Lìb.7.  Cap.  io.  &  IopgèaHterlcquitur  T/:f/ 14.  j,Elemen- 
J,  tum  ergo  [inquiens)  uti  in  convivio  facro  >  hìc  duplex  eli  ?  panis  &  vinum  :  Qusn- 
„quam  enim  in  Baptifmo  folae  aquae  emundanda:  Ecclelìa  lutfìcerent  ;,  tamen  in 
_,,  ccc  a ,  ut  integra  ea  foret }  &  fpiritualis  alimonia*  my fterium  adtmplcrer  >  (  N  B) 

jjduplexrequirebaturSymboIum,  tum  cibi  tum  potus;  Se  Thtf.if.  De- 

,,  niquem)itenononcarer,  cjuodnon  animalium  carnes,  &  cruenta*  ac  far.guine 
„  mananres  dapes ,  uti  in  facris  V.  T.  epulis ,  ad  hanc  menfam  inftirucric,  led  fo* 
,,Iis  panibus  ac  vino  onerari  eam  volueric.  Ea  enim  N.  T.  natura  eft  >  quod  polì 
„  fufum  Chrifti  fanguinem  ,  nullu»  amplius  fmguis  in  facris  profondi  debeat.  Unde 
„  ve!  animalium  fanguinc  in  facro  hoc  convivio  abftineri  voluit  (N  B.  )  &  panem 
,,foIumvinumqiieconviv3ntibi*diftribuit.  &  Tbcf.  16.  DicitChriftumnon  alium 
„  panem,  quàm  quo  in  communibus  epulis  vefcimur,  adcommuniorem  my  (letti 
,,  fi  g  ni  ficationem  >  inftituifie:  &  Thtf.  17.  Gravius  eft  (inquit)  qued  ne  panem 
„  quidem,  fed  panis  quifquilias,  &  tenuifiìmum  cruftulum ,  in  Cerna  fin  ulìir- 
„pant  (fcil.  Pontificii)  ejmque  hoftiis  quibufdam  orbicularibus ,  crucifixi  im3gir>e 
i,fìgnatis>  peragunt.  Quod  &  contra  Sacramenti  naturam  —  &  centra  CluifU 
9,  —  auchoxitatem  eft;  quorum  panes  Eucharifticos,  ex  ipfo  fracìicms  1  itu  ac 
3Jmyfterio,  uimquodomnes  de  uno  pane,  unum  Ecclefix  corpus  adumbrjnre, 
ncomederenc,  grandioresfuifleappaiet:  &  T/;r/.  20.  Pariter  intingi  pan -soffulas, 
,iquasVeteresada?jrotosmittcbanr,  quod(kcum  panennranducarenon  pofTent  -, 
d$c  nonnullisinlocis ,  procomplemeiitocoiiimiini«'  ufìica- diftri* 

j.buebant,  admictcndasnonccnlemus  :  Qjòd  Chrifti  esemplo  ac  feopo  n 
É?nem,  quinonuno,  fed  duplici  elemento  acSymbolo,  LccleGa;  fìdem  ah 

Oooo  >,  fufteiitaro 


676  Adluicdeeiideniobj  coatra D.  Burnì.        Lib.  H{# 

«fuibntare  voluit.  ]     Plura  lubet  endem  Qipiie ,  quajhk  afferra  defkuiinci  M 
jam  allegata  (uficiuncadipfum  erroris  aur  oiaUinu-argueudum. 

Pergic  &  §.  iS.  Ciborum  (  inquit  )  dicrumqiic  difcrimen  fmul  prtceptum  ahroga- 
tunque  ncgat ,  quia  jam  Nocchi  tempore  aoimalium  mundorum  &  immundoriun 
difcrimenootinuir,  Gen.  7:  ver.  2.  &  2:  ver  j£q.  cum  S abbati  ori zoà  deferto  tan- 
tum petatur  >  f-nd  fi  vddamur  ,  nikilifòcerrtur  ,  rumetiam  facrificia  tunc  obtiuue- 
rint  >  £?«e  non  minus  cerimonialia  tipica  tjfc  f.itcbìtur  quam  Sabbatum  ,  etjt  dudim  ante 
legemlatam  oh  fra areni ur.  Sed  ncc  quod  intenditeli  neh  9  quod  enim  Noacbi  tempori 
ammalia  mundadf  immunda  dicuntur ,  commodè  it£  «?«Ai4w  diEtumeft\  quìa  Deus 
pofìta  legem  &  di f e  ri-?,  e  n  hoc  animalium  daturus  era;,  K4'/^-  t»  Non  exeo  evincere 
fiùdebat  ClarifT  Ejìenius  ,  diicrimen  mundorum  &  immundorum  animalium  non 
fritte  ceremoniale'cypicurn,  quód,  nempe,  ejusoiigoà  deferto  non  petatur,  fd 
diu  ante  obtinuerit  :  Hòc  enim  evincere  nihil  ad  ejus  propoficum  faciebac  :  Ve- 
rum  inde  clarèfacisprobavic,.  ad  hominem  arguendo>  diicrimen  ciboium  non  fuifle 
fimulcumSibbatomandacum.  Sed longè ante, quippe  tempore Noachi^  cu  n  di- 
cat  Adverfarius  Sabbarum  originem  fuaro  ducere  à  tempore  Mofis.  Z.  Quoi 
illa,  Genef  7,  &8.  de  difci inaine  animalium  mundorum  &  immundorum  per 
prole? ftn  ,  auc  anticipationem  dicanuir,  mera  tft  rìcìio  >  &  fi&ioquidem  non  feren- 
da  ?  quippe ,  qua:  rendi t  ad  omnem  facram  hiftoriam  evertendam.  Qui  quxCo  po- 
tuericN<Mr/wfcire,  quasnam  eaeiTene  ammalia,  &qu«  volucres,  exquibusfu» 
mere  debutffet  feptenas ,  &  ex  quibus  tantum  bwas  :  Auc  ex  quibus  holocaufta  ofw 
ferree.  >  nifi  iila  diftin<flio  tum  eflec inftituta  &  ipfi  reveltta  ? 

Quando  porrò  de  dierum  diferimineagebacur  ex  Gal  4:  vtr.  9,  io.  &  I{pm.  1$. 
ver.  5,7.  faffus  erac  DBurmannus  non  fpecìari  Ùzà.Ss  omnem  dierum  obfervatio» 
nem  -,  fedillam,  quseerat  ex  pra;cepto  divino:  Acque  bine  infert  Vind.Pag.  37, 
nullam  nunc eiTe  dierum  diflfercnriam  ex  praecepto  divino.  Sed  refpondit  D.  Epe* 
ràus  Vindic.  Pag.  166.  in  harc  verba ,  >,  Specìatur  obfervacio  dierum  ,  quse  erac  e* 
s>praecepto  divirK»  cereraoniilij  quod  nunc  fub  N. T.  abrogatum  eri;  Interini 
*,  lege  divini  obligati  fumus  ad  Sabbaci  obfervationem  ,  de  quo  Deo  Opr.  Ma» 
»>pra:cepturn  commune  ac  perpetuimi  darepiacuic  :  Similicerutdetemperantià' 
i,di5età,  &c.  &  diftin&o  ufu  panis&  vini  prò  Ccenà  DominicifubN.  T.  jt.  Nec 
,)dubitandum,quin  Apoftolus,  abrogata  lege  cerimoniali,  cerimonialem  setti  ma  ciò» 
f,  nem  die»  pra:  die»  omnemque  porro  Puperftitiofam  prohibens^ow.14;  5>6.  iifdem 
»,  quoque  alibi  &  alicer  tradideric  Dominici  oblervationem  ,  quemadmodum  diferté 
5?  f  Cor.  16:  l.  dicitfeitaordinaffeEcdefis  GalatU.  Ipfeenirn  Opponens  RomanoS) 
»j  Galatas,  &  Coloffenfes  conjungit  :  Nec  minus  id  ftatuendum,quàin  de  Coena  Oo< 
i>  minica  iis  quoque  eradica,  quam  vis  id  de  finguhs  Eccleliis  non  diferté  commemo< 
»recur,  in  Epiftolis  ad  easlcripcis.3  Hxc  autera  non  facisfaciunc  £>♦  Burm.  Namfic 
leponic  Apol.  Pag.  109, 110,  »  Conrra,  Paulus  nbiquequum  de  cemporibus  dife^r* 
:)nendisloquicur,  indiftincìc&  fine  exceptione  ioquitur5  ut  Galat.  4»  Rom.  14. 
vCal  z.  Qiiod  autem  additurde  difcrimine  dierum  morali,  dirccìèpauli  verbis 
?> & feopo repugnat ;  qui  non vulc nos  ajfti mare diem  prae die,  quod cum  longè ef- 
>,  ficacius  fiat  ubi  morali ,  quàm  ubi  cerimoniali  duntaxac  diferimine ,  diespradie 
»extollitur,  fequitur,  ubi  nullum  eft  difcrimeo,  ibi  multo  minus  efle  diferirj 
»  dierum  morale?  quàm  obfoiecum  cerimonjaifl»    Ccriaaoniaic  ergo-diferìi" 

»diei 


Cap.  XXII.      Adhuc  de  eàdem  obj.  contra  Z>.  Burm.        67? 

;,  dierum  Apofìolus  negalTcr ,  &  fimul  ex  morali  praecepto  Dominici  obfervatio. 
^nemilliuiqueabaliisdicbusdircrimendocuinfet^   Cùm  è  contrario  fi  cefiet  dirle- 
,,remia  dierum,  ceffatid  quod  faciebatdifTerentiara  dierum;  Id  veròerat  prcecep- 
„tum  aliud  iaciei  di  ,  aliud  non  faciendi  certis  diebus ,  quod  erat  iplum  Sabbici 
,,  praeceptum.  ]     Uefp-  i.  Nonmagisindiftincìè,  &  Gueexteptioneloquitur ,  do 
temporibus  difeernendis  j  quàm  de  cibis ac  potibus  difcernendis  ;     Et  tarnen  fupra 
evicìumeft  >  in  vigore  eciamnumefle  p.rsecepta  moraliadecibis  ac  potionibus  >  & 
diftincìionem  moralem.    2.  Non  minus  vuìt nos  Paulus  aefìimare  cibum  pi x  cibo, 
quàm  diemprae  die:  Et  tamen  qui  arììrmatdaridtftincììonem  cibi  &  penùs  mora, 
lem  ,  non  contradicit  Paidivcibu»  Se  Icopo  ;  Paulus  emm  tantum  loquitur ,  utdk:- 
rum,  de  diferimine  tumdierum,   tum  cibi  &  poiùs  ccrerooniali  ;  non  morali. 
3.  Ubi  qutdemnullumeftfimpliciter  di  ì'erimen  dierum  ,  ibi  multò  minuseft  difcri- 
men  dierum  morale >  quàm  ccremoniale»  auc  falce m  non  magts;  Sed  ncgaturf 
P.uilum  dicere  ,  nullum  nunc  effe  omnino  dierum  difcrimen.     4.  Vc:iilìmum  eflè 
dicmius,  ccremoniale  dierum  diicsimeu  Apoitolum  negare,  &  fimul  ex  morali 
p-xcepto  Dominici  obfervacioncm  ,  iiliusqueab  aliis  ditbus  difcrimen  docere,  Se 
aflerere.  5.  RatioAdverfarii  nulli  tft:  Nam  celiarne  dirYerentuceieraoniah  dierum, 
ceilàt  tantum  id.  quod  faciebac  illam  dirTerenciam,  «empe  prxceptum  ceremoniale% 
Hoc  unum  (  (le  ilio  porrò  )  varò  tic  obfcrvctur  ,  quando  tollttur  diferimen  dierum  , 
l  praccptopmdebat  ->   &  dic'nur  ,  dijìhiciionem  dierum  infidi  non  pefie  obfervarr, 
ti<  n quidem  negatur  »  pofle certa  irti  ordinis  cauta  conflitti  ad \acandum  adtui  divino^ 
pi  tamen  nuìlum  relinquitur  precetti  um  >  pro&tir  quod  non  Liceat  uno  die,  quodliceat 
:  i  quafi  propter  tempus  illicttum  fa  quod  alioauì  liei  tum  tfl,     Pra'cipu*  ergo  qua- 
dam tempora  kabere ,  quibus  non  tx  vofò  tffneuQitate  ,  fed libere  utaris  ad  mcdJtationc; 
era:  :ones  &  adificaùonzm proximh  Vei  aiamficcctus  uVtque  un'tjormittr)  aut  infingidu 
l  cis  procommodttate  fuababeant  fiata  tempora  ad  conveniendum ,  leletiameum  die?h 
(et>timan<e  ■)  quo  Cbrijìus  ridurre xit ,  Dominicum  \oc:nt  »  CJ"  in  eo  conti  ràar.t  diligenter 
cuml  retiti  a  dcmonjìyjtione  •   itatempora&iUum  diem  accanti  rtdic' 

nfm  diflifiBiuncmfaiit.     Quia  qui id  objervant  ,  hoc  facitmt  bilibcrtat  ,  «e  « 

vi exprtlji pracepti ,  fecundumifìamrcrulam,  omnia  rhn:  ordine  j  1  Cor.  14;  v- 
Pjfp.  1.  Si  mine fublatuoi  eft  omnè  dierum  diferimen,  qusripoccft,  quomodo 
juxta  illam  regulam  ,  omnia  Sani  ordine,  potììcinrtitui  unus  dies  ad  v3candum  cul- 
tui divino,  è  cydofeptem dierum  ,magi$quàm  ècyclo  io. i2«3uc  100.  aut  1000? 
JLcquipolficinftitui  unus  integer dies  in  quovifeunque  cyclo,  &  non  potius  horx 
tantum  ahquot  /»  2.  Dan,  quacri  licet ,  cur  non  rcftitui  pollìt  dies  feptimUs  , 
jam  obfoletus>  «queacobfervaridies  Dominicus ,  prò  flato  tempore  ad  conve- 
niendum f  Et  fi  libcrtas  Chnlliana  permittere  pofllc  conftitutioneti  dici  hcb- 
domadisfcpnmi,  cur  non  potile  eadem  Chnftiana  liberras  permittere,  ut  omucs 
ceremoni*  jam  abrogata*  etiam  rtftitU3ntur»  imò&  facniìcia,  modo  non  vi  ex- 
predi piascepci*  fedviillius  regulx,  omnia fiaut ordine,  obfexventur  ì  3  t'teun- 
quevidemus,  non  magiiobligaricònfcientum  >  adqmefcep.dum  ab  opete  nolTro 
quotidiano  die  Dominico  ,  quàm  quovis  alio  die,  juxta  i  Nam  (iri- 

quiej  — .  nullum  rclinquUurpixctptum  ,  pr<  3.dje,.quod 

Ito  die,  quali  p:oprer  tempus  illicitumfit .  e.  liei  tumuli  4  Et, 

ttaatc hucfenteiKM;  potelt una EccLKi trc&  folenoes  dieshabWc fi;i^ilis fcpjumanis, 

Oooo  z  altera 


678  Àibuc  de  e'idem  obj,  centra  D.  turni.       Lib.  HI. 

altera  unum  ;  tenia  non  uoum  ,  fed  unum  tantum  arniiverfaiium  j  aut  u  ium  fingu» 
I«  tiimeftWbus ,  &  uiu^uccqueprocumrnodkatefui.  Atqueitavidemusquoien. 
dacdoctrma  Adverfjriomm.  Sedde  bis  plurafuoloco. 

Citabat  quidam  D.  Effenius  ex  Martyre  ,  Parco  ,  Qualtero  ,  &  Calvino  »  qtirs. 
putat  D.  Burmannus  ei  non  fa  vere,  &  nihil  ad  hoc  eviucendum  requirit  aliud, 
quam  ut  legantur  tancùm.     Legamus  ergo. 

Pet.  Martyr.  in  Epilt.  ad  %om.  14:5.  fic  loquitur.  „  Alia  etiam  ioftrmitas- 
j,  fuic  Ju Jasi  recens  converti  ad  Chriftum  ,  ut  puuret  dies  juxta  veterem  legem effe 
,,  obfervandos.  Vid.  Pafcha,  Pcntecoften,  Feltum  tubarum ,  diem  expiacio- 
9)  numi  folennitatem  Tabcrnaculorum  ,  Noviluni!,  &  Sibbata.  Qui  autem 
>5  robuftionfideeianrpraedici,  ìlli  omnesdiesperindehabuerunt;  (NBj  Doni;-» 
„  nicum  tamenexcipimus  ;  pertinetenimad  Decalogum»  utexrtebdomada  inte- 
n  grà  >  unu;  dies  divino  cultut  confecretur  :  illum  diem  in  Veceri  lege  Deus  volti;: 
11  effe  Sabbatum  ?  ut  beneficium  creationis  mundi  certius  ,  &  liberationis  ex  AL. 
»  gypto  hasreret  in  memoria,  Poftea  vero  ut  memoria  refurrecìionis  C'nrifti ,  & 
<,  falutisnoftrseinftauratio  per  illum  adepta>  &  fpcs  noftras  refurrecìionis,  quàn 
»  expectamus>  in  noltros  animos,  quàm  altìiiìmc  demitteretur,  induftuseft 
??  (N  B)  dies  Dominicus ,  ìdqueipfisab  Apoftolis ,  cujus  reifàtis  apertamente 
>>  iitin  Sacris  Literis.  ]  Satis  fané  hatc  fune  clara&  perfpicua.  Audiamus  Partu-n: 
isineundumlocum  dub.  4.  ex  verf.  f:6.  Hypoth.z.  hsechabet.  »  Dies  feri ati  r 
a  bocefl  )  cultui  divino  publico  &  quitti  à  laboribus  dicati  aliqui  chrjjlianis  funt  ìieccf- 
sfarti.  Hsecoppotitaeft  errori  PetrobrufianorumSc  lAnabaptijlarum.  Et  prò» 
3?  batur  1.  Dei  mandato  (NB)  memento  ut  diem  S abbati  fantVfices  &c.  Etpoffc 
quasdam  „  diem  Dominicam  à  primis  Chriftianis  fuifle facris  conventibus  dica- 
ti cam  ,  tumutfeà  Judaeis  fepararent ,  tum  utrefurrecìionem  Dominicam  memo» 
o  randioccafioeffet,  nonobfcurè  teftatur  Apoftolus.  1.  Cor.  16:2.  &  Joannes 
3>  lApoc.  1:  io  ]  In  1.  Cor.  16:  2-  harchabet.  »,  Modumcoiligend*  Eleemofynae. 
»,  quem  Galatis  conftitueric  ,  ipfofque  obfervare  velie ,  nuneexponit,  ut  remo- 
>,  ras  &  impedimenta  omnia  prscidat*  Primo  jubet  certo  tempore  collecìam  in- 
■»,  ftitui,  ac  (NB)  pr«efcr:bLT  diem  primam  hebdomadis,  quam  vocamus  Do- 
»?  minicam;  quoniam  cune  rìebanc  congreflus&concionesEcclefiae»  Ccmrao- 
?>  de  igitur  tunc  m  unum  conferri  poterat  Eleemofyna.  Vocat  phrafi  Hebraica  w- 
51  nam  Sabbatorum ,  td  eft,  primam  bebdomadis  :  quoniam  Hebrasi  "Vl^  pro- 
)>  jil^Kl  ««'"  P^  primus  dicunt  +\?\#  H^D  in  anno  uno  h.C primo  Darti. 
5,  Sabbatd  autem  vocant  hebdomadam  dierum:  Ita  Lucas  Cap.  24:  f.  ^  ltm*- 
??  t  r«S^wr  una  autem,  h.  e.  Prima  die Sabbatorumi  Unde  cognofeimus  PrU 
„  mo  quidem  (NB)  Dominicum  diem  Chriftianis  jam  inde  à  temporibus  Apo- 
a,  ftolorum  facram  fuifle  :  nondubiumab  Apoftolis  ita  fuifle  Ecclcfiis  ftatutum. 
,>  Quodeciamex  ^tpoc.  v.  io.  coHigitur.  Nam  ibi  Joannes  dicit  cV  t»T  xv&*x$ 
J3  i^f^9»  in  die  Dominica ,  nomen  zeaepit  à  Domino  Jefu  Chrifto ,  qui  prima  die  ex 
„  morte refurrexit.  Tanti operis5r  benefici!  memoria? diem  huneproprium  (NB) 
»,  confecrarunt  Apoftolijcum  primis  etiam  ut  Sabbatum  Chriftianorum  à  Judaica 
y,  diverfumefletineabrogatislegalibusumbris  Judari  in  opinione  nccedkatis  obtìr- 
''  mf*Jtur^.  Ecin^or.  1:  io.  ite  loquitur.  „  Diem  Dominicam  vocat  primam 
?,  bebdomadis  feriam  rjul.  Daminus  i  mortuis  refurrexit.    Ea  igicur  di«  vìdìc  reve» 

lationen 


- 


Cap.  XXII.     Adiiuc  de  e/idem  obj.  contra  D.  Burnì         6/9 

„  lationem  ,  q.ia?  (NB)  la  ai  rum  Cnnitianisfaciaerac  >  Apoitolorum  authoiita- 
„  te coogreflìbus  Eeciciufticis  m.iofum  Sabbachi  Judaiq dicati,  utintelligere  eft 
#3  ex  1.  C.r.  16:  1.  ub:  Apuftolu's  pracipit  primo diehebdcmadi1,  in  Ecclefiaccl- 
„  lewtàm  fièri  pi  o  frauibus  jud*'is.  Sic  ^AH.  za:  7.  una  die  Sabbutorum  prò  pri- 
,,  /?.*  kebdomàdis  dtcuiitur  convellile  Chn'lani  ad  fran^aidun»  panem.  Lft  iguur 
,,  (NB)  dici  Doniiuicae  ex  traditiooe  Apoiìolicivetusobfervatio.  G&gieux &  Ri. 
J>  5:ru  bue  inferme ,  £cc:eliae  fas  eXc  etum  fini  àcnprurà  ,  irnòprasttr  &  contra 
,,.  Scripturasauthoncaceui ,  q'JxJamtenendafjncire  —  Sed  errane —■  alia  Apo- 
,j  flolorum  ,  alia  Epifcoporum  &  Eccietì#Papaliseftauthoritas.-  Uh  immedia- 
„  ta(NB)  Deiinfpirationc,  ut  divinas  Licerasi'cribtbant  »  ira  ordinerò  Eccic* 
0  (ìafticumdifponebanr  :  bine  Dommicxdìei  Fciiarn  non  modo  EcckfixChnitia- 
w  ree  facram  fteei  unt ,  lcdinStr.pmraro  quoque- i  aera  ai  retuLrunt.}  Annonhaec 
clara  funt  I 

Audiaturnunc  Gualterus  in  Rom.  14,  Homil.Si.  3,  Quo  loco  (inquìt)  ante 
,,  omnia  obfervabis  (NB)non  hicagi  de  die  Dominico,  qucmabalusnon  difcer- 
,,  nere  nefaseft  ;  conftatenim  SabbatiihUitutionem  omnibus  ceremoniis  legalibus 
^  anuquiorem  ciTc ,  utpore  in  ipso,  rerum  origine  fa&am  j  Et  eandem  poftea  De 
v  calogiauthoTitateefTeconrìrmacam.  Quia  vero  V etere?  Sabbacum  oblcivaba;.' 
,,  in  creati  mundi  memoriam,  cui  pofUns  temporibus  hberationis  ex  j£»gypto  b: 
„  neficiurn  accellìc  ;  primitivx  Ecclefìxrld.les  fuum  facrum  0:ium  indiem  proxi- 
„  me  fequentem  tranftulerunt  3  qui  ab  ììlis  Dominicus  eft  dictus,  partim  propter 
M  Domini  Jefu  Chrilii  refurreclionem  ,  quan,  prin  o  poft  Sabbatum  die  faaurrt 
„  elTc  Euangeliltx  fenbunt.  Partim  quòd  (NB)  totus  Domino  confecratus  efì  : 
„  debeat.  EcucisfanctèobfeTvecur,piiiiìòquidem  charitas  monet ,  nelaboribu; 
,,  nimiisexhaunantureorum  viresjinquosnobisaliqyodjuselt,  &  impenumrdeiij- 
„  de  vero  idem  pittas  praecipic ,  ut  falrem  unum  cUem  integrum  Deoconfecre- 
„  mus ,  qui  noftrae  necellìtati  fex  continuis  fervile  voluit.  Nunquam  ergo  violar. 
?>  debet  ejus  diei  relig;o,  nifi  quando illud  Dei  gloria»  vel  proximi  falus  poftulat3 
,,  propter  qaam  Sabbatino.  antiquitusinftitutumciTe,  Chriftus  teftatur.  Itaque  in 
,,  praelenti,  Paulus  de  ferhs  Juda?orum  loquicùr,  quae  (NB)  p* acter  Sabbatum  , 
,t  aliasobcaufasintiiturxfueranc,  &qitesfubChriltiadvcntum.>  uni  cuna  Gcn- 
,,  tisilliusRepubliGa  debucrunc  aboleri,  &C. 

Quoddeniquead  Calvinmm  actinec:  is  Injìit.  L'ibi.  Cip  8-  §  }$»  ficloqui- 
tur.  »?  Paulo  hiccogoreflelongior,  quòd  hodie  ob  diem  Dominicim  tumu!- 
„  tuantur  nonnulli  inquieti  fpiricus;plebemChriftianam  quiritantur  \NB)  in  Judaif- 
,,  moforcri,  quiaietinecaliquamdierumobrervationem,  Ego  autcmrefpondeo> 
0  citra.Judaifmum.diesiftos  ànobisobfervari,  quia  longo  intervallo  diflfenmus  in 
,,  hac  parte  à  Judacis.  Non  enim  ut  ceremoniam  arcìillìma  religione  celehramus , 
„  qua  (NB)  putemus  rDyfteriumfpiriaialcrìgurarì  -,  fed lufcipimus  ut  remedium 
,,  retmendom  Ecclefiàordini neceiTarium.  Acqui  (  NB)  Paulus  docct,  oon ef- 
,,  fé  in  ejus  obfervatione  judicandos  Chriftianos  >  quia  lì  e  umbra  rei  iucurz.  Ideo 
a,  timee,  ne  inter  Galatas  fruftralaberàrit ,  quòd  adhuc  diesob ter vttenr.  Et  ad 
M  Hpmauos  aflfenc  ,  fuperlliciohim  die  ,  fi  quis  Judicat  intcr  diem  &  diem.  A  t  quii 
3,  prxceriftosduntaxatfuriofosnon  videat  >  de  qua  obfervatione  intelligat  Apo- 
*,  ftolus,    Non  cnim  in  lineai  iftumPoiiticum  ,  oc  Ecclcfiiiticum  ordine m  rcfpi- 

O00O  3  ciebant! 


6So  Adhuc de eàdem obj . contra D.  Barn.      Lib.  II L 

„  ciebant:  fedquum  tanquam  rerum  fpiritualium  umbras  retinercnt,  tantundem 
»  obfcurabant  Chnftì  glonam  &  Euwigelii  lucem.  A  manuariis  openbus  con: 
o  ideo  feriabantur ,  quodeffentàSacrisftudnsSrmeditationibus  avocamenta;  fed 
„  Religione  quidam ,  quòdferiandornyfteriaolim  commendata  recolere  le  fom- 
u  niabant,  In  nane ,  inquam  ,  prsepofteram  dierum  difcretionem  invehitur  Apo* 
i,  ftolus:  nortinlegitimum  deleàum  ,  qui  Societatis  Chriftianae  paciferviar.  Si- 
ai  quidem  in  EcclefiisabcoinftitutisSabbatuminhuncuium  retinebatur.  lllum 
,»  enimdiemprafcnbitCorinchiis,  quo  Symbolaadfublevandos  Hierofolymita. 
•  »  nos  fratres  colligantur.  Si  timetur  fuperftitio .  plus  era:  pcriculi  in  Judaicis  fe- 
i,  riisj  quàmin  Dominicis  (  quosnunchabentChriftiani  )  diebus.  Nam  quod 
„  ad  evertendam  fupefftitionem  expediebit,  fublarus  eft  judasis  Religiofus  dies: 
3,  quod  decoro,  ordini,  paciinEcdefiàretinendisnecetfariumerat,  alter  in  eum 
„  ufum  deftinatus  eli. 

At  D.  Burmannus  objicicbat  Cahini  vèrba  in  Com.  ad  Co/,  z:  io",  qusc  hxc  flint, 
,,  Qui  dierum  faciuntdiicnmen  ,  quali  unum  ab  alio  dividunc.  Talis  panino  coi- 
Jt  veniebat  Judasis ,  ut  dies  Prtceptos  lanciò  còlerent  ab  aliis  fegregando.  lacer 
„  Chnftianos  talis  diVifio  ceflavit.  Àtqui  dicec  quifpiam,  Nos  adhuc  retinere' 
„  aliquam  dierum  obfervationem.  Refpondeo.  Nos  dies  nequaquam  fervare,  quafi 
^itiferiisaliquafìtReligio,  aut  quali  fasnònfit  tum  laborare^  fed  refpecìum  ha. 
„  ben  PolhtaSc  Ordini* non  dierum.  Echi  Com. ad  Gal. 4:  io.  Quando  {inqu'u) 
:,  difeernitur  diesa  die.  Religione  caufa,  quando  feria:  pars,divir.i  cultus  eflecen- 
j,  fen tur,  tum  dies  perperam oblervatur.  Noshodiecum  habenrus  dierum  diferi- 
,,  meh,  non  induimus  necefììtatis  laqueum  confclentiis,  non  difcernimus  dies 
.,  quali  aliusaliofit/^wS/or,  non  conftituimusillic  Réligionem  &  cultum  Dei; 
„  fed  tantum  ordini  &  concordia  con  fui  imus.  InVÌriaìciìs  autemficrefpònditD. 
EJpnius  Pag.  \yj:  \*(%.  ,,  Imo  vidi  (inquit)  fatis  Calv'mum  rejicere  Judaicam 
,,  obfervationem  dierum  ,  quàceìebrantur  dies  arcìilfima  Religione  ut  ceremonia  ; 
?,  iScputabatur  mylteriumfpirituale  frgurari  :  Atque  adeo  retinebantur  dies  tair- 
,,  quam  rerum  fpiricualium  Umbrie ,  duibus  tantundem  ob'fcurabatur  Ghnfti  gloria 
,,  &  Euangelnlux:  dumhominesfomniabant,  feferiando  myfteriaolmi  commen. 
„  data  recolete.  Hanc  magnus  Cahinus  appellava  pr&t>ofteram  iUriim  di/credo- 
,?  mm ,  &  Afofiolumintam  invthi  pronunciar.  Verum  ab  ti  diliirìxit  legittmUm 
,,  dthBum  ,  qui  fociecatisChrifìiansepacj  ferviat ,  ut  fit  remedium  retinendo  in  Ec- 
,,  ciefià  ordini  neceflàrium  :  ubi  etiam  homines  feriautur  à"  manuariis  operibus, 
„  quod  haec  fint  à  Sacris  ftudiis  &  meditationibus  avocamenta  :  quodque  decoro , 
„  ordini,  paciinEcclefiàretinendisnecenaiium  fueric,  ut  loco  Sabbathi  Judaici, 
„  alter  dies  in  eum  ufum  deftinaretur.  Sicut  pn'us  in  Eccleliis  ab  ipfo  Paulo  infìi- 
,,  tutis  Sabbathum  antiquum  aliquamdiu  retinèbatui ■;  Et  Calvinus  exiftimavit 
n  (  quamvisminusrecìè)  illuftì  diem  ab  Apoftolo  pr^fcriptum  Córinthiis ,  qn6 
„  fymbola  ad  fublevandos  Hierofolyrfjitanos  fratres  còlligeientuf.  Cùm  igitur  CaU 
o  t/>wdixit,  Talis  partitio  conveniebat  jùdaeis,  ute-ies  prsceptos  fancìè  cole- 
5:  rcut  &o  intellexit  procul  dubio  Judiis  ceremonialiter  prseceptos  tanquam 
y,  brabras  &c.  non  vero  utcunqUe  praecép^os  ;  quoniam  ipfe  Calvinus  ;  illuni  tnim 
o  dh-m p.,'*fcribit  Corinthiis  Scc' ^  ubi  difertè  indicac  aliquódpraeceptum  —  Calvi* 
qm'demdixitrefpéc^Cim  bàbéri  eolici*  &  ordina  ÀconcordiiBi  fed  ordinem 

+  iftum 


Cap  XXII.     Adhuc<teea<teinobj  comta  D*B*rm.  68* 

,,  iiìiiaa  al?  Apottolis ,  &  fìc  divini  wuhonrauecoftàicucum  fiyeprxcepuirjp  rejnimè 
,,  tiegavic.  Jd-jm  JiberMtm  dooutfciJ.  à  jugacen  mainali,  oiniiiquefuptffìkjo- 
»  oc;  fcdrian.  a  kg*  liltrtk-tis. 

SicCIaruf.  Efiniut ,  Se  miai!  repojnit  D/£Mù»0?«SÌ  plora  qui  cupir  ad  Cwfi/- 
»f  mtatef»  inpeliigc  od  a  ai  ,  "legai;  uoibam  fc-piftolaui  ad  */*.  A*.  *  fc.w> 

Rogabac  p  Ejicnius  ,    Num  velie  obrervat/poem  die]  Dominici  mortifir^pt  ,  in 
terciaiùc ceremoniarurn  periodo?  dici  «•     Kefpondk  D.  Bttrman.     t:  id  mirjri 
*t  fatisnon  polTurut  cu  n  obfCTV.nionen>  die-  Dominici  licitaci.,  neccfDn'am 
fi  ci  ì  ili.  11  a  ni  >  &  perintcrvenientem  Ecclefix  determina  rionen  mrhi  à  Deo  pri- 
fi  ceptam  d:claraverim  000  Temei  in  Difquif.  8c  fuper  piena  Ihicì  aque  diei  Doroi- 
„  nicxobfervauone&fun&itìcauone,  adeoqueipsipraxi  Sabbati,  lk  appellane» 
»  nullaomninomikicum  Rev.  Fratrefiecoucroverfia,  eamquepraxin  &  mih'\  ibfi 
,,  &  aliispro  vii jbus inculcare quocidienitar.     Hoc  vero  mortifeium  dico»  velie 
,,  Pub  N.  T.  quali  ex  morali  ncceilìcacej  *  immediato  divino  praxepro  ,  dirrcrefl- 
„  eia  11  dieru.n  introducerc  >  quodeft  ftacum  ceremoniarum  &V.T.  in  N.  T.  re- 
M  ducere,  quid  hocautem  ad  fanwìarD&IibeiamiHam  obrervJtionem  diei  Domi- 
3t  nicaefub  N.  T  <  ]     AdquxficCeleberr.  Efieniw  l'indie.  Pag.  178,  179    |W». 
99  [i/iquic)     1.   Qjod  dici:  fuper  piena"  ftrictaque  diei  Dommicx  obfervation? 
a,  &  fa  notifica:  ione ,  adeoque  ipsapraxi  Sabbathi ,  ngllam  onanino  fibi  mecum  effe 
,,  controvci  Cam ,  eamque  praxin  fé  &  (ibi  ipfi  &  aliis  prò  viribus  inculcare  qjotidie 
5,  niti,  ìdgauJeo&gratulor.     Verùrn  hocmihi  feriò  dolet,  hoc  animus  audire 
li  horret,  Iuftuque refugu ,  quòdidemnon  veieatur  monjftrurn  dicere,  vellefub 
»,  N.  T.  quafi  ex  morali  nccelìì'.are.&  immediato  divino  prxcepto  (  ìftud  autem 
„  opponk intervenienti  Ecclefix  Jeierminationi  )   difrerentiam  drerum  introduce- 
,,  re.  Parce  miferator  Deus ,  ncc  in  judtcauicm  recidat  iftud  judiemm  !     2.  Cù.u 
„  autem  necellìtascx  D  inrapceptoperimcrveniencem  Ecdefia?  determinariont.n 
?>  ab  ipfo  agnofcarur ,  cur  neceiììtas  morali*; ,  &  immediatum  divinum  prxcepturu, 
„  feupotiuscoufìuutiopcr  Apoftolos  0u7nivr*t  ac  divina  authon'eace  facìa  ,  tam 
>,  vehemencer  exagitatur ,  rum  fevcrè  co^demnatiir  *     Nos  certe  moralem  necei- 
,,  fitatem  ,  takinquecoiftitutionem  d.yinam  folidilfimc  in  fuperioribus  demon- 
,,  ftrafTeacdifendiire,  poft  plurimos   '$n*\>*Qiti  in  Domino  conHdimus.  3.   H.1j 
»  vero  ratione  non  rnagis  in  N.  T.    icducuur  (Utus  cerimopiarim ,  &    V.  T. 
„  q  u\  u  cum  dicimui  etiam  nunc  Sacramenta  &  reliquum  cultum  &t«xtUre*<  pra1- 
„  fcriptumin  hbris  N.  T.  habereneceiritatern  praecepri  divini ,  &iua.n  moralira- 
^  temprohàc  occonomia.     4.  ille  fancìam  Se  libvram  obPervdtionem  diei  Do- 
„  mimeaefub  N.  T-  appcllat:   Ax  vero  i 111  fanft  1  tati  &  hbej  tari  minima  adverla- 
n  tur ,  fed  maxime'  confcnt3oeaeft,  ordinatio  divina,  per  legera  libertatis  (  ut 
,,  vocatur  Jac.i:  12.)  omnis  verasfànftitatis  normam ,  nobis  praflcripta. 
Ad  qu» omnia  nihil  aliud  reponit  D-  Burm.  *Apd.  Pag.  111.  PAragr.  Zi.  quàm 
>iojifrnoìiAliteradb<ccéjuÀmAdipfammortctnborr((coisexclarn(t  hoc  mihi  fe- 
ri^ dolct  tre  pQtuijJit  virò  c.màtm  tutrù.tm  occintre  tnim*  doBifs,  &  cLrifr.    Rcvii 
+*  I  ?o  poiuìfji't  i4don  jipofìolo  ,  cum  quotili hoc  bcllumy  ob)iccrt.     J(tfp    Quid  di- 
rerit  i^fWwparum  nos  movet,  rationesaudircvolumus.    x.  Quddocllum  (it  D. 
£J]cm  cura  Apodolo  falfiilìtnum  ;  imo,    3.  Quòd  D.  Burmarmo  curo  A  pò-; 

itolji 


68z  Adhucdeeàdemobj.contraP.Sww.       Lib.lll»  1 

ftolòfit  bellum  >  manifeftiflìmum  eftj  co  quòd  cercmonias  ìllas,  quaein periodo 
fàcce  tcrtia  mortiferas  effe  agnofoic  >  obfervari  poffe  fateatur  $  caruroque  obferva- 
tionem non  modo  licitam,  fed  &  neceffariam  >  fancìHIìmam ,  &  per  intervenien- 
te m  Ecckfias  deterra  inationem  à  Oco  praeceptam  effe  dicat  ^  fc  confequenter  poffe 
Ecclcfiam  ceremonias  abrogatas  rurfus  ad  praxin  reducere.     Annon  hoc  eft  aperte 
bellum  Apoftolo  denunciare?     An>  quando  difputat  Apoftolus adverfus ceremo- 
nias Mofaicas  >  unquam  concefferit ,  aut  concedere  voluent>  poffe  Ecclefiam  ea 
denuò  conftituere ,  puta  >  circumeifionem  injnngere  ,  modo  non  morali  neceiiìra- 
ce  >  &  immediato  divino  prsecepto  recipiendam  &  ufurpandam  f    An  voluenr ,  ur, 
mediante  ejufmodi  Ecclefiz  determinatone  3  obfervatio  iftarum  ceremoniarum 
haberetur  licita  ,  imo  neceffaria  &  fancìiflìma  ?    Anvoiuerit,  utmimlter  quivis 
Euaagelii  earum  obfervationem  prò  viribus  mculcaret  ?    Quum  nemo  ianus  base 
dixerit>  qui  difputationes  Apertoli  adverfus  has  ceremonias  perpender  ;  confide- 
rectumquivis,  numbènèhuiccum  Apoftolo  conveniat.     4.  Quum  ceremonias 
hoc  tantum  refpe&u  mortiferas  effe  velit ,  quòd  fub  N.  T.  ex  morali  necefììtatt  & 
immediato  divino  prsrcepto  urgeantur ,  annon  diciteas,  etiam  (ub  initium  Euan- 
gelii ,  mortiferas  fuiffe  ;  quia  tum  urgebantur  àPieudoapoftolis  ex  morali necef- 
Btate  &  immediato  divino  prsecepto?     Attùm,  quando  erauc  media  &  indirle, 
rentia?  Ec  quid  (ibi  vult  decrecum  illud  Apoftolorum  *A8.  15.     Sed  tranfeat 
hoc;  dicac  neceffe  eft ,  mortiferum  nunc non  effe  ufum  ceremoniarum,  pura  fa- 
crificiorum  j  circumeifiouis ,  Paichatis ,   diftincìionis  ciborum  &c.    modo  non 
urgeantur,  nec  in  praxin  redigantur  ,  ex  morali  nectilìtate  &  immediato  divino 
pisecepto;  Et  porte,  fi  velit ,  Ecclefiam  3  earum  omnium  praxin  in/ungere ,  «què 
bene  ac.poiììt  diem  Domioicum  inftituere;"&  interveniente  hàc  Ecclefix  deter- 
minatone, à  Deo  praeceptam  effe  earum  obfervationem,  eóque  necefiariam  Se 
fanctiiilmam  '3kfe  velie  in  hoc  cafu  earum  fanttam  ac  rigidam ,  plenam  ac  ftricìam 
obfervationem  &  fibi  ipfi&aliis omnibus  inculcare.    Anautem  hoc  effet  in  liber- 
ate ea  1  qua  Chriftus  nos  liberavit ,  perftare ,  &  non  potius  regrediences  implicari 
fei vitutisjugo,  conerà  Gol.  j;  1.   judicet  quivis.  5.   Hinc  fatis  conftat  ,  quoten. 
dac  Adverfariorum  do&rina.     Mortiferum  erit  nunc  ,  Sabbatum  obferv3re  ex  mo- 
rali necellìtate  &  immediato  Dei  prascepto  '}  fed  Sabbatum  obfervare  per  interve. 
nientem Ecciefias  determinationem ,  non  modo licitum erit?  fed&  neceffarium, 
frn&iilìmum  ,  &  à  Deo  pra?ceptum.   Et  firn  il  iter ,  licet  mortiferum  nunc  eilèt  ob. 
fervare circumeifionem,  omnia  Fetta  Judseorum  ,  omnefque  puras  putas  ceremo. 
nias,  ex  morali  necefsitate  &  prascepto  divino  immediato;  licitumtamen  eflet 
imòneceffarium>fan<5tifsimum  ,  &  Praeceptum  Dei,  easomnes  piene  ac  ftrittè  ob» 
fervare,  fi  modo  Ecckfia  velit  f&polTequidemnonnegatur)  easinjungere.  Quac 
mihi  fané  eft  nova  Theologia. 

Per  Sabbata  Col.  2: 16.  vult  D.  Burmannus  intelligi  Sabbatum  hebdomadale,  eo 
quòd  infolensnonfit,  voce  plurali  V^oéx^t».-  Sabbatum  hebdomadaic  intelligi 
Exod.  3 1:  13, 14.  Et  Eqccb.  20:  i£  Quando dixerat  D.Efonius,  re&ius  etiam 
iilis  locis  etiam   carcera  Sabbati  V.  T.  co'mprehendi  y  mirura  vifùm  erat  Di 


Bumanno.  Quid  ita  ?  Cum  (inquit  Apologe  Pag.  112.)  E*òd.  $l./tued  Verf-i^ 
fucrat  in  plurali  V)J"Ut?  Sabbata  me2 .    Utm  Verf.  14.   tu  fingutari  fOt??! 

ad* 


tebbìium  exprimatvr  >  &  ad  Sabbatum  bebdotn  ad  ai  e  Verf  iy5i6.  covHringatur >  a& 

dite 


Cap.  XXIII.    Probatur  Sai.  Morale  effe  ex  notis  L.  M.     683 

dito  Verf.  17.  eodem  elogio  S 'abbati ,  quod  figoum  effet.  Refp.  At  nondum  certo 
conftat  Mofen  de  iisdem  Sabbatis  loqui  Ver/.  14,  &  13.  hoc  eft  de  Sabb3to  tantum 
hcbdomadali:  De  Sabbaco  quidem  hebdoraadali  loquitur  Verf.  14,  &  15,  &c* 
Sed  quod  de  eodem  loquatur  etiam  Verf.  13.  ubi  Sabbata  pluraliter  pronunciar» 
nondum  liquet  :  Imo  diftincìus  illc  modus  pronunciandi  concrarium  probabilius 
[reddit ,  hcet  &  de  hoc  &  de  ìllis  legamus  »  quòd  iìgno  fuerint  illi  populo.  Ad 
ea  quae fequuntur fupra  dicìum  fatis.  Atque  ita  locum  Apoftoli  ad  Coloffenfes 
exphcavìmusj  verumejus  fenfum  vindicavimus,  &  quàm  parum  folidèindeargu- 
mentati  fint  Adverfarii  noftn,  Juculenteroftendimus.  Conciudimus  ergo  hunc  lo- 
cum ,  quem  tanti  faciunc  Adverfarii,  non  probare,  praeceptum  de  Sabbato  hety. 
domadali  effe  prorfus  ceremoniale. 


C  A  P.      XXIII. 

tx  notis LegisMora^s,  Praeceptum  de  Sabbato  morale  effe, 
evincitur. 

PRaeceptum  de  Sabbato  hebdomadali  oec  politi 'e um  effe,  nec  cerimoniale,  jam 
fatis  evicimus  ;  &  rationes  Advcrfariorum  quibus  contrarium  adftrucre  conan- 
tur  fufius  cxaminavimus;  Reftat  n^nc,  ut  hoc  praeceptum  morale  tflfc  oftsn- 
damus. 

Quod  autem  mandatum  Sabbati  hebdomadalisfit  morale  »  liquet  fatis  exden- 
nitione  legis  moralis  fupra  Lib  1.  Cap.  X.  data  &  expiicatà  :  Nacn  t  tt  lex  in  Scrip  - 
tunscxpreffadeacìonibusnoftrisexcernis&rmotibus  animi  internis  >  natuiae  ratio- 
nali  j  tumad  Dcum  >tum  adproximum  relatas  jconvenientibus,  omncsomni  tem- 
pore, exqgopnmùm  dataerat,  fed  imprimi*  Eccldìam,  obligans.  Quòd  Scrip- 
turis  expnmecur,  nemo  negat,  Quòd  lata  Otde  acìionibus  noftris  exrernis ,  in 
confeffoeft:  Namprohibet  opera  noftra  ordinaria  co  die  rieri,  otium  lai  cium  in- 
jungit ,  &  exercitia  pietatis  publica  &  privata  ,  folenDia  &  fohtana.  Quòd  lata  etiam 
fitdcmocibus  animi  noftri  internis  »  negari  nequit ,  cum  morus  animi  interni  ref- 
pondere  debeaut  acìionibus  noftris  esternisi  una  cum  iis|concurrer<  :&  quòd  poftu- 
le:  Scriptura,  utSabbatiim  deli  ci  et  vocemus  ,  E  fai.  58:  13.  negannequit.  Quòd 
I  tumacìioncsillar extern xy  tum  motusilli  interni  conveniancnatui x rat:onali>  far.us 
nemo  negabit.  Quòd  omnes  omni  tempore  obliget ,  partim  ex  jam  dicìis  fupra 
Cap.Vli.  hujus  Libri,  &  alibi  ;  partim  ex  dicendisconftabir. 

Piacrerea  fic  evinci  poteft,  przeeprum  hoc  effe  morale.   Quòd  in  fé  acfimplic:- 

ter  confideratunujonfpecìetadlegem  Poliricam,neque  ad  leseti)  Ccnnoniakn»,  ut 
ex  jam  diesis  liquet:&aliam  fpeciem  legum  nondum  didicimus.Et  quid  cotura  legura 

divifionem  hanc  communiter  receptam  objiciatur  iMolinto  5  lupra  Lib.  I.  Cap. 

111.  vidimus.     Sunt  quidam  qui  volunt  praeceptum  de  Sabbato  tffe  pofitivum  > 

atqu$idconon  effe  morale;  SediupraL/k  1.  0/>.  XJT.  oftcndin.us  pcfinvam 

p  p  p  p  determ 


68*     Piotarne  Sab  Morale  effe  ex  nocis  Legis  Mot.   Lib*  III, 

e1  eterrninationem  non  tollere  moraliratem.  Et  Cap.  XV*  de  Morali  -  pofitivo  egi- 
tn  usi  &  manifeftum  fecimus  >  mandatum  pofnivum poffe  eflè  morale.  Et  aliquod 
mandatum  pofitivum  effe  morale.  Qui  voluntdari  Legtm  rìtudtm,  à  Morali,  Ce- 
remoniali &  Forenii diftin&am ,  abuudè  confutantur  à  Natbanadc  Jobnfon  in  Pra?. 
fationead  Libellum  fauni  de  Sabbato. 

Porrò,  Si Legem  Moralem cum quibufdam  ,  Gc  defertbamus»  quòdfitealex* 
quaenonefttypcèceremonialis,  &  perpetuò  obligat ,  fatis  conftabU ,  prjgccptum 
de  Sabbato  effe  morale ,  ut  ex  diftis  &  poftea  dicendis  pacebit. 

Si  Legem  Moralem  tic  cum  quibusdam  definiamus,  quo  J  Cu  ea,  quae  oranes  crea. 
turas  ratmnales,  leu  homines  obligat,  omni  tempore,  patebit  Legem  Sabbaci  Mora* 
lem  effe, quia  ea  talis  eft,  ut  patebit. 

Similiter,  Sì  ea  Lex  dicenda  fit  Moralis,  qua?  id  mandatquod  fundaraentalieer 
bonumeft,  feu  naturae  humanae  conveniens  in  fé.  ante  mandatum  datum ,  tum 
Lex  de  Sabbato  erit  Moralis  :  Nam  ,  ut  feptimam  noftri  temporis  partem ,  Deo 
acdivinisexercitiis,  iu  Dei  gloriam,  ac  bonum  animarum  noftrarum,  confe- 
cremus,  bonum  eft  in  fé,  ac  conveniens  naturac  humanae,  quatenu*  Dei  creatura 
eft,  in  Dei  gloriam  condita.  Et  ipfa  ratio  re&a  percipere  poteft,  nane  propor- 
tionem  juftam  effe  &  asquam  ;  &  agnofecre  aequiiiìmum  effe,  ut  feptimam  tem- 
poris partem  confecremus  Deo ,  qui  nobis  reliquunt  ad  noftra  peragcnda  con- 
fette . 

Verùm ,  his  pra?termtflls.  Videamus,  num  notar  Se  chara£eres  Legis  Moralis 
fupra  Lib.  1.  Cap.  XII.  dati  éc  esplicati ,  Legi  de  Sabbato  hebdomàdalìconveniant: 
Nano  inde  firmiter  probabitur ,  Legem  Sabbati  effe  Moralem.  Et  ex  nocis  fupra* 
datis  ficarguere  poffumus. 

Primo,  Pracceptum  illud  morale  eft,  quod  Iatum  eft  de  rebus ,  qua?  naturar  ra- 
rionali >  qui  tali ,  aut  principiis  naturalibus  r  aptac  funt ,  convenientes ,  ac  congruen- 
tesj  in  fé,  &  non  purè  quia  mandantur.  At  tale  eft  praeceptum  de  Sabbato.  Ergo* 
&c.  Majorem fupra  Lh.l.  Cap.XlL  explicavimus.  Minor  certa  eft:  Nam  op-> 
timè  congruitac  convenit  natura;  humanae  ;  imo  &  principiis  naturalibus ,  ut  Deo, 
qui  nobis  effe  noiiram ,  ac  omnia  quaepottdemus ,  Tempusipfum  totum ,  ac  om«- 
nia  alia  beneficia  gratis  dedit ,  feptimam  ilhus  temporis  partem  reddamus  ac  devo- 
vearaus,  ad  ej«s  gloriam  cclebrandam,  &  laudes  declarandas ,  &  ad  bonum  no» 
ftrum  fpirituaie  ac  aeceroum  promovendum.  In  quo  qusef©  pugnare  hoc ,  aut  pug- 
narepoffe,  oftendetur,  vcl  cum  naturi  ration3li,  vel  cum  principiis  naturalibus  £ 
Et  fupponamus ,  nullum  fuiffe  de  eà  re  i  Deo  datum  praeceptum  j  annon  tamen  h*c: 
convenienza  locum  habuiffet  ?  Et  quis  non  videt  convenientiam  hanc  non  fluere 
purè  à  mandato.  A t  dicet  forfan  aliquis ,  Hanc  rationem  non  minus  probarc  rao- 
ralitatem  Sacri tìciorum  ,  quàm  Sabbati  ;  quia  non  minus  conveniens  eft  ac  con» 
gruens  natura*  rationali  ,  uc  JehQVam  honoremus  de fubftantiA  no/tra  Prov.  a:  9» 
quàm  ut  eum  honoremus  de  tempore  noftro.  Bjfp.  Sacrificia  quatenus  calia  ali- 
quid  aliud  denotane,  quàm  Dei  honorem  de  fubftantia  noftra;  Typicè  enim  repra* 
fei?tat!cf?cr^cmmChwfti;  Atqueita,  quatenus  calia  »  nullam  habent  in  fé  cui» 
principiis  naturalibus,  aut  cum  natura  rationali ,  convenientiam;  fed  purè  pen- 
dente Dei  mandato,  fine  quo,  non  modo  non  effent  bona ,  aut  natura:  human*' 
convenienti*  i  fed  effene  difeon  venienti*  k  peccata.    1.  Multis  aliis  MQdis  pofle- 


m 


Cap.  XXIII.    Probatur  Sah.  Morale  effe  ex  notis  L  M.      685 

musDeuradefubftantiinofìrihonorare,  fi  ìlli  vifum  fuitfèt  prsefcnbcre  ,  quàm 
per  facriilcù  r  Ec  natura  non  poftulat,  ut  Deum  facrificiis  honorem us;  poftalac 
ramen,  utaliquodTempusei  confecremus,  ad  laudes  ejus  public  è  celebrandas. 
Jc/t.  Lice: natura dici et,  aliquod tempus Deo ejufque cultui  folenni dandum eflè ; 
nonramendiftac,  feptimam  teraporis  portionem  Deodandaro  eiTe:  Non  ergo 
apparet ,  quomodo  praeceptum  ìllud  de  Sabbaco ,  quod  mandat  feptimam  tempo* 
rispartem  Deodari,  jdmandet,  quod  naturae  rationali ,  qui  tali»  conveniens  ed 
in  feac  congruens.     Uefp.  Huic  obje&ioni  fupra  loco  citato  fatiffcihim  fuit» 
quando  oitendimus  non  neceflariòrtquiri,  ut  lamine  innato  noftonucc  percipia- 
tur  hxc  convenienza  i  fed  fatis  efle ,  fi  Iumine  aliquoexcernomanifeita  fìat:  Nana 
lamine noftro innato,  tantopere n une  vinato  Se  obfcurato,  multa  percipcre  non 
pofljmus,  qu*  alias  nociilìma  fuerunt ,  &in  fé  certa  funt.    Et  nunc  certum  clic 
conftat,  naturae  rationali  opri  me  convenire,  ut  feptimanoftritempoiis  portio  Deo 
confccretur;  licet,  abfque  lucine  verbi  externo,  non potuiflet  h*c  convenientia 
à  Iumine  noftro  naturali  >  eia  rè  facis  percipi.     Quarc  ,  1  icet  ratio  noftra  nunc  cor* 
rupta,  nunquamadinvenirepotueritjuftamacaequamillam  temporis  portionem  , 
quam nunc sequiifimam  eflè facile agnofeet:  Attamen,  fiauxilioluminis  externi, 
Se  revelationis  di  vinse  >  nunc  percipiat  aequi  tatem  hujus  porùonis ,  &•  quàm  aequum 
iìt ,  ac  nature  rationali  ac  principili  naturalibus  conveniens ,  ut  poft  fex  dies  ir* 
operibus  noftris  tranfa&os  >  unus  integer  Deo  &  facrisexercitiisconfecretur,  roa- 
ni feftum  ed  ,  hoc  ofTicium  optimi  cum  natura  rationali  convenire  ;  eòque  morale 
e(Te.  Quod  ita*  in  fé,  &  non  purè  quia  mandatur,  conveniens  eft  ac  congruens 
naturae  rationali  >  morale  eft,  quocunquemodo,  Gre  Iumine  innato,  five  Iumine 
externo,   fivefacilè,  fivediffìcuker  id  percipiatur.     Natura  objecìi  non  pende: 
ì  perceptione  noftra  :  Nec  mutatnacuram  rei  perceptae  modus  nofter  percipiendi  : 
Inft.  At  tandem  regeret  quis ,  non  magis  hinc  probari  morale  effe ,  uc  feptimam 
temporis  portionem' Deo  reddam us,  quàm  ut  quincam  ,  autfextam,   auc  deci- 
ma m  &c  :    Nam  ti  Deo  libitum  fuiflet  »  potuiflet  quamvis  aliam  portionem  prar- 
fcribere  ;  Se  ea,  .quaufnamcunque  tandem  eflet ,  non  minus  eflet  na:urae  humans 
conveniens,  acefthaecfeptima.     Refp.  PotuifTe  Deum  aliam divifionem  tempo- 
ris praeferibere,  &  aliam  fibi  portionem  refervare,  fi  voluhTet,  nonnegamus.  £t 
fi  aliam  inftituiflèt  portionem  libi  refervandam  ,  juftam  eam  Se  «quam  futurarri 
f  uiflc  concedi mus.    Ver ùm  cùm  hauc  de  non  aliam  inltituerit  portionena ,  recìa  do- 
cet  ratio,  hanc tflè  aequilfimam  :  Quia  Deus  Optimus  id  femper  agit , quod  eft 
optimum.     Atqueita,  Iicetmelateat,  inquoprascellathsecdivifio,  qui  fex  no- 
nrisoperibu<,&feptima Deo datur portio,  aliialiqua:  Recìa tamendocet  ratio 
hanc »  quam  Deus  conftituit,  longc  optimam  efle,  &  certiilìmam  habere  cum 
principiis  naturalibus ,  Se  natura  noft:  a  rationali,  aptitudinem&convenientiara.  £t 
hoc  fatis  eft  ad  demonftrandura ,  id  morale  efle  $  Se  legem  id  tnjungens  moralem 
efle. 

Sccundò,  Paeceptum  illudquodin  fcripturisproponitur ,  &  àLcgiflatore  non 
abrogatur,  necfuipte  naturi  antiquatur  aut  cyanefeit ,  eli  morale.  At  tale  ed  prx- 
ceptum  Sabbati.  Ergo&c.  Majortm*  inexplicationefeamda?legis  moralis  nota?» 
fupra  loco  jam  citato ,  fatis  confirmavinius.  Qudd  ad  Mfnwtm  striaci ,  facile  con- 
iiinoatur;  Namque  i.  Conftat ,  in  fcriptuxis  propofitam  efle  hanc  legem  Sabbati  > 

Pppp  Z  tura 


686     Vrob&tur  Sah  Morale  effe  ex  notis  Legis  Mor.    Lib.Ilt. 

tùm  poft  lapfum ,  ut  in  coni effb  eft ,  tum  ante  lapfum ,  ut  fupra  evicimus  ;  &  fae- 
pius  repstitam.  2.  Qudd  à  legislatore  non  fit  hoc  praaceptum  abrogatum  i  nec  in 
genere ,  nec  in  Ppeeie  >  ex  antedi&is  liquet ,  quando  probavimus ,  nane  legem 
non  e(Te  ceremonialem  ,  &  oftendimus  loca  il!a ,  ex  quibus  probare  conati  funt  ad- 
verfarii ,  mandaturn  hoc  de  Sabbato  ,  nuncfubEuangelioabolitum  effe,  una  cum 
aliis  umbris ,  non  effe  intelligenda  de  Sabbato  hebdomadali.  Adverfariorum  elt , 
hanc  legem  particularem  à  Deo  abrogatam  effe  probare.  IHi  autem  nullum  ottun- 
dere poffuntlocum,  in  quo  abrogatum  eflTe  legimus  prasceptum  hoc  particulare> 
de  Sabbato  hebdomadali.  Loca  fané  quaedam  adducunt ,  qua;  loquuntur  de  diebùs 
in  genere,  aur  de  Sabbatis:  Cedex  antedi&is  conftat  >  tum  dies  illos ,  tum  Sabbata 
illa,  Iongè  dirTerreà  Sabbato  hebdomadali  in  fé  confiderato.  3.  Quòd  praecep- 
tum  de  Sabbato  non  fìttale?  quodfua  natura  evanefeat,  fatis  etiam  fupra  con  fir- 
mati! m  eft,  cum  oftendimus ,  non  fuiffeid  uni  alicui  particulari  populo  datum  -, 
nec  oftendi  poteft ,  qudd  propter  rationem  aliquam  aut  refpe&um  peculiarem  ,  uni 
nationi  aut  feculo  proprium  ,  datum  fuerit:  Nemo  enim  dicit  id  effe  ejufdem 
generis,  cum  judiciaìibuslegibusnonnullis,  quorum  ratio  particularis  &  propria 
nunc  ceflTat ,  &  qua?  propcerea  nane  antiquata?  funt  »  &  nullaranationem  particuia- 
riterobligant. 

Tertiò  >  Prajceptum  illtid  >  quod  quidquam  prarferibif ,  quod  conforme  eft attri- 
btitis  &  operibus  Dei  imitabilibus ,  morale  eft.  At  ejufmodi  eft  praeceptum  de 
Sabbato.  Ergo  &c.  Majorem  vide  fupra  confirmatam,  Lib.h  Caj>.  XIL  Quemad- 
modum  (inquit  D.  Hoornbeel^  Tbeol.  prati.  Lib.  9:  c.2o.  p.  347»)  Ad  probandam 
moralitatem  juramenti ,  reBè  argumentamur  ab  exemplo  Det>  quia  ipfe  juravit  j  ita 
ad  S abbati  moralitatem  ,  ex  eodem.exemplo ,  quod  Deus  &  in  Gene  fi  ,  <$  in  decalogo  om- 
nibus pramonjìravit ,  argumentiim  ductturftrmiffimum*  Minor  certa  eft.  Quia  cef- 
fatioab  operibus  noftris  die  feptimo  poft  iex  dies  operarios  ,  conformis  eft  operibus 
Dei,  aefitin  Deiimitationem,  qui  in creationeraundifexim pendii  dies,  acpolt 
fex  illos  dies  operarios,  feprimo  quievit.  Et  hoc  procul  omni  dubio,  ut  nobìs 
documentarti  peculiare  daret ,  &  officium  hoc  morale ,  quiefeendidie  feptimo  poft 
fcx  dies  operarios ,  prxfcriberet  ;  quiapotuit  ille ,  fi  libitum  ipfi  fuhTet,  omnia 
Iniftuoculicondiditfej  cur  ergo  voluitille  ,  quinihil  facit  fruftra,  dies  fex  in 
omnium  creatione  impendere,  ac  poft  fex  dies  unum  facrà  quiete  tranGgere,  nifi 
ut  nobts  exemplum  pra?beret  f  Imo  hacratròne,  urget  Deus  in  quarto  Decalogi 
pra?cepto ,  ut  huic  mandato  morem  geramus ,  quia  nempe  ipfe  fex  diebus  fecit  cce- 
lum  &  terra m  ,  &  feptimo  quievit  :  Ideo  debemus  nos ,  poft  fex  dies  operarios , 
unum  fanótificare  facrà*  quiete.  At  Primerofius  part.  2.  Gap.  7.  Parag.  1  j  ,&c  Re- 
geritac dicit.  Qnaiameffe  Dei attributa ,  atemitatem ,  nempe*  inftnitatem  effentia 
&  fetenti*,  ac  omni potenti am>  qua  non  funt  imitabilia:  Nec  opera  Dei,  qu*  inde 
procedimr,  qudia  funtmiracula,  &  omnium creationemt  effe  imitabilia:  Atque  ideo 
htc nullum  apparire  S abbati  fundamentum.  B^fp,  Licetnecifta attributa,  nec  il- 
lorumimributorumefTe&a  proprie imitari  poffimus  ;  modum  tamen,  qui  in  iftis 
tniStis  producendis  obfervatur ,  imitari  poffumus.  Quare  Iicet  non  poffimus  ora- 
«ipotentia-m  exsrcere  in  operibus  noftris,  aut  miracula  edere;  nec  in  hifce  teneamur 
DeUm' iniari  :  Inhoctamen  Oeum  imitari  poffumus  ac  debemus,  quòd  ficut  illc 
emmpoceacii  0)1  omnia  fex  diermit  fpatio cremerie ,  eòque  fex  dies  in  hoc  negotio 

iropea 


Cap.  XXI li.    Probatur  Sai.  Morale  effe  ex  notis  L.  M.      687 

iropcndcrit  >  ehm  unico  momento  omnia  creafle  potuerit  ;     Et  poft  illos  fex  dies  , 
feptimo  tandem  quieveric ,  eumque  facra  quiete  tranfegerit  ;  lta&  nos  debeamus 
poli  fex  dies  operarios,  in  quibus  opera  noftra  quotidiana  facimus ,  feptimum 
facrae  quieti  confterare*     Ponò  dicic ,  NoS  non  debere  Deum  fniìs  aSionibus  mhari  > 
cuh  a  puro  iffius  beneplacito  procedunt  :    *A  tque  ideo  non  in  ifto  modo  %  quem  in  omnium 
creatione  obfervavit ,  nam  fex  dies  in  omnium  creatione  imptndit  ,  puri  quia  voluit* 
Refp.  Tùm  quidem  non  debemus  nos  Deum  imitari  in  bonitate  ,  mifericordià,  & 
amore;  nam  libere  ea  exerceterga  creaturas,  &  nulla  natura?  neceffitate  :  contra 
Mattb.$:  ver» 48.   Luc.6:  ver, $6.    1  Job. 4:  w.7,8.  &  contra  ipGus  concetta 
§.  1$.  Falfum  ergo  eft ,  nos  non  debere  Deum  imitari  in  iis  operibus >  qua? libere 
facit;  feu  non  debere  noseum  imitari ,  quiefeendo  diefeptimo,  poft  fex  dies  o- 
perarios,  quemadmodum  illequievit  die  feptimo,  poftquam  fex  diebus  creattet 
omnia;  lmprimis  cura  ille  modus  in  exemplum  nobis  proponaturin  quarto  pras- 
cepto  Decalogi.     At  negat  ille  §   1 5.  hoc  tanquam  exemplum  in  ilio pracepto proponi  ; 
ftd  tantum tanquam  occafionem*  quam  naButeft  Deus  ex  fuo  beneplacito,  ad  eos h*e 
fraceptoobftringendos.    Rjfp.  Exemplum  imitandum  clarius  proponi  nsquir,quàra 
hic  proponitur  hoc  Dei  exemplum  .     D/cit  enim  Textus ,  Incordare  dici  Sabbati  ? 
ut  fatteli fices  illum ,  [ex  diebus  operaberis ,  <jc.     Nam  (>*})  fex  diebus perfecit  Jèov* 
Coelum  ,  &c.     Annon  hifee  verbis  aequè  dare  proponit  ur  Dei  exemplum  ,  ac  illis 
Levit.  19:  ver.  2.  1  Pet.  \:ver.  16.  SanBi  eftoU  quia  (*3)  fanBus fum,  unde  ille 
ipfe  probat  Parag.  1  j.    Dei  fancìitaeem  nobis  imitandam  proponi?     At  inqu'l 
porrò,  Erat  Dei  mandatum,  quodjudaos  ad Sabbatum  obfervandum  obligabat  ;  wn 
MUtem  iUe  modut  ,  quem  fecutus  eft  in  creatione  Deust  Ergo  nulla  hic  mor alitai.     Rjfp, 
Confequenri^  nulla  eft  :      Nam  fupra  Lib.l.  Cadili,   oftendimus,  bonitatem 
omnem  rnoralera  in  aftionibus  noftris  pendere  à  mandato  Dei:  Hoc  ergo  non  magis 
pugnat  contra  moralitatem  Sabbati  j  quàm  contra  moralitatemaliarum  acìionum  , 
quae  moralia  elTe ,  in  confettò  eft.     Benefacere  inimicis  noftris  fecundum  Dei  ex- 
emplum habet  moralitatem  fuam  à  mandato  Dei  :  Ex  co  tamen  liquet ,  id  effe  offi- 
cium  morale,  quia fit in imitationem  Dei  acìionum imirabilmm.     Quid,  anpu- 
tat  nullain  in  hoc  Dei  exemplo  fundari  moTalitatem  '.     Hoc  affamare  non  audet. 
N3m  Parag.  1 6.    Fatetur  banc  inde  intelligi  pojìe  moralitatem  ,  quòd  qucmadmodttm 
Deus  poftquam  quofdam  in  creatione  impenderit  dies»  alio  die  quieverit;  ita  &  nos  ,  phft 
aliquot  dies  oferarios,  diem  altquemtenemur- facris  impendere*     KefP-  Tum  huic  ex- 
cmplo  fatisfa&um  ettet ,  fi  poft  millenos  dies  operarios  ,  unum  Facris  impendere» 
mus.    At  quorfum  fex  dierum  prsecisc  totics  fit  mentio  ?     Quorfuro  jubet  Deus , 
ut,  poft  fex  dies  operarios,  feptimum  divinisconfecremusexercitiis,  quemadmo- 
dum &  quia  ille,  poft  opera,  non  aliquot  dierum  indefinite,  fed  precise,  fex  dierurr  , 
feptimo  quieverat? 

Quarto,  Pixceptum  illud  morale  eft,  quod  cordi  Adami,  inftatuintegriratis, 
infculptumerat.  AttaleeftprxceptumdeSabbato.  Ergo,  Ce.  Maj ore™ non 
negabunt  Adverfarii  :  Et  fupra  loco  citato  conrìrmatam  dcdimus .  Quod  ad  Mi. 
mrem  attinet ,  (ìceam  confirmamus,  Piseceptum  illud  quod  lege  creacionispro- 
pofitum  tenebatur  Jdamus  in  ftatu  integritatis  obfervare ,  erat  cordi  ipGus  infcrip- 
:ura;    Hoccft?  vinaÙYaferebacuracfidprxftandum&amplexaodum.    At  tale 

PPPP3  crac 


688    Probatur  ^.Morale  cflè  ex  notisLegisMor.    Lib.lIL 

crat  prcceptum  de  Sabbato  hebdomadali  obfcr vando.  Ergo,  &c.  Dico  in  Majortt 
pnecepeum illud ,  quod  Lege  crutionis  propofitum  crac,  uthocprsecepcumdiitin- 
guam  a  prxcepco  ilio  purè  pofu  ivo>  de  non  comedendo  fru&u  arboris  feientiae  boni 
le  mali  »  quod ia  lege  creauonis  legendum  non  proponebatur  j  fed  opus  habuic  ex. 
prefsi  fanft  ione .  Quare licer  Adamus  in  ftatu  incegricacis  reétus  condicus  >  prora p. 
lède  alacriter  potucric  omnibus  Dei  pr*cepcis,  utuc  pofitivis,  morem  gerere; 
non  dicìmus  tamen  leges  ìllas  cordi  ejus  infenptas  fuiflè  ;  fed  praeceptorum  corum , 
qux  in  lege  creationis,  feu  ineàDei  voluntans  mamfeftatione  >  quaeincreacione 
apparuit,  alia  eli  ratio;  Nam  perfc&a  eratconformita5interanimum^<fowf , 
&voluntatera  illam  Dei»  in  operibus  fuis,  cturafteribus  raagnÌ5&  capitahbus , 
infculptam  >  ita  uc  cor  %Adami  reèìum  exemplar  effec  mamfdtum  iftius  regulae  ; 
ita  ut»  percepea  creacione,  &  iis  qua?  creata  erant,  tmàcum  circumliantiis,  & 
aliis  in  ifto opere  confiderandis  ,  ftacim  acfacilliraè  leges  ibi  alce  imprerTas  legeric , 
&  amplexus  fic,  &  intime»  admirandi  cumfympachià  &  dilezione,  receperit. 
Nec  obiìat ,  quòd  fortèan  primo  creacus  hoc  officium  ignorine ,  fed  rum  primùm 
percepente  quando  revelacione  ùài  fcivericDeum  omnia fex diebus  treaiTe,  8c 
poftea  cognoverir  Deum  quievùTe  diefeptimo»  &  quiefeendo  illum  diem  fancìift- 
catTe,  ac  ufui  horainum  benedixifiè.  Nam  dicimus,  officia  conjugalia,  hoc  di,  con- 
jugium  inftitui  debere  >  unum  virum  inter&unamfceminam;  hominem  debere 
pacrem  ac  matrem  rclinquere»  ac  uxori  adhaerere,  eamque  non  quivis  levi  de 
causa  repudiare  ,  &c.  cordi  ejus  infcripra  effe  :  Nam  nemo  negar  hsc  moralia 
effe,  licet  quando  primùm  crcatus,  non  magis  hsec  omnia  acìù  novene ,  quàra 
feiveric  Sabbacum  die  feptimo,  poft  fex  dies  operarios ,  effe  fan&ificandum. 
Haec  autem  officia  conjugalia  ejus  cordi  infcripta  efle  dicimus  >  eo  quòd  quampri- 
mùm  viderit  crcataro  Evam»  Se  £vam  folam,  &  modum  quo  creata  eratperceperic , 
ftatim  in  hoc  libro  creationis  mentem  Dei  legeric ,  amplexus  Me ,  &  quali  cordi 
impreflàm  habueric  illam  legera  creationis .  Sic  quia  quim primùm  sili  innotuic > 
mundum  creacum  fuiflè  fex  diebus,  &  Deum  quievùTe  ab  omnibus  fuis  operibus 
diefepcirao,  cumquefancìificau^acbenedixhTe  vidit,voluntacem  Dei  de  homi* 
nis officio»  nempc»  de feptimo die facrà quiete»  poft  fex  dies  operarios»  faniti- 
ficando,  iHic  expreflam,  legit  Itatim»  amplexus  eft,  &  incin  è  imbibitam  ac 
cordi  impreflàm  habuic ,  tutò  facis  dicere  pohumus  »  eum  hanc  kgem  cordi 
infcripeam  habuirTe .  Per  opera  fua,  ac  circumftancias  operum  »  tam  nomini  ve- 
lunracem  fuara  revelavic  Deus  »  2c  per  notiones  innatas  ,  &  in  prima  forma* 
tione  inditas  ,  ac  concreacas.  Imo  proprie  loquendo  »  naturale  lumen  medium 
tantum  eft  legem  hanc  naturalem  percipiendi»  non  ipfa  lex  naturali*:  Notiones 
tamen  ili*  ,  de  Deo  &  officio  hominis  erga  Deum  »  innata: ,  obje&ivè  confi» 
derata;,  partem  faciunt  hu/'us  legis  naturalis»  feu  legis  creationis»  qua  Deus 
mentem  fuam  ac  voluntatem  de  hominis  officio  revelavic  ac  tnanifeftam  fe- 
cit .  Et  ìd  hanc  legem  creationis  fpeitant  opera  creata»  modus  >  ordo  zc  * 
finis  creandi  ,  &  ejufmodt  circumftantiae  confiderabiles •»  «quatenus  volunta- 
tem Dei  de  officio  hominis  revelabant  »  aut  exprimebanc ,  uc  <dudum  cxDhca- 
vimus  Lih.  I.  Ac  forcean  dicet  quis ,  idem  pote  dici ,  de  mandato  ilio  de  non 
comedendo  fru&u  arboris  feientias  boni  &  mali ,  quod  quàmprimùm  revelatum 
crac,  amplexus  eft  Adamus,     t\eft.  Licec  veruni  fic,  ampieium  fuiflè  Ada* 

mum 


Cap.  XXIII.     Pf olmur Sai.  Morale  effe  ex  notis  LM.    689 

dumnoopr%onebatur*™  revdauonc  pendebat,  legcn- 

putapofitivainftitutio,  in  fi??? ' ^'^™eotl?,,,ll,'fthal»»"t  W  erat  pura 
dura  crac  in  legccreationi$i  &lre?S."*cm  ^ta:  At  Sab/?atl  pr*cepturn  Jegen- 
feu  i  belli  crcatioois  expltcatio  ;  acque  itae.crar,a  crac W™  objeai  approxiroatio, 
gè  ergo  difFerunt  hxc  duoprxccpta,  puta ,  fl£5bat WJomlegis  creationis.  Lor- 
abftincndo  ab  arbore  feientix  boni  &  mali  :  NàV?? d.f  Gabbato  colendo,  &de 
in  opere  creationu  >  quod  fcx  dicrum  fpatio  abfoIuturb^.fundan'entuai  habuic 
dics  fan&x  quiecis:  qux  omnia  ita  gefta  funt,  ut  nomini  exen%9U0$  excepera: 
tur,  &Y  hoc  exemplo  oflìcium  pixfcriberetur:  Hoc  aucem  nullum 1[oponere. 
ribus  Dei  fundamentum  habuit  :  nani  nihil  crac  in  tota  creatione  quodi/>pe- 
mod©  hominem  docere poruit ,  àquàvis arbore fpeciali  abftinendum  effe;  mulCv 
roinus,  quod  dicere  poi uit,  velie  Deum,  ut  abftinerent  potius  ì  frucìu  arboris 
feiemìae  boni  &  mali,  quim  àquovisalio.  Dem  Hujus  re  velar  io  era  t  legislatio 
&  fan£tio.  Mìus  autem  revelatio ,  qualifcunque  ea  fucric ,  non  erat  legis  latio , 
fedlegisclariorilluftratio&explicatio;  quiaillud,  quod  fundamentum  habuic  in 
lege  creaeionis ,  ibique legendum  proponebacur ,  particulariùs  explicabac  Ex. gr. 
lex^creatiouis  docebat  <Adamum  r  .quod  ipfieflctineoftatu  operandum,  &  ab  co 
requirebar,  ut  rerramcoleret.  Et  hoc erarejus cordi  infculptum,  atqueideoof- 
fìcium  morale  :  quaremandacumilludparticulare,  quod  exprimi  videtur  verbis  iU 
ìis  Gm  2: 11-  accipicns  itaqu*  Jehova  Deus  hominem-)  collocavi t  ipjum  in  botto  Hede» 
nis  ,  adcoltndum  eum ,  non  dicic  illam  fui  (Te  novam  &  puiam  putam  pofitivam  irrfti- 
tutionem  •,  fed  tantum  legem  Ulam  ,  quae  in  ipsacreacione  fundamentum  habuit, 
pjrticulariùs  explicat ,  &  moralitatem  otficu  nullo  modo  minuit. 

Qvntè,  lìltid  prxceptum  morale eft,  quod,  in  fé acquoadfubftantiaro, omni- 
bus ,  omni  feculo ,  utile  eft ,  &  à  Deo  non  abrogatur.  At  tale  eft  prxceptum  de 
Sabbto.  Ergo  òVc.  Majorem  fupra  Lib  L  Cap.  XII*  explicatam&  confirma- 
tamvide.  Minor  coniiìt.  Nam  i.  Prxceptum  de  Sabbato  eft  prxceptum  utile: 
nihilcnimaliud  praefcnbit,  quàm  quod  fua  natura  ad  Deiglouam  ,  Se  bonumani- 
marumnoftrarumfpiruualspromovendum  tcndit  ;  Et  illud  prxlcribir,  quòd  ne* 
ceflarium  eft  determinata,  &  fine  talispraecepci  determinatone  cognofci  ncqui: 
2.  Praeccptum  de  Sabbato  non  eft  ceremoniale,  ut  oftendimus:  fedquoadiub* 
ftantiam  ,  ac  fui  natura ,  &  non  purèpropter  Dei  conftitutionem ,  ad  fines  prxdi- 
cìos  utile  eft.  ;♦  Nunquam  dcmonftrabitur ,  hoc  praeceptum  reyera  onus  efTcj 
aut  homini  realiter  prarjudicio  effe,  cùm  conftctfatis,  hoepraecepto,  feu  hujus 
mandati  obfervatione ,  maxiraopere  promoveri  Dei  gloria  m ,  horoinis  «ter* 
nam  faluccm  ,  imo  &  bonuro  Societatis  Ecclefiarticae  publicum  ac  commune: 
qux  omnia  longè  anteponcnda  funt  pnvatorum  privato  ,  corporati»  ac  temporali 
commodo  *  quod  fortean  nonnunquam  hujus  mandati  obfervatione  laedi  poteft. 
4.  Nec  demonftrari  nobis  poteft ,  hoc  mandatimi  abrogatura  efle ,  ut  ex  diesis 
Ctp.  XXI.  &  XXIL  hujus  libri  liauct. 

Sextòy  lllud  prxceptum  morale  eft,  quod  in  Decalogo  conrinetur,  feu  quod 
unuradecempraeceptorum  facit.  At  tale  eft  praeceptum  de  Sabbato-  Ergo  &  e. 
Minor  negari  nequit.  Major  ex  parte  fupra  LiifQ  &  CfffM  ciutisconfirmatur- 
&  fufiui  polka  Libro  Quarto  p i gbabic ur.     "  Sy  t imi 


69o        ProbatutftW. Morale  effe eKnotisL.M.     Lib.  II L 

lioettconfirmatum;  ^*™f"*^^£?"V&,  &  fupra  loco  citato 
tale  eli  pr#ceptum*le  Sabbato.  Ergo  ecc.  J^°mandatum  de  Sabbaro  òlim  da- 
confirmata.  Quòd  ad  Minora  accmcc,  con  atum  ex  eo  y  $  d(J  ^^  ^ 
turo  fuiflè.  EtquòdfubEuangclioln^onfirniàrit  chtitoiii  Et  abuode  teftatur 
gemmoralem,  feutotura^De^|^ommcemp0reobi,gare#  fjujus  aotcm  jcj,js 
Scriptura  N.  T.  totanyjbbato,  jcnufquam  hoc  prjeceptum  excipilegimus,  fila 
pars  eft  pi sceptiinvf  at,  24:  20.  Orati  ne  fiat  'fuga,  vejlra  hieme  ncque  Sabbatho ,  fa- 
etiamverb&Gant,  riempe  ,  fub  N»  T.  in  vigore  efle  prseceptum  de  Sabbato  : 
tis  hcrm  emm  rogaret ,  ut  hoc  orarent ,  fi  praeceptum  omne  de  Sabbato  hebdoma. 
uali  evanefceret  fub  N.  T  ?  Quod  enim  fpeciaìe incommodum  fequeretur  fugam 
Sabbato,  &  non  alio quocunque  hebdomadis  die,  fi  nulla  effèt  diftmcìto  dierum 
futurafubEuangeho,  autfi  vimomnemeffetamiflùrum  praeceptum  de  Sabbato  £ 
Hòc  porrò  ex  eo  confirmatur,  quòd  prseceptum  de  Sabbato  non  fit  ceremoniale, 
ut  fùpra  oltendimus  :  imo  &  mutatio diei  feptimi in  primum  feptimanae dicit ,  pr3e- 
ceptum  de  Sabbato  hebdomadali,  feu  de  uno  dieincyclo  feptimanae  fancìè  obfer- 
vando,  etiamfub  N.  T.  obligare.  Verùm  de  hoc  negotio  plura  pofteafuoloco 
di&urifumus.     Libro  nempe  V. 

O&avò  ,  Illud  praeceptum  eft  morale ,  quod  non  fuit  datum  tit  typus  effet ,  aut 
ut  effèt  tanturamodo  documentum  externum  moralis  officii ,  &  cujus  ratio  prima- 
ria, propria,  internate  particularis ,  cui  fpeeiatim  innititur,  &  qua  peculiariter 
urgetur ,  eft  mopalis ,  ut  fupra  loco  citato ,  abundè  confirmatum  elt  &  explicaturm 
At  raie  eft  prseceptum  de  Sabbato  hebdomadali.  Namque  1.  Supra  oftendimus, 
obfervationem  Sabbati  hebdomadahs  non  fuilTerypum  ,  quiainjun&a  erat  in  Para- 
difo,  feuantelapfum  ;  eòque  quando  nullo  opus  erat  typo.  Et  Adverfarii  noftri 
hobis oftendere  nequeunt ,  cujus  rei  eflet  typus.  2.  Quando  probavimus,  non 
futfle  hanc  Sabbati  hebdomadahs  obfervationem  lege  aliquà  ceremoniali  injunflam , 
fatis dare  oftendimus ,  non fuiiTeinftitutum  Sabbatum,  ut  documentum  efièt  ali- 
quod  merum  &  externum  officii  alicujus  moralis  :  nam  omnia  ejufmodi  inftituta 
ad  legem  ceremonialem  attinebant.  Porrò ,  cujus  qusefo  officii  moralis  dicemus 
obfervationem  Sabbati  hebdomadalis  fuifle  documentum  ?  An  ceffàtionis  à  pec. 
caro?  Tum  operatio  fex  diebus  eflet  documentum  pcccandi.  3.  Quòd  ratio  Sab- 
bari  primaria ,  propria,  interna  &  particulais ,  cui  fpeeiatim  innititur,  &  qua 
peculiariter  urgetur,  fit  moralis,  manifeftum  eft  exeo,  quòd  haec  ratio  fit  Dei 
fingulareexemplum,  &  inftitutio  hoc  facto  innixum  :  nam  verba  praecepti  hafC 
funt,  Ricordare  dici  S abbati  ut  fan&ifices  illum»  Sex  diebus  optraberis  <st  facies  omne 
opustuum:  dies  vero  feptimus  Sabbatum  cjì  Jehovx  Dio  tuo  &c*  Nam  fex  diebus  per- 
fecit  Jehoia  Qcelumiùfum  ,  terram&mare&quicquid  eft  in  ór,  quievit vero  die  ilio 
feptimo  ,  ideircobeneaixit  Jehova diei  S abbati  &  fantlificavit  illum  Vis  argumenti 
haeceft ,  quia  poft  fex  dies,  quibus  omnia  creavit  Deus  ,  quievit  die  feptimo» 
aepropterea  feptimum  feu  Sabbatum  faocìificavit ,  &  ei  benedixit,  ideo  debetis 
vos,  poft  fex  dies  operarios ,  feptimum  facrootio  fan&ificarc.  Haccautem  ratio 
moralis  eft ,  &  non  minus  ad  Ecclefiam  N*  T.  quàm  ad  Ecclefiam  V.  T.  fpe&ans, 
Eaudem  babec  nunc  vim ,  quàm  olim  habuit.  Ec  h#c  ratio  eft  primaria  Sabbati 

ratia!  I 


Cap.  XXIII.  Probatur  .firf/.  Morale  effe  ex  notisL.  M.       601 
1  f 

ratio  ,  licet  alias  nonnunquam  obitcr  addamur ,  qualis  eli  liberano  ex  *£g*p4o  >  qu» 
non  magisreddi:hocprxcep:um  ceremomale  ,  quàm  totum  Decalogum  :  cara  8c 
ejusobicrvatiohacratione,  generali  quodam  roo<fa,  urgetur.  Eft  &  haec  ratio 
ci  propria  &  interna  ac  pan ic.ulans,  qua?q,  huic  praecepto  peculiaritcr  applicatur,  & 
adiotcrnam  mandati  naturam  fpccìat,  Et  huic  ratioci  fpecialicer  inniùtur  manda- 
tumhocce,  uticonftar. 

No/jo  i  Traeceptum  ìl.'iid  morale  eft  >  quod  inftrumentalircr  exhiberur  zc  pro- 
ponuur,  inlcgecreatioms:  hoc  eli,  in  ipsa  creinone,  in  ordine  creacionis  ,  in 
rerum  c.eatarum  mutuo  adfèinvicemrefpeftu ,  in  harmor.ii  ,  a:::  aiiis  ejufmodi* 
quse'  Deus  ad  Dos  erudienóos  conftitùir ,  ut  de  officio  erga  Dcum  &  ho- 
roines  moneapqur  a  &ad  idprasfiandum  obfìriét:  teneammi  At  tale  eft  ptaeccp- 
tum  de  Sabberò.     Majorcmi  loco  jam  fepius  nominato  <  ìrmavimus. 

Minor  roanifelià  eli;  nam  per  opera  creatioms >  Se  modum  ,  quem  in  creatione 
tuiuit  Deus-*  &  alùs  cójìfèqucnubus ,  Sabbatum  fepcimi  dici  fancìificauduui ,  polì 

■  ,:  operarios ,  docui;  éV  injunxit  ipfèDtus.  Ètermn  quum  d  «to'**  ù  pi** 
\pj**n*  omnia  condeie  potuifier  Jehóvà>  ipfì  tamen  vifum  fuic,  l'ex  dies 
in  ilio  négotio  impendue,  &  poli  illos  fex  dies  ,  fepcimum  porrò  addere>  & 
in  eo  quiefeere  ab  omnibus  operibus  fuis  :  atquc  ita  cyclum  htbdomadale  conftitue  • 
re  ;  Et  hàc  catione  voluntatem  fuam  de  officio  horaiois  reve'are  :  nam  vix  intelligi- 
bile eft,in  quem  aliijjh  firiem %,  quàm  ut  documeutum  obftringens  ragionali  creatura? 
proponeret,  ha:c  hoc  modo  faceret.  Ecipfedocet,  inquarto  Dccriogi  praecepto, 
quem  in  finem  nane  iniérit  rationem.  Vidimus  erìam  quo  modo  docueric  Adamun* 
officia  con  j«gal»a;  hoc  code  in  etiam  modo  cu  tu  docuit  fancìificationem  Sibbat:, 
hoc  eft  >  (anftamoblervationem,  &  Deo  ac  divini*  extremis  dici  feptimiconfe- 
crationem  ,  poli  fex  dies  opcrarios.  ^Adamus  in  imagtne  Dei  formatus  obftricìus 
erat,  ad  Deum  fuum  imitandum  in  omnibus ,  in  quibus  le  imiiandura  piopofuit  j ac- 
que ideo  obliricìuseratfecundum  Deiexemplum,  poli  fex  dies  opcranos,  feptimo 
quiefeere,  ac  opera  Dei  contemplar i.  Ptarceptum  ergo  S  abbati  inlcge  ere-: 
propofitum  erat:  feu  per  crcationem  &,  opera  Ina  Deus  voluntatem  fuam,  de  Sab. 
bato,  feptimo  quoque  die,  poft  fex  operano*  dies ,  fanfliikando,  revelav.t. 

Ottimo*  prxceptum  illud  morale  eit,  quodidmandat ,  quod  principium  ali- 
(Juodfirmumhabetinrccìaracione»  licei remorìus,.  unde,  liritèercolatur&  ev- 
cutiatUr^principium  jllud ,  educi  &  inferri  poteli.  At  ra!c  eli  prateeptum  de  Sabbato. 
Ergo  &  e.  ,M*jorfupra>  loco  citato,  confirmata  eft.  Mìr.or  ex  eo  liquet,  Quod 
refia  utio  doceat >"  alujuod  rìxum  ac  determinaturo  tempus ,  in  cyclo  aìiquo  conve- 
nientij  Deoacdivinis  exerciuisdicandum  e  (Te  ,  ut  Dcilaudes  ce^ebrentur,  &  ut 
publìcèacfolennuercolatur  Deus.  Et  ex  hoc  principio,  firitètxcolatur  S:  cx- 
cutiatur,  juxu  Deimcntem  verbo  fuo  explicaram,  tacile  eritinferre,  feptimam 
temporis  porciottem ,  id  tempus  eMè  fixum  ac  fìatum  ,  quod  Deo  ac  Dei  culrui  dedt- 
candura  fit.  Deus  autem>  fe  poli  lapfutn  ,  &  ante  lapfum  ,  tum  openbusfuis ,  tum 
;  expreflb  dedaravir ,  feptiinum  diemdcterminatum  elTe  illud  tempus ,  quod 
freris cxercifiis.tranfigendum  eft  :  Et  pofitiva  ilia determinatio non  mutac  naturarti 
inftituti,  cùm  He  principii  ìllios  particulans  tantum  applicano  quidam  ,  quarun- 
'  circumftantia: um  rcfpecìu,  ut  fupra  Lib.  I.  C^.  XIV.  fufius  explicatum 
cu» 

Qjqqq  Vvd* 


69  a        Probatur.  ^^.Morajcefle  alii$  rationibus.    Juib.  Ufo 

Undecima  ,  Hliidprsceptum  morale  eft>  quod  perpetuò  obligat.  A t  tale  eftpr^- 
ceptum  Sabbuti  rubdomadalis.  Ergo  Set.  Mdjòrtm  non  rrtfgàbufft  M IveVfimj 
ut  fupra  Lib.  I.  Cip.  XIL  di&um  eft.  Minor  ex  eo  comSrrmrtur  quòd  datum  fuerit 
Adamo  in  ftatu  innocentiae  .  &  ejus  materia  euamnum  mancar.  Hoc  addo  , 
quia  prasceptum  de  abftinencia  ab  arbore  feientix  boni  &  msrti ,  licetdafumfueiit 
in  ftatu  innocentiae,  &  tocum  genus  humartum ,  in  ^Adamó,  omnium  capite 
communi ,  obh'gàric  -,  celTac  tamen  nunc  illjjd  praeceptum ,  quia e/us liuteria ceflat; 
non  enim  nunc  cxiììit  Illa arbor ,  de  cujus  trttftu  non  Uciriijfdamó  edere;  Quod  su- 
tem  inftiuuum  fuerit  Sabbarum  in  ftatu  innocentiae,  fupra:C*/>.  IX.  X.  ^LXIl.  Se 
XIII.  hujus  libri  evicimus.  Praeterea  id  ex  eoTiquet,quòdetiam  riun'efub  Euan^erio 
obliget.ut  poftea  oftendemus  Lib.  VI-  Cap.I.Quod  Se  confirmabitur  Cup.  XXXII. 
&XXXIII.  Lib.  IV.  ubi  oftendemusquartum  Decalogi  prsceptura  non efic nunc 
fubEuangelio  abrogatimi.  Etexdittis  Capf  XIX, XX.  ubi  probatur  hoc  pr*. 
ceptum  ncque  forenfe  effe,  neque  ctrem§uiale,  (atis  conttet. 

Duodecimo,  Iilud  praeceptum  morale  eli  j  cjuodomncsliominesóbligat.  l  At 
tale  eli  praeceptum  Sabbati  hebdomadaìis.  Ergo&C.  M*jor>  utfopradieìum  Lib. 
J.  C*/>.XII.  non  egee  probatione,  cùm  eam  ultrò  nobis  concedant  Adverfarii. 
À4/«orautemexdicìismanifeftumcft  Cap.VÌI.  hujus  >.  ubi  oftendimus ,  praecep- 
tum de  Sabbato  non  fuifle  Solis  Judaeis  datum  :  Et  Mcdiftis  Cab.  XIX.  ubi  ma- 
nifeftum  fecimus,  przeepturn  hoc  Sabbati  non  fuifTe  forefife  aut  Folhkum  •  ut  &  ex 
diceudis  Cap-XXìX.  Lib.  IV.  ubi  manifeftum  fociemus ,  prasceptum  quartina 
Decalogo  quod  eft  de  Sabbato  hebdomadali,  etiam  Gentes  òbfigare.  ' 


C  A  P       XXIV. 

i 
Aliis  rationibus  evincitur  ,  mandacum  Sabbati  morale 

efle ,  &  perpetuò  obligans. 

CApite  fuperiore ,  argumentis  à  natura  &  chara&eribus  Icgis  moralis  defumptis;, 
probavimus ,  legem  de  Sabbato  hcbdomadali  Iatam  moralera  efle  :  Hoc  capite, 
alia  infuper argumenta idem  confirmantia  addemus.  Qualiafunt- 

I.  Mandatum  iilud  quod  primis  noftris  parentibus  datum  erat  >  in  ftàtti  irkio- 
centi*,  finelimirationeullaadullumtempus,  iive verbo? (ave re ipfé>  aurtfxcep: 
tione  perfonarum  quarumeunque  i  Et  quod  omni  feculo  in  praxin  redigi  potefi, 
id  morale  eft ,  Se  perpetuò  obligans ,  fi  Iegiflator  id  non  antiquaverit ,  aut  abroga- 
verit.  At  taleeft  mandatum  de  Sabbato  hebdomadali  obiervando,  Ergo  &c.  Ma- 
jor  hinc  liquet ,  quod  qua:  Deus  mandat,  quaradiu  raandat ,  fint  facienda  ;,  8c  man- 
data Dei,  ab  ipfo  non  limitata  aut  rcftrifta  >  ab  hominìbus  reftnngi  aut  limitari 
jure  nequeant.  Qjse  ergo  ille  facienda  injungic  ad  fioem  ufque  mundi ,  .itta  ad  te'm- 
pusaliquodiìvelongum,  fivebreYe,  a  nobis  limitari  non  debent.  AtKhoritati 
legillatorisnoftridetrahereuondebemus,  neceaminquovis  imrninuere.  fton'<$ 
quòd  quifquara  hfc  ohjiciat ,  prasceptum  protoplaftis  datum  de  (acrificii*  offerendis, 
fuiflèetiam  fine  exceptione  aut  liraitauoae»    Nani  hoc  prasceptum  raanifeftè  abrb- 

§acuar 


Cap.XXl V.  Probatur J^.Morale  effe  aliis  rationibus.     693 

gatumcft,  &  non  fuit datum  in  ftatu innocenti*:  &rcipfa,  feu  ex  natura  rei  ,  re 
Srifrum  erat  ìIIìkì  mandatimi  ad  t«mpus  V.  T.  &  vim  fuam  erat  habitururo  ad  tem- 
pii* correftionis  ufqae>  &  nottiiitra.  Bine  ergo  non  inlìrmatur  Major noftra, 
quamitalimiravimus,  ut  hoc  mandatum  non  includeret.  Nec  eft  quod  quifquam 
Ajiciat  mandatum  illud ,  de  non  edendo  fru&u  arboris  feientix  boni  &  mali  :  Nam 
&  hoc  mandatum  ex  Major*  nortri  propofinone  exclufimus ,  quando  addidimus 
&  quod  omni  feculo  in  praxin  redigi  poteft  i  Nam  ceda  t  nunc  prorlus  matenaillius 
mandati;  coque eolhturip fa m  mandatum >  quantum  fpectat  obedientiam  illiprae- 
ftandam:  Et  porro,  talis  erat  natura*,  ut  poft  primam  tranfgrefrioncm  evane/ceret 
prorfus.  QuòdadÀi/Wc/watriner,  confUt  ex  antedi&is ,  datum  fuiflè  hoc  man- 
datum de  Sabbato in ftatu  innocenti» ,  antelapfum;  Et  quòd  exprtlTè  limitatum 
fueritad  tempusah'quod,  probari  nequit -,  autquòdtalis  erat  naturx,  ut  tandem 
poft  adventum  Melììa?  periret,  negaiur jcum  iupra evicìum  fir,  non  fuiflè ceremonia- 
'  le:Et  quod  ulla  fiat  exceptiohicper<onarum,aut  quòd  unialicui  geutitantummodo 
datum  fuerit,  evinci  neqùit ,  utéxfupradicìis  liquet.  Et  quòd  ,  dsnique  ,  etiam 
nunc,  non  minus  ac  olim,  in  praxin  redigi  polfit&  obfervan  ,  usino  negar. 

II.  Mandatum  illud  >  quodofficiurìiinjungù,  non  minus  nunc nccetfarium  Se  in 
genere ,  &  in  fpecie  ,  quim  quando  primo  datum  erat  de  ilio  officio  maadaturn  >  eli 
Morale,  -&  nos  etiam  obligans.  A  t  tale  eft  prseceptum  de  Sabbato  hebdomadai: 
ìirgo.  Major  negari  nequit  :  Nam  ex  natura  rei  m  andata: ,  de  natura  prascepti  judi- 
care  poflumus  :  Si enimres  mandata iit  aheai  Eccitila:  itami  propria-,  mandatum 
illam  in/urrgens  non  poteft  effe  morale  &  perpetuò  obligans;  feci  particularis  &  ad 
tempus  tantum  obftringens;  Et,  fi rcs  mandata fìtunivcrfalioris natura:,  &omni- 
oushominibusinomrrifeculocommunis,  prueccptumdctanonpotr.lt  r.on  perpe- 
tuò obligare.  Minor  hinc  conftat,  quòd  oflkium  illud,  quod  injungit  pra;ceptum 
de  Sabbato,  fit  ,  poft  fex  dies  operarios ,  feptimuuii  Deum  pubiicè  ac  piiva- 
tim,  folenniteracfolitariè  colendo,  beneficia  in  nos  col  lata  commemorando  &c. 
Ùeoac  faerfs  ufibus  confecrare  :  Et  quòd  hoc  oificium  non  mrous  nunc  necellatium 
fìt,  acfoecat  tempore  innocenti* ,  nemo  ullà*  cum  rziionc  negare  poteft.  Imo 
hanc  confequenriam  fanam  effe ,  agnofeit  ipfc  Brimeròfutj  part-  z.  Caj>.  2. $  7.  Ve- 
rilfi'tnùm elfe  (inquieti*)  hoc, quòd,  nempe,  fi «y^jw/; in  iìatu  innocenti*  diena 
habuentdeterminatum,  in  quo  D  eo  fervi  re  t>  non  minus,  imo  magi sneceflarium 
iit ,  ut  nos  in  ftaru  peccati  firn  il  em  habeamus  determinationem.  Imo  putat  hinc 
fequi',  nobis  opus  effe  determinatone  plurium  dieium  ,  quàmunius,  mcyclofep- 
timanx.  Hòc  npbilTdflìcic  f quòd  omnis  fuadeat  ratio,  utad  minimum  nunede- 
tcrminarum  habeanius  unum  dfehì  in  tyclo  hebdomadis  ;  &  confeq;:enrer ,  quòd 
viinfuametiamnurnobtineat  mandatum  illud  de  Sabbato  htb.iomudalij  Adamo 
ditum':  Èc  quòd  ad'plures  die?  attinte  in  feptimani ,  nufquam  leginuis  Deum 
eos,  inulIoEcclefiarftatu,  inftituifle. 

,  III.  Mandatum  ìd  mandans,  quodnon  minus  nunc  neceffaritimtft ,  adieligio- 
"nem  in  genere  fartam  te&am  confervandam  }  qi'àm  fuic ,  quando  pc  iti»  rìda*  uni  erat, 
non  minus  nuncoblrgat,  ac  olim  obli^abat.  At  tale  eft  mandatum  dt  Sabbato 
hebdo'i  *  certa  eft  ,  nifi  lupponerevelimus ,  Deo  nunc  mi- 

nus religionis  cura?  elìe,  quàm  olim  erat:  Loquoraurcm  de  Religione  in  genere  : 
NondchacautinàparticulariRcligionisJpccie,  qua?  fub  aliquà  fpeuali  Ecclcfirc 

Qj]qq  2  «cono- 


$S4         ProbaturJ**. Morale e&auisfaclpnibiis.y   Lib.  IItA 

economia  cequu  icur ,  quaiis  erte  Roiigjo  .tlkoeremonialii  fu^V.  X.  injun&a.  Mi' 
nor  hioc  coartai ,  q  so J  aon  minus  nobis  nunc  opys  fit  die  unaio  cyclo  feptimanas  i 
quim  Alano  in  fotcu  innocenti^ ,  a4  Religioncmexercendara,  &  exercitio  conti- 
nuo farram  teciam  confer vandam  :  Ut  omnes.  hcilk  dabunc.  Éc  quod  obfervacio 
fjafta  Sabbaci  plurimum  conducac  ad  Religione™  confervandarn ,  ad  pietaicm 
augeodam  &c.  resipfaloq-.iitur,  &expericnciaprobat. 

IV.  Illudmandacum,  quodid  poftulic,  quod  in  fé  Se  fui  naturi  ac  perpetuò 
fanftum  eli ,  jufium ,  &  sequutn  5  &  non  minus  utile  ac  neceflàrium ,  quovifcunque 
refpeciu  >  mine  ,  ac  oliai  erat ,  quando  primùm  fancitum  erat>  perpetuò  obligau 
Actaleeftmandatum  de  Sabbato  hebdomadali.  Ergokc  Ma;V  cerca- eft :  Narri 
quid  eft  quarto  ,  quod  vim  ejus  mandati  collere  poflìc ,  quodid  poftulat  quod  fem- 
perjuftum,  fauci  uni  ,  aquum,  utile  &omni modo  necefTarium  eftC  Nihil  in  re 
mandati  appjret;  &  Deus  femper  idem  eft  i  &  nomine*  non  eli  penes,  ejuf. 
modi  Dei  prajcepta  coUerc,  auc  abolere.  Quòd  ad  mintrtMttinct ,  conftat  non 
n)inus  nunc ,  ac  olim  in  innocentià ,  pium  r  juftum ,  xquum  ,  utile  &  neceflàriura 
effe,  ut  Sabbatumhebdomadaleobfervetur,  five  refpicnmus  quietem  externam, 
tumnoftriìpiorum  refpeciu,  tum  fervorum ,  cum  juraentorum,  ut  ceteum  eft: 
Naai  oon  minus  nobis,  famulis  noftris,  ac  jumentisneceflariaeftquies,  acerat 
^irfwoantelapfum,  cum labor nofter  magisnunc  corporadebilicet,,  ac  fpiritus 
^xluuriacj  quàm  ante lapfuui  ;  &  pietas  non  minus  nunc  poftulet  >  ut  cura  juflus 
vitamjumentifai  Prov.  n:  io.  ac  olim  :  Sivérefpiciamus  fcnciifieationem  diei ,  & 
o^era  lancia  »  quaseo  die  fune  facienda,  quas  non  minus  conveniunt  ftatuì  cor rup co, 
quàm  ftatuì  innocenti* ,  Ci  non  magis  ;  Non  minus  nunc  ,  ac  olim ,  reejuiritur , 
ut  homo  in  Deo  ac  Dei  operibus  meditetur ,  eaque  contemplctur  *,  ut  beneficia  in 
ie  collata  recolat  Se  commemorec,  &uc  Deum  publìcè  ac  privatim  colat  &c. 
Haecenirn  omnia  ^quèftint  nunc  pia ,  jufta,  «qua,  utilia  <Sc  neceffaria,  ac  ance 
Iapfumeranc;  Et  non  minus  nunc  poftulat  ftacus  hominis  corruptus,  ut,  propter 
*k  a  '  defiSnecur  ac  conftirua'tur  dies  unus  in  cyclo  fcptimanag ,  quàm  id  poftu- 
tebatftatus  hominis inregerac  incorruptus. 

ì  Vtt  I!|Ur  Pra?cePtUrTÌ  ^uod  dac«m  erac  aute  inftittitam  «conomiara  V.  T.  aut  ut* 
lam  Ecdeliae redimendo?  ceconomiam,  &  non  fuit  primitùs  datura  ulli  populo  pecu- 
liari ,  non  minus  nunc  obligae ,  quàm  olim.  At  cale  eft  raandatum  dt  Sabbato  hcb- 
fcomadali.  Ergo  Sec.  Major hinc  liquet ,  quòrd  nihil  in  eo  appareat  mandato ,  quod 
ipecialemdicat  ad  ceconomiam  auqtiamEccIenaerelpccium.  auc  quod  quibufdam 
peculiarefic,  Se  non  omnibus  communi  Minor  fatis^x  antediciis  liqueftNam  datum 
*rac  hoc  mandacum  anre  lapfumpon  eraclfraélicis?€culiarq&  velGen,tes  obligabac. 
Mec  obltat  eorum  ignorantia  ;  quia  ex  parentibu^rd^iifeere  potutrunt  jeóqne  igno- 
rantia  non  crac  invincibilis  yb\  G  tantae  fuiffet eis  falut/s  aetern*  curas ,  ac  erat  aliorum 
Biinusnecefrariorum  ,  memoriam  hujus  diei  retinere potuerunt  Se  voluerum:  Quidrii 
enim  mandati  de  Sabbato  drftincì è  recordari  potuerunt,  cum  diftinaionem  terappris 
per  fepcimanas  aliqualiter  rerinuerinc  :  Et  quod  majus  eft, .an non  potuerinc tara 
Gabbati  memores  dTc,  quod  in  lege  creationis  fundatur,  aefacrilìeiorum,  qu» 
nullum  ibi  habenc  fundamencum ,  fed  poft  lapfum  inftituta  er ant  ?  '  Porro ,  annoti 
•enebanrur  memoriam  creationis  conftantcr  recinere ,  &  fperiatimjcircquòd  muiv- 
<lus  creacus  fticnt  fpatio  fex  dierum  ?  Et  fi  hoc  feire- cenebantur,  annoa  quoque  feire 

teaebantur. 


Cap.XXIV.   ProbaturJ^.MoralecfTealiisrationibus.     695 

tenebantur ,  Dcum  quie  vuTe  ab  omnibus  operibus  fuis  die  feptimo  }  Et  fi  hoc  me- 
moria ulurpare  quoque  tenebantur,  quidni  etiam  infìkutiónem  Sabbati  >  quxhoc 
Itundamentoinnrxiert  f 

V  I.  Ilind  praxeprum  morale  eft  8c  perpetuò  obligans ,  cujus  multocies  fit  in 
Sacris Liceris mencio ,  acquodnon  minas  frequenterac  fetid  urgetur ,  acaliamo- 
falia  pweeepta  »  idque  omnium  temporum  ,  tam  Vet.  quàm  Nov.  Tcft.  refpectu  i 
imo  &  amefepfum.     At  tale  eft  prasceptum  de  Sabbaco  hebdomadali.    Major  non 
eget  probatione.    Minor  quoque  cerca  eft.     Namque  (1.)  Saepius  fit  ejus  inS. 
Scriffcur&roentio*     In  Libro  Gmefìos  habetur  ejus  infticucio.  In  Libro  Exodi folco - 
mterolÉfeivaturCrff.  t6-  &  proaiulgaturC^.20.  &  inculcatur  Cap.$i.  In  Libro 
Levit.  modus  hune ri iem  fanétificandi  declaratur  Cap.  23.  ubipriraum  eft  dìerum 
©bfervandorum  ?  &  aliorum  omnium  excmplar.     lu  Libro  Numer.  ejus  profanano 
feverè  punitur  Cap.  15.     Et  in  Deuteroa.  Caf>.  5.  rurfus  argumcntisurgetur.    In  Li- 
bro Pfalm.  ejus  quoque  fit  mentio ,  nam  Pfabnus  92*  ei  proprius  eB .     Sic  apud 
Prophctas,  qui  faepius  queruncur  de  ejus  violatione,  &ad  ejus  fsncìarn  obferva 
tiooem  fenò  hortantur.    Sic  E/ai.  56, 5c  58.  E^ecb;  *o>  &  21*    Icem  apnd  Neke* 
mim,  Cab.  9,  &  12.  ejus  fit  mentio.    Simrlirer  in  Nov.  Teft.  Màttk  24.  Luc.z%* 
^4H.  20;  7.  1  Cor.  16:  i52.  *Apoc.  1:  io.     (2.)  Variis  modis  &  argumentis  ur- 
getur  ejus  obfervatio  &  fan&ificatio,  tum  ab cxempfo  Dei  quiefeentisdie feptimo* 
tum  quia  illum  diem  fanit!n'cavit$c  benedixit,  eóque  feparavit  &  inftiruit  Gen.  2. 
Ex:d.io.  &  31.  tum  quia  fancìum  eft  Jehovae,  Exod.  16.  tum  promilììonibus 
ritèobfervancibusfacìis,  E/ai  $%:ver.  14.  <^c6.  tum  pcenis  in  violatores  infli- 
cYtS;  Num.  16.  E\ecb.\o.  èc  pcrtnrum  corammatione>  Jèrem.xf.  Nebenuix. 
tu     exemplo  aliorum-  none  diem  fancìirteantium  >  Nehtm.  13.  Lue.  23.  -<*#•  2o. 
>fy©c.  1  :  ver.  10.     (3  )  Hujus  diei  obfervatio  apud  Prophetasinter  officia  religione 
fubftancialia  ac  perpetuò  ohligantia  nuraeratur.     (4.)  Speciali  ac  maxima  cura 
urgetur  >  inipsilege  morali  ;  nam  praefigttur  memoriale illud  mementomi  foli  ;  lon- 
gius  eft  illud  quovis  alio  praecepto;caetera  omnia  proponuntur,  vel  affìr  mati  ve  folùm  > 
vcl  negative  felùm  ;  hoc  aucém  utroque  modo:    Idtjue  omne  hominum  genus  » 
tum fnperiores ,  tum  inferiore*  fpecìare,  teftaruripfum  mandàtum.     (5.)  Non ha- 
btcoroous,  fèd  privilegium  fingiiUre,  ac  peculiare  Dei  donum,  Exod.  16:  29- 
E\ecb*  20:  ver.  12.  Nehem  9:  ver.  14.    (6.)  Officia  eodie  praeftanda  fpeciatim 
euumerantur ,  &  indicanrur  ;  qualia  funt  >  preces ,  audicus  verbi  >  leftio  verbi , 
adminiftratio  Sacramentorum ,  opera  mifericordiae,  Scc.  (7.)  Perquam  ampia; 
faci*  funt  ntc  obfervam&us  &  fancìificantibus  hunc  diem  promiflìones  >  tum  N*- 
tionatis ,  Jcr.  1 7:  ver.  27.    Efai.  58:  ver.  14.  tura  Perfonales ,  E/*4/'.  56:  v^r.  li 4. 
Erquc  tum  temporalcs  tum  fpirituales,  ut  exlocis  citatisliquet.     (8)  Sabbati 
violiiio  rntcr  gravilììma  peccata  numeraror,   E^ecb.  io,  CJ22.      (9.)   Minatut 
Deus  tranfgreflbribus  pcenas  graviilìmas  »   rum  perfonales,   ut  mortem  ipfam , 
Exod.  gì:  w.  14.   tum  nationsles,    Jerem.iy:  ver.lj.    Levit.  16:  ver.  34.431 
(io.)  Graviilìmas  paenasviòlatoribusinmxit,  tum  perfonales  •  isfw».  25-.  tumna. 
tionales  ,    t  Parai.  36:  wr.  a*.  Nr/vw.  1^:  t^r.  18.      (ti*)  Speciali' modo  ipfi 
D«Q attribuitur,  ac  ejus  dicitur,  Kfài.tf.   Nehenr.y.  Exad.  là.  Se  dìciturdie* 
Dommicus,  Apoc.  i:ver.  io.     (12.)  Nec  uni  alicui  ftacuiproprium  eft  :  Nam 
ejus  fit  mencio  ance  Iapfum,  in  ilacu  innocenti^,  Gen.z:  Htb.$.  antclegrmdatam 

^qqq3  in 


6^6        Probatoria. Morale efie  altis  rationibus.     Lib.  HI. 

in  monte  Slnai>Exo.  i6.in  lege>E*o.  2o.poft  legem  apudProphetas,poft  captivicatem 
Babylenìcam,  Nehem. &c  in  captivitate>  E%ck. iQy&iz.  ac  tandem fub  N .T.  Qu* 
omnia  mandatum  denotane  non  temporaneum,  fed  perpetuò  obìigans:  J<am  de  nul- 
lo prascepto  temporaneo  aut  ceremoniali  haec  omnia  dici  poffunt. 

VII.  Praeceptura  hoc  de  Sabbato  hebdomadali  eriam  nuncoblìgarefubN.T. 
liquet  ex  Matth.  24;  ver.  2  o.  Orate  ne  fiat  vejlra  fuga  bicme ,  ne/jue  Sabba*  1  Nam 
hinc  conftat  >  etiam  fub  N.  T.  àc  poft  abolitas  orones  ceremonias ,  locum  habiturum 
Sabbatum:  Vult  enim  ut  difcipuli  (quos  fpeciatim  hic  ailoquirur,iK  patet  ex  vmtfo .) 
orent,  ne  fiereteorum  fuga  Sabbato,  non  quia  pt^catum  putàrat  fugere  <fcg  Sab*. 
bad  y  fed  quia  noverai  id  lis  fummo  futurum  dolon  ac  trinai*  >  cum  non  liceret  il- 
iu.nsdietn  cultui  Dei&  exercitiis  fpiritualibus  ira  pendere,  ad  Deum  glonfican- 
dum  5  &  ad  fuam  ipforum  sedifìcationem  fpiritualem  promovendam.  Quòd  autem 
hìc  non  intelligatur  Sabbatum  Judaicum ,  quod  Adverfarii  volunt  ceremonialc 
fui(Te  ,ex  eo  liquet  ,quòd  ante  illud  tempus ,  qucdUic  indigitat  Ghiiftus >  abrogar^ 
fuerint  ceremoniae  :  Loquitur  enim  Chriftus  de  eo  tempore ,  quo  tandem  eypugnata 
crac  Hierofolyma  9  deftrucìum  teroplum ,  vaftata  Jucùca  ,  &  defolatjo  vaftatrix  in  lo- 
co lancio polita.  Verùm  ante  hoc  tempus ,  abrogatas  fuiflfe  ceremonias,  teftatur  Pai. 
lus  in  Eoiftolis  ad  Galatas  &  Colojfenfes  :  Et  Chriftianos  diem  Dominicum  obfer- 
vaiTe  teftatur  hiftoria  AB.  Apojì.  Cap.  20.  Verùm  de  hoc  loco  plura  polka  dicemus. 
Lib.  IV.  Se  V. 

Vili.  Quodfuit  fub  V.  T.&  praedicitur  à  Prophetis futurumfub  N.  T.  non  di: 
ceremonialc,  fed  morale;  &  mandatum,  id  injuogcn* officiami  morale  eft  & 
perpetuò  obìigans.  Ac  tale  quid  eft  Sabbatum.  Ergo  &c.  Major  liquet  ex  Eft. 
56:^.2,4.  Csr66:20,2i,2»,i}.E^c/;.45;i7.  #46: 43.  Quod  autem  indigi- 
tcnt  ibi  Proprietà?  tempora  N.  T.  liquet  ex  locorum  circumftantiis.  Et  folenne  ed 
Theologis  noftris,  hinc  inferre  perpetuitatem  Minifteni  divini  fub  Euangelio, 
Iicetnon  fint  futuri  Sacerdotes  proprie  di&i,  aut  Levitar.  Ut  &  difettar  Eccle- 
fiaftics  ;  qua prohibentur  fcandalofi  Coenà.  Licet  nulla  fit  fub  N.  X.  impurità* 
ceremonialis ,  nec  Gnt  Janitores  proprie  dicìi.  Sic&  cultus  publici ,  iicet  abrogata 
fintfacrificia,  &  cultus  omnis  infìitutus  typicus  fit  fublatus.  Hasc,  inquam  ,  8c 
fimilia  ex  hifee  locis  inferunt  orthodoxi ,  quod  fatis  indicar ,  officia  jlla  rooralia 
efle ,  &  fundamento  niti  morali.  Qua:  e  limili  confequentià ,  inferri  hinc  poteftptr- 
peruitas  Sabbati  hebdomadalis ,  quodpartim  nominatur,  partim  per  folennrtates* 
quafdam  ceremoniales ,  quas  abolitas  cfle  omnes  faten;ur  ,  indigitatur. 

IX.  Morale eft&neceflanum;utCt tempus aliquod  folenne  ac  pja?riputifiDL»cad 
Dei  Laudes  celebrandas ,  &  adbanum  nofhum  fpirituaje  prom,OYeriduoi  a.  <tei&- 
minatum ac conftitutiim  :  quod&ipfi,  utputo,  Aiiverfarii concedente  JttoO^s 
fupra  Lib.  II.  càp.  Xl.  probavimus,  hanc  potefìatem  nulli  homini competere. 
Sed  foli  Deo  C*p.  XI V.  Elrgo  dicendum ,  edàm  nunc  fub  NiT.  dari  tempus 
aliquod  praecipuumac folenne  àDeoconftitutum.  Atnullum  aliud  tempus  habe- 
mus  jam  determinatum ,  praeter  Sabbatum  hebdomadale-  Erg>  etiamnum  in  Vi- 
gore eft  mandatum  illud  de  Sabbato  hcbdomadaU.  fcft  eFgompule&  perpetuò 
obìigans. 

X.  lipracceotum,  quodnititur  fùndamenco  posali,  eftmfrrilc:  àt  waoda- 
rum  de  Sabbato  nebdomadalinintur  fondamento  morali,  nerope>  non  modo  ra- 

tione 


Gap.XX  V.       Relutantur  Objeaiones  Trinaro/ti..  t97 

tipnepropna,  eterna,  primaria ac  paiticulari,  quseeciam  moraliseft ,adomnes 
arguè  fpe&ans,  de  qua  fupra  ;  fed  &  hoc  duplici  imitar  firmo  ac  morali  /uada- 
rocDto  »  Nimirum  primo  Quòi  morale  fu,  ut  habeat  Deus  tempii?  aliquod  folca- 
ne, iuificiensacprcEcipuuTn,  conftitutum  ac  determinatum,  in  quo  folenniteroola* 

tur.  Et  iwj  QiJÒd  Deo  foli  competa: poteftj¥>  hoc  tempus  iolenoeacfufficicns 
cpnuatucndtac  decerminandi. 


CAP.       XXV. 

Rationes  "trimmfii*  quibus  probare  conatùr,  Prtfceptum 
de  Sabbato  hebdomadali  non  effe  morale , 
breviter  examinantur. 

LIcet  ex  fu^ra  diftis  clarum  fatis  fie ,  mandatum  de  Sabbato  hebdomadali  obfer- 
vando&  fanititicandoefle  vere  morale  •  quia  taraen  Adverfarii  noftn  contra- 
riunì  afièrunt»  &  mukis  vcriGmihbus,  licec  uon  veris,  rationibus,  confirmai  e 
adnituntur,  opera  prctium  erit  paucis  examinare,  quid  illi  prò  contraria  fenten- 
tii  adferant.  Et  quia  Primerofius  ,  in  Tra&atu  fuo  de  Sabbato  &  die  t>ominico  ,  An- 
glicc  confcripto  ,  omnium  (  quantum  novi  )  fuClfimc  hanc  tracìat  materiam  , 
hbetejus  rationes,  quas,  cotà  prima  Libelli  fui  parte,  profequttur,  ad  incudem 
vocare  ♦ 

[Prima  ratio  haeC  eft  ,  Tempus  *qu*  ac  locusejì  accidentali*  cult  A  s  divini circum- 
fiantiat  &nullum  babet  in  naturali  ulià  aia  cffentiali  jujìitia  (sf  afjuì tate  funiam cnm 
tum  ;  ntcneceffariòìhtret'rntìs  ;  fed  ab inftituto  Dei  vd kemwumabfolutè ptndet. 

Rffp.  i.  Hoc  argumentum  nihil  concludic  :  Nam  lice;  tempus  tu  iti  feacciden- 
calis  circumftaotia  cultùs  divini;  accedente  tamen  inftitutione  divini,  qua  tale 
tempus  feparacur  ab  omni alio  tempore i  8c  exprefsc  mandatur ,  utomnes  omnino 
homines  infinem  ufque  mundi  r  illud  tempus  fic  feparatum  fanftè  <  bfervent,  ad 
Deum  qua  publicè  qua  p  ri  rat  irti  colcndum  •  oc  alia  officia  religiofa  exercenda  , 
poteft  fieri  morale  »  Se  morale  erit  ofTicium,  illud  tempus  pie  obfervare,  òtman. 
thtum  illwtecmpus  fic  faiuàificans  Ze.  obfervandum  imperans,  morale  erit.  2.  Quan- 
tum interfit  inter  LocumSi  Tempus  ,  tum  refpecìu  omnium  a&iònum*  qua?  in  Tem- 
pore aut  loco  tiunr ,  tura  fpcciaciru  refpe&u  cultùs  divini,  Tatis  fupra  Lìb.  IL 
Cap.  XX.  oftendimus-  $.  Ibidem  edam  Cap.  XV.  oltendimus.fanftjin  dici  à 
Deofeparati  obfcrrationem  ,  efle  partero  cultus  divini.  4.  Velim  nobis  expli- 
caflet,  quid  Oc  naturali»  aut  eiTemialis  illa  juftitia,  inquafundari  d'ebet  omne. 
qood  morale  dici  mcreatur.  Siintelligat  eflcocialera  Dei  juftitiam,  &  nihil  vette 
moraleclfe,  nifi  quod  m  ei  ijeccflàriò  harct»  ncfcio  fané  qu*  aut  quot  ortìcia  im- 
mani rnòfiliaeruntdidenda.  5i  vero  inceli igaejuliitiam  aliquam  creatanl,  \\xCi 
libero  Dei  arbitrio  pcndec:  Nam  Deus om uia libere  ci eavit.  Et  Deibeneplaci- 
tura,  «  fupra  Ii^.  I.  Cap.lIL  cft  prima  rcgula  ornai*  bouiuàs  moulis  in  acìionr- 

bus 


698  Refutatvturobjeftionesfr/wr^        Lib.IH. 

bus  huraanis.  $.  Quod  abfolutè  pendec  ab  inftituto  humano ,  id  quidem  morale 
non  effe,  lubens  concedtmus  ;  fed  negamus  id  non  poffe  efle  morale  ,  quod  pendec 
ab  iuftituto  divino.  Quare ,  licec  unus  dies  è  feptem  in  Te  confideratus  »  nihil  in  fé 
habeac  roagis ,  quàm  unus  è  alio  aliquo  minori  vel  majori  numero ,  cut  fiat  mora- 
ta; Attamen  cum  Dco  vifum  iìt ,  qui  omnia  fapientiilimc  agir  ,  hunc  numcrum 
&  non  alium  feligere;  Atque  ideo  nobis mandare»  ut  polt  fex  dies  operarìos-, 
feptimum  fancìis  irnpendarous  exerciriis ,  meum  eli  -diczrc  »  hunc  numerum  , 
hancque  partitionem  longè  optimam  eflTej  &  e;us  diei  obfervacionem  morale  effe  of* 
ficiuro  ;  co  quod  voluerit ,  ut  omnes  omnino  homines^.  polì  fex  dies  operarios , 
feptimo  fancìc  quiefeerent  :  Quod  &  ipfefoo  exempio  docuit.  Verùminqirit  ille, 
Crtatio  mundi  fex  diebus  s  &  Dei  quies  die  feptimo ,  erat  tantum  occafio  injiituendi  fep. 
timttm  \  <?  b<xc  difpenfatio  furi  fenda  ab  ejus  beneplacito .  t\tfp.  Concedimus  , 
Deum  libere  mundum  fex dierum  (patio  condidiffe;  Atguandovoluit  fex  diebus 
operaci  >  &  feptimo  quiefipere  > .  &  hàc  ajLfpen&tjonc  voluntatenyfuam  de  liomìnis 
officio  revelare  j  nobis  perfpicuum  eft'&  certum  ,  officìum  hoc  nac  lege  creationis 
declaratum  moraleeffe,  &  omnes  omni  tempore  obligare.  De  hacratione  fatis, 
qua;  tota  niticur  faifà  moralitatis  definitione  >  de  qui  nos  fatis  fiipra  Lib.  1.  Cap.  X. 
diximus. 

Secunda  ratio  Cap.  IL  hasceft  »  Si  obfervatió  diei  feptimi  morale  ejì  o$àum%  A  damo 
lamine  naturali ,  quopraditus  erat,  id  innòte feirtt.  At  hoc Oli  hunquam  innotuiffet  ,  nifi 
peculiari  mandato  in)  unBa  efieh  faterà  ibur  A  dverfariis» 

Bjfp»  Nec  Major  nec  Minor  hujus  ar gumenti  firma  eli  :  Nam  quod  ad  Mino* 
rem  attinet  V  Quomodo  probabitur ,  Adamum  nunquam  feire  potuiffe,  feptimum 
diem  Oeo  feparandum  effe  >  nifi  peculiari  mandato  id  injun&um  fuiffet  <  Quid  > 
annon  Oeusfxpius  vivi  voce  hominibus  ea  injungit  facienda,  qua?  vel  lumine  natu- 
rali feiverunt »  vel  feire  potuerunt?  Si  non»  quid  dicendum  erit  de  ipfoDeca- 
logo?  Fateor  quidem  pracceiììffe  determinationem  divinami  Namà  libero  Dei 
beneplacito  fuit,  quod  feptimus,  Scnon  fextus ,  aut  nonus  dies  feparatus.  fueric  -9 
fed  harc  determinatio  alicér  ^Adamo  innotefeere  potuit ,  quàm  exprcisà  &  viva  vo- 
ce declarata  inftitutione  :  Nempe  per  librum  creationis ,  feu  perexemplum  Dei 
qaiefeentis  die  feptimo ,  poftquàm  fex  dìebus  omnia  crealTet  :  Nec  quidem  legim  us 
Deum  hoc  viva  voce  *Adamo  fignificaffe  :  Legimus  fané ,  Deum  quieviffe  die  fep- 
timo ,  &  propterea  diem  fan&ificaffe  &  beneduiflè:  At  hoc  fieri  potuit,  &  4damo 
notum  fieri  >  aliter  quàm  viva  voce  ♦  Quid  ?  anoonetiam  hoc  cordi  Adami  iufeul 
pere  potuit  1  ScìebitAdamus ,  v^à  temei  Eva  taliter  conditi  »  ofteiacqnjugalia» 
fine  exprefsà  Se  viva  voce  declarata  inftitutione  j  lumen  tamen  ipfius  naturale  ilia  ci 
officia  non  dict^bat,  quando  primo  erat  creatus.  Sunt  tamen  moralia.  Hinc  pater 
ethm  Majorem  non  effe  fatis  firmam  ,  prouteam  ille  proponiti  -EtpraetereaquJa 
cititur  falsA  morali*  definitione ,  quam  proponit  Paragr.  3.  ubi.per  morale  idxan- 
tim  intelligit,  quod  ratio  nonfeduBa>  ist  'tnternum  nature  Imwn ,  tx  commimibus 
bonttJatis  principili ,  vel  didtat  >  vel  diBafe  dèbet  òmnibus*  fine '  externo  monitore* 
Atque  fic  primo  confundit  Legem  Naturalem  &  Legem  Moraleia  n  &  nihil  alitici 
florale  vuft  effe ,  nifi  quod  tirici  è  Joquendo  naturate  e  nV  D^^nondiftinguit  ih- 
tcr  lumen  Naturale  noftrum  ;àr  in  ftatu  corrupto  ,  &  lumen  Naturale  Adami  in  Da* 
xu.innoccttiae.  &\urtiòj  «egat  uUum  polìtivura»  hoceft?  quod  cependet  a  di- 
vina 


Cap.  XXV.       Refotamur  Gbje&iones  T>timercfì.  g9p 

ymiinftitutioiie,  etiamfì  illawftuutio  fi t tantum  partictdaris applicati© Jegìs  mani* 
fcltc  maturai  is ,  polle  dici  morale  :  de  quibus  omnibus  nos  fupra,  in  fine  Libri  primi  % 
fansdiximu*.  Dici*  porro  Paragrva,.  Morale  fortificare  officia  tantum  ejjtntialis 
fidata  &)tt  fi  iti  4  >  in  rebus ad pio*  oc bonos  marti ',  Jive  Deumjrvthomims  verfus*  fivc 
in  borio  proftquindo ,  fivt'ih  malo  fugando  ,  naturaliter  pertintntibus  ;  non  auttm  omnia 
qux  end  tetre  potjmt  aut  quovis  modo  ad  rcgulas  honorum  mcrum  referri  pof.unt  ;  alio* 
qubiceremoni^tiufS  jud  ter  alia*  aita  taliay  kmoralibus  non  dijìin gutntur.  t\cfp,  Scifl» 
veli  n  ,  q  x  ai.hcilh  parasi  jurtitia  effenciahs  inrtbusift  s  **  Et  qu^nam  fine 
ifta,  qua? uaturaliter  pi-mr/ent-ad  bonos  mores  ì  Anex  hoc  alboexpungetquicquid 
à  hb  ro  Oei  beneplacito  p  ocedit  ì  Tum  vereor  ut  paucitlima  moralia  erhciec  ;  & 
«ui'ta  >  laltem  eoru»v  qua;  fpeétant  ad  fecundam  Legis  tabulam  »  moralia  efJe  ne. 
gab  t.  2.  Quoinocio  ceremonialiaSt  politica,  quitaha,  diltmguantur  a  mora- 
libus  ,  erisiii  us .  qux  a  divina  liberi  1  nftitutionepeiv.it  ne  >  fupia,  Tuo  loco  »  ex- 
pttt-acum  elt.  Non  elt  ergo  q  od  dicat ,  hinc  fsqui ,  ltgetn  Sabbiti  eodem  refpc- 
cìc&  Morale-effe  &  Cérenioniale  ;  nrtjrenaMi  i  ,;^eip;icencur,  utMorale&Ce- 
rerr.oi.ia'^  idemdenotent.  At  Paragr.  4.  .Nih;i  vult  perpetuò  obiigare  quodpo- 
fìtivumett,  hoceft,  quod  depcndet  a  Dei  beneplacito.  Etqua?rit  anjus  hocad 
omnia pofi:iva/pecìc£.  Reipondeinus,  Non.  AtJipfeconcccut  ibidem»  volun- 
tatem  Deirevelatampofhiva  facereimmutabiiia  :  Et  nos  probavimusi  praccep- 
rum  d.  Sabbato,  quod  ìlle  pofitivum  vulreife  ,  perpetrò  obliare,  jcxtavolun- 
tat^n  Dei  revelatam.  Er  fupra  Lib.  J.  Gr/.  ultimo  ofìendtrr.us  plmima  alia  >  qu* 
a  libeto  Dei  beneplacito  pende  ne ,  perpetuò  aihilominus  obligaic. 
•  Ratio  Tenia  Cap.  3.  fic  proponimi. Gentil emee  naturali  l-umh  e  3  n:c tradrtione fri- 
r ,  fanti  ifteanatem  eift  S^bbatum  bébdòmadalt  :  HÀc  tamtn  ratfam  omnia  praxefta 
moralia  iis  erantnofa.  s\erp.  1 .  Quomodo  hoc  nobis  conltabit  *.  Ad  ex  eorum  fenp- 
tis  ?  Ac  quis  dicet  eos  omnia  fcnptis  tradidiiTe;'  Aut  eorum  omnia  (cripta  ad  roanus 
noftras  pervenirle?  Anex  eorum  praxi?  Tum  dicendum  »  nihilmoiale  effe,  mft 
quod  ilhobfervaruiK;&  quicquid  ili»  reccrunt ,  id  morale  effe.  Scd  utrumqueab- 
Umiumeft  &  faHum.  2.  An  quicquid  tradì tionc  à  patr:bus  dedicerune  morale 
eftt  Tum quidem  faenficia  ehuu  moralia.  Et  annon  poni. rune  seque  tacile,  per 
traditiontm  memonam  Sabbati,  ac  memonam  facrificiorura.  jetinere  ?  At  dicit 
Paragr.  J  Naturali iniìinBu  fch'tffc tos  peccata  mortdìum  exptavda,ffe  j  <3>  Dtum 
pacandum  oblationibus  ij  facrificih .  Rcfp .  Naturali  etiam  mitincìu  fetve- 
runr ,  aur  fare  potuerunr,  Dtum  iiato  &  rixo  die  folenniter  colendumeue  »  quod 
&  ipfè  fatetur  Paragr.  4.  Veruni  quid  mnum  >  qwòd  prarcepti  de  Sabbato  ce» 
lebrando  obliti  dnt ,  cùnr  ipiam  mundi  creationtm  oblivioni  tradidetint  ',  & 
non  mcmincrint ,  Deum  fpatio fex  dierum  omnia  condidifle ,  &  die  feptirooquie- 
? iflTr  > 

Potrò  urger  $  {.  Eos  propterviotationem  S^bbati  mwejuam  fui ffe  À  Dìo  punii  v  aut 
reprchenfos  ,  cumproptertranfgrefTionem  omnium  aIìo  <       .  rum  mr  r.d  um  us  /;i- 

trepucrit.  Refp  Difficile. crii >  hoc  ìnJtantiis  contìrmare:  Multa  quidem  Icnpttìiie 
loc  1  accumulai  advcrfarins  ;  fed  pi  uraede  officia  odorai  la  ,  tun  qua:  primam  »  tum 
quae  A  cundam  fpec>  in  t  rjbulani ,  quinaqux  locisctatisinoipitantiir ,  non  diffìcile 
•fle-  evincere-,  TJbiquxfovidctcosrtpr.il  nlo&i  aiit punite*»  Piopte:  moiusion- 
cupifctntias  primo  primos,  quibus  violatur  dtcn:um  prjrccptum }  aut  ; 

R  r  r  r  neglcvtum 


706  RrfutàttturObjeaioncsTr*^!^/..  :*' ZJMlfc- 

aegle&um  cultum  cxcerouio  à  Deodoftiticum,  q*>  yioUcur  ftcundiaro  pra*cep* 
tum  ? 

Qj  »  conerà  teftimonii-J,ÌM7^/  &  fafephkux  &,alioram  4icjt  $.7>&  9»  fupra 
C<*/>.  Vii .  confutata  funi.  H  oc  taniàm  addo  *  <juod  etiamfi  exfcr^js  Ethnicorum 
probaremus,  eos  Sibbatumhebdoroadale  (&  quidam  ftipra  evidmus  aliqua  aputf 
eos  repenri  Sabbati  hebdomadilis  veliigia  )  obfet  vaile  t  laterem  Iayaremus;  cum, 
hic  dicat ,  cos  à  Judds  hunc  morem  mutuacos  fuiùe  :  Quod  etiam  efici  poflet,  con- 
erà alia  officia  morali*.    Sed &ea porrò notand*  fuor*  qua;  habec  Paragr.  io.  Si 
compertumejìet  (inquit)  Gemiles  communittr  regtdgrtter  ac  femper  x  unum  *  feptemx 
licet  non  ipfumfept*mumpr<tcj(è>  obfervajje  yprobabUius  aliquid  bine  inferri poJJet.AjadQ 
fcquet  nihil  morale  effe,  nifi  qjod  conftat ,  Gentile*  Cecine commmiteH regularher  ac 
[empir:  non  ergo  fatis  erit.ad  quid  morale  effe  evincendum>probare  Gentiles  aliquota 
aut  plerofque  aliquando  '*  aut  omnes  Se  femper  licec  irregulariter  >  tale  quid  fecale. 
Qjìs autem  hoc  3pprobare potette    Verttm  de  hoc  argumento  fatis  fupradicìum 
hic  tantum  addam  verba  ciarlili  ni  Hwifji  in  praef.  ad  libellum  de  Sabbato  pag.  B.  2, 
Hecmslatet  (inquit)  quid  feccrint  Ponti 'fidi  >  ut  fecundumpraceptumex  albo  mora- 
Uum  ex  punger  ent  >  ac  fi  ejjetjam  antiqua*  um  ,  ctlm  (*t  illibutant)  fuerit  ab  ini t  io  pò- 
firhum  t  natura  lumine  (quod  fedulò  notandum)  non  demonftrasum^    Et  ttunc  eo 
f*pkntt<e  dnenttm  eft ,  ut  Deum  colere  imaginibus ,  fine  idololatriaf  crimine ,  probe 
ealltatms  *■**  VcrAm,  annon  agno feimus  omnes  y  maximopere  corruptum  effe*  ex  quo 
haffus  e/i  Adaraus  >  lumen  naturale  f     Qjanto  magis  judicium  noflrum  in  rebus  mora, 
libusf  inquibHffateturipje  Ariftoteles,  quod  non  expeBandafitìanhilti,  fed tantum, 
midò  TtiiauUyt»*  Et  fi  porta  pnndaturiuxuriantibus  bominum  voluntattbus ,  ad  cor. 
ruptos  ajfdftus  gratificando* ,   inpluribns  violabitur  decalogo*.  Audivi  cardmalem  Cu- 
faaum  Sodomia patrochiium  fufcepijfe.    Certum  eft ,  apitd  Lacedamonios  uxores  fuijfe 
communes.  Brennus ,  v*us  ille  Bjgfomm  invi  far  t  profeftus  eft>  fé  nullam  aliam  natura? 
legtm,  praterbanct  agno*ji[ji>  quàifcil,  Irftìrmioresfefefortioribusfubmitterede- 
beant.  Et  Pyrrhus  moribundìtt  interrogata  qium  nominaret  juccefforemy  refùondht  cui 
eftgladius  longiflìmus.  Garneades  is  erat,  qui  pofiftam  orationem pertlegantem  in 
lawm  juHitia babuerit ,  nonminut  eloquenter  pojìea  oftendit y  null'am  dari ,  vi  legh 
ridurci  j  jujìitiam      ,     Qm  maghtenemur  Dcum  laudare  »  qu&i  nwralem  legem /cripto 
no!>is  dedtrh ,  cum  in  corde  bominis  mi  fere  effet  turpata  QtdAtnita  ,  qnòdque  hac  eàlem 
hge  S  abbati  tmentionem  fecerk.     H)c  m'tbì 'femper  fatis fuit  »  Of  perfnafum  nddidit, 
fubbantiam  bujus  mandati  mora! em  effe. 

Quarta  ratio  Qap.  4.  haeceft,  si obfervatio  S abbati htbdomadalit fit moralità  P4- 
triarcb*  faltem  ,  apud  q*osvatuit  exeratìum  vera  Religioni*  >  Sabbatum  ithtd  fcivtf- 
fent  &  fanBificaJfcnt,  qutmadmodum  alia  omnia  mandata  morali*  obfervarunt*  ,  J4* 
nufqxamlegimus  ,  eoe  fanStiftcaffe  Sabbatum ,  ima  nec  legimus  habuijfe  eos  ullum>  dtem 
ftatum  ac  fixum. 

Refp.  I-  Confequentia  nulla  eft  :  Naro  er  praxi  Patriarcharum  non  eft  tucum  fa- 
tis de  Legibus  moralibus  judicare.  Pra?cepta  enim  queedam  moralia  illi>  farpius 
fatis,  aefine  fcrupuloi  violar-unc  :  Non  obfervarunc  illam  regem,  quie  polyga» 
miam  prohibebat ,  q  jx  taman  moralis  eft.  Nec  illam  qua;  prohtbebat  forores  du« 
cere ,  aut  intra  quofdam  gradus  arBnitatis  &  confanguinitatis ,  qu*m  itidero  mora^ 
Um  effe  non  negabic  Ad v«rto"us,  imo  hic  aderir,  eos  nullum  4icm  fixum  obfer. 
'■■■'    '2^  va!Tef 


Cap.  XXV.      Re&trfiitur  Obje&iones  Vtimenfil.  701 

rafie;  &  tamen  ipfeconcedit,  hoc  morale  effe.  2.  Quomodo  probarur,  illosSab- 
batumnonobfervatTe?  Anquiaid  expretti  ra  non  Icgamos  i  Atiilaprobatio  cft  je- 
juna  faris.    Quia  Mofes  hoc  non  rerulit.     Ergo  non  erat  fatturo.    Mofts  nonretulit 
inftitutionem  facrinciorum  ,  an  hinc  concludere  licer,   nullam  fuifle  mftitutionem? 
Quomodo  tum  Abd  aliique fide  facrificia  obtulerunt  t  Mofes  non  retulit  omnia qtnc 
tumrempòrisgeftaeranc»  necquidemerac  potàbile.  Mofts  non  retulic,  quomodo 
txp reflìm  credideriot  Patriarchi  m  Mziìhm  ,■  tanquam  femen  mulieris  promiflom; 
exprerTètameftpromiflus  em  Adamo,  tanquam  femen  mulieris.     Autor  Libri  7»- 
dfcHm&Samtftlis&zhonm),  non  indicar  exprcfle  Sabbatum  frcTse  fan&irkatum  i 
Anindeconcludemus,  Sabbatum  tòro  ilio  tempore  non  fdifse  obfervatura  ,  auc 
ante  ìllud  tempus  non  fuifle  inftitutum  ?     Ridicula  fané  efset  rrxc  confequentia, 
3.  Probabilius  tamen  eft,  eos  Sabbatum  obfervafse,  quia  (1)  obferrarunt  Dei 
prarcepra  Gen.  26: 5.  Quòrum  hoc  unum  eft ,  drexprefsè  à  Mofi  indicatum  ,  ut  fu- 
praeviòmus:  amfeularunt  cum  Deo  Gen  5;  lo-  grati  fueruut  Deo  Reb,u:$» 
jufti  erant&  integri  Gen.  9:  9.  (a.)  In  line  dierum  Cam  &  Abd  obculcrunr.     Io 
fine  àutcm  quòrum  dierum  ?     Divido  temporis  in  feptimanas  erat  prima  om- 
nium divido  ,   &  à  Deo  ipfo  conftituta  ,  &  proptereaptocul  dubio  fanctè  ob- 
fervata  à  Patriarchi  :    in  fine  ergo  dierum  ,    idem  eft  quod  in  fine  feptima- 
na?  ,   feu  ultimo  hcbdomadis  die  :    Nam  non  eft  probabile  >  voluifse  eos  ob- 
fervare  finem  mentis  aut  fìnem  anni  \   nulla  prseeunte  divina  infticutione  ;  oc 
non  fìnem   feptimaMà?:    cùm  Deus,  omnia  fcx  diebus  creando  &  die  feptimo 
quiefcendo,  iflum  dierum  circalum  conftituerit  ,   ac  pr«rerea  feptimum  diem 
cxprefsèfancTificàrit.     (3.)  Habue'rimt  fccuìtumpublicum  ,  Gen.q.ìer.  26.  IU 
le  ipfe  Paragr.  2.  Sic  ha*c  verba  iriterpreratur  j  Se  porrò  addir,  quod  inftitue- 
rint  ftata  tempora  ac  loca.  Verùm  fi  tum  obfervanrrt  ftata  tempora  ,   male  fu- 
pra  contranum  dixerat  j  &  probabile  eft ,  eos  aptifTima  tempora  elegifle:  Ergo 
àrea  tempora,  qua?  Deus  ipfc  determinava  ;  Namea  funt  procèldubio  aptittìma. 
Ergo  feptfmumquemque  diem .     Quod  &  ex  co  porrò  liquec,  qutfd  (4.)  proba- 
bile fatisfir,  eos  fcivi(Te  Dtiim  fcxdrebu*  creacionem  perfecifle,  &  die  feptimo 
quierifle,  8c  confecjuenter  diftincìum  fuifle  feptimum  diemàYreliquis,  &  fpeciali 
flora  infìenitum  i     Nam  hoc  lAdamotiotum  fritte  nemo  dubitat ,  &  Adamum  id 
revelaffe  filirs  ac  filiabuj  fuis ,  eofque  fuis  pofteris,  ac  fic  deinceps ,  nihil  fetac 
credere.    /  r .)  Sciverunt  ergo  DeiJm  cyclum  feprerr»  dierum  conftituifle ,  &  rep- 
timum  fuifle  Sabbatum  Dti.    Et  ab  Adamo  edotti  ignorare  non  potucrunt ,  hoc 
Dei  exemplum  in  imitation'em  propofitiim  fuifle .     Et  hunc  diem -feptimum  fuiffè 
fan&am  Domini ,  Se  fanftam  quietem ,  leu  faneìum  Sabbatum  Dominò.     Hinc 
ergo  fequitur ,  pios  ìllos  hunc  diem  òbfervatTe.     4.  Qoid  etiamfi  expreflàm  fecifler 
fAofes  mentiortem  hlijù^  praieos/  Quicquid  nuncmfinuant  Adveifar'i  noftri,  certum 
tamen  eft,  nihil  tale  iisfati<>  facete  potufflè  :  Namquicomraclaram  j  diltinftam& 
exprelTam  inftiturióntmdirptitant ,  *ejceptiones  non  paucas  iccumulaiu  >  facile 
etiam  aliquid  ad  praxin  rejicfenda^  e^cògiT.uc nt. 

At  inquit  porrò  ,  còh [cerotto Mei *lku]ks fi xifroprìè  non  eft  ntcefi&U,  nifi  tpt*n. 
do  tanta  eft  homimtm  muli m«?o  1  1*  c<5rtu*i  facete  fsoflìnt  ad  chltùrn  Dei  ctlthraiidum.  Et 
hinc  Concludi! ,  Pamarcrjas  miilum  dicm-ftatUm  obfervaflc,  feci  rìnguhs:  diebus, 
cum  fuit  parvis  ftmiWs  Dei  Liudes  decliraflc.  Sed  quomodo jconftabu  nectlTaritriH 

Rrir  2  cfse 


702  RefU6aìiturObje6tionesPr/w/^V.        Lrb.  1  II, 

effe  decerminatum  tempus  ad  multirud^nem  i  &  nonad fipgulo^ privatosi  Teoen* 
turneomnes  ,  etiaritfepara*im  vtventesr,  Deum  folenniter  colere  *.  Non  eft  ergo 
morale  officium,  uthomo  LòUiariusullurrn  unquam  habea<ftatum  aut  fìxumdiem» 
ad  Dei  laudes  celebrando  Hoc  ergo  non Tuie  wfcriptum  cordi  Adami  Et  ta- 
mcn  fateeur  iplc  >  id  morale  t  £e. 

Dicitinfuper  Paragr.  2y  *#.«#«  ttf*4?jiGen.  4:  26.  non  /equi,  Eos  uilum  fnftituif* 
fcdieminaliquocvclo.  fxpius  rtcvprt&tm,  fed  pqtixs  quòd  fìngtdis  diebus  nomcn  Dei 
invocarint.  B^efp  Quun verba  illa  fatis indicene ccepiffe tum homines aliter Deum 
invocare,  qua  n  prius  factum  fuerat  ;  &  probabile  atis  Gr  ,  pios  Patriarchas ,  in 
familiis  fuis ,  DoimpriusinvocafTe,  probabiltus  mukóeft,  hic  ituelligi  cultum 
publicum  Se  folennem  a  ccecibus  pera&um  ;  quod  &  iplc  concedi*  porle  effe  hujus 
loci  fenfìim..  Et ,  lì  locus  hic  loquatur  de  cultu  folenni  ac  publico ,  à  mulris ,  inpu- 
blicis  ccctibus ,  adminiftrato ,  ex  ipiius  concelììs  fequitur,  inftnutum  fuiffe  dietn 
aKqaem  fhtum:  nam  dune  neceffarius  eraccjufmodi  dies  flatus.  Etfané>  quo 
03odorirèDoceltcuItuspublicus>  àraultis,.  àueàcoetibusperagi»  nifi  fiat  dici»  ad 
hocexercitium,  dcterminatio^  Concedirnus ,  Eos  fìugulis diebus  potuiffe  invocare, 
&  in vocaflè  forte  Deam  i  &  eatnen  pormffe  diera  feptimum  foleoniter  obfcrvare; 
hreenim  fimul  con  fi  fiere  poflunt  :  vana  ergo  funt  haec  &  firmila  quae  ha  ber  Parag.  3. 
V7erùm.  Hocconccfo  (inquit)  undeconcLtdhur,  km.c dietn  fuiffe  ultimum  feptimajice  ? 
Rsfp.  Non  ignorarunt  Deum  crearle omnia  fpatio fex  diemm  ,  Se  feptimo  quieviffe, 
&  confequenter feptimum  fuiffe  DeiSabbatum:  noverunt  etiam  Deum  nulla ne- 
cellìtatc,  fed libere hunccvxlumdierumconjfticuiffe  ,  & fpeciali modo ,  acinfpe- 
cialem  fiaeni ,  quieviffe  die  feptimo,  &  non  alio  ullo  die.  Unde  facile  colligere 
poruerunt,  hunc  effcdiemquem  Deus  ipfe  determinava: ,  &  ahuro  nullum  dati 
Commodiorem.  ^At  (inquit  )  quomodoconjicere  patuerunt ,  Dei  requiem  die  ftptu 
rm  cgs  obligaffe  j  ad  feptimum  fimtiiter  fan8ificandum,CHm  ratio bacnonfit  naturali  r a* 
tioni  evidexs  ,  (STfolum  fendi at  k  dh'no  beneplacito'  Ktfp*  Scire  potuerunt ,  Deur* 
nihilfacerefruttra;,  Se  cum  libere circulum  fepicm  dierucn  conftituerit*  &  in.  ifto 
circulo,  fexoperatusfit,  &  feptimo  quieventj  hoc  ad  homines  fpe&affe,  &  eos 
aliquid  docuiffc:  quid  autem  altud  doccre  potute ,  quim  quòd  homines  debeant  hoc 
Dei  exemplum  imicari ,  feu  quiefeere  die  feptimo  poli  fex  dies  operarlo  s?  Sed 
porrò»  Deus  non  moia  quievit  die  feptimo,  fed  &  illuni  fan&ifieavit  eique  bc- 
nedixit.  •  Quod&  lAdamo  notimi  fuiffe,  &  Adamum  pofteris  fuis  fignificaflc > 
fupponi m us«  Prartcrea  dicit  bine  [equi ,  ante  iUnéUtmpus  nuUumfwJfe  SabbAtum  oh» 
ftrvatum*  Bjfp.  NinU  tale  hinc  (èquitur;  fed  tantum  non  .fuifie  Sabbatum  tali 
modo,  ante  illud  tempus>  fancìificatum  ,ììoc  eft  »  non  fuiffe  celebratum  per  con- 
ventus  maióres  ac  foknniores  :  quod  nihil  facit  cohtra  nos. 

Didt  Paragr.4,  Vtrifimilenon:  effe,  facram  Irijloriam  hoc  tacmjje  >  qua  eorum 
ìitasnokisddmtavitt  &  capita  cult à;\  qutm  Deo  peregenmr9  indicavh  ,  fi  t ale  quia 
extitiffet.  ...Biefpi  Jpfefaffuseft,  &  ibidem  a^ìrmac ,  extra  omnem  dubitandia- 
leameffe  pofitum  ,  quód  tempora ;.habuerme  txtraordinaria  >  &  quòd  maximam 
temporjspartetninexercitiisReiigionistrai)/egt.TÌnti  &;  tame»  hoc  noalegimus 
in  Sacra  hiliòrii;  licer  éanobiseorum>defcriÈt¥Ìtam&c. 

Dicit  pxx cerea.  Para^r*  <.  Patres  quofdam*  &  gabbino*  alìquota  altofqut 
Xfctntiortf  hoc  iiegare  \  (?  qui  éjfirmant  di  cere  tantum  frtbaìiU  effe,  Ef  torum  quofdam 

quj 


Gap-  XXV.       Rtfutamur  Qbjeftioiues  Prèmerofii.  703 

qui  confidenti Jimè  e  a  de  re  loquunlttr  >  in  qu.efiitntm  locare  >  nww  ro  ;»*/«  Sabbatum 
ob[er:Ànnt ,  ^«o  Judai.  Hjfp.  Quid  Patresdicaut  vidhnus  :  Rabbini  etiam  ah- 
quot  prò  nobis  Itant,  ut  vidimus.  Ec  Tanè  non  dì  magni  raciendumeorum  teUi- 
xnonium:  nam  non  erubefeunt  eorum  quidam  dicere  ,  Populum  iirafclis  toro» 
quadragintaannos  unum  tantum  oblervafle  Sabbatum.  Ita  loquitur  R,  Elea^ar  in 
JLxod  16:  |o.  &  tantundem  concluditi.  Salomon,  tefte  Heylyno  inhijìorf*  Sabba* 
41  Part.  1.  Caf>-6.  Par.igr.  t.  ipfe  carnai  Hevlvnuj  ibid.  Paragr.  2.  non  aufus  eft 
hocafferere,  cùm  Num.  15:  42.  &c  contranum  luculcnrcr  evincat.  2.  Noneft 
quóddicamus,  pamarchaseodem  modo  Sibbatum  obfervafle,  quo  obfervaruni 
id  polka  Judaei  :  nam  conti  a  t  Iìcis  ,  non  obfei  vafle  ìpfos  judxos  Sabbatum  eodem 
per  omnia  modo,  quando  in  deferto  eranc,  quo  idobfervarunt  quando  Cananaeam 
poilìdebant  :  nam  facrificia  non  immolabant  in  deferto.  Hoc  nobis  fumeir  >  quòd, 
ncrape>  eo  die  ab  operibusfuis  ordinari»  &  quotidiani*  quievtrint ,  8c  Deum  co- 
luerinc  Et  ex  fuppofitione  inftitutionis  (  quam  no*  fupra  evicimus  >  )  ipfe  hoc 
non  negabit ,  ut  ex  ft  quentibus  liquet. 

Aulludquod  diximus.  Hoc  concedo,  quòd  Sabbatum  non  obfervànnt  Pa- 
triarchi, non  magis  inde  fequi  >  Sabbatum  non  fui  (le  prseicnptum  lege  creationis5 
quini  non  ha  ffepraefcriptom  matrimonium ,  uwer  unum  virum  ac  unam  fceminam> 
cxpolvgamu  Patriarcharum  ;  Refpondet  ilk  Pa:agr.  7.  dicendo,  non  effe  farem 
rdtioucm  y  quia  Scrittura  dorè  ttjiatur  >  Deum  unum  tantum  vbrum  ac  unam  tantum 
fa  ninamformafle  >  <2  matrimonium  tantum  inter  duos  flatuifft.  Et  hoc  Adamo  dijlin* 
Q*  notum  fuijfc  Gen.  2: 22.  H,24-  Et  alibi  etiam  hoc  confirmatur  Mal.  2:  IJ. 
Jvlat  1 9: 4>  5 •  Marc.  10: 7»  S\  Ephef.  5.31  Fundatur  etiam  héte  Injìhutio  in 
juftitia  (S  honeflate ,  ey  mta  erat  Paganis ,  t$  à  Patribus  ante  diluvium  obftrvata  ; 
turno  <rgo  bine  concludere  potè  fi  nonfuijje  abinitio  inflitutum  matrimonium.  l\efp.  Hoc 
nosagnofeimusi  fed  prarretea  di  ci  mus  ,  non  magis  poflè  Adverfarium ,  ex  praxi 
Patriarcharum  concludere  >  nou  ruifle  mftitutum  ab  inttio  Sabbatum  ;  &  parem  efle 
ucnufqneirvftirutionis,quaoiumhocfpccìac  de  quo  loquimur ,  rationem.  Etenim, 
non miuus clarè  tettatur  fcriptura ,  Deum  fcx  diebus  formafle Ccelum  ac  Terram  , & 
quieviflediefeptimo,  &.illum  diem  feptimum  iancìitìcafll  &  benedixifiè;  eòque 
inttituifle  ,  uteflTet  Sabbatum  \  Et  hot  Adamo  notum  etiam  fuiffe.  Scripcura  c- 
tiam  abunde  hoc  Dei  mflitutum  confirmat.  Et  rundatur  haec  inftic utio  etiam  in  Ju* 
ftitil  Se  ho.ietlate:  honeltum  enim  &juftumeft  ut  Deus  >  qui  om ne  nobis  tempus 
gratis  donat,  habeat  feptimam  ejus  partem  6bi  reicivatam.  Hoc  etiam  notum 
fui  (Te  Pagani?  qnibufdam  ,  fupra  vidimus;  &Patresid  obfervafle  tum  ante  t  tura 
poft  diluvium  .  probabile  effe  ,  fupra  e  vici  ir.  us. 

Dicit  Porrò,  h<tcduoin  hoc  diff erre  »  quòd  in  matrimonio  Jìt  fundamentom  nutrirà* 
tis  bone  flati  s  &  Juftitia,  cujus  praxis  &  confir  matto  femper  obtinuit ,  tum  fub  V.  tum 
fub  N.  T.  In  Sabbato  autem ,  nulla  ejì  naturali*  Jufiitia ,  ne  e  nectffario  ad  id  objerwn» 
dum  tenebantur  omnes  ab  ini  t  io  mundi ,  nec  obfervaiwn  erat  ante  t  mi  pera  Mohs  1  multo 
minusconfirmaturinN.T.  I\efi>.  Nondiccc,  credo,  in  Sflbbiro  fundari  n*ura- 
lem  turpitudmen  aut  injuftitum.  Sed  unde  illa  hof.cfìas  &  jutttiai  Annon  i  Dco 
huncordinem  conftituente  f  Dicat  nobis  quid  intelli^atptr  Jutìitiam  illam  natu- 
ralcm  ì  NeceflTariò  obftriitos  effe  omnes  ab  mino  ad  tìnem  uiquL-  mundi  ad  Sabba- 
cum  tubdomadale  obtcrvandum  aflenraus ,  &  fupra  oftcndiruus.    Obiórvatum  e- 

fU ir   3  tiara 


704-  Rcfutantur  Obje&iones  FrkMnftt.        Llb.  Ili 

tiacn  fuilTe ante  Mofen  aflerimus ,  &  Alle  cootrarium  non  probat  >  Ree  unquam  prò- 
babit. 

Ad  ìllad  quod  diximus ,  non  magis  fequi  >  Sabbatum  non  fuifle  ab  initio  inftira- 
tùra,  eoquòdnonlegamus,  rd  obfcrvatum  fuifle in  libro  Gencfios:  quàm  ftqui- 
tiir  non  fuilTe  inftitutum*  Mofc ,  quia  in  libro  Judicum  aliifque ,  non  legimus  id 
obfervatum  fuifle ,  refpondet  difpartrn  epe  ratkntm  >  eo  quod  exprefiam  babeamus  *- 
jus  infiitutionem  ante  i  Ila  tempora  5  tjus  quoque  fiat  tnentio  malti:  libris  ,  &  propttr 
tJHs  violattènem  gravitar  punrantur  Jfraiìit*.  Hxc  autem  refponfio  non  fatisracit , 
quiaexprefsatriejtishabemusirjftitutionem  ante  tempora  Patriarcharura  illorum , 
de  quibusloquimur,  nempe  Gen.2,  Et  quod  menno  ejus  fiat  in  alus  libris  >  id 
conrìrmat  quod  nos  dicimus ,  nimirum  ,  inftitutum  fuifse  Sabbatuir  ab  initio ,  non 
rahius,  quàm  quòd  renovata  fuerit  ejus  inftitucio  in  lege,  in  monte  data ,  nifi  dixerrt, 
omniaoftKta  >  quorum  fit  mentio  in  Libris  fequentibus ,  in  monte  Sinai  fuiiTe  pri- 
rnùm  infìituta  &  in/un#a.  Andicet officia  illa,  propter quorum  omiilìonem  pu- 
niti erant  Ifraélitae ,  fuiiTe  omnia  in  monte  Sinai  Su  non  ab  initio  mandata.  Si  non  • 
Qiiorfum  haec* 

Ratio  quinta ,  Cap.  5.  haec  eft.  Si  morale  eft >  ut  obfervrtttr  Stébatum  j  &fi  Adamo 
praferiptum  fuit  Sabbatum  feptimidiei  ;  Intendi  fi  et  Deus  ut  omnes  ejus  pò  fieri  obfiri&i 
tenerentury ad obfervavdum  feptimum  diem précifè  >  faltem ufque  dum ifjetllum  n.utam 
malium.  *At  hoc  era*  &  etiamnum  eft  imponibile.  Ergo-ffc.  £{efp.  Majoretti  conce* 
dimus ,  Aadiamus  confirmationem  Minoris  >  Ea  fumitur  à  diveltate  mendia* 
norum  aut  climatum  ;  unde  fit  ut  idem  tempusnon  polire  ab  omnibus  precise  ob\ 
fervari.  Quàm  autem  infirma  fi:  haec  ratio ,  fupra  ofìcndimus .  Vide  Cap.  XV. 
hujus  Libri.  Hoc  tantum  hk  dicimus ,  Quòd  tempus  Sabbati  non  menfuretur  ita 
precise  punftis  mathematicis  ;  aut  fi  ita  menfuretur  5  dicendum  entj  ipfos  Judxos 
in  terrà  Canaan,  nedum  in  Baby  Ionia,  aut  alibi ,  quo  captivi  abduftì  erant»  non 
pottuITe  feptimum  diem  prrcisc  obfervare ,  nti  norunc  Mathemarici.  Sedannon 
ubique  genttum  norunt  feptimanas  ac  dics  fepriroanae  compntare  ?  Et  fi  hoc  rieri 
poiììt;  pollìntne  etiam  feptimum  i  rei iquisdiebus  feprirnanardiftingueré  ì  Et  lì 
diftineuere  potiìm  hunc  abaliis ,  quidni  Ót  fan&o  odo  obfervare  ?  Nihil  alimi  po- 
ftulatlex.  Eth*C(-bligat  omnes  acque,  &  obfcrvan  poteft  ab  omnibus  :  Etnon 
eft  imponìbile,  nempe  >  ut  omnes  homines  polì  fez  dies  operarios  feptimum  Dzq 
confecrent . 

Ratio  Sexta  Cap  6.  Sibocefi  morale ,  ntn  minus  nune  obtìgaret  Cbrifiitmos ,  quàm 
clim  oMigavit  Judìeos.  A*  Chriftianos  nune  non  obligat  ;  quia  mllumap  parer  e*  de  r* 
infiitutum,  in  Euangelifiis ,  aut  in  /cripti:  Apofiolorum  ;  quemadmodum  de  aliìs  ofli- 
ciis  moralibus.  Nullam  nune  babemus  diei  determmathnem  ;  quia  majottm  nobis  conce f- 
fit  liberi  aam\  &  magis  Catholica  eft  Chrifti  Ecclefia ,  &  non  potè fi  pater»  ferri  det \  r- 
mmatlanem. 

Kffp.  t .  Concedo  pracceptum  morale  non  minus  Chriftianos  obftgar* ,  quàm 
Judaeos  :  Nego  autem  prasceptum  de  Sabbato  Chriftianos  nune  non  obligare  :  Nec 
contrarium  probac  ratio  aliata  :  Nam  qua:  ohm  inftituta  erant  non  opus  ha&ènt 
novi'  inftitotione;  Nihil  novum  morale  mftituturo  habemus  fub  Nov.  Teft.  u 
SBcramenta  &ejufmodi  ad  Nov.  T.  pertinenza  excipias ,  quae  raoralia  .etiam  dici 
poiTuns.    Et  fi  fenfus  fi;,quód  nulla  fiat  hujus  inftituci  mentio  in  N.T.  idnegamus: 

nam 


Cap-XXV.       RcfutanturObjefìÌones7)//m/r^fy.  70< 

Blm  mentio  fu  Sabbati  &  diei  Dominici ,  teu  d'iti  unius  incyclofeptimanas,  uri 
conftatex  dicìis ,  &  mamfeftum  erkpoftea.  Sin  fenfus  ile ,  qaòd  nuJlum  exilet  in 
N.  T«deobfervandoS*bbatopraeceptum.  Nech-ec  ratio  vakbii  >  quia  non exfìat 
prxceptom  de  infantibus  baptizandis  >  de  matrimonio  non  contrahendo  intra  gradus 
prohibitoj  ,  &  de  alita  non  paucis.  Falfumergoeft  quoddicicParagr.  4.  omnia 
alia  officia  moralia  fepius  &  expreilìm  in  N.  T.  [iojungi.  2.  Ex  ma/ore  iftilibertate 
EcclcfiaeChrifìianafConcefsa,  nonfequitur,  Dcum  nunc  non  detcrminate dicmfb- 
lennem  ;  nam  nunquam  probabitur ,  pugnare  nane  determinationem  cum  libertate 
Chriftiani>  aut  partem  fuifTe  oneris  Judaia.  3 .  Concedimus  fpa*  fam  nunc efse per 
pi ures  Regione s  Ecclefiam*  qu 4 merat  tempore  V.  T.  A tnihtlominus  nulla  ratio 
fuadet>  determinationem  diei  minus  cum  ftatuEcclefiae  N,T.  convenne,  quàm  cura 
ftatu  Ecclefiae  Judaicasctnveniebat. 

Verùm  $.2-  &  }.  Dicit  Cbrijlum,  quando  Ccetutm  &  dementa  C<zn<t  infiuuit , 
fiulUm  menti  onem  diei  ,  in  quo  ejfet  adminiftranda,  facere.  Et  fi  buie  injìituto ,  nullus 
prafferiptus fuerit  dies  >  tue  altis  mfiitutis  praferiptum  fuifle  tempus ,  fed  libertate  Eecle- 
fi*relictumfuij]e.  i\efp.  Neutra  harumconlequentiarum  valer:  Nam  et  fi  nulla  fiat 
exprefla  mentiodiei ,  in  quo  adminiftranda  eftCcenaDominica  j.  non  tamenfequi- 
rur ,  nullam  fieri  illius  diei  mcncionem,  in qoo  alia  peragenda  Cut  officia  religiofa  : 
Dein>  licer  nullibi  in  N.  T.dicatur,  nascane  alia  officia  religiofa  praeflaoda  efie 
rali  aut  tali  die;  non  tamen  fequitur ,  nullam  mentionem  fieri  illius  diei,  iti  quo, 
prout  occafio  fert ,  omnia  officia  religiofa  publica  flint  adminiltranda.  Sabbaturn 
non  przfcribitur ,  tanquam  pura  a&ionum  religioforum  circtimftancia  -f  ftd  tan- 
quam  tempus  folenne  Deo  devotum  ,  Se  facro  modo  cranfigendum  *  coque  tanquaoa 
tempus ,  quod  neceflàriò  co mitantux officia  religiofa. 

Septima  ratio  Cap.  7.  Defumicur  ex  Matt.  1 2: 1  >  Ce  Marc,  li  2 $ »  Ce.  Lue.  6; 
*J*  I.&f.  Ubiinquit,  Cbrifii  Dijcipulos  vioUti  Sabbati  accufant  Pbarifiti ,  co  quhd 
fpicas  convulfermt ,  <?manu  confricai  di  camedertnf\  quum  probi  bue  rit  Deus  ilio  dieom» 
nemeibi  pr*>parationem.  Et  CbrisJus  factum  difenditi  esemplo  Dividisi  ac  tandem 
concludit ,  praf erenda  effe  opera  mi  [tricorda*  facrificiis  ;  Et  conftquenter  cedi  re  debtrt 
oh fervationem  S abbati operibusnùf ericordi*.  Quod  <&  con firmai  hoc  argumento,  Sabu 
batum  propter  hominem  facìum  ,  non  homo  propter  Sabbaturn  »  boceft  >  licufis* 
tuatur  legi  Mofis  >  ctffmdum  effe  ab  opere  omni  fervili  <3  experno,  die  Sabbati  ;  von 
Pamen  nquiriturilla  affati 0  ■>  tanquam  quid  e f) 'enti ale ,  aut  ha  neceffarium  »  ut  nunquam 
tjjèt  licitum  ilio  die  operami  ;  fed pente  ejì  hominem  in  cafu  nectjjètatis  ,  etitm  operar/ , 
cum  obfervatio  S  abbati  finis  non  fuerit  in  quem  cotidhus  ejì  homo  ;  alioquin  nullo  in  caj'u 
homi  ni  licer  et  illud violare  ;  ver  dm  è  cantra  poti  iu  homofuerk  finis  Sabbati. 

Rffp.  Falso,  ac  fine  ullo  fondamento  foltdo,difc!pulos  Chnfti  hujus  criminisin* 
eu/arunt Pharifxi  :  Nam  iex  nufqujm  ealia  opera  facienda  die  Sabbiti  veruit.  Et 
Chrifbsfolidcaccufationernrejicit;  Scdquid  bine  cowicludit  AdverfanusC  Aux 
quomodo  inde  probat  >  prxceptum  hoc  non  eiTc  morale  <* 

Primo ,  (ìc  probare  conatur.  Cbriflets  Sabbaturn  con  fert  cum  pane  propofaionii ,  yi- 
eri  fidi  s  ,  aliifque  offic'tis  ceremonialibus  >  C  ex  eo  quòd  Sabbaturn  fitejufdem  cum  ésnam 
tura arguit  contri  Pbarif.tor.  lAlhmmn  replicare potuerrnt  PharijéOi  »  , mucjfe eandem 
rationempra:epti  morali  t  & eiromomaur  :  in  hoc,  aliqxo  i»  cafu*  difienfari  pottjì ,  oc 
'■Uononitm.   Bfrp>  1.  LiCcti)icc#ojungatGhrifti:spr*cep;u[aÌ>Abi)auc*aipfae- 

cepcis 


7o6  Refutantu*  Objedioncs  Trimercfii. 

cepcis  ceremonialibus  >  &  paria  de  utrisque  loquatur;  non  tamen  fequitur,  praecep. 
tum  Sibbanejufdemcfse  cura  ahisnacurae  Prasceptum  de  iornicauoue  vitanda  con. 
jwngitur  cura  aliis  praeceptis  ceremonialibus ,  ^AB  i$.  &  paricer  omnia  propo- 
nuntur»  quis  aucem  hinc  infcret,  praeceptum  hoc  non  minus  ceremomale  else, 
quàm  lunt  reliqua  ì  2-  Nil  tale  replicare  potuerunt  Phanfxi  ;  qtiia  m  cafu  necef- 
ilcacis  omittcnda  lunt  quardam  moral^  ad  igncm  enim  exmnguendum ,  qui  tee» 
tum  compie >  iicec  ©mietere  pieces,  aut  auditum  verbi  &  umilia,  qua  mora- 
ìii  fune . 

Secundb  He  arguiti  Dictt  Cbrijhts  Sabbatum  fa&um  fuifle  propcer  hominem }  non 
hominem  propcer  Sabbatum,  De  nullo  autem  morali  hoc  dici  potcjì ,  quòd  feti,  homo 
Jìt  ejm  finis  <St  non  è  contra  \  aut  quòd  cedere  potfu  commodo  bomhiis  <2  non  è  contra  ,  ita 
ut  homopofit  ineis difpcnfare.  Refp.  Fa&umqudein  tit  fcaboacum  pi opter  homi- 
nem i  nempetum  refpe&u  corporis ,  tum  prarcipuèrefpectuanimas,  uc  Otiglo- 
riam  fuamq.ie 'fjlutem  ciernam  promoveat  ;  non  autein  homo  propcer  Sabbatum; 
ac  fi  negligere  teneretur  officia  charnacis  vel  mifericordix,  live  erga  fcipfum  ,  uve 
ergaalios,  per  luperltitiofam  &  ext-rnam  Sabbati  obiervationem.  1.  Eciam 
alia  morali»  lunt  pi  opter  hominem,  ut  coijugium,  diftinct.odominiorum,  cou« 
jugtumunius  vin&  mulieris,  5e  Umilia,  j.  In  moraltousdifpenfaieliccc  in  cafa 
necdììtatis ,  ut  quando  liberi  ,>4<fora/ coniugio  co^ulabantur ,  acquando  ad  viras 
mulcoruni  fervandas,  intermietieur  ve  bi  annunciatio  &  audicus,  ac  pre^es,  &  fi  ini  li  a 
excerna Culrftsd  vini  exercitia. 

Tertiò  >  Argute  ex  verbis  illis ,  filius  hominis  e  fi  Dominus  Sabbati.  Si  mteUigatur 
(inquie)  Chriftus  t p  fé  per  fili um  hominis  ,  quod  probabilius  ejt ,  hinc  fquitur  ,  pmes 
tum  [riffe ,  veniam  conci  dere  cuivis  Sabbatum  violandi.  Et  quandi addi t ,  quis  major 
tempio  hfcelt  ,  fatis  dare  indicat ,  fevenifie  ad  Sabbatum  abrogar.dum  ,  mi  ad  tem» 
plum  aboUn&wn.  P^efp.  Quis  hoc  ntgabicdeChrilto ,  quarenuserac  Deus  j  quod 
ita  difpenf  are  poeuent  *  Eftne  ille  Dominus  legis?  Liuti  leges  lece,  pocertne& 
cas abrogare»  aut iis derogare ,  proutyult?  2.  Licet  quicquid  ceremoniale  firn  in 
Sabbato  Veteri ,  abolererar  Chriftus ,  non  minus  quàm  Ten.plum,  &  illtus  cuicus 
choragtum  ;  non  tamen  Sabbatum  hcbdomadaleabolevit,  utinecabolevicoumera 
Dei  cultum  externum. 

Stc  (  por'  •  inquit  $>  7.  )  ad  dominium  fuum  declaranduth  fapius  die  S abbati  agrotot 
fanavit  opera  mannari  a-  Johan.  9:  veri.  6»  1$,  Et  fanatum  grabatum  [erre  jufit 
Joan.  ?:8>9  io  t\<fp*  Rdfurr  eft  hifcefa&is  violatum  iuiiie  sabbatum  ,  auc 
impedimentumullum  injeitum  fmffe  fan ftifitat ioni  Sabbati.  Sanano  illa  ChrifU 
erat  opus  mifericordix  &  nectiiitatis ,  &  magnopere  faciebac  ad  Deum  glorirìcan- 
dum  :  Et  perinde  effet  Gve  manu ,  live  voce  curaeionem  illam  pragftietflet  :Ec  quan- 
do ille  alter  grabatum  iuum  furtulie,  Dei  glonam  iedarabat,  &  Chnltum  quali 
publicèpraedicabat.  Sedquid,  EftncChriltus  Dominus  Sabbati  ?  Mipponan.us 
hxcin.alio  il  licita  fuifle»  non  ca  men  erune  illicita  in  Chrtfto,  nec  probant  prxctpm 
Cum  hoc  zuiflè  merum  ceremomale  :  quiaeanderahabuitpoceltatem  irnvoraiibus, 
uc  diftu - . 

At  contra  hoc  dicit  ille  Parag.  8.  Cbrìftum^  quuttnus  erat  film  hominis  %  peties 
nonfuiffe ,  in  moretti  diipenfare  -  fed  ea  fan&c  objervafj*  <$  ruta  habuijje  ;  quatom 
tuttm  tr*t  Mtdiatvr  9  pena  wm  Jwffe  in  ccrtrnwialikus  0  po/ìtivis  difpenjare.     Jtyp 

1   ~ 


Cap.  XXV.      Refutantur  ObjedicnesTr/Wr^/f/.  707 

1.  Quacenus  erat  filius  hominis  obftncìus  tenebatur  totam  Iegem  ceremonialent 
obfervare ,  non  minus  quàm  moralem  :  nec  in  ìllis  roagis  quàm  in  his  difpcnfavit , 
quamdiuj  nempe?  in  vigore  crant.  2,  Hic  poteft  intelligi  Chrifìus  quatenus 
Deus  crac  Atque  ita  dici  poteft  filius  hominis  Dominus  Sabbati,  per  ccrrrr.u. 
nicationem  idipmatum,  quemadmodum  dixic  Jch.  y.  13.  filium  hominis  cjjc  m 
Calo. 

Ratio  OElava  Cap.  8.  Sumitur  ex  verbis  A pofloli  Gal*  4:  1  o.  Quibus  crimini  dat 
Calatis  Apofìvlus  ,  quòd  dits  obftrvàr'mt  9  non  tanquam  rts  indi ff trenta  >  aut  ad  ordi- 
nivi Eccle[iaflicumfpe8antes  >  fed  tanquam  partcmreligionrs  ac  Deicultus^  & tanquam 
quidnectfjariumconfcientiamoblrgans.  Refp,  Hic  mhil  apparet  5  quod  militat  con- 
erà Sabbatum  ;  quiadieshic  coodemnau  eranc  dies  ceitmoniales  ,  lege  Mofaica 
praeferipti  >  qui  erant  inter  egena  elerrentanumerandi  VerJ.q.  &  jam  abrogati.  At 
inquinile,  Nulla  hiefit  Sabbati  txctptio:  imo  omnem  ditrum  obfervatiomm  condtm- 
nat,  quiainhoc  jundatur  ejus  repreben/io  >  quod  drts  religiofè  obferifare  >  <3"  mandato 
Vti  ad  dies  obfervandos  obligari  ,  pars  futrit  oneris ,  ad  rudimenta  legis  fpeSantis  : 
Quarty  dt  dìebus  in  gtntrt  loquitur.  Refp.  Licet  nulla  fiat  hic  expiefla  Sabbati 
hebdomaJalisexceptio;  natura  tarren  rei  &  feopus  loci  fatis  indicane,  excipien- 
durn  efTe  hoc  Sabbatum,  quia  id  non  attinebac  ad  legem  cererò ortialem.  2.  Si 
omms  obfervario  ditrum  hiccondemnatur,nullum  ommnolicebit  rune  diem  folen- 
nem  ad  Dtumcoltndum  obfervare:  Non  erit  ergo  morale,  utaliquis  ftatuatur  dies 
folennisad  Dei  Iaudesfolennicercelebrandasj  quod  tamenipfeconcedit.  3.  Paulus 
etiam  his  Galatis  aliquam  dierum  cbfervationcm  praefcripfit ,  quando  ordinavit  ut 
primo  quoque  btbdomadis  die  colleótam  facerent  1.  Cor.  16:  1.  4.  Negatur, 
partemullam  faide  onenslegahs,  Religiofam  Sabbathi  hebdomadictobfervacio* 
nera.  ?.  Non  magis  nunc  collitur  ouinis  dierurn  diftin&io,  quàm  fubiara  eft 
omnis  cibiac  potus  diftmcìio.  ^Alios  (  inquit  )  dies  ob[avarenon  Judaicos ,  propter 
con  fetenti  am  >  tytéidem  opinioni  Rjligionis  »  qua  dies  fuos  vbjervabunt  Judai  j  licet 
non  todem  cult u, pedali ,  non  finì t  Eu angeli um.  Rsfp*  Concedimus,  illicitum  nunc 
c(Te,  live  dies  Judaicos,  live  aliosà  Deo  non  praeferiptos ,  Religione  obfeivare  > 
etiamiìnonfintobietva.icultu  Judaico.  Scd  Saobatum  hcbdomadale  dicimus  à 
Deo  effe  inficutum ,  nonabhominibus  exeogitatum.  ±At  (ìiqui^  jugum  ctrt» 
mnnialt  in  hoc  cot/ìjìebat ,  quòd  obfcrvJrint  dits  quofda:n  fixos  ,  &  imprimi s  Sabbatum 
htbdomadalt  raiione  divina  inliitutivnis  \  &  non  in  hoc ,  quòd  fept'unum  creine  diem 
btbdomadis  objerzarint  :  Ergo,  licet  nunc  mutetur  dies  feftmus  in  prirr.um  ,  manet 
tamtn  obftrvutio  tadtm -,  tèque  jugum  cerimoniale,  Rjfp,  Neguur>  jugum  Cere* 
moniale  in  eo  conititiiTc  ,  quòduiis  ita  obici  varine-  fcd  quòd  talea  ac  tot  die*  ob- 
fervarint,  dies  nempe ,  mtnfet ,  tempora  &  annos,  qua:  omnia  proprie  atrinebar it 
conomiamillam  ccremonialcm  ac  pedagogicani  V.  T.  Obfervanoautem  Sabbati 
hebdomadalis  praefenpta  erat  ante  topfum  >  quando  nulla  ccremonia  nullurrque  ju- 
gum ceremonijlc  locum  habuir. 

Ratio  Nona  ex  Col  off.  2:  x6.  defumitur.  Adquam  refpondttmis  5  hi'cinteMigi 
diesahosceremoniales  ,  ut  fupra  explicatum  &  vindicatum  eft.  Afille  C».-/'.  9.  Pa- 
rag  3.  Dicic  xApofìolum  loqui in ^n.erc ,  de  omni Sabbato  &  omni  Fcj.o  ,  ideo  d'teit 
cv  i^ì^h  UprUi  >  h.t    in  parte  unius  Ftjii     Eri  hbati  hebdomadalis,     Rifp* 

Quid  turni  licec  e,  hÌPn  1*^  figmricarct  m  pari  /  :  quotnodo 


7©8  Refucantor  Objcdtiones  Pvimero/ii.         Lib.  I  IJI# 

hìc  incliidetur  Sabbatum,  quod  ad  Fetta  non  refercur?  Aperte  diftinguicur  Sab- 
batum à  Feftts.  Porrò  (  inquic  )  $-4.  cumnominet  Sabbata pluraliter  ,  curnond* 
omnibus  loquitur  *  etiam  de  heb  domati  ali,  quodfapius  pluraltterenunciatur  ì  Rjfp.  Non 
loquitur  de  omnibus >  quia  Sabbatum  hebdomadale  non  fpe&abatadGeconomia'ra 
Judaicam,  ad  dementa  mundi,  necadcnirographumrituum,  quod  nobis  erat  fub- 
concrarium  &  jam  deleturo  eft  :  nam  de  iis  tancummodo  Sabbatis  loquitur ,  quathuc 
fpe&abant,  utcontcxtusprobat.  2.  Loquitur  edam  de  cibis  ac  poti  bus  plura\itert 
non  ta  men  condemnat  omnem  cibi  ac  potds  diftin&ioaem  aut  fpecialem  obferyatio- 
nem.  3.  Nonvult  ipfe  Aiverfarius,  hic  condemnari  omnem  dierum  obferva- 
tionem  :  nam  agnofcit  morale  effe,  utaliquis  d-iès  folennis  obfervetur  \  &  agnofcit 
Ecclefiam  poMeconftituere  dies  obfervandos  ;  Et  hos  concedit  hic  non  condemna- 
ri. Ergo  (mquam  )  omnis  diftin&io  autobfervatio  dierum  hic  noncondemna* 
tur ,  licet  loquatur  de  Sabbaris  A poftolus  nulla  additi  diftincìione» 

Dictt  Parag.  e.  per  Sabbata  hic  tantum  modo  intelligi  pofle  Sabbatum  hebdo-- 
rnadale,  quod  pluraliter  faspe enunciatur,  im primis, Exod.  ji:  13,  14,15,16.  cura 
per  Fetta  inrelligat  alia  Sabbata  Judaica.  kefp.  Rationem  dedimus,  cur  Sabba- 
tur»  hebdomadale  hic  non  mtelligatur ,  nec  intelligi  podit.  Per  Sabbata  pkirali- 
ter  Exod.  31.  alia  inrelliguntur  Sabbata?  quàm  Sabbatum  hebdomadale,  quod 
fingulanterefferrur.  Jmd,  quia  Fetta  nominat ,  ac  dein  Sabbata  ,  probabilius  eft, 
cum  per  Sabbata  intelligere  ea  Sabbata,  quaead  Fetta  fpe&abanc:  nam  &  Fetta: 
quasiam  fui  habuerunt  Sabbata  :  quod&  exeoconfirmatur  ,  quòd  Neomemasad. 
jun^at,  8c  annos  Sabbaticos  ,  quidiftinguebantur ,  tumàFettis,  turni  Neome- 
mis.  Porro  inquit ,  Si  ApoHolus  hic  non  condemnaret  ttiam  Sabbatum  hebdomadale^ 
exprefsè  idcxcepijfet ,  ut  Ec  de  fi  a  ab  errore  liberaretur  ,  cum  nufquam  doceat,  inftim 
tM(Je  Dium  Sabbatum  aliquodnunc  obftrvandum.  Uefp.  Clarè  (atis  Sabbatum  heb* 
domadale  excepjt,  quando  exprefsè  dixit  fé  loqui  de  rudimenti*  mundi,  de  chirogra. 
pho  ricuum  &c.  Nam  ad  hagc  non  fpecìabat  Sabbatum  hebdomadale,  quod 
inftitutum  erat  ante  lapfum,  2.  Ipfe  agnofcit  >  morale  e(Te,  utaliquis  dies  ita. 
ftiis  ac  fixus  ordinetur  :  Verum  an  Paulus  hunc  diem  exprefsè  excipit  f  Quando 
ergo  hunc  diem  non  exceperit  >  an  Ecclefiam  in  errorem  induxerit  K  Quomodo 
hoc  negari  poteft ,  cuna  non  minus  certumfit,  Apoftolum  alibi,  non  magis  (  fi  non 
minus)  de  hoc  die  indefinito  loqui,  quàm  de  Sabbatohebdomadali? 

Dicit  Parag.  6.  Apoftolum  Ephef  z:  1$.  &  Heb.7:  il.  loqui  de lege cerimo- 
niali: quia  feipfum  explicat  in  contextu.  A t  quando  hic  abolita  effe  omnia  E  eft  a,  (S 
Sabbata  dicit ,  nullum  excipit ,  nec  limitatone  aut  modifteatione  utitur.  Bjfp,  Nott 
minus clarum eft,  Apoftolum  loqui  Col. 2.  de lege ceremoniali ,  Se  confequentur 
de  Sabbatis,  quaeadeàmlegemattinebant,  quàm  Ephef,  2.  Se  Heb.7.  uteircura. 
ftantia? loci  probant»  Atqueita  fermonem  fuum  aperte  limitavit  &  moditicaviu 
Vide  qua*  fupra  diximus  de-hoc  loco  Capp.  XXI.  XXII. 

Ratio  decima  Cap.  io.  ex  Pauli  dicìis  ad  Hpm.  i4:f>6.  defumitur:  Sed  rek 
ponfio  ad  prius  argumencum  huic  etiam  argumento  fatisfacere  poteft  ;  quòd  >  netti- 
le, dies  UH  i  de  quorum  obfervatione  orta  eratinter  Cbnftianos  ìllos  lis  accon* 
tentio,  fuerintdiesceremoniales,  lege  Mofanea  introducila  e  injun&i>  quos  jam 
fub  Euangelio  abrogatos  effe  judicabant  fi rmiores  ;  infirmiores  autena  nondum  de 
piena  liberiate  Evangelici  seniores  xafo&  edo&i ,  difòinctionena  ìilam  dierum, 

nei 


Cap.  XXV.       Rcfutantur  Obje&iones  Prlmorojii.  709 

ti  8c  cibi»  obfervabant.  Lt  hsec  quidem  tft  recepta  fententia ,  &  refponfio  commu- 
»isj  Sed  non  fatisfacit  Advtrfarionoftro.  Ideò  Parag.  8.  hasc  reponit.  Jfofio- 
lum  nempe  ,  in  genere  loqui  de  omni  ajìimatione  diei  fra  die ,  feu  de  afftmatione  cujuf- 
vis  d  ti  pnealio  Et  bujus  reos  voc are  infirmo s ,  alios  autem  ,  qui  nulium  d'umpra  alio 
m  imabant ,  firmiores  judicare  :  quod  non  feciflet  (  inquic  )  fi  jixus  fuiffet  aliquis  dies» 
ed  qutm  obfervandum  obJìriBi  tentbantur  Chrtfiiani  :  nam  qui hunc  d'um  obfirvarent* 
non  fuifsent  infirmi.  Uffp,  Quum  juxca  nane  communiter  recepram  ©pinionem» 
non  loquatur  èie  Apoftokisdeobfervationeaurnonobfervatione  Sabbati  rnbdoma- 
dalis,jut  dei  Dominici  ;  fcddeobfervatiofTe,autnonobfervauonedkrumceremo- 
nialium  ;  licec  nonexprefsèaddat  limitationem  ,  feopus  tamenloci»  &  textùs  cir- 
cumfbnuaefatis  dare  indurane  &  ratio  poftular  ut  dicamus,  euir.  nonputare,  eos 
infirmos  effe ,  qui  Sabbatum  illud  hebdomadaieobfervabanr  »  fed  qui  dies  Judaicos 
&  ceremomales  obiervabant  :  omnis  indefinita  lcc'utio  fumenda  eft  juxta  feopurn  & 
circumftanttas  loci;  loquitur  ergo  Apoftolus  de  omnibus diebus  Judaicis ,  nullo 
excepto  -y  non  aucem  de  die  Sabbaci  moralh 

ille  autem  Parag.  7.  putat  diem  Dominicum  hk  intelligi  >  &  firmiores  eos  effe» 
qui  hunc  diem  no«  xltimabant  prs  alio;  &  infirmiores  fuuTe  qui  eum  curabanr. 
Àtque  tum  >  liquer,  inftitutum  fui  ile  diem  Dominicum  ante  hoc  cemrus.  A 
quo  autem  quaefo  inftitutumfucrat?  An  ncn  ab  Apoftolis*  Si  ab  Apoftolis ,  An 
credendumeiì,  voluiffe  Apoftolum  ecs ,  qui  diem  ìftum  Dominicum  ,quem  Apo. 
ftoli ,  infpiranteChrifto,  inftiruerunt»  obfervabant,  infirmos  nominare  •,  &alios> 
qui  eum  non  pluris  seftimab3nt,  quàm  ajium  quemlibet,  ftrmo$<>  Ltcurnon 
potius  dicere polTum us ,  infirmos  eos  fuifTe,  qui  non  magisdiem  Dominicum  feu 
Sabbatum  hebdomadale  .xftimabant ,  quàm  aliumquemcunque,  &  eos ,  è  contra 
firmiores,  qui  eum  praealiiscuiabant  ì  Confulat  Iector  libeiium  D.  Rjdderi ,  ei 
fuper  quasftione  belgicèconfcripti.  I ile  dicic  Parag.  5.  Analogiam  aliùs  parti s 
controverfì*  hoc  tion  permittere  \  quiah firmus  habebatur  ,  qui  obfervabat  dijìin&ionem 
cibine  potus.  Erga  pari  rjt ione  injirmus  erit  is ,  qui  difiinfìiovemdierum  obfervabat. 
Vcrùm  hoc  argumencum  nullius  eft  valoris  :  nam  diftincìio  ìlla  cibi  &  potus  er.it  ce- 
remonialis,  &  quaeobrinuit  fub  V.  T  noncliqua  quaeetiamnum  obrinet  fub  N. 
T  diftincìioautem  dierum  fupponitnrea  tfle,  qua?  etiamnum  obtinet  fub  N.T. 
Ergopotiusobfervanduscitordo  Apoftoli,  qui,  un  de  prima  parte  controverse 
loquutus  verf  2.  primo  firmiores  nominar  .  ac  dein  infirmiores,  fic  .hit  verf.  $• 
primo  He  firrrionbus  loquitur  ,  ac  dein  de  infirmi*;.  At  inquit  p3rag.  4  Injitmi- 
tas  ejì  defeBus  Jidei  in  ttgitimh%  ita  ut  qui  infirmus  eflnvn  credit  illud  Itgitmum  efte> 
qmd  ejì  leguimum  ,  c\uum  autem  quis  credit  fìbi  licere  id  facert ,  quod  net.  lieet ,  £T  id  fa- 
cit  non  ex  con'eientis,  infirmus  rimi  e  fi ,  fed  ignarut ,  CT  erroneus  ,  aut  petite  pnf'anut, 
Refp.  Lxderefru  tidei  &  fcientur  poteratquis  Judausvel  a iius  potare ,  abolitis  die- 
bus Judaicis,  omnes  dicsfubEuargelio  aqualts  efe.  Ei  iM<  ,  iirpotej  1  ondum 
edocìusde  moralitateSabbati  hebdon.adalis  ,&  detjus  diftirtìirne  ab alixs  Sabbatis 
a remomalibus,  pottrar  aliquantifper  dici  infirmus ,  ciedens  id  fibi  minio  èhetre, 
quod  quidem  licebat ,  atque  ira  ex  confeicmii  poterai  hunc  dem  1  o  1  bk 
Verùnr.  Parag  5.  ÓtcìtiBos  potius  profana  ,  quÀmhjirmosrtputandcs  ni  se  »  fi  C^H- 
fi us  ftatum  diem  quieti s  infiituifsit ,  yipcpoius  w-nda'set  ,  es  Kct/./j  /';  ìtaxiì 
digifia,  etili  tamm  rrpudhfsoif.     }\tjp    Quicquid  de  JU  ,  f  oflquam  iufficitmer 

6 in  z  »- 


7 1  o  R efkan tur  Obj ediones  TrJmeroJtL.       Lib.  1 1 1. 

jnjtruiti  fuerunt,  de  jure  hujus  diei  Dominictdivinoacmoralitate,  judicandurn 
eiiec:  tuficauteii  cenapons ,  Cupponimus  eos  nondurn  fuffìcienter  inftrudìos ,  iivc 
demfìicutioneCiriiti,  fivede  maniaco  Apoftolorum  ,  fivedeejuscanquam  infti- 
tuci  divini  obfervacione  pia  univerfaliscocius  Ecclefìae;eòque  infirmosdierpocuiflèv 
Ac  iuquit  Paragr.  6.  Quomodo  potuerunt  diemijìum  non  curare  Domino ,  uti  ejl 
Verf.  6  ?  An  potuerunt ,  h une dkm  negligendo ,  gloriam  Dei  &  obedientiam  debttam 
intendere ,  CHmokfrvatiiillius  diei  fucrit  tum  necessaria?  Rsfpr  Qua  fi  vero  cori* 
fcientia  errans  non  iigec.  Potueruntne  il If  ex  confeientia ,  nondurn  piene  facis  in- 
formaci  ,  hunc  diem  non  obfervare  ,  putances  id  Cibi  non  licere ,  eo  quòd  omnis 
diftincìio  dierum  eflee ,  ut  itti  pucarent ,  fubiaca?  Et  quia  crederenc  fibi  id  non  lice- 
re,  annondicipocuerunt  hunc  diem  non  obfervare  Domino  ? 

Ratio  ultima,  (jum  nrofequicuF  Capp.it,8z  iz.exeodefumitur ,  quod datum 
f*erit  Sabbatum  J u Jais  foli x  ,  (?  ai  legem  cerenìonialem  fpeBarit.     Quod  ex  eo  prò- 
bat ,  quòd  figulini  vocetur  JfraèVtis  datum  Exod.  ji:  13.     Ezech.  20.  12,20.  <St  ' 
quod  futm  figura  aut  typus  fpiritualis  &.  cwleftis  qmttis  Heb*  4.    linde  Uquet ,  non 
fuifse^  Sabbatum  ditum  Adamo  ante  lapfum  ,  nec  nos  nane  obligare. 

Lìcer  fatis  fupra  ad  hoc  dictum  fic  argumencum  ,  libec  carnea  panca  hìc  dicere  ,  ut 
adeaexaminanda,  qusehìcproponic  Àdverfarius,  detur nobis occafio. 

Primò^  ergo  refpon  Jeo.  Qjaecendo  cujus  rei  fic  fignum  *  Quod  Deus  eos  fanbYu 
ficet.  Szd annon  opera  Spiritùs  San&iin  nobis  idem  ceftan;ur:  Vide  1.  706.4:  t$* 
Jlle  §.  r.  dicic  hoc  fignum l(rx'élitis  folis  figntficaffe  eorum  confecratiomm  ,  &  [an- 
eli ficationem  ,  qua  confi 'ftib.xt  in  perpetua  abfttnentid  à  peccatis  ,  qu<e  ammam  inquU- 
tant ,  (sr  nonnunquam  in  corporis liberatione a  curis  &  laboribus  hujus  vita,  ut  tempus 
diquod  idoneum  ac  convenkns  in  meditatane  ac  contemplatone  Dù  impendant  ;  a\qut 
tufeìpfos  Spiritùs  operazioni tr.iiant ,  ut  opera pietatis  ac  fanti/ tatis producant.  t\efp. 
peumPeparaTePopulLin  Ifraéiis  ab  alits  omnibus  ac  fibi  ipG  canquam  fuum  af- 
fumphuenovimus  ;  quodaucem  Sabbatum  fueric  primicùs  hujus  feparationis  auc 
confecrationis  fignum ,  nonlegimus.  Z.  Deus  eos  pio  peculio  fuo  habuic  ,  ac  ab 
amsfeparavic,  longè  ante  infticucionem  Sabbati,  fecundum  Adverfanorumopi- 
nionem.  3.  Q^omodo fancìi ricado conflftac  in  corporis  liberatione  à curis  &  labo- 
nbus  hujus  vita? ,  nondurn  didici.  4.  Sabbatumeft  fignum  fanftirlcationis  >&fan- 
aificatio  (inquitille)  confiftit  in  liberatione  corporis  à  laboribus,  ut  Sabbacurn 
obfervetur ,  h.  e.  Sabbatum  eft  fignun  fui  ipfius.  Statuit  Deus  (  inquit  )  per  cor- 
pmant  (9  externam  ab  operibus  mundanis  abftinentiam  ,  tipificare,  internam  Vfpìritua- 
lem  abftinentiam  4  peccato,  f^efp.  Scriptura  hoc  nos  non  docet  ;-  Et ,  fi  ceiTatio  ab 
°r*Icr orc*inario  lic  cypus  abftinentias  à  peccato:  operari  eric  typus  peccati.  ^> 
Volt  fignum  efie ,  quòd  Deus  eos  JanElificet,  id  ejì ,  det  iis gratiam  hìc  ex  parte ,  ac 
tandem  tn  fine  mu> id> i  (anWficationem  piene  perfteiat ,  quando  habituri  funt  Sabbatum 
perpetuum  fine  ullA  interruftione,  l%efp.  At  quum  res  cypificaca  fpecìec  ad  omnes 
e-Timno  ndeles ,  tam  qui  vivebant  ance  populum  Ifraéliticum  ,  quà?m  qui  vivunt  fub 
Eua.igelio.&Hondiimaau detur,  quomodo  fuic  Sabbatum  typus  ìllius  benetlcii 
fohs  liraelicis  -3  Porrò  ,  Quòd  aecernam  anirase  in  Dei  confortio  quiecem  poilìc 
noe  Sabbatum  quodamraodo  reprsefentare ,  &  Symbolum  quoddam  efle  c;us 
q  itens ,  concedi  poteft.  Et  hunc  ufum  habere  poteft  apud  omnes  omnino  homi- 
ues  :  Sed  quòd  fueric  cypus  iiiius  bputudmis  confticutus ,  tipo  legimws^eque  id  e- 

vmeitur 


Gap.  XXV.       Refutantur  Objeftiones  Trimerofii.  711 

vincicur  ex  eo,  quòd  fuerit  fìgnum ,  quòd  Deus  Ifraehtas  fanctifìcàrit.  Nec illa  ap- 
probo,  quae  habet  .  3.fubn"nem.  Quando  di  at  Sabbatum  Judaosad  Chriftumvwt  «* 
rum  direxi^e.  Et  figura  erat  ,  benejiciumillud  [otderisy  qmd  Chriftuserat  acqui fiturusy 
&  [uo  [«lignine  ratihabiturus  :  riprtfehtans.  Atque  ideo  complementum  Juttm  in  eo 
habere  debcr.  Nam  quoad  hoc  prorfusfilec  feripeura;  Se  fine  feripeuràloqui,  non 
decet  Theologum. 

Verùm  hoc  confirmare  comtur  ex  Htb.  4.  Ubi  (inquit)  duo  [unttypi  aut  figura 
quieti*  ccehfìis  :   Qutes ,  nempe  ,  ilio,  ,  in  terrà.  Canaan  -}  &  quia  Dei  die  feptimo  pojl 
omnium  creationem  ,  cujus  fit  exprej[.i  mentio  Gerì.  2.  &  cujus  non  fuiffet  mentio  fatta* 
nifi  bac  quiete ,  tanquam  typo ,  reprafmtare  voluifset  aliquod  myjlerium  viz  ,  quodjicut 
opera  creationis gradatim  [ex  diebus  perfecerat ,  ac  feptimo  quieverat  ab  iis  operibus  ,  ita 
producat  ac  promoveat  opus  [aptlificationis ,  in  eleHis  ,  totis  [ex  diebus  hujus  mundi  , 
ac  tandem  ce [saturus  jit  >  (fperj'eBumbuncfiatuminomne  <eium  continuaturus.     I{c[p. 
S.ripturanufquamnominac  Sabbaxum  typum  cceleftis  quieti*  :  &  quòd  ad  Heb.q. 
actinie,  nihil  tale  ibi  legitur-  fed  potiusdicitHr  quiesilla  prima  poft  creationem, 
&  illa  altera  interri  Canaan  j  fimilitudoquaedarn,  aut  quali  exemplum  aliùs  quie- 
tis  •  Ac  omne  fimile  no*  cft  typus.     Loquitur  ibi  Apoftolus  de  quiete  coeletti  , 
quam  exfpe&are  debent  tìdeles ,  &  quam  poflìdere  conari  debent  omnes  \  &  ut  pro- 
poficum  fuura  nervofiusurgeat,  oftendit  quietem  illatn  ,  de  qua  loquitur  ,  diftin- 
cìam  eflTe  à  quiccc  illà  prima  poft  creationem  ,  quxdudum  praetenic,  &  ab  illa  al- 
tera, quam  Jo/w^dabat  in  terra  Canaan,  utnosfuprafufiusexplicavimus.  At  nihil 
htc  apparec,  tmde,  uUàcum  probabilitate,  inferri  poreft  ,  Sabbatum  tantummodo 
fuifle  typum.    Utcunque,  hinchquetSabbatum  fui  (Te  ab  inicio  :  Nam  illa  quies 
Dei  vel  eft  Sabbatum  vel  non ,  fi  non  ;  nulla  prorfus  hic  fiec  mentio  Sabbati  heb. 
domadìci:  Quomodo  tumhinc  probari poteft  Sabbatum  effe  typum.  Si  autem  illa 
quies  Dei  includit  Sabbatum  hebdomadicura,  erat  Sabbatum  ab  initio.    Atque 
ita  fibiipfi  contradicic  Adverfarius. 

Pergit  Paragr.  7.  acdicit ,  Rane  figuram  quietis  Dei  ab  operibus  gratU>  quam  in 
feipfodeterminaierat,  &  in  [uà  quitte  poft  opera  creationis  [undaxerar,  Ifra'elitis  indica- 
tamfuijle »  quando  juffi erant  ab  operibus  quiefeere  die  [estimo.  Uffa.  Hoc  quidem  di- 
citur,  fed  nullo  modo  probatur  :  Qjomodo  evincitur,  quietem  Dei  poft  opera 
creationis  ,  fuifle  figuram  aut  typum  ascernac  illius  quietis  t  Aut  mandatum  Ifrae- 
lirisdatumdeSabbato  fau&ificando  hoc  indicale  ?  llle  vult  Sabbatum diftin&um 
effe  a  quiete  Dei  poft  opera  creationis,  &  diftin&um  typum.  Ac  quaero  ,  an  loqaa- 
tur  Apoftolus  Hebr.  4.  de  Sabbato  f  An  vero  tantum  de  quiete  illa  Dei  diftin- 
eia?  Si  prius  dicatur,  tres  typoshabebimuscoelcftis  quietis,  &  non  duos  tan- 
tum :  Si  pofterius  dicatur,  nullo  modo  inde  probabitur  Sabbatum  hebdomadicura 
effe  typum. 

Sed  quoraodo  hos  duos  typos  nobis  explicat  ?  Quies  (  inquit  )  Dei  &  quies 
l[raè'litarum  erant  duo  typi  eju[dem  rei ,  [ed  dher[o  refpeftu  conjideratee  :  RjfpeBu  enim 
Dei,-  hujus  quietis  tetcrn*  authoris  accon[ummatoris  ,  quies  Dei  e  fi  ejus  typus  ;  re[peBu 
autem  bominum  ,  qui  iHampofftdebnnt ,  quies  l[raéiitarum  er.it  t]us  typus.  R<[p.  tìfta 
hzc  funt  omnia,  &  nulla Scripturae  authoricate  innixa.  Quum  ,  utille  vult,  lo- 
quatur  Apoftolus  Hebr.  4.  non  de  Sabbato  Ifraditarum  ,  fedd  e  Sabbato  Dei ,  quo- 
modo inde  probabicur,  Sabbatum  lfraClitarum  fuifTe  typum  ?  guia  (inquit)  V<r.  9. 


7i2  Kefutantur  Obje&ioties  PrimeroJH.        Lib.  ìli* 

vocat  lApoflolus  éttemam  quietem  mn  tp&Tmvnf  ftd  n&p*Urttsìi*    At  vero  quse  confe^ 
quentia?  ommsallufiononfacit  cypum. 

*At  (inquit  Paragr.  8.)  hoc  dicunt  Judti ,  bue  applicante!  titulum  Pfalmiyz* 
quem  volunt  ejìe  Pfalmum  in  Ctxlis  cantandum ,  w  &  Hai  6ò:  ver.  2$.  Rjfp.  Quid 
fomnienc  Judaci  parumrefert:  Paraphrafis  Caldaica  dicit,  Adamum  nunc  Piai, 
mura  cantaflè  die  Sabbati.  Ec  quod  ad  I[ai66-  amnet.  Interprete*  commumter 
huncIocumiacerpretanturdetemporeN.  T.  quód&ipfefateturO*/>.  13.  Parag.^ 
Pare  $. 

Ex  di&i*  infert  Paragr.  9.  Sabbatum  non  fuiffe  injlitutum  in  innocenti J ,  quia  fuh 
typus  atenne  quieti* ,  a  Chrifto  acqui  nuda ,  quum  bdc  fola  dt  caufU  fiat  hujus  q  i<tis 
Dei  mentioy  ut  effet  riempe  typus  hujus  myjì eri i.  Rjfp  Quotuodo  cpiitdbir .  hàc 
foli  de  caufa  m  ntionem  hujus  Dei  quietis  fieri  t  Scnpcu  a  hoc  non  docct  Quid- 
ni  potue  it  Sabbatum  efse  ^Adamo  in  innocenu  datum  >  tanquam  Symbolum  quod* 
dam  aeterna:  quietis  in  Dei  confòrtio  >  licet  else  non  potuent  typus  falutis  ac  re»» 
demptionis  per  Chrifturrì  acquirenda:  i  Ad  hoc  dicit.  Credibile  effe  Adamum  , 
et  /  amfi  perfietiff(t  in  fìatu  inagritati  s  >  non  tamtn  poffeffurumvit  ^im  eet  imam  in  ccelis^ 
fed  vitam  tantum  terrmam  mparadifo  ;  quia  feeliJtat  cceleftis  eft  donum  fupern^  turale 
àCbriftopartum  ,  GràChriiio  majus  habemus  >  quam  in  Adamo  amiftmus  Rom.  5: 
I5>  16,  17.  Ideo  dicitumiSH*  &•****>  >  l  C°r  l$:  45-  Kefp-  Haec  quidem 
novaeft  thcologia?  &  in  Socinianis  condemnata  ;  nec  poteft  fenprurac  cettimonio 
probari  :  Nam  licet  nulla  nobis  danda  fir  quies  coeleftis  fine  Chrriio  .  non  tamen  fé- 
quicur,  Adamum  Tuo  peccato  jus  ad  coeleiiem  quietem  non  amidfìè  ;  feu  Alarti  quie- 
témnon  fuifle  1II1  prómiflam  infoederecum  illoicìo.  Veiùm  quia  illehoc  nonur- 
get  tanquam  certum  >  (ed  cantum  tanquam  quid  probabile ,  noneftquòdineo  con- 
futando infiftamus. 

Secundò  ,  infert  §  IO.  Nullum  nunc  fubN.T*tocumbabere  Sabbstum  ,  quia  figura 
eft  illius e 'oelefìis  quietis  ,  cujus  attthor  efì  Cbrifius.  Rjfp.  Atquidem  .  fi  -fTert  ty;  us 
proprie  diclus  >  facilesdaremus  nullum  nunc  habiturum  locum;  Quandoqu'dem 
autem  hoc  nondum  conftac  >  licet  etiam  de  ilio  dubitare.  Et,  ehm  nondum  obtinue- 
r int  fideles  omnes  quietem  illam  asternam- ,  poteftne  etiamnum  manere  Sabbatum  > 
tanquam  Symbolum  quoddam  aut  figura  coelum  futuru:r:  rep'sefentans?  Refpondec 
$11.  Vundamentum  validumabeliùonis ,  hoc  efì,  quòd  jam  acqui fiverit  Chrifìus  banc  quie- 
tem, &  ex  parte  eam  pojjtdeant  fideles  f^/f.Chnftus  quidemnunc  acquihvit  morce/ul 
jus  ad  quietem  coeleftem,fed &  hocaotea  fufceperat;&  tempore ttiam  V.T.  fidelts 
ex  parte  participes  ejus  quietis  facti  erant.  De'm,  Licet  ratio  haec  probet  ceflare  nunc 
debere  typos  omnes  propriediétos,  non  tamen  probat  ceffare  debere  etiam  omnia , 
quae  funt  quaedam  tantum  quafi  fymbola,  tigna,  aut  figura?.  Alioquin  orrne  prorfus 
Sabbatum  nunc  ce(faretdebet,&  nullum  debemus  nos  rune  habere  diem  quietis:  Atcy. 
ita  condemnabirur  Ecclefia  univerfalis  ,  quar  diem  Dominicum  obfervavit .  &  eti- 
amnHmobfervat.  Refpondet  autem  ad  hoc  *  Hm>c  diem  non  effe  abEccUfi*  infitu- 
tum,  utobfervetur  tanquam  typus  aut  figura  ,  fed  ordinis  ergo  5  Ó"  tanquam  medium  ad 
offeiorum  SanBorum  exercitium.  Refp-  Oblervatur  tamen  tanquam  dies  quietis ,  & 
quodammodo  poteft  adumbrare,  feu  repraerentare  rternara  quietem  in  Coel  is:  con- 
eedimus  rationem  cypi  propried;cìi  accelliile  ad  Sabbatum  1  quod  primo  inftitutu  m 

typos 


Cap.  XXV.       Refutantur  Obje&iones  Trimerofii.  jx  + 

typus  non  erat ,  me  efle  potuit  :    Dicit  e/Te  inftitutum  ab  Ecckfia ,  fed  cur  non  à 
Cnnfto  ?  An  magis  hoc  pugnat  cum  ftatu  Euangelii  K 

Adrationemadverfani,  hoc  porro  refpondere  poflumus/fCKH^»  Quòd  omne 
fignum  non  fiteeremoma»  aut  typus  propriedicìus.     Iris  eft  fignurn,  Bon  carnea 
typus,  Chriltusipfedatu*fuicinfignum  J/^M.7:  14.  Lue.  2:  ver.  34.  Prophetafuie 
fignum.  lfa. 8:  18.  Amor Chnft.anus  fignum eft,  quòd  fimus  Chrifti  Difcipuli. 
Potuit  ergo  Sabbatum  fignum  effe  ,  &  non  effe  fignum  typicum  aut  figurativura 
bonorum  futurorum.  Ha?c  autem  refponfio  illi  non  fatisfacit  :  Nam  Cap»  12.  $  4. 
Licet  coacedat  Sabbatum  fuiffe  fignum  docìrinalr,  feu  documentura  >  quo  doce- 
batDeus,  felfraelitasconfecrafle,  &  (ibi  fan&ificafTe.     Dicit  tamen  porro  *  Hoc 
»•«  objìante  >  fuiffe  etiam  fignum  typicum  >  in  quantum  ceremonia  fiat  a  Òso  injìitutA 
apud  ìfraèlitas ,  ut  beneficium  utilìfimum  fìgnificartt  >  quod  lictt  tum  fuerit  conce ffum  , 
ad  Mefjiam  tamen  Vinrurum ,  cujus  grafia  ejus  participes  tram  fatìi  >  dicebat  refpeBum 
Rjfp.  Verum  ,  quis  non  videe  ,  rune  lequi ,  Sabbatum  non  effe  purum  putum 
ceremoniak',  fed  parti m  morale  documentimi.    Sed  quomodo  probatur>  Sabba- 
tum fuiflc  inftiturum  ,  ut  ceremonia  efserbeneficium  futurum  fignificans ,  ac  Chnf. 
tumrsfpiciens?   Hoc  gratis  dicitur.    Quid  fi  daremusid  verum  efse,  quod  afseric 
$.7.  nimirum*  omnes  typos  veterislegis  fuifse  etiam  documenta do&rinalia ,  offì» 
cium  erga  Deum  monftranria;  non  tamen  inde  fequerur ,  omnia  documenta ,  feu 
funa  dottrinali!,  fuifse  etiam  typos  proprie  dictos,  &  nullum  locum  nunc  fub  N.  T» 
haberc  pofse  aut  debere.     Dicicquidem  Paragr.  8-    Demonftrari  non  poffe,  Deurn 
vtllc  ♦   ut  locum  nunc  babeat  fub  N.  T.  ullum  fignum  ,  quod  oVim  infiituebapur  ut  figni- 
ficant  ullam  gratiam  ,  quam  Chrì >fl  ts  morte  fu*  erat  impetraturus.     Refp*  Tum  qui- 
de  n  fequrur,  nos  nullum  nunc  debere  obfervare  Sabbatum  5  nec  vel  ab  Eccle- 
(ìAinftitutum  :  Nam  die  vult  Sabbatum  tale  fignum  fuiiTe,  quod  gratiamàChrifto 
procurandam  praefiguravit  ,  ac  fignificavit.    Atque  ita  fibi  ip(r  rurfum  contra- 
dicit. 

Qiid  autem  dicit  ad  fignum  iridi*;  ?  Dicit  Para^r.  9.  Signttm  tantum  [nife  datum 
Ad  confìrmattdam  temporalem  promiJJ$onem  omnibus  animantibus  communem ,  non  bene- 
fici* oederis gr  iti*  in  Cbrijìofutidat*,  fed  j  oederis  naturalis yatque  ideo nonfuifie  typicum» 
Uefp.  Nbn  eratergò  i  or  dus  grati*,  quod  Deus  pep'igerat  cum  Noacho:  Et  .quo- 
modo quarto  pangitur  toc  luscum  brucisi  Aut  quon  odo  illis  potent  iris  efse  fig- 
num f  An  ullum  beneficium  datur  tìdehbus  nifi  in  Crinito  >  &  vi  f oederis  grati*  * 
Quid  quaefo  eft  hoc  foedus  naturale  e    Explicetur? 

Diftioguit  Paragr.  1 1.  Se  12.  typica  ,  In  ea  ,  qu*  erant  purè  typica  9  quorum  ef* 
fentia  in  eo  confiftebat  $  qualia  erant  circurncifìo  >  Pafcha  »  faenficia  .  quorum  totus  ufus 
erat  Chriflumventurum ,  ejufque  beneficia  prefigurare ,  nec  ullius  nunc  pofiunt  ujus  effe, 
in  religione.  Et  ea  >  quafalium  etiam  babere pofiunt  ufum  >  <Sf  legitimè  ujurpariin  acli» 
hus  reTigiofis ,  qualia  funt  ea  ,  qu<thabentur  Col.  X:  16.  R<fp.  Verùm óe bis  etiara 
ego  idem  lentio ,  quod  de  illis  :  Quòd  fcilicet  nunc  non  liccat ,  Religionis  ergo ,  di- 
ftmftionem  ciboru  1  obfervare)  aut  neomenias  Se  Feftos  dies,  quum  abrogata? 
fint  omnes  iftx  ceremonias;  datur  tamen  ratio  aliqua  moralis  in eis rebus,  quas 
etiamnum  obtinere  poteft  ;  neropc,  inabftinentil  à  quodam  cibo,  ad  vitandutn 
fcandalum  ,  ad  corpus  noftrum  fubju^andum  ?  aut  (anitatis  ergo.  Et  Gc  etiam 
quodam  in  caiu  circamcxfionc  uti  poilumus.   llle  eoam  concert  nefas  efse ,  haec 

obfCiV^rC 


714  Refutantur  Objefl  iones  Trinerò/ti.  Lib.  Ut 

obfervarc  rcligionis  &  confcientiaj ergo ,  ac  fi  efsent  neeefsaria;  cultos  divini  partes  ; 
aut  credere  nosobligari  ad  ifta  oblervanda,  vi  praeceptorum  tunc  lab  V.  T,  dato- 
rum  ,  quando umbrxSc rìgurae conftitutae erant.  At  quidni  aeqaè  licebit  circum- 
cifione  uci ,  ac  neomenias  obfervare»  modo  non  necefsariò,  religionis  ac  con- 
fcienti*  ergo ,  auc  vi  praecepti  veterts  legis  &c  ?  Quo  hxc  tendane  >  obvium 
eft. 

Ad poftrema hsec typorum genera  refert  §  13,  Sabbatum:  Sed  quomodo  prò- 
batillicitumnuncelse,  credere,  obftri&os  nos teneri,  adhuncdiem  potiusquàm 
aliumobfervandum  ,  vi  mandati  divini,  &  viconfcienti*  z9  Annonipfefaterur,pofse  9 
hunediem  obfervari  modo  ab  Ecclefià  inftituatur  ì  Quidni  &  obfervari  poteft  vi 
praecepti  divini ,  fepofita"  dia  typicà  conGderatione  { 

Quaerit  autem  Paragr.  14.  Cur  obfervari  debeat  Sabbatum  ,  cum  aboliti  fir.t  omnes 
AÌiitypi?  Refpondemus  ,  quia  nondum  certo  cqnftat,  Sabbatum  fuilsc  rypum.  ; 
&Iicetfupponamusannexam  fuifse  typicam  rationcm  ,  eàjam  abolii  a,  poteft  Sab- 
batum  morale  obfervari.  Sabbatum  fuifse  typum  fìcpiobat  Paragr.  1$,  16.  Quìa 
dirette  reprafentabat  birieficiumChrifli,  fanSifk.tionem  fcil.  (5  frafigurabat  Chriftum, 
quia  per  Chriftum  procurata  erat  h#c  fan&iftcatio.  B^fff  Tum  omne  docucnrntum 
erit  typus,  quia  documentum  omnealiquol  Ctinftì  benetìcium  figniticabat,  &  ilUiii 
beneficium  à  Chnfto  partura  erat.  Et  nàc  ratione  etiam  Sacramenta  noftra  erunc 
typi.  Si regeratur  Sacramenta  noftra  non  praefigu  are  Chriftum.  Concedimus, 
&  negamus  Sabbaram  praifìgurafse  Chriftum  :  Nec  hoc  probat  Adveriarius . 

Denique  Paragr.  1 7.  Lieti  Sabbatum  non  fui  rit  tyfus  proprie  di8us\  potefi  efie  cere* 
montai  quia  multa  erant  cirimonia ,  qua  typi  non  erant  ±  vtrum  attinebant  ad  "Ecde* 
Jiajìkam  Ulam  politi am ,  (Sf  rjtus  erant  ad  legtm  mandatorum  fyeBantes ,  <<r  ad  interge» 
rinum  illumparietim  ,  ut  <?  qua  beneficia  preterita,  Judais  folis  concejja ,  commemora' 
bant.  Et  tali  fuit  Sabbatum.  B^fp.  Conctdimus,  nonoranesceremonias  Judaicas» 
etiam  nunc  abolitas,  fuifle  typos  proprie  di&os;  dicirrus  tamen  cererronialem  ref- 
peétum  anncxum  fuifse ,  juxta  iftam  ceconomiam ,  quibu(dam  ìebus  moralibu<, 
qua:,  quatenus  moralia,  in  vigore  manent,  abolitisillisrefpe6ì)busceremonialibu<;« 
hein  i  licer, Sabbatum  fpecìiritadregimen  Juciacorum  Eccldafticum,(quod  tamen 
probatum  non  eft  ,  nec  probari  poteft  ;  non  tamen  fequitur  fmfle  purum  putum 
ceremonìale:  Nam  plurima  erant  moralia  in  ifto  regimine  in  hunc  ufque  ditm 
Ecclefiam  obligantia.  Porrò,  quòd  datum  tuerit  Sabbatum ,  ut  efiet  commemorai  io 
liberationis  Kraelitarum  ex  y£gypto>  non  probat  locus  ille  Deut,  $:  ver.  15.  ut 
fupradicìum  eft.  Diniqui,  Concedamus ,  cercmonialem  hunc  refpe&um  fuifie  re- 
vera  asnexum  Sabbato ,  hinc  tamen  non  probabitur ,  Sabbatum  effe  puriim  putum 
ceremonialtr,  quia  non  tum  primùm  inftitutum  erat  Sabbatum  .quando  fit  mentio 
hujus  comroemorationis  aut  ceremonialisrefpecìus ,  fed  abinitio,  uri  fuprapro- 
bavimus:  Imd,  quando  primùm  volunt  AdverfariifuhTéinfìituturn  Sabbatum  , 
riempe  vel  in  donatione  Mannae  ,  vel  in  Monte  Sinai ,  nulla  fit  menno  hujus  refr  e  • 
ftus.  Eft  ergo  quid  poftea  adjecìum  &  adventitium,  quod  non  invalidar  pnmam  ejus 
inftitutionem. 

CAP. 


Cap.  XXVl .      Examinantur  R  ationes  D.  Burmanni.  7 1 5 

C  A  P.    XXVI. 

Examinantur  quae  objiciuntur  à  T).  Burmannó, 
in  Capite  fecundo  apologia*. 

OUaenam  fuerit  Sententia  D.  Burmanni  de  mor  alitate  in  genere ,  quam  Robis  ex- 
pofa  i  r  Ctfp/ft  />r/»io  fux  apologia  prò  vindici is  dijquifitionis  de  mor alitate  Sabbati 
■.udaiis  ,   fupra  vidimus  Caù.  XIII-   Libri I.  Capite!,  ejufdem  Apologia) 
agii  de  moralìtate  Sabbati  hebdomadaltu   Et  quaenam  fit  ejus  fentenda  hàc  fuper  qu«- 
ftione,  hicvidendum. 

Sic  rem  aggre Jkur  ,  ConfìitutÀ  (2  afortà  -jerJ  moralitate  ,  conjutataque  fpuriJ  , 
qua  vera?  loc*  obtrudebatur  ■>  ultro  jam  pattbit ,  non  p'fiiinter  mor  alia  ceneri S abb.it tm 
bebdomidule .  Si  tnim  praceptum  morale  fu  ,  tximagmt  Dei  fluens  ,  naturi,  ab  initto 
injcriptum  ,  omnefque  homines  in  psrpauunobligans  >  ut  Nojìer  papm  loquitur>  Gpor- 
tctpraceptum  hoc  toti generi  hums.no  notum  fatìum  tfa\  idque  vel  per  praeceptum,  vi  pur 
modumìegis  interna»  ^TigirSsciW**  :  Hi  enim  duo  tantum  notì'.icationis modi funt.  At 
ntutrum  faBum.  Rjfp.  i.  Utrum  Moralitas  illa ,  quam  ille  confìituit  &  affluii , 
Ut  vera;  &illafpuna,  quam  ille  confutare  contras  tu. >  ex  clitisloco  jameitato 
facile  judicare  poteft  Lecìor.  Et  ex  ibidem  dicìis,  ultrò pater,  Sabbatum  non 
poffè  non  inter  Moralia numerari.  2.  Quomodo  aut  qui  ratione  morale  id  tan- 
tum dicendum  fit,  quod  ex  imagine  Dei  fluit,  fupra  vifumeft  ,  neceftquòd  quid» 
quara  hicrepetamus.  2,.  Quòd  Sabbatum  fuerit  natura  ab  initio infcriptum  ,  & 
omnesomninòhorainesobliget, fupra fuo loco oìtcnfumeftj&protucum.  4.  Con- 
cedo oporcereprsecepttirnjquodomnesobligac,  omnibus  etiam  quodam  modo  inno- 
tefeere-,  fed  non  necetTeelfedico,ut  omnibus  parnculatim  promuIgetur,aut  ucomnes 
id  a&ù  feiant  ;  poteft  enim  prxceptum  obligare  etiam  eos,qui  mandacum  oblivioni 
radiderunt ,  aut  forte  nunquam  fciverunt.  Et  praeceptum  de  Sabbato  notum  ficìwn 
fuifse  omnibus ,  in  primo  omnium  Parente ac  rcpiefentatore ,  leu  capite  .  Adamo , 
afserimus:  Eòque  omnes  omnino  homines  obligare,  etiamfi  non  paucifint,  qui 
fuo  vitio  memonam  ejus  omnem  amiferint,  dicimus.  5.  Concedo  etiam ,  praecep- 
ta  toti  geneii  humano  data  nota  facìa  fuifse,  vel  per  v/r«<  indi**,  vel  per  preccepturn 
externumj  fed  porrò  addo,  praeceptum  hoc  duplex  else,  vel  mere  poilcivum» 
vel  lege  creationis  exprefsum  ,  &  fignificatum  :  Id  eft  ,  operibus  Dei,  modo 
operandi,  &cjufmodiconfiderationibusinexemplumpropofius,  &  adimitationcm 
obliganribus,  fignifìcacum.  Sed  tranfeant  hacc. 

Non  (inquit)  per modumt^vn  t, retaci  >  fculegi snaturali;  ,  quol  in  precetto  mor  ali 
requirebatur  i  illud  enim  quod  natura  ,  fiu  rationaturalis  docet ,  hauriripottfi  ex  natura 
HUusrei ,  quam  natura  docere  dicitur.  Si  ergo  natura  Sabbatum  hebdomaìalt  doceat» 
cportet  illud  hauriri  poffe  ex  natura  cultùs  dhini ,  ut  ille  necrfjariù  feptimum  quemque 
diem  pofiularet ,  cum  autem  fraàfua  illtus  cultùs/mt ,   Deum  public  e  {  .  oc  art  a 

Ecclt/ìamin  facris  iniìituire,  agedum  >  dvecat  aliquis  ,  naiuram  hujus  cui tùs  rquire- 
r< ,  utncciffjriò  ;\?timo  die  per.igatur.     In  quojrujìra  crit ,  quicun  - , 
cum  natura  tantum  doma*  ,  cultum  certo  nltquo  tempor.  CX  hoc 

controlumi pojj'ct ,  cum  omne ttmpus  Dco  & jludio  ejus  glori*  dandumfit  >  ficut  idilli 

T  t  e  t  dabitur 


?id  ExaaimaatutRrationes  D.  Burmanni.        lib.III.- 

d  ibi  tur  ita  h  futura  vita  )  nonvero  certo  aliquo  die  >  curnon  enimdimidio  die  bis  heb" 
domaiaìim  illud  fieri  pojfet  *.     Qur  r>on  quotiate  mani  &  vtfyeri ,  ut  olim facrificium juge% 
aut  alta  quacunmt  rottone  t     Quid  ex  hifce  omnibus  determinabit  ratio  naturalis  .«* 
Rjfp,  i  •  Pucar  id  quod  revelatur  per  modani  m$s  c#»«W  >  rcvdari  per  legem  natu- 
ralem ,  ac  li  id  tantum  ad  legem  nataralem  peitinerec ,  quod  per  ^W  tflas  c#w'w- 
notum  fit.    Sed  tum ,  uc  fupra  diximus ,  lex  naturalis  arcfcè  nimis  fumitur.  Id  enim 
bene  poteft  dici  ad  legem  naturalem  actinere»  quod  docerur  per  opera  Ddt  per 
modum  ac  mechodam  operandi ,  &  reliqua  ejufmodi ,  quibus  Deus  declaravitpro- 
toplaftis ,  quid  ab  hominibus  rieri  velie ,  aut  quodnaio  Cu corum  officium  futurum. 
2.  Falfum  eeiam  hoc  >  quid,  nempe  ,  requiratur  in  omni  prscepto  morali*  ut 
notum  fiat  per  modum  «i»^  ci»#i*{  >  ut  ex  antedicìis  liquet.   $.  Coofundk  Naturam 
Cum  t\atione  Naturali  ,  quando  dicit  >  illud  quod  natura  feu  ratio  naturalis  docet  :  na« 
tura  aucem  alia  decere  potuic  <Adamurn  in  ftatu  innocenti*  »  quàm  Ratio  nofìra 
Naturalis nunc corrup'ta  percipcre poteft:  dein  Natura  docet  obje&iv  è,  feueft  li- 
ber ,  in  quo  voluntas  Dei  de  hominis  officio  fcribrtur  >  &  legenda  proponitur.  Ra- 
tio autem  Naturalis  cft  medium  feu  oculus,  quo  Dei  voluntatem  in  hoc  libro  natu- 
ra? exaratam  lègimus.    4.  Quid  hoc  di&u  i  Illud  quod  natura,  feu  ratio  naturalis  do* 
ceti  hauriri  poteft  ex  natura  illius  rei  9  quam  natura  docere  dicitur.     An  om  ne  quod 
natura  rerum  docet  objeftivè,  aut  docere  poteft»  eft  intriufecum  quid  inhaerens 
naturai  ìpfius  rei  1     Aut ,  an  ratio  naturalis  retta  &  pura  nihil  ex  natura  rerum  do- 
cere potuic ,  aut  percipere ,  nifi  quod  rebus  ìllis  eft  naturale  &  intrinfecum  ?     An- 
innaliquid difeere potuic,  exafTe&ibus  iftius  rei  extrinferis,  puta  ex  modo»  Se 
ordinequo  creata  e.ac,  ex  collatione  ìllius  rei  cum  aliis  &  fimilibus  *     An  ex 
natura  E"j<f  hauferic  ratio  naturalis  Adami  omnia  illa  officia  conjugalia,  &  non  po- 
itiusexaliiscircumltantiis?  5.  Dicit  oportere,  ut  Sabbatum  hebdomadale,  fiàna- 
suràdoccatur,  hamiatur  ex  natura  cultùs  divini.  At  quid  ita  quoefo  ?  SiSabbatum 
hebdomadale  eflèc  mera  cultùs  circumftancia,  tum  quidem  magis  penderei  à  na* 
tura  cultùs  ;  at  Sabbatum  hebdomadale  nos  habemus  prò  Tempore  Solenni ,  quod 
neceflariò  confequiturcukus  j  quiaconfecratur  Deo  ac  divinis  exercitiis  $  &  non 
prò  tempore  communi  »  quodcultum  comitatur,  ut  &  omnes  acìiones  in  tempore 
peractas.  Non  ergo  ex  natura  cultus  haurimus  Sabbatum  hebdomadale  \  fedaliunde, 
ex  Dei  exemplo ,  qui  poftfex  dies  operarios,  feptimo  ab  omnibus  operibus  fuis 
quieyit.     Licet  ergo  prascipua  illius  cultùs  nihil  de  die  feptimo  doceant  ;  &  licer 
satura illius  cultùs  non  requirat,  ucnecefiariò  feptimo  die  peragatur;  Dei  carnea  . 
quics  die  feptimo,  poft  opera  fexdierum  ,  nobis  in  imitationem  propofica,  docce 
confccrandum  effe  Deo  ac  divinis  exercitiis,  &  fanéta  quiete  obfcrrandum ,  fepti. 
mumdiém,  poftfex  dies  operarios,  6.  Si  controverti  pofiet ,  num  natura  doceac> 
èultum  certo  aliquo  tempore  peragendurn  effe»  non  erit  morale,  ut  certus  aliquis 
dies  conftituatur  ad  Deum  folenniter  colendum  ,  vei  in  longiifimo  dici  um  cyclo , 
quidnam  tum  quasfo  erit  morale  Quarti  praeeepti  ?     7.  Natura  non  docet  >  omne 
tempus  Deo  ejufque  culcui  folenni  dandura  effe  ;  licet  docere  poifit ,  omne  tempus 
Deo  ac  ftudio  e;us  glori»  dandum  effe:  Nam  proraoveri  poteft  gloria  Dei>  ac 
ftudium  gloria?  Dei ,  operibus  noftris  quotidianis  ritè  ac  fanà è  peracìis.     Nos  au- 
temloquimur  de  cultu  Dei  folenni;  feupotiusde  tempore  folenni,  quodDeo,ad 
UUes  ejus  folennicer  cei»braudas  v  coufecrandum  eit    8.  Cut  cerca  aliquo  die- 

hebdo-» 


I 


Cap.  XXVI.      Examinantur  Rationes  D.  lumannL        7 1 7 

hebdomadatim ,  &  non  dimidio  die  bis  hebdomadatim ,  cultushic  fol ennis  fieri  de- 
beat ,  ratio  ex  ante  diótis  quaerenda  eft  :  Deus  operatus  cft  fex  diebus,  &  feptimo  in- 
tegro quievit ,  acque  ira  feptimam  hebdomadrs  partem  quieti  fauci*  dedicavit.  Ita 
&  uos  facere  tenemur.  Dein  >  ratio  cultus  folennis  &  operum  noftrorum  quoti^dia- 
norum  hocfoftulat:  Nam  omnia  officia  cuhùs  folennis  ntèacgravncr  &  foltnni- 
terperaginequeunt  dimidiodie  ;  &  opera  noftra  quotidiana  hoc  non  comrr.odèfe- 
rent.  Confale  iupra  dicìa  Lib.  1 1 .  de  Cuìtu  ac  Tempre  Solenni.  9.  Natura  Cjuidem  do- 
cet ,  &  recìa ratio  aflentitur  ,  Deumquotidiemarè&  vefpen  colcndum  effe:  Sed 
loquimur  hk  de  euleu  folennion ,  àpjuribus  feu  à  ccetu  5  peragendo.  10  Hoc 
nobi<fanifacir,  quòd  ,  liceejam  natura  noftra  con  ut  ta  ,  ac  rr.ultisrr.odis  vitiata, 
aliqua  non  doceat  ,  non  tamtmnde  leqoacur,  naturam  .^«^/purameademnon 
poruifle  docere.  Verùm  ille anurie  hoc  non  juvare.  Quid  ita  K  Si  enim  (>nquit) 
r.os  pracepto  ilio  natur.diter  obi  igati  firn  us  ,  ?ieccjfe  ejt  nof'.ram  ratior.tm  id  r.os  do* 
cere  debere ,  me  rntjuirere  opus  e  fi  ,  quid  ilio.  Adarnum  de  bàc  re  dxuirh  >  cum 
nibtl  ifiiufmodi  in  nobis  reperiamo.  t\efp.  Aliud  eft  dicere  >  Hdtior.emnofirAo* 
id  nos  dicere  $  aliud  dicere?  t\athhem  nojìram  id  nos  docere  debere.  Loquebarur 
fupra  de  Natura»  prouti  nunc  eii&  actu  docec  j  hic  auttra  lcquitur  de  Natu- 
ra» prout  docere  debet  :  novimus  Rationem  noftram  corruptam  multa  nos  dece- 
re debere,  imo  omnia,  qme  Ratio  wcorrupta  fidami  ìpfum  docuit,  quae  nunc 
nondocer.  Atillevult,  nos  nullo  praccepto  naturali  ad  quidquam  faciendum  aur 
omittendumobftricloscrìe,  quod  ratio  noftra  etiam  nunc  corrupta  nos  non  doceat» 
alioquin  nihil  ad  exceptionem  noftram  dicit  :  Et  fi  ìllud  dicat ,  alTerac  necefle  eft , 
vel  Rationem  noftram  nullo  modo  nunc  corruptam  aut  vitiatameìle,  p  r  lapfum 
lAdami  ;  vel  >  prout  imminuitur  lumen  Ratioms noft:ar,  imminui  etiam  obligatio- 
nem  noftram  naturakm  ;  &  confequentcr ,  non  obligacos  elTe  ,  adcredendum  effe 
Dcum unum ,  autdandifFerentiaminterbonum  &  malùm  ,  Kos,  qjorum  Ratio 
corrupta  hasc  non  docet.  Et  funtqui  hoc  falce m  affirmanc ,  Rationem  nempc  no« 
{tram  haec  non  docere  ,  &  plurima  alia ,  qua:  nunc  non  vacac  cereri  e.  Legautur  qua» 
fupra  dieta  funt  Lib.  J.   Opp.V.  &  li. 

Non  vulr pag.  49.  divimtùsinitio  natura;  &  confeientia:  hominum  Preceptum 
hocfuifseinfcnptum.  Sienim  (  inquit  )  natura  inferi ptum  fuit  >  curzerbo,  ut  'jo> 
lurjt ,  latum  eft  Adamo?  quodtamcn  nonliquet.  Rjtfp-  Hocargumen:um  proba- 
bit ,  nollam  Decalogilegem  efse  cordi  infcriptam  :  li  cnim  naruras  mftnpta  fuerinr> 
cur  verbo  lata  fuei  une  in  Monte  Sinai <  2.  Deum  Adamo  revelafse  praeeeptum 
hocce,  tumquitfeendo  die  feptimo  >  poft  crcationem  omnium  fex  dietimi  fpatio, 
tumdicm  illumfanftificando&ei  benedicendo,  quae  omnia  mandatum  dare  fatis 
indicarti»  dicimus  :  fed  non  d'cin-usDeum  verbo  hoc  pia:cept»m  dedifse.  JJ{m« 
quit  ille  porrò)  cordi  infcriptum  fuit ,  quom odo  pendei  tx**oluu\*tc  Dei  &  pcfìtr.um  ejìt 
lAn  homo  ntturanovit  tiwd  Deus  libere  ititi  ì  Hdcergo  duo  je  tvtrtunt ,  cr  fmul  c«n- 
trariadiB.  flit  confeientia  homh.t  de  hoc  pr*tepto.  Nentft.  1,  Quittem  ftplima  necef- 
Jarium&  naturale pietatis rtqutfitum  if{e  ;  UT  2.  Id  non  tfje  ntceffarwrr.  1?  naturale* 
fedìliberJ  Dei  zoluntate  pendert.  s\efp  t.  Quafir.ih'l»  quod  pendetex  Ueivo- 
luntatc,  pofset  cordi  hominisinici ibi.  Plurin  a  Dcc.tlo£i  pixttpta  ptndent  tx  De« 
voluntare,  cordi  tameninlcnptaift  non neyabic.  2.  Homo  quidem  naturi  non 
novit  quicquid Deus  libere  velif,  r.ovit  iamenquicquid  Btuscxiuàhbciivoiuoia- 

Tttt  z  te 


7*8  Examinantur  Rationes  1).  Burmannì.       Lib,  III 

re  cordiinfcrìbi  velie,  atque  ita  revelare.  5.  Hsecergòduofenonevertunt,ne<r 
contraria  di&avic  confeientia  nomini  d?  hoc  praecepto:  nani  confeientia  diòìavic 
àlibera  Dd  volunratefuifle,  quòiquiesilla  feptimidieirequifitafuerit ,  licct  ho- 
mini  fuerk  naturale  :  Effe  nomini  naturale ,  &  à  liberà  Dei  voluntate  pendere ,  non 
fune  contraria  aut  incouipatibilia  ;  nam  quicquid  homini  naturale  eft  ,  non  eft  itidèm 
Deo  ipti  naturale.  ^  Et  quicquid  Deo  pofitivum  eft  non  eft  itidem  homini  pofitivum, 
ut  Libro I.  abundè  demonftravimus.  Tum  (pergic)  cur  non  ditlavit  id  natura  A* 
braham)<3'  Patribusì  Cur.non  omnibus  hominibus  ?  Rjfp.  lì  An  certo  demonft ra- 
ri poteft,  Naturamnon  di&aflè  ^Abraham*  &  Patribiis  hoc  praeceptum  de  Sab- 
bato  ?  2.  Qjòd  non  o  «inibus  hominibus  Natura  hoc  praeceptum  clarè  explicet  > 
uì  causi  eft  corrupcio  illa  ac  deprevatio ,  cui  nunc  obnoxia  eft  Ratio  humana  ;  ita 
ut  legem  illam  ttttioétt  percipere  non  poflìt.  Qj*  ratio  cur  natura  non  omnibus 
di&et>Deum  omnia  ex  nthilo  creaflè,  idquefpatiofexdierum  ,  &feptimodiequie- 
vifle  ?  Quum  Ratio  multorum  adeo  nunc  ca:cutiat  &  caliget  >  ut  haec  nunc  non  per- 
c*P*at  *  quid  mit  ù  11  fi  prasceptum  hoc  in  his  fundatum  non  percipiat  ?  An  (  ita 
».Ue)  defeftus  obfervationis  prteepti  po/ìthi  >  me  naturali!  ,  me  indicati ,  <y  quod 
homolapfii!  faltemnonpoterat [ciré-,  defeci  ts  potuit  <eftimari ,  & culp abili shaberi*  futi 
hac  dicati  quo/nodo  ergo  natura  &  confitenti  *  infcriptum  fuiti  Nifi  forte  ,  quia  con. 
fcientia  diBibat  i/lui  aquum  &  obftrvandum  effe ,  uhi  à  Deo  revelatum  fui fi 'a,  Sed  qua* 
tum  pracepta  Det  naturat-noninj cripta  fueruntt  J^eff.  Quis non diceret  defe&urn 
obfervationis  praicepti,  politivi  Deo,  nobis  naturalis &  indicati ,  8c  quod  homo 
iapfus  poterai  Idre ,  e(Te  defedum  culpabilera  ?  A  t  talis  fané  eft  defeftus  obferva- 
tionis Sabbati  :  nam  praeceptum  de  Sabbato ,  eft  Deo  pofitivum  ,  nobis  autem  na~ 
turale;  Eratolim  omnibus  in  *A  damo  indica  tum  ;  &ab  nomine  lapfopoterat  feiri, 
ueanderaadhiberetdiJigentiam  &curam,  circa  nane  materiam ,  quam  adhibuit 
inaliis  minoris  momenti.  2.  Anpucatnihil  unquam  naturas  &  confeientia;  in- 
icriptum  fuifle,  nifi  quod  nunc  in  hoc  ftatudefe&ionts  poteft  facile  fari  ?  Tum  , 
utvidetur,  oppofitum  concupifeentiae  illius ,  de  qua  Apoftolus  ì\om>y.  non  fuic 
unquam  cordi  infcriptum  :  quia  dicit  Paulu! ,  qui  naturali  confeientii  prsdituserac 
lori  minus  quàm  alii ,  fé  iliaci  peccatum  nonnovùTe,  nifi  lex  divina  id  illiindicaftet. 
3.  Suprafiepiusoftendimus,  pra?cepta  Naturae  non  dici  Naturae  aut  confcienu'se 
mfcripta  fui(Te ,  eo  quòd  confeientia  di&aret  aequa  effi  &  obfervanda ,  ubi  à  Deo 
revelata  fuerint  ;  nam  novimus  hoc  commune  effe  omnibus  Dei  praeceptis.  Sed 
quia  apparet  tum  ,  illa  habere  convenientiam  peculiarem  cum  natura  human! ,  & 
habere  bonitatem  Se  asquitatem  fundamentalem  in  fé  ,ante  prasceptum  de  iis  datura. 
Adeoquedicimus  prsceptum  de Sabbato  infcriptum  fiiifie  cordi  Adami ,  non  quia 
confeientia  ejus  diftabat  illud  xquum  &  obfervandum  fuifle ,  quando  à  Deo  reve- 
Iatun  eratf  fed  quia  dictabat  confeientia,  id  habere  cum  natura  humanà&ftatu 
hominis  in  terra  peculiarem  convenientiam -,  &  infcriptum  efle  libro  creationis  ;  eò- 
quead  omnesomninohomines  obftringendos  datum  :  quin  edam  habere  funda- 
rnentalem ,  in  fé,  ante  praeceptum ,  bonitatem  &  aequitatera  docebat  confeieutia ,  & 
ctiamnum  docerepoteft  confcie«tia  noftra. 

Poft  ha?c  ad  praeceptum  venit,  &  rotundè  afserit  ('Pag.  510.)  tale  prajceptum 
nec  datum, efa,  nec  dari  etiam  potuiffe  toti. generi  humano.  Acprimdnon  fuif. 
fc  datura  tale  pra?cepcura  »  dicit  patere  ex  ipfo  quarto  Decalogi  prascepto.    Uud,. 

(inquit) 


Cap.  XXVI»     Examinantur  Rationes  1).  Burmanni.  719 

(  inquic  )  ita  Sabba; un  hijungit ,  ut  manìfefxum  fit  ,  non  omnibus  bomtnibus  ùocp  reciti  y 
fed  Ifraè'iiis  tantum,   —  V'idtipfa  praccptiv.rba  ,  Sex  diebus  operaberis  &c.  de 
Bis  verbi*  V index  Pag.  to}.   dixi ,  ofteudi,  ac  defendi,   m    fubfta.uià  quarti 
prjecepti,  feij  ipfis  ejus  verbis ,  à  fubjecìi  ratione  coiuradiliinftis  ,  prxcipi  unum 
diemìncyclohebdomadali,  fex  operariisoppolìtum  :  Gcenim  Deonoftroplacuir, 
uuftudefsetcommuneacperpetuum omnium  hominurn  officium.     Praecepto  ilio 
morali  confcqueruerexprimendum  —  Qitis  vero  dicere  audebit>verba  h*c  convenire  in 
hominem  ab  ìnitio erezioni  s,(icut  bicJìatuiturìAn  Oli  incumbebat  opus,«2T qui dem  fervile, 
idqut per  fex dics?  An  ipfi erant  fervi  <&  ancillse  ì  An  ;'?'.nenta  requietis  indigentia  ?  An 
peregrini  intra  pOitasejus;3  Qnis  non  videt  ad Jolum  Ifraelharumflatum  intotoilloprx- 
cepto  remici  ,  &  verba  Mafie  ejfepofita^  ut  omnes  omnino  bomines  nullo  modo  concernayit  ? 
Rcfp.  1 .  Alia  ed  confìdejatio  Sabbati hebdomadalis,in  genere;alia  confideratio  Sab- 
biti hebdomadalis  prour  injungebatur  inQjarto  Decalogi  praccepto,qnemadmodum 
alia  eft  coniìderatio  decimi  prarcepti,  (ut  alia  taceara)m  ieac  in  genere>confid?rati;  A~ 
lia  confideratio  e  jufdem  pra?cepti,proutin  Decalogo  lubetur,&  Ifraelitis  injungeba. 
tur  ex  Monte  Sinai.  Hocipfe^dverfiriusfatcbirur  :  namexipfiusdicìishauritur. 
Etenim  Adamo  non  eran:  fervi  8c  ancilU.     Et  camen  horum  fit  mencio  in  Decimo 
D-calogi  praecepto,  aeque  ac  in  Quirto.     Nosautemhic  non  loquimur  de  Sabba  - 
to  hebdomadali ,  quatenus  m  Decalogo  injungebatur  Ifraelitis  in  Monte  Sinai  ; 
feddeSabbatoh.bdouoadali ,  abftracìim&  in  genere  coniìderato.     2.  Hoc  argu- 
mentimi  norrprobat  ,  hoc  prarceptum  de  Sibbato  ad  folos  Ifraelitas  fpeftare  ;  quia 
alìis  q  lim  lfrjelitis  incumbic  opus,  Se  quidem  fervile,  idque  per  fex  dies  :  alih 
qua  n   Ifraelitis  funt  fervi  &  ancill*  ;  ut  &  \umnta  requietis  indigentia ,  atque 
peregrini  ante portas.     Nemo  ergo  non  videt,  hanc  rationem  non  evincere  ad  ta- 
luni li'raditarumftirurn  in  ilio  praecepto  refpici.     3.   Hocargumentum  non  prò- 
bat ,  praeceptum  hoc  non  ede  morale,  magis  quàm  probat  prasceptum  Decimum  non 
else  morale,  in  quo  etiam  fit  mzvnìo  fervorum  Se  ancillarum  ;  aut  prarceptum  Qnin- 
tum  ,  in  quo  prò  mi  Ilio  aijefta  quo.iammodo  fpecialiter  concernit  Ifraelitas.  4. 1  mò 
hoc  argumentum,fi  quidquam  probet,  probat  prasceptum  nonfuifse  datum  omnibus 
Ifraelitis:  nam  omnibus  Ifraelitis, non incumbebat  opus  fervile  ,utpoce  nonpueris, 
non  M3gnatibusjncc  omnibus  erant  fervi  Scandii  x:  Nam  quidam  fibi  ipfis  ìnfervie- 
bant,  &alii  eran:  fervi  &  ancillae:  Nec  erant  omnibus  jumcnta;  ut  potè  non  pau- 
penbus:   Nec  erant  omnibus  peregrini  intra  portas.    Quàm  frigidum  ergo  eft  hoc 
arguraentum ?  j .  At  inde  probari  vult,hoc  prxceptum  non  faiRc  Adamo  datum  in  in- 
nocentii.     Verùm,  quid  (ì  hoc  daremus?     An  quia  non  erat  datum  Ad.tmo  in  in- 
nocentini  non  petuit  ergo  daritoti  generi  humano  ?     An  quia  officium  morale  li- 
berorum  erga  parentes ,  non  fuit  datum  *Adamo  ,  an  ideo  non  potuit  dari  toti  ge« 
nerihamano?  An  quia  officia  moraliafeirorum  erga  fuosDominos,  aut  Domino- 
rum  erga  fuos  lervos  ,  non  fuerunt  data ,  utillevult,  Adamo  in  ftatu  innocentiae , 
bene  fcquitur ,  non  pocuiffe  dari  toti  generi  humano?    6.  Vis  hujus  argumenti  in 
hocconfiftit,  quòd ,  quia  hoc  prarceptum  yidetur  fpecialiter  applicatimi  fuiiTeftì- 
tui  Ifraélitarum  ,  5t  fpeciali  modo  ad  eos  fpritafTe ,  ideo  non  fuerit  Adamo ,  aut  alii 
utlipopulo  datum.  Scdhocfundamentum  falfumeft:  Nam  tota  lexdecalogica. qua- 
tenus  tutti  renovabatur,ad  ftatum  Ifraélitarum  pxdagogicum  fpecialem  dicebatref- 
peftum,  uc  liquec  fi  refpiciamus  ad  Jiciones,  explicaciones  aoaexasj  Unftioncm,  mo- 

Tue  \  òu«r- 


720  Examinantur  Rationes  D.  Bumanni.       ^Lib.  Ili 

dum  promuigandi  >  &ejufmodi.  Mandatumergóquoadfubftantiam  poteft  om- 
nibus commune  effe  j  quoadtamenquaedamannexa ,  modificationes  &  explicatio- 
nesadjettasj  poteft  al ìquibus  peculiare  efle:  uùjus  [uum  cuique  uibuendum>  mo- 
ralecftjtam^<s/4ww77,  quàmomnespofteros  obligans ,  alicer  camen  poft  lapfum 
e xercetur hoc officium  morale,  quàm  exercendum  eràc  ante  lapfum*  7.  Adamus 
etiam  in  innocenti* operali  debuit:  Nam  Gen.  2:  1  5.  debuit  hortum  Edenis  co- 
lere, profciffione*  irrigacione,  fatione  ?  &  Gquafuntejufmodi  »  inquit  Junius  in 
locum:  Ibi  enim  erac  collocatus  f"VDJJ*?  adcolendumeum  ;  &  hsceadtrn  eft 
vox,  qux  habetur  in  prxcepto  Quarto  ^yn  D*D^  tVifW'  fex  ^tbm  opcraberis.  Et 
licetillelabor  poft  lapfum  durior  acaerumnofiorevaferic,  hinctamen  non  fequi- 
tur,  mutarilegemdeeoaucdequieteabeolaram.  8.  Lice: non fuiftenc in ftatu in- 
nocenciae  fervi  Stanali*,  quales  nuncfunt»  fuiilèttamenordofuperiorum  &  infc- 
riorum  ;  dubio  etiam  procuU  jumentorum  opera  ufus  fui(Tc  homo?  qui  eorum 
Dominus  eratCOnftitucus.  Etcùmomnesnon  poflent  unàcohabitare,  quidm  ftaf- 
fent  quidam  alicubi  peregrini  ?  Qjomodo  ergo  polline  hxc  obftaculoefle,  quomi- 
nus  praeceptum  hoc  datum  fuerit  Adamo  in  innocentta  ? 

Ita  (  inquit  porrd  )  Calvinus  in  Gen.  2.  Poiìeain  legenovum  deSabbato  Pr<e* 
eeptum  datura  eft , quod  Judaeis  >  &  quidem  ad  cempus >  peculiare  foret.  Fuit  enim 
legis  ceremonia ,  fpiritualem  quietem  adumbrans,  cujus  in  Chnfto  apparuit  venta*  > 
quo  nikileffìcacius  dici  potsyat.  }\efp.  Calvinus  ibidem  aperte  latis  dicit>  prsecep. 
tum  de  Sabbaco  datum  fuilfe  tAdamo ,  &  omnibus  omnino  ejus  poftens ,  ut  ex  ip- 
fìus  verbis,  cju3e  non  gravabor  &  hìc  repecere»  liquebit.  Primum  ergo  quhvit 
(  inquir  )  Deus  1  deinde  benedixh  hanc  quietem-,  ut  (  N.  B- )  feculis  omnibus  inter 
bomines  fonila  foret  ;  vel  [ej?timum  quemque  diem  quieti  dicavit ,  ut  [uum  exemplum 
(  N.  B.  )  perpetua  ejfet  regula.  ■   Pr eterea  feiendum  efi  (  N.  B.  )  non  unius 

tantum  vel  <efaiis  vel  pofuli ,  fed  totius  bumani  generis  cemmune  efi  hoc  exercitium . 
2.  In  verbis  ab  Adverfano  citacis ,  loquitur  de  Sabbato  refpecìu  quorundam  adjun- 
&orum  ,  iftiftacuicompetentium  &  propriorum  >  quia  immediate  lubjungit  hasCf 
guare  dum  audimus ,  Cbrifii  adventu  abrogatum  fuiffe  Sabbatum ,  adbibenda  efi  dijìin- 
tìio,  quid  ad  perpetuum  human*  vita  rtgim  enpertineat*  quid  proprie  conveniat  vtteribus 
figuriti  quarum  ufusfuit  abolitus,  cum  verjtasfuit  impleta, 

Hanc vero  praceptimenttm  ejje ,  (  fic  ille  praeterea  )  patet ex aliis  tefiimoniis  Script 
tura  aperttffimè ,  in  quibus  Judteis  tantum  datum  effe  Sabbatum  conflanter  docetur  j 
Exod.  16:  ver.  29  V'tdeu  quod  Jehova  dedit  vobis  illud  Sabbatum  ,  tjrc.  Ezcch.  20: 
ver.  12.  Exod.  31:  ver.  3  1 .  _ __  Denique  Nehem.  9:  ver.  14.  Inquibus  locis  una' 
nimiter  docetur ,  tanta  cum  Emfthafi ,  per  Mofen  ludais  dedijfg  Deum  Sabbatum  * 
Non  ergo  aliis  gentibus  datum  fuit  >  autipjìs  etiam  per  Majores  ip  forum*  ante  i  Sud  tem- 
pvs  ab  orìgine  mundi.  f{erp.  Hoc  fupra  audivimus  ab  aliis  objeclum  ,  &quimin- 
firmum  fft  argumentum  oftendimus.  Vide  Qap.  VII-  hujus  Libri.  Hoc  tantùtn 
hfc  dicimus ,  Non  valere  argumentum  à  dicìo  fecundum  quid  ad  dicium  fimpliciter  * 
Loca  cita  loquuntur  de  Sabbato  feptimidiei?  quatenus  partem  faciebat  illius  ceco- 
no  niae  poedagogicae ,  &  quatenus  fpecialia  habebat  adjuncìa  ;  non  de  Sabbato 
fimpliciter  in  le  confiderai) ,  &quoadfubftantiam.  Peculiaris  fané  modirefpeau 
torà  Lex  Decalogica  cis  data  fuir  ,  ut  liquet  PfaL  147:  ver.  19920.  non  »r,od6 
&pn  &  D%&3tWD  >  fed  &  D^DT  Lex  Moralis  vel  Decalogica  j  { nam  Deca. 

logus 


Cap.  XXVI.       Examinantur  Rationes  D.  Bumanni.  72 1 

logus  dicitur  àMofeipfo  0H21  l&P  decem  verba,  fcu  Decalogus^)  eis,  & 
non  aliii  g.n  ti  bus,  eodem  fcilicet  modo  declarata  erat. 

Pergit  ,  ac  fequemi  Paragrapho  haec  habct ,  Prceterea  fi  quies  optimi  dici  omnibus 
ab  origine  mundi  hominibut  injunBa  fuiffct  >  non  autem  folis  lfracìitis  à  tempore  Mofìs  a 
Dus  non  folos  Ifraclitas  }  ob  negliBum  ìllius  praxepti ,  fcd&  Gentiies,  femel  faltem 
eeìdem  de  causa  repnhcndiffet.     Cum  vero  ffraèTttas ,  ea  de  causa  reprehendat  f*pi/Jì- 
me }  Gentile:  tamcn  nufpiam  reprehendere  hoc  nomine  legitur ,  qui  propter  peccata  in  l:~ 
gem  naturalem  commina  toties  &  tam  acri  ter  à  Deo  reprehenduntur.     Rjfp.  Idem  ohm 
obje&um  erac  i  Prime rofio ,  ut  nupervidimus,   &  Capicc  precedenti  confutavi- 
mus.     Quale  quaefoeft  hoc  argumentum  ì     Id  ,  prò  quo  ,  non  legimus ,  Deum 
reprehendilTe  Gentiies ,  non  eit  violatio  pr*cepti  moralis.  At  non  legimus  Deum 
reprehendiiTe  Gentiies  ,  propter  violationem  Sabbati.   Ergo  praeceptum  illud  non 
eft  morale  eos  obligans  t  Quis  non  videt  Majorem  intìrmam  tfte  ?  An  prò  violato- 
ne omnium  prxceptorum  moralium,  eos  reprehendit  Dominus?  An  propterea  qudd 
noncrediderintinChriftum?   Hoc  tamcn efleofficium  morale ipfe  agnofeit.     Ec, 
anneceflum  eft,  ut  hoc  nobis- innotefeat  ex  Scriptum?  An  nulli aliirationedig - 
nofeerepoflumus ,  qua*  prascepta  Gentiies  obligent ,  nifi  ex  reprehenfione  propter 
violationem  exprefsi  ?    Reprehenlos  eos  non  legimus  propter  concubinatum  ,  & 
fornjcauonem  ,  &  alia  quaedam  :    An  propterea  dicemus  ad  ea  vitanda  eos  non  fu- 
i/Te obftri&os?    Quid,  an  dicemus,  Deum  teneri  omnes  Gentiies  punire  in  hoc 
mundo ,  aut  reprehendere  propter  omnia  »  quorum  r€i  funt,  peccata  '.   Annon  pò  - 
teft  nonnunquam  connivendo  difììmulare  i  AB.  17:  wr.  30 

Ibidem,  Luculentum  (  inquit  )  ejus  rei  exemplumeft  >  Neh.  13.  Tirii  affèruKt 
Jerofolymas  pifees  <2 omnes res  venale*  ,  quas  vendebant  ipfo  Sabato  ludah  ,  iff  quidem 
ìerofolymis ,  Verf.  16.  Non  tamen  Nekemias peccati  violati  Sabbati  rè'os  arguit  Tyrios , 
fed  luditos  duntaxat,  Verf.  17,18.  Tyrios  autem  clàufispirtis  pridic  Sabbiti  à  vefpe* 
ra  ufque  urbe  excludit ,  &  ita  compefeit ,  &  tandem  à  muris  urbis  abigi  fi  Verf.  19, 
2o,2i.  Si  vero  Tvriihi  unàcum  ludeeis  IcgeS 'abbati communi  proci pto  juijfmt  obJìriBi, 
nonne  4  viro  fanBifimo  ejus  peccati  nomine  quoque  refrekenfi  juiffent  .«>  Quod  torniti 
faBum  non  apparet  .  ì\efp.  i.  An  eciam  ab  hominibus  coargui  debeoe  Gentiies 
omnium  peccacorum  quorum  funt  rèi?  Aut,  andiccndum,  quia  ab  hominibus, 
ficquidtmperegrinis,  non  funt  propter  talia  fafta  reprehenli  ;  ergoillis  faftisnul- 
lam  violabant  legem  Dei  eos  obhgantem  f  Harc  quidtm  confequentialcvioreft 
priori.  2;  Non  reprehendit  Schemias  Tyrios  itlos  »  quia  ad  iplìus  jurisdicìionem 
non  pertinebant  ;  Peregrini  enrmerant  ;  A 1  iter  ergo  eos  traci  a  rie,  qua  m  popu- 
pulum  Judaicum,  in  quem  authontatem  habebat  exercendam  :  Jurisdicìionem 
tamen  authoritativè  exercebat  prout  decct  Magiftratum  ,  etiam  in  Tyrios  ,  fecun- 
dum  jus  Gcntium,  acrealiteri  profanatone  Sabbati  prohibebat;  quando  Verf,  11  > 
conteftatus  fucrat,  dicendo,  Cur  eftis  pernoBes  è  regione  muri  <  Siitcrabitis,  manum 
immittam  in  vos.  Atque  ita  non  tantum  reprehendit,  fed&  feverè  minatuseft  » 
Etquidmirum,  quòdaliter  nonfiteosadortus  $  Etquódnon  reprehendent,  pec- 
catum  manifeftando,  ac  Dei  legem,  cuiobnoxu  crant,  declarando,  cum  veruni 
Deum  ignorar  ine? 

Quum  ille  ibidem)  praterea  Scriptum  impia  Gentilium  Fefta  gra^iter  repreben* 
dai  ,   an  Sabbati  fajiBi  negleBum  ,  Ji  id  ipftt  quoque  •bfen'tnaum  fuijjet  ,    tam 

Confanti 


722      Examinantur  ObjeóHones  D.  Bumanni.  Lib.  IH, 

confanti  fiUntio  diìTimulaJJet  ?  Kec  Judaorum  Sabbatum  iis  ignotum  fuifo  ex  «- 
rum  derilione*,  qua  Juàtorum  Sabbata  profequebantur.  Thren.  1:7.  Iiquet  j  iU 
lam  derifionem  in  iis  accufat  Deus  i  xAn  ergo  perpetuum  Sabbati  negUÒum  >  fi 
ad  eos  edam  pertinuiffet  ,  nullibi  reprebendiffet  in  iis  ,  fed  tantum  vitia  centra  na~ 
turam  commijja  iis  exprobraffet  i  Rjfp .  Si  Scriptura  iropia  Gentilium  Fetta 
(  quatenus-Fefta  erant ,  &nonpropter  impietatemineiscommiflà:  Namfidehac 
fola loquatur,  extra  oleas  vagatur,  &adpropoficum  prorfus  nihildicit  )  graviter 
reprehendit,  calia  Fefta  inftituere  peccatum  erat  in  Gentilibus.  Ergo  vitium  eft 
morale  1  imo  violane  legis  naturalis,  Fefta  obfervare,  quae  Deus  non  infticuit. 
Unde  fequitur ,  jus  Fefta  inlìituendi  foli  Deo  competere,  &  Naturarci  hocdocere: 
Undeetiam  kquitur,  naturaliter  obligari  Genriles ,  adeosdiesobfervandosquos 
Deus  ipfe  praefenbit  :  Et  obftricìos  fuiiTe  Genciles  ad  Sabbatum  obfervandum , 
vel  ad  nirllum  omnino  diem  obfervandum.  Quòd  autem  ad  aliquem  diem  folenniter 
obfervandum  obligati  fuerint  >  conceduntAdverfarii,  qui  volunc  Naturaliter  mo- 
rale effe;  utaliquisdiesfanttèobfervetur:  Et  ex  jam  di&is  Iiquet ,  hunc  diem  à 
Deo  determinare  debere  ;  &  alium  nullum  diem  ab  initio  determinafTe  Deum  legi- 
rous,  praeter  Sabbatum  hebdomadale.  Ergo  ad  hunc  diem  obfervandum  tene- 
bancur  Gentilcs.  2.  Hincetiam Iiquet,  quando  Fefta illa  repreh;ndit,  reprchen. 
duTeeos  etiam  ,  propter  violatum  Sabbatum  ^namiftareprehenfionedicebat  Deus, 
debuùTe  eos  alia  Sabbata  à  fé ,  puta,  inftitutaobfcrvare.  3.  Judaeorum  Sabbatum 
non  fuifleiis  prorfus  ignotum  concedimus.  Etexeoliquet,  in  culpa  fuiiTe,  quòd 
Sabbatum  hebdomadale  non  obfervaririr:  Nam  &  alia  eorum  Sabbata  puta  cere- 
moniàlia obfervare  tenebantur,  non  quidem  immediate  >  fed  fa&iprimùm  profe- 
lyti.  4.  Derifione  quidem  Judaeorum  Sabbata  profequebantur  Thren.  1:  7.  Sed 
non  Iiquet  ibi  tantummodo  fieri  fermonem  de  Sabbato  hebdomadali  ;  &  non  potiùs 
de  Sabbatis ceremonialibus,  5.  Efto quòd  per  haec  Sabbata intelligacur  Sabbatum 
hebdomadale,  cùmillam  derifìonemin  iis  accufec  Deus,  per  Prophetam;  annon 
probabile  eft,  obftri&os  fuiiTe  ad  illud  idem  Sabbatum  obfervandum/  Eftne  hoc 
Adverfarii  ipfius  argumento  fimile  ? 

Pag.  52.  Non  alter  (inquit  )  creditum  fuit  unquam  >  tum  à  Judseis ,  tum  à  Gencili- 
bus.  Judaei  certe  Jibi  fuifque  ita  proprium&  peculiare  faciunt  pneceptum  de  Sabbato , 
ut  ad  alias  Gentes  id  attinere ,  piane  denegent.  ìtainvetujiijìimisritualibus,  preces  ha- 
bent  &  hymnos  Sabbato  propri os  ,  quorum  uno  (quem  Ezrse  co*vum  volunt)  inferitur 
periocha  de  Sabbato,  quaoceurrit  Éxod  }>\*ubi  dicitur  Sabbatum  efle  fignum  inter 
me  &  fìlios  Ifrael ,  cui  periochae  fubjiciunt/»  hymno  ,  Et  non  dedifti  illud  ,  Domine 
Deusnofter,  Gentibus  terras ,  nequeinpoffeflìonem  feu  haereditatem  illud  dedifti 
Rexnofter,  idololatris  ;  neque in  requie ejus  habitabunt  impii ,  quoniam  Jfraeli 
populo  tuo  dedifti  illud  ex  amore  erga  femen  Jacob,  quod  in  eis  elegifti:  unde  in  Gè- 
w.ara.  Babyh  ad tit. Bh%a,  Omnia  praecepta  à  Deo O.  M. I fraelitis  tradita,  eis  tradi- 
ta funtpublicè,  excepto prascepto de  ^abbato,  quod  privatim  eis  eft  traditum , 
fecundum  idquodfcriptum  eft,  inter  me  &  fìlios  Ifrael  iìgnum  (ìt  in  perpetuum. 
Vdunt  dicere  peculiare  efe  hoc praceptum  1 fraelitis.,  ÌMox  enim  fequitur ,  quod  cum  ita 
fit ,  non  puniunturGentìlesob  Sabbatum.  Unde  &  ludai  hodierni  tempus  Sabbati 
initio  proximum  ita  interdum  exprimunt:  Proximè  ingreflum  fponfae,  utgentis  fponfam 
enim  fibiproprium  volunt  e$e  Sabbatum,  ita <2>  obfervatientm  Sabbati ,  nomolunt  obli» 

gare 


Cap.  XXVI.    Examinantur  Rationes  7).  Buwianni.         723 

gare  Genttles.  Rcfp.  Hsec  &  plura  fimilia  habet  Seldenus  (àquo  mutuari omnia  vi- 
detur)  dejurenat.Cgent.Scc,  Lib.  3.  &  fupra  C^.VII .  huj  us  libri  ànobis exami- 
nantur, ut&  fequentiaquashib et  D.  Burmannus  Pag.  52:  5$.  &  necefle  non  cft  ut 
jam  dieta  repetamus.  Confulat  le&or  locum  jam  citaturo  ,  &  quim  pamm  haec  om- 
nia ftringant,  videbit. 

Pag.  ^4.  Hi:  igiturdoceriielim  (inquit)  quomodoGentiUs  &  totum  genus  humd- 
num-i  quarto  ili:  de  Sabba: opr<ecepto  alligati  fuirint  >  cujus  nullum  afud  eos  rxtab.it  WN 
dic'mm  ,  cujus  omnes  ignari  erant  >  ntc  mia  babebant  illam  ignorantiam  intendi  medi*? 
Qui:  concipiat ,  Deum  omnes  hcmmes  pr<ecepto  obligatos  votuifc. ,  £;/o^  Iudais  fdt's  ut 
ipfis  peculiare ,  C  pgnuminter  fé  &  ipfos  didcr.it  ,  cujus  nuflum  imquam  Genti  bus  in- 
di cium  feci  ffeU  gii  ur  >  aut  fi  lei  forte  init  io  mundi  >  ut  quidam  mate  voluht ,  illud  fa- 
Bum  fit  y  citm  tamen  adcoumverfaliter  illud  apudomms  Gintcs  cvllapfum  fit ,  <?  wf* 
moria  exciderit  \  nunquam  tamen  Deus  illud renozaverit  j  *c  injìaurawrit.  hdus  ali» 
qui spracepto  ilio  tenebitur  ,  quod  nec  ipfi  hinatum  ejt  ,  0T  dequomlfl  audhit  unquam  , 
qjodquenec  audir  t  fot  eft  ,  mcadcjus  noiitiam  peneri  re  ;  *s  jj^?;  a*'*ToAcyiT©-  :.t 
cxculabilism'f.  Èjmonjìrantet  qui graiiamuniverfaltm  urgent  ,  fimilem  fcopuìum 
gere  conantur  ex  eo  quòd  Gentiltum  majoribus  re'.clatumjjt  ,  ^;<o<^  p:r  ingrati: udinem 
docoxerunt  eorum  pofteri.  P^:Bè  antem  iis  regerìtur  a  no  fri  s  ,  cum  unhcrfalis  gratta 
perfonale  fit  privilegium  fingulorum ,  iupm  fingali  s  quoque  prcmulgar'i  deb  ere  idem 
etiam  de  univerfali  fmgulos  oblig.mte ,  ty  tx  quo  omnes  judt candì  cr«rtt }  prxcepto  di- 
etndum  ,  reffondeant  ergo  qui  hic  difientiunt  >  ov<e  confidènti  tfatisfaciant.  %Av.debimt* 
ne  diare  praceptum  de  Sabbato  infidi  Us  Indo*  obUgart  dum  inpddes  finiti  Ad 
<ygo  <2r  fontem  &  afwtitem  obligaticnis  fmul  demonflnnt*  l  ide  qu*.  nos  fupra  de 
hifee  jam  diximus  Cap.  Prtccd.  Axiun.   13. 

-Rj//>-  i*  Confequentia  hujus  argumenc;  non  vale::  quia  nullum  apud  Gentiles 
excabat  indicium  Saobati ,  &cjusomn?s  ignari erant,nec  uila  habebant  iliaca  igoo- 
rantiaro  emendi  media.  Ergo  pr;eceprum  illud  de  Ssbbato  eos  non  oblila:.  Nam 
tenebantur  ,puto>  credere,  Ueum  omniacie3iTeexnihilofpatiofexd!crumJ&  quie- 
ville  die  feprimo  3  £:  tamen  nullum  apud  eos  extabac  hujus  veritatis  indicium, 
ejus  omnes  ignari  eranc ,  nec  ulla  habebant  illam  emendi  ignorantiam  media 
2.  Amiferant  Gentescognitionem  veri  Dei:  nonmimmeruò  qued  amiferint  etiam 
cognicionem  Sabbati  &  alici  uni  >  qioeattincbancad  verum  DeicuUum.  3.  Habe- 
bantGentes  fua  Fefta  Se  folennirates ,  quod  aliquod  crac  indicium  ,  folenniter  ac 
folenni  tempore  colendum  fuide  Deum.  Et  fi  veruni  Dcum  fcivuTent ,  facile  etiJin 
cogn-'vident,  quodnam  cfTct  tempusillud  folenneac  praccipuum  ,  in  quocolendus 
er3t  P>lenniter.  Hab-bant etiam  dilìinctioncm  temporis  in  hcbdornaJas ,  quod 
oc  hujus  rei  aliquod  e(Tepotui:  indicium  ,  fi  ntc  ac  diligentcr  excokretur.  4. 
Quod  non  fueiinc  omnes  Sabbati  ignari,  fupra  yidimus  Patre^  quofdam  aiTc*- 
rentes,  Capite  nempe  feptimo  hujus  Libri.  Ucin licet  hoc  concedei «urj  nihil 
inde  fequeretur.  Nam pariccr ignari crantomnes  veri  Dcij  crcationis  mundi  ex 
nihilo  fex  dierum  fp3tio  -9  imo  Se  lapsus  primi  hominis ,  &  aliorurn»  ioquibus 
-ancia  non  excufar.     5.  Habtbant  etiam  illam  ignorantiim  tolUndi  n 

media  enim  habebant  pervci.icndi  ad  cognitioncm  umus  Dm:  box  tmm  natura 
diftare  potcrac.  R.atio  etiam  dicìare  poterat ,  D-.um  hunc  folennittr  coltrdum 
.£fle;&  deberc  confticui  Solenne  aliquod  Teropus,  in  quo  feienuicer  cela  ctur.  Ratio 

V  v  t  v  etiam 


724  Examinamut  Rationes  D.  Burmanni.        Lib.lII. 

etiam  dittare  potuit  ,  Deum  quovis  ;  nomine  meliùs  fcire  ,  jqao'dnam  eflec 
tempus  illud  aptiilìmum,  ut  fieret  tempus  illud  folenne.  Porrò  Racio  dittarepo- 
tuic,  Deum  illud  tempus  detcrminate,  &  rem  canti  momenti  non  reliquifTe  vanis 
hominum  Opinionibus.  Ratio  etiam  retta  hoc  iis  dittare potuit ,  quòd  fcilicet  eo« 
rum  fuiflet  officium ,  inquirere  quodnam  fuiffet  tempus  illud  folenne  à  Deo  inltitu- 
tum  ac  determinatum  :  Et  (i  tantum  impendùTent  prò  hic  fcientia  laborem  ,  ac  prò 
aliis  levioris  momenti,  ad  notitiam  Sabbati  pervenifiènt  &  id  obfervaflent ,  nifi 
praejudiciis  occaècari ,  vel  obiata  media  neglexiflcnt ,  vel  miferè ,  ad  fuas  fuperfti- 
tiones  conffrmandas ,  pervsrtilTent,  &  fuperftitiofis  admixtionibus  corrupiflent  ;  in 
quo  proculdubio  nequiter  peccarunt.  6.  Falfum  elt  ,  praeceptum  de  Sabbato  fo- 
lis  Judaeis,  ut eis peculiare,  datumfuifle.  7.  Gentibus  omnibus  indicium  Sab- 
bati Iuculentum  fecerat,  quando  ,  in  libro  creationjs,  %Adamo>  omnium  parenti 
ac  reprarfentatori ,  legendum  diftinttè  propofuit,  ut  ex  ftepiusfupra  dittisliqucc. 
Et  licet  memoria  jam  exciderit ,  non  propterea  tamen  liberantar  :  Iex  hominis  obli- 
vioni tradita,  licecnonrenovata,  obligat;  quanto  magislex  Dei,  qu*  Temei  cor- 
di infcripta  fuit  ì  8.  Obligatus  eft  etiam  Indus  ad  hoc  praeceptqm  obfervandum, 
licecillinuncnonfitinnatum,  nec  de  eo  audierit  unquam  jfed  non  immediate  ;  ve- 
runi aliis  mediantibus  :  namrenetur  pnmhm,  Verum  cognofeere  Deum  ,  crea- 
toremCceli&  Terra*;  &  fcire,  quòd folenniter  tempore folenni ab  ipfo  determi- 
nato colendus  fit  ;  &  quòd  omnia  crea  veri  tfpatiofexdierum,  ac  tandem  feptimo 
quieverit  ;  &  quod  hunc  feptimum  fanttificàrit  &  eibenedixerit ,  eoque  obfervan. 
dummandarit.  9.  EfTugiumRemonftrantiumnoftrumnoneft:  nam  Sabbarum 
notumfattumfuifTeacrevcIatum<&  mjunttum  Adamo ,  qui  erac  publica  perfona? 
omnes  homines  reprzfentans,  dicimusj  idque  lege  creationis,  totum  genushu. 
manum  obligante.  Et  alia  eft  ratio  grati» ,  qua;  eft  perfonale  privilegium  quorun.» 
dam  >  &  alia  legis  aut  prsccepti,  quod  capiti  nomine  toriuscorpoiisdatumcras, 
io.  Non  dicimus  Prsceptum  de  Sabbato  Infideles  Indos  obligare,  dum  infideles 
funt ,  immediate  feiiicee  &  dirette  ;  nam  primo  cenentur  verum  cognofeere  &  ag. 
nofcereDeum  &c.  Rai  ergo  funt  violationishujuspraccepti,uti&aliorum  pluri- 
morum,  non  primo,  dire&è  &  immediate^  fed  fecundarió,  confequentcr  & 
mediate.  Atque  ita  &  modus ,  &  fons ,  &  sequitas  obligationis  demonftratur.  Et 
quasfupra  dixic  Cap.  Prarc.  Axiom.  13.  Nos  vidimus  &  perpendimus  Lib.  L 
Cap.  XI  IL 

Sequenti  Paragrapho  triviale  illud ,  de  diveltate  Meridianorum  mundi ,  quod 
ab  Heylyno  &  aliis  mutuatumeft,  &quodpigec  hìc  rurfus  tranfcribere ,  proponit; 
atque  inde  infere ,  nec  per  naturam  rei  fieri  potuiflè ,  ut  ab  omnibus  unus  idemque 
dies  feptimus  obfervatus  fimuì  fuerit  :  Quod  lubentes  concedimus  detempore  ifto 
fìnttira  ac  Mashematicè  confiderato  ;  hoceft,quoad  punttum  Mathematicura 
principii  &  finis  :  Sed ,  hoc  non  obftante ,  ab  omnibus  teme  incolis  obfervari  po- 
tuiflè,  Se  ctiamnum  poffe,  quemadmodum  obfervatur  idem  dies  Dominicus,Sabba* 
tumhebdomadicum,  hoceft,  poft  fex  dies  operarios  >  unum  quieti  facra:  dandum* 
afleriraus  :  hoc  enim  nihil  impedire  potuic  diverfiras  Meridianorum  :  nam  ubique 
menfuratur  cempus  per  nottes  &dies  ,  vel  in  ipsa  Groenlandia  &  Nova  fembU ,  ubi 
ad  aliquot  menfes  nulla  fit  dierum  per  ortum  &  occafum  folis  diftinttio.  Et  ubi  ob - 
fcrvacurdiatemporismenfiira,  benèpoffun:  feptimum  &kx  prioribus  diftinguere 

diebus. 


Gap.  XXVI.      Examinantur  Rationes  D.  BurmannU         71$ 

diebus.     Vide  qua  fupra  ad  hanc  exceptionem  refpondimus  Cap.XV.  hujus  libri» 
Hoc  argumentum  aequè  probat.non  poruiiTe  ab  iplls  Judaeis  obfervan  Sabbatum.  Et 
ipfe  hoc  agnofcit,  quando  hasc  porrò  addir  ?  quin  &  in  ipsx  Judai  >  feptimus  ille  dies 
txaBè  cehbrarinonfemperpotuit  ,propter  miraculum  nempe  faBum  non  folùm  tempore 
Ezechia- ,  &  regrejjum  folis  ad  io.  gradus, 2 .  Reg.  io    1>   quos  prò  e.  bori s  reputa* 
author  Anglicus  praxeos  pietatis.     Precipue  autem  propter  miraculum  prius  illud 
Jofuce  tempore  faBum  >  ubi  fol  ad diem  integrum  fubBitit   Jof.  12:13.     Ita  ut  inde  à 
tempore  Jofua  >  ufque  ai  defìruB'.onem  templi  >  nullum  proprie  (?  ex  rigore  dì&itm 
Sabbatum  (  quod  tum  incidebat  in  diemfeptimum  à  cr catione  )  Celebratiti*  fucrit ,  aut  ce» 
lebrari  potuerie.     Rsfp-  Hàc  mutarione  >  perifta  miracula  faci  a,  non  obliarne,   & 
mandatum  fuic  &  obfervatum  Sabbatum;  licec non ipfìilìmo ilio ieptimo  à cres- 
cione die  Mathematica  confiderato.     Deusjubendo,  ut,  poft  fexdies  operarios, 
feptimus  (ibi  confecretur ,  legem  non  fìxerat ,  ut  ipfi  non  licerci  or dineni 
miraculosèj  adfuarB  gloriam  maaifeftandam  ,  paulifper  incercurbare  ;  Nec  hoc 
facìojlibcranturhomines  ab  officio  ,  diemfeptimum  pollfexoperarios»  facris.im- 
pendendi.     Nec  eft  quòd  hanc  exceptione^n  Tic  concluda:.     Hxc  nempt  efl  iUa  S 
pati  unrjerfalitas  ,  adeoqucmoralitas  5  qua  non  folumfint  legfs  >  ftd  &  nature  ipfi:. 
violatione,  in  rigore  fuo  obfervari  nequit*     Namqueoptirr.è  obfeivari  poteft  in  rigoic 
Tuo  vero  ac  legali,  licet  non  in  rigore  fiiio  &  Mithemarico ,  non  minus  fine  natura, 
quàtn  fine  legis  violatione  ,  Eòque  nihil  hac  fucili  exceptione  Sabbati  ve!  uoivej  fa- 
beati,  velmoralitatideerahitur. 

Quae  fequuntur  ad  Pag.  58.  quiaad  Decalogum  fpe&ant ,  pofteaopportuniììs , 
libro  fequemi ,  examinabuntur.  Ad  rcliqua  ad  finern  ufque  Capitis  2.  examinan- 
dapergimus. 

Dixerat  Clarifl*.  Effenius  Vindic.Pag  66.  Sabbatum  hebdomadale  in  fe,hoc  eft,  ab. 
ftracìè  ab  inftitutis ceremonialibus  t>  picis ,  (  Quomodo iiìititucum  fuit  ance  iapfum ; 
atqueetiamnumfubN- T.  obfervacur  :  nec  ahter  in  Quarto  Decalogi  prxcepro  ex. 
preflum  eft)  verè&  omninò  elTe  morale ,  idque  ex  prxcepto  pofitivo  &  quidem  uni- 
verfali.  Burmannus  autem.  *A poi 9g.  Pag.  58.  miram  dicit  hanc  effe  aiTercionem  ; 
Audiamus  rationes. 

1.  Pugnantia  funt ,  (  inquit  )  zeri  &  omninò  morde  epe ,  &  nibilominus  dipende* 
re  ex  prcecepto  pofitho.  Rsfp.  Quàm  paiùm  pagnent  vere  Se.  omninò  morale  effe, 
rnò&  nobis  naturale  ?  &  nibilominus  Deo  pofitivum  effe  ,  feu  dependere  ex  pra?. 
tepto  Dei  pofitivo,  lupra  Capite  ultimo  Lib.  1.  luculenter  oftendimus  :  &  quae 
contrà  oppofuic  Adverfarius  hicce  ,  examinavimus.  Confulac  Lecìor  ibi 
ditta. 

2.  Quomodo  (inquit)  Sabbatum  icrè  &  omninò  morale  efl  ,  quod  non  fol firn  ceremo* 
male  efl ,  fed  6r  pr>tcepto  ceremoniali cedit ,  ut  Circumcilìoni  Joh.  7:  2i,22>2}. 
C  Sacrihcns  Mar.  12:5^  Cumlex moralis noncedat  ceremoniali,  fed  conti à.  Rjfp. 
:i.  Sabbatum  non  effe  ceremoniale  >  fupra  evicimus.  2.  Non  ced:t  Subacuti! 
praccepto  ceremoniali,  licet  Sabbato  circumciiìonem  ufurpiunr,  &  iacrirìcia  im- 
molirinc:  quia  hsecerant  Dei  inlìituta  ,  &partes  culcus  divini ,  prò  ìiìà  tcclefice 
occonomia  ;  uti  nunc  non dicitur  cedere  Sabbatum  auduioni  verbi ,  aut  adir.iniltra- 
tioni  Sacramcntorurri  ,  quia eo  die  hasc  peraguntur  :  Nccullo  modohircecxcrci- 
tiis  prophanatur  Sabbatum  ;  nam  fune  opera  pietatis ,  &  opera  edam  nccellìtatis,  ref- 

Vvvv   2  pccìu 


7*6  Examinantur  Raciones  D.  BurmannL         Lib.  Ili, 

pc&u  przcepti divini:  facis  fuperque  ergo  confuta:  Dominus  nofter  vanam  Pha- 
riixorumobjeclionem,  qua:  nullo  nixa  erat  fondamento,  ex  ipforum  praxi  Iegiti- 
mo  ;  acque  ita  os  iis  obthurat ,  vindicando  fuam  &  difcipulorum  praxin  ,  &  dare 
Oiteadendo,  iftisaftionibus ,  quicquidoggamebaac  Adverfarii,  furore acpraejudi- 
ciis  abrepti ,  nullo  modo  violan  Sabbatum  ,  aut  legera  de  Sabb3to  latam. 

$.  Morali  ias  ilio,  (  inquit  )  Sabbati  yrimiius  d.b.tur  Judùs  ,  qui  confundentes  pr*m 
cepta  q.  q.  f.  vivec  in  eis  ,  <? pr&:epta  carnalia ,  omnia  qua  in  lege  Molìs  contineban- 
tur ,  morxlia  &  ad  Juftitiam  ac  yitàm  facientia  credidcre.  Et  bine ftatuenmt  ,  Sabba- 
trnn  mere  morale  effe ,  nec  qùcquam  in  eo  ceremoniale  r  eperi  ri  t  vel  mere  pofitivi, 
nec qumdpraceptum  ,  necqxui circumftantiampr,tccptì ,  ut  loquhur  dar.  Spanhemius 
fratri  citatus  Pag.  345.  Rjfp.  Si  Judsi  voluerunt  Sabbatum  omainò  morale  effe, 
nullo  jure  pocuerunt  (ibi  ipfis  id  appropriare  ,  nifi  voluerunc  etiam  omnia  pr^cepea 
rnoralia  ad  fé  ipfos  folos  pertinere;  &  confequenter  nullos  Gentilium  ad  ea 
obfervanda  obligan,  aut  propter  eorum  violationem  puniti.  Et  fi  hoc  puti- 
rint,  non eft  quod magni  faciamus  eorum  authoritatem  ,  quando  Sabbatum  Cibi 
ipfis  fol is  proprium  effe  volunc.  2.  Quicquid  Judx'ifecerint,  nos  diftinguimus 
incer  Moralia  &  Geremonialia  ,  in  lege  Mofaica.  Et  erraffe  eos  judicamus, 
quando  vel  MoraliilLna  ad  Juftitiam  &  vicam  faccre  putabant  :  nam  in  folo 
Chrilto  expeftan  Ja  erat  juftitia  ac  falus.  5 .  Nifi  aliquid  in  Sabbato  percepirtene , 
in  quo  diftingueretur  ab  altis  meris  ceremoniahbus ,  non  magis  id  me  rè  morale  f  uifle 
dixiifcnc,  quàmquarnvisaliampuramceremoniam.  4.  Non diciraus Sabbatum  , 
prout  Ilraelitis  datum  erat,  ita  mere  morale  fuiffe,  ucnihil  in  eo  vel  ceremoniale , 
vel  mere  pofictvum  ,  reperir:  poilù  :  Nam  diftinguimus  Inter  Sabbatum  hebdo- 
rnadale  in  fé  confiderai m  ,  &  quatenus  Ifraeiitis  denuoinjungebatur  :  in  poftre^S 
bac  confideratione ,  varia  eianneéìipotuerunt  purèpofitiva,  imo  &cereroonia- 
lia ,  fai  va  nihilominus  manente  ninna  Sabbati ,  abfolutè  Se  in  fé  confiderai,  mora* 
li .  Imo  non  negamus,  aliquid  poiiuvum  reperiri  in  Sabbato  abfolutè  ac  in  fé  con- 
%lerato ,  quod  tamen  non  collie  e/us  raoralitacem,  ut  fupra  Lib.  I.  Cap.  XI V.  evi- 
cimus.Goncedimus etiam  praeceptum  de  Sabbato,  Hcet  noftri refpecìu  fit  Naturale, 
Dei  tamen  refpeftu  effe  Pofitivum  :  Etdari  Morale  - pofmvnm  fupra  oftendimus 
Cap.  uh.  Libri  primi. 

4-  fi**  (inquit)  fiducia  iìludnon  fohlmomninò  morale  ex  pracepto  pojìtho  fach 
ftofter ,  fed($toties  ex  imagi  ne  Dei  d  educi  1 ,  (?natur<t&' con/denti*  bominis  ab  ini t io  ^ 
infcriptum  vult  >  qui  praceptum  fecundum  >  quod  naturale  eji  [  cum  ex  fpirhuali  Dei 
natura  fluat  t  eum  imagi ne  exprimi  non  poffe)  pofitivum  facit  ì  Qji  fupra  negavit  ex 
natura  fluere  Magiflratuum  conjVtutioncm  >  incejìus  prohibit'tonem  >  individuam  con- 
jugiorum  (ocietatem  ,  dominiorum  dijìinStionem  >  erfimiUa  ì  Qua;  h tee  eft  convenien- 
tia  Or  proportio  y  prteeptum  Sabbati ,  quod  morale  non  eft  y  adco  extoUcre ,  &  illa,  qua 
vere  rnoralia  funt %  adeo  deprimere''.  R?fh  Quomodo  praiceptum  de  Sabbato  ex 
i  magine  Dei  deducat  j  &  natura;  ac  confcientiae  hominura  ab  initio  infcriptum  fuiffe, 
velie ClariiT.  Eftenius ,  exipiìusfcriptis  videre  eft,  2.  Quorefpe&u  vehtprfccep- 
tum  fecundum  poficivum  elTe  ,  ipie  (Wpìufs  explicavit  ;  Nempe  ,  quòd  affirmativa 
pars  illius  pnecepti ,  qus  eft  de  cu!:u  Dei  libere  inftituto ,  pendeat  à  pofitivo  pra:» 
cepto ,  feu  à  libero  Dei  beneplacito,  g.  Negavit  quidem  Magiftratuum  confti- 
tutionem,  inceftus  prohibiticnsra ,  &c;  fiusrc  nec, diàrio  ex  Dei  natura }  &  noa 

ex.- 


Cap.  XXVI.       Examinantur  Rationes  D.  Burmanni.  727 

ex  poteftate  Dorrinicà  &conftitutioneipfius  liberà;  non  autem  negavic,  eanon 
fluere  à  natura  >  ideft,  non  effe  nomini  nacuralia&  moralia.  4.  Nulla  prorfuseft 
hic  inconvenientia  aut  difproportio  :  Nam  praeceptum  Sabbati  non  extollit  ultra 
quàmdebec,  nequeilla  moralia  deprellìt ,  fed  omnia  ifta  panter  vocavit  Moralia, 
nobis  quidem  Naturalia,  Deo  autem  Pollava;  Atque  ita  loquendo>  rem,  uti 
revera  elt ,  ritè  explicavit. 

5.  Voctt  (  inquit  )  illud  veri  &  ommno  morale  ,  redarguit  tamen  ipfum  confeientia , 
qu*  cogit  illum  moralitatem  illam  diluire ,  addendo ,  eam  effe  ex  prascepto  poGtivo. 
Ita  itti  qui  moralitatem  hìcurgent  ,  eam  ipf*  depreti  Are  f olente  Rjfp*  Neminem  prae- 
ceptum  de  Sabbato  vere  &  omnino  morale  vocantem  redarguere  poteft  confeientia  : 
Neque  moralitatem  illam  diluir,  quando  addit ,  eam  effe  ex  pracepto  pofttho: 
nam  ha-c  addendo ,  dìftinaè  mentem  fuam  explicat  ;  &  moralitatem  non  depre- 
tiac ,  magis  quam  ipfe  Ad verfarius  ;  quando  quardam  vocat  Moralia,  &  tamen  addit 
ea  effe  tantum  Moralia  mediata,  utpote  innixa  natura»  humanae  ;  quam  moralita- 
tem dicit  porrò  non  effe  neceffariam  Dei  refpeBu.  Vide  Caput  Primitm,  Axtoma. 
3.  &  4.  Qiiaffequunturfpeftant  Wendelimm  &  alios ,  quos  vindicare  non  eft 
hujus  loci. 

Vindic*  Pag.  49 >  $o.  haec  habuit  D.Effenius.  QumzisifludprAceptumfit placi- 
ti dhini ,  oflendimus  tamen  ipfum  effe  morale ,  &  eximagine  Dei  Jìc  etiam  filiere*  Ut 
D'ivoluntas  prteeptum  iftud  onflituit ,  ita  flatus  hominis  fub  lege  divina  pò  fi  ti  »  ne- 
cefìtatem  certi  illius  tempori s  admittit ,  cenfequenter  etiam  hominis  confeientia  de  iflo  Dt  ì 
prdeepto  reHè  informata  epa  tranf gre/fi  onem  non  minus  peccatum  reputat  ,  quàm  aiiorum. 
Contrade  refpondit  D-  Burmann  ^Apol.  Pag.  59.  Morale  natura cognitum efl ,  ideo 
t&  confeientiam  teflem  h abere  dici  tur.  Confeientia  autem  non  diEìat  quicquam  fu*  naturd 
indijferens  eff:  fatìu  vel  omiffu  necefarium  ,  propter  voluntatem  Dei  non  notificatami 
Libera  autem  voluntas  Dei  nonnoti ficatur per conf c'unti. un  ,  fed  perverbum  Dei  aut  re- 
velationem  Propbrticam.  In  format  io  ergo  confcienti*per  expreffam  revelationem  de  bec 
prteepto  non  efl  di  ti  amen  confà  entt  a  naturale,  quod  inmoralibus  obtinet.  Confeientia 
ergo  &  imago  Dei  tfitefexlìciterhtc  ad placitareferuntur.  t\efp.  Refp.  I.  Negamus 
omne  morale  naturai nunccorruptanotum  effe,  aut  habere  confeientiam  teftem;  qui- 
dam quidem  moralia  fune  natura  etiam  nunc  corruptà  fatis  nota ,  &  Labent  confeien- 
tiam naturalem  teftem  ,  tette  Apoftolo  F{om.  1 ,  &  2 .  Sed  oegaynus  hoc  dici  pofl« 
deomni  morali.  2.  Vcrum  eft ,  confeientiam  non  disiare  »  qaicquam  fuà natura 
indifferens  effe  fa&u  vel  omiffu  neceffarium,  propcer  voluntatem  Dei  non  revcla- 
latam  j  fed  confeientia  tamen  di&are  poteft ,  id  quod  Tua  natura  indifferens  eft ,  effe 
faeìu  vel  omiffu  neceffarium  ,  proprer  voluntatem  Dei  notitìcatam  ,  &  hoc  dixic  E), 
Effenius.  3.  Novimus  libaiam  Dei  voluntatem  non  notificari  primo  per  confeien- 
tiam ,  fedper  Deiverbum  ;  poftquara  autem  femel  eft  notificata  ,  ejustransgrcfl;o- 
nem  non  minus  peccatum  repucat  confeientia  reftè  informata»  quàm  aiiorum  prae- 
ceptorum  violationem.  4.  Confeientia,  quando  ritè  fuofungitur  officio,  femper 
praefupponit  voluntatem  Dei  revclatam  ,  fi  ve  per  raodum  utm  «»•»'*«  >  five  per  li- 
brum  natura?  aut  Ieo;em  creationis  ,  five  per  verbum  Dei  cxprelfum  mediatum  ,  auc 
iramediatum  :  Et  ipfa  etiam,  quando  in  format ,  nondiftat  legem  ,  fedlegem  la- 
tam  oftendit,  indigitat  aut  proporne,  De  hoc  autem  officio  confeienti*  non  eft  lo- 
autus  D.  Effenius.  Necdum  probavic  D.  Burmann.  confeientiam  hominis  nunc  lapfi 

Vwv  3  poTc 


72,8  Exammantur  Rationes  T>.  Bumanni*      Lib.  Ili. 

polle  omnia  moralia*  (ine  aliquo  verbi  auxilio,  dittare,  aur  oftendere;  alioquii 
nunquam dixiflet  Apoftolus  1^001.7:7.  ptecatumnoncognoviìiifiper  Ugem%  nam  7- 
fam  quoque  cupidhatem  non  noficm ,  nifi  Ux  dixifjer>  non  concupì fees. 

Qua:  fequuntur  ad  Pag.  64.  ad  Decalogum  fpe&ant  :  &  quando  de  Decalogo 
agetur,  ad  examen  vocabuntur,  libro  fequente,  ad  alia  mine  pergendum  eft. 

Urgebat  Do.  Burmannus  Mat.iz:  1.  &c.  70/7.5:9,  io.  &  Marc.  2:27.  contri 
moralitatem  Sabbatino  quòd  appareat  prseceptum  illud  cedere  homini  ,ejufque  ne- 
cetììtaci  corporea? ,  &  fa&um  efse  propter  hominem  :  qua;  de  lege  morali  dicinc- 
queunt,  &ejus  Dominum  efsefilium  hominis,  i.e.  quemvis  hominem  &c.  Ve- 
nirci ficluculenterrefpondit  D.Bflinius  Vinate.  Pag. 62,63,64.  „  Refp.  1.  Chri- 
,,  ftus  Mar,  12.1»  —  8»  Adverfus  criminationem  Pharifasorum  defendic  difcipulos 
„  fuos  ,  qui  Sabbato  per  fata  euntes,  atque  interim  efurientes  fpicas  veliere  & 
„  edere  corperunt.  Pro  defenfionc  autemallegavit*  quid  David  efuriens  fecifset, 
?,  circa  panes  propofitionis  ,  Quid  Sacerdotes  in  tempio  Sabbatis  agerent  citra 
?,  criminationem  ;  fé  edam  tempio  majorem  efse  ;  mifericordiam  facrificiis  ante- 
»  ferendam  ;  acque  iterum  Te  efse  Sabbathi  Dominum.  Ex  quibus  omnibus 
»  conficitur,  ex  mente  Legifìatoris  quarto  prxcfpco  non  mandari,  ita  rigida™ 
„  ab  omni  opere  cefsationem,  ut  quidem  pucabant  ifti  fuperftitioll  ,  &  Chri- 
„  ftum  tempio  majorem ,  ac  vere  Sabbathi  Dominum  >  omnino  habuifse  au. 
»,  ftoritatem  fic  interpretandi  mentem  illius  legis.  2.  Chriftus  Job.  5:  9,  io. 
>,  eidem  i(tà  auctoritate  mandavìt  homini  asgroto,  quem  Sabbachofanaverat  mi- 
ai raculosè ,  ut  fublaco  grabato  Tuo  abiret  domum ,  quod  ipfurn  perrinuit  ad 
Ai  declarandam  talem  iftius  hominis  fanacionem  >  &  'confequencer  ad  gloriam 
^  Dei  inlìgniter  celebrandam.  3.  Interim etiamob  hominis necellìtatem  aliquid 
s>  decerpitur  quieti,  alioquin  fervanda  ad  culcum&  gloriam  Dei;  At  vero  quia  prse- 
.  ;  fens  illa  neceiiìtas ,  utpote  difcipulorum  fames ,  languorem  producere  apra,  magis 
5,  obftatcultuituncexercendo  ?  Hinc  ex  natura  rei  manifeftum  eft,  propter  cultura 
j)  Dei,  ad  quem  ordinata  eft  quies,  tantillum  potius  decerpendum  quieti*  quo  aptior 
>>Gt  homo  ad  culcum  deinceps  principaliorem  prasftandum.  Hacautem  ratione, 
«non proprie praeceptumaliquoddivinum  cedit  homini>  ejufque  neceificati  ;  fed 
>,  in  re  prascepri  aliquid  juxta  necellìtatem  agicur  alio  modo,  quàm  caeteroquin 
»agendumvel  afcumfuiflet:  Qjia  finis  prascepti ,  aut  ratio  j  (quseanimajejushaud 
:)ineptèdicicur)  illud  ipfum  nunc  requirit.  4.  Marc.  1:17.  Dixit  Chriftus  Sab- 
,;  batum  propter  hominem  faEtum  eft  ,  fcil.  —  ut  is  fwgulari  ratione  faluti  fuse  &  alio- 
<e  rum  tunc  confulat ,  Deo  religionem  deferendo ,  communioni  ejus  ftudendo ,  ac 
sjproximoneceflariam  quoque  charitatem  ac  mifericordiam ,  tum  refpe&u  anima?, 
,>  tum  etiarn  refpecìu  corperis ,  prseftando  $  non  autem  homopropter  Sabbatum  ?  quali 
>,  negligi  deberetneceiTariacharitas  vel  mifericordia  erga  ipfurn  ,  vel  proximum  , 
operfuperftitiofam  Sabbati obfervationem.  Aftus cultus divini  varii'funt,  pru- 
»denter&piedifcernendi  atque obfervandi  >  etiam  imperati?  circa  proximum  ver- 
ofantesfuomodo,  prore  nata:  Vcrùm  iftud  nihil  edam  obftat  moralitati  iftius 
?>diei.  Nam&  Mediator  eftpropterelecìosfervandos,  &  Magiftratus  propter 
v  fubditos  ;  Conjugium  propter  homines ,  itemque  diftinftio  Dominiorum  ;  Sed 
otiihilo  fecius prascepta de  Fide ,  Magiftratu  >  Conjugio,  Dominiismoraliafunt, 
»  Imo  &  ratio  illa  de  Sabbato  fafto  propter  hominem  non  rairws  valef  de  V,  quàm 

«de 


Cap.  XXVK       Examinantur  Rationes  D.  Bwmannì.  729 

„  de  N.T.  acque adeonec  major  inde  libercas  colligi  poceft  prò  N.  T.  tyùm  obti- 
3,  nuic ,  ifto  faltem  refpecìu, fub  V.  T.  Quod  vf  re ìubjungitur  Vtrf  28.  ìtaqutfilim 
,,  hominis  efi  etiam  SaYoat'i  Dominut ,  ut  de  co  difponendi  prò  arbitrio  Tuo  poteftatem 
j,  habeac  \  quin  de  Servatore  noftro  eiufyJr*  accipiendum  fit ,  nullus  dubito  ;  qui 
,,etiam  majortemplot  intimili  fere  argumcntatione  oftenditur  JA*t.  12:6.  Vide 
„Not.  Belg.adMat.  12:  8.  De  quohbet  nomine  illudnequaquam  accipio.  Licet 
^enimeonjugium  ex:  grtfit  propter  hominem,  non  autem  homo  propter  conjti- 
,,gium  ,  inde colligi non  debet ,  quemIibethomiremefledominumconjugii>qua(ì 
5,  poteftatem  de  eo  difponendi  prò  arbitrio  fuo  haberet.Ex:  gr:  ad  divortia  &  repu- 
dia, polygamiam,  gradusprohibitos  &c  ac  de  aliispro  re  nata.  De  Sabbatho 
,,  accipiendum  (ìmilitcr.  Sed  Supremus  legiflator  fupra  Iegem  eft  >  deque  ea  dif- 
}>  penfandi  quoque  habet  poteftatem  ,  fi  id  ageretur  in  iis ,  quae  juri  naturali  Tuo  non 
,,repugnant  —  5.  dir  autem  id  quod  Ghriftusdixit,  de  lege  morali  dici  nequit? 
„  Pofitivà  fcil.  acque  ac  alia  qualicunque  pofitivà  divina.  In  omnibus  enim  eft  eadem 
,,  fupremilegiflatorisaucìoritas.  6.  Homo  facìus  eft  proprer  Deura,  qui  omnia 
„  ferie  propcer  feipfum  Prov.  16:4.  Divinsautem  fanctitatis imago,  cui  homo 
,>debetconformari>  expreflaeft  inlege:  Hate  homini  eft  norma  &  inftruftio  de 
,,moribus  vivendi ,  juxt2  Pfal.  119:9.  Mich.6:8.  Sic  finis  principalis  ipfìus  legis 
3,  eft,  hominem"  cum  obligatione  inftruere  de  moribus  vivendi.  Deinde  vero  polt 
„peccatum  apparuit  finis  fecundarius ,  u:  homo  convinceretur  de  peccato:  Atqae 
,,idcirco  lex  repetita  eft,  &  fwgulari  modo  promulgata.  Gal.  3: 19.  }\om.  3: 
j,  v,  20.  Ita  lex  medium  eft  deftinatum  ad  talem  initru&ionem ,  itemque  ad  con. 
„vicìionem  hominis.  Qua  propter  potius  dicendum  ,  legem  effe  fadìam  vel  da- 
marci propter  hominem  \  quàm  hominem  effe fa&Hm  propter  legem.  Interim 
,,  norma  ìlla  Deum  aucìorem  habens,  atqueinde  auftonratem  divinarci  abfolute 
,,  fummam,  ftabiliseft,  non  cedens  homini  ;  fed  cui  hominem,  ut  homo  eft  > 
„conformari  oportet,  &  obedientiam  rationalem  prarftare.  Quin  &  res  multa?, 
,,  dequibus  lege  cautum  eft  ,  funt  propter  hominem  ,  non  contrà>  ut  oftenfum 
,,pauld  fuperius.  7.  In  N.  T.Chnftus  non  tantum  faepe,  fed  fasp-ilìn,  e  appella  - 
,,  tur**r'if«xHr  fili us hominis.  Neculluslocus  in  N.T.  mihi  occurrit,  ubi  ifti:d 
..noraenaliterufurpetur.  8.  Sabbathum  vere  eft  tempus  Dei ,  Sic  enim  difertè 
„  in  quarto  praecepto.  At  die  feptimo  Sabbatum  erit  Jehovct  Deo  tuo.  Unde  edam 
,,  Deus  alibi  fajpius ,  Sòbatba  msa.  Ncque  confequenter  homo  fub  V .  T.  habuit, 
,,  ncque  fub  N.  T.  habet  poteftatem  difponendi  de  Sabbato  prò  arbitratu  Tuo  ;  quod 
„  eflec  dominii  :  Sed  quomodo  ipfe  Deus  mentem  fuam  interprctatus  fit ,  ut  ne  prx- 
^textum  mandata* quietis  negligerete  prarfens  neceftìtas,  aut  neceflaria  charitas, 
,,  ad  quam  homo  per  alia  Dei  prìceptaobligatus  eft,  patetexfuperioribus.  9  Prx- 
„cepta  Dei  ceremonialia  fub  V.T.  etiam  vere  obligarunt  homines,  non  relique- 
„runtliberum  vel  indirTerensiisobtemperarevel  adverfari  :  Homines  non  habue- 
„  rune  poteftatem  difponendi,  aut  agendi  de  iis  quodliberet:  Ac  proinde  non 
„fucrunteorum  Domini,  nonmagisqr.àmprcTceptoium  moraltum.  Unde  evi- 
3,  dentillìmè  arguitur  fic ,  non  recìc  diftmgui  intcr  moralia  &  ceremonialia  5  nedum 
„  inter  moraha  &  politi  va. 

Ad  hasc  rcfpondcns  D.  Burmannus  ^ipolog.  pag.  64  &c.   Quidam  tantum  car- 
pitac.    I*  Subtiliter  (inquit)  dijìinguit  >  incafumuGìtatis ,  non  proprie  praecep- 

tum 


730  Examinantur  Rationes  T).  Burmanni.       Lib.  III. 

turo  aliquod  divinum  cedere  homini  ejulqueneceiììcati;  fed  in  re  prascepta  aliquid 
juxta  necefìitatem  agi  alio  modo*  quàm  caeteroquin  agendum  vel  a&umfuuTet. 
Quid  differì praceptum  cedere  homini  ,  &  rempraceptam,  permhunte  praxepto,  alio 
modo  agi  quam  agendum  fuiftet  ?  An  cedere  potefi  res  pnecepta  &  non  praceptum  ? 
ilincautemevincitur  pr<tceptum  de  Sabbato  morale  non  ejje,  cùm  id  hominis  necejfitati 
éliquandocedat ,  quodde  nullo  morali  pnecepto  dici  potè  fi,  exhibeantvel  unoexemplo 
pracepium  morale  unquam  homini  cefliffe. 

Rjfp.  Diftinftio  dia  5  quam  ille  iubtilcra  vocac ,  cuivis  obvia  eft  :  Nam  in  eo 
cafu  non  violatur  praeceptum  :  A&ionem  enim  iftam  in  co  cafu  non  prohibuit . 
Ergo  noQ  cedit  homini  aut  ejus  neceiììcaci.  2.  dicit  Ornile  de  nullo  morali  praccep- 
fodicipoflè.  Agedum,  videamus,  Prohibet  praeceptum  oótavum  omne  fur- 
tum:  licet  tam  eri,  incafuextremaeneceflìtatis,  adviram  prolongandam ,  aliena  , 
invito  aut  ignorante  Domino»  furaerc>  uti  Oifcipuli  hìc  per  fata  euntes,  ac  el'u- 
rientes,  ahorum  fpicas  veliere  &  edereceeperunt  >  idque  juxca  legem,  feu  excep- 
tionem  àlege  generali  Deut.zy.z5.  An  propterea  dicemus  legem  illam  cedere 
hominis  neceiìirati  f  Aut  fi  hoedicamus  5  an  eri:  propterea  praeceptum  illud  cere- 
moniale,  &  non  morale?  la  cafu  necclììtatis ,  ad  vitam  confervandam  >  licet 
roembrum  <]uoddam  corporis  refecarej  quod  >  nulla  urgente  neceiììtate ,  non  licet , 
ari  propterea  cedit  hoc  praeceptum  fextum  homini  ejuique  necelfitati  $  Aut  an  prop. 
terea  non  erit  morale  t  Multa  alia  exhibere  poflumus  exempia ,  tum  quse  ad  pri- 
mam,  tum  qua  ad  fecundamfpecìant  tabularci,  facìorum,  lòia  neceiiuaee  jultifì- 
.  candorum:  Nectamen*  proprie  loquendo»  dici pofiunt  praecepta  ìlla  cedere  ho- 
mini, aut  non  effe  moralia. 

2.  Quamvis  (inquit)  Sabbatum  propter  hominem  fachim  Gc  ,  non  homo  prop- 
ter  Sabbatum  :  lllud  t amen  non  vult  tollere  Sabbati  moraliiatem  ;  Cum  &  Mediator 
fit  propter  elecìos  fervandos  ,  Magiftratus  propter  fubditos,  Conjugium  propter 
homines  Csrc.  fed  nihilo  fecius  prascepta  de  Fide,  Magiftratu  •>  Conjugio ,  morsila 
flint.  Quomodo  haepracepta  moralia  fint ,  fupra  vifum  :  feti,  ex  hypothefi de  dando  Me- 
diatore ,  creandis  hominibus ,  &  conslituendo  ordine  rerum  :  an  vero  ex  ulld  hypothifi 
Sabbatum  morale  e fte  poteft  ?  Docet  natura,  non  mediatorem  propter  eledos  éjìe ,  qui 
propter  gloriam  Dei  ejì  ;  fed  fuppofito  mediatore,  in  illum  credendum  ejje  ;  Juppojito 
genere  humano ,  Magiftratus  &  conjugium  ejje  debere  :  An  vero  ex  ullo  principio  natiu 
va  aut  rationis  elici  pot  eft  Sabbatum  i  Hoc  mere  propter  hominem  faSium  eft  ex  popi  il  a 
Dei  voluntate ,  etiam  fuppofito  homine  <st  cultu  divino  ;  non  ita  vero  Magiftratus  £T 
conjugium,  qua  non  propter  hominem  fa&a  funt ,  fed  fuppofito  homine,  ultra  ex  natu- 
rali ratione profluxerunt  ;  <3f  quamvis propter  eum  fint ,  /;.  e.  in  bonum  ejus  ;  non  tamen 
propter  eum  facìa  funt ,  cùm  ,  ilio  pofito  ,  fimuì  poni  debuerint,  ltaque  poteftatem 
habethomo,  certa  forma  Magiftratum  conft'ttuendi,  vel non  ;  non  vero  Magi  fi  ratum 
omnem ,  hoc  enim  naturale  eft.  Pr eterea  Magiftratus  aut  vi  fubjecit  fibi  fubditos  fuos 
tanquam  fervos  fuos ,  ut  ex  gr:  Turca;  &  talis  non  eft  propter  fubditos.  Undenec  iìli  c- 
jus  Domini  funt  :  vel  k  f Miti s  con  ftitutus  eft ,  qui  ut  propter  fubditos  eft ,  ita&fubdi» 
ài  batìmus  ejus  Domini  funt ,  fìcut  ex  eo  quòd  eum  conftituant ,  &  fi  in  fundamentalcs 
leges  peccai ,  eum  deftituant ,  apparet,  s\eBe  Auguft.  ^civit.Dei  Lib.  j9.Cap.  14. 
In  domo  juftiviventisexFide,  &  ad  huc  abili!  Coeletti  civitate  peregrinantis ,  e- 
tiam  qui  imperane ,  ferviunt  eis  quibus  videntur  imperare.    Ncque  emm  dominane 

di  cupi- 


Cap.  XXVK     Examinantur  Rationcs  T.  XurmAtinl.        73 1 

di  cupiditatc  imperant ,  fcd  officio  confulendi  ;  ncque  principandi  fuperbià,  fed 
providendi  mifericordid  &  Lib.14,  Cap.iS.  \\\\{chitati  terrena)  in  piincipi- 
busejus,  vel  ineis,  quasfubjugat  nanonibusdominandi  libido  >dominatur:  inhic 
(  Cexlefti  ehhatt)  ferviunt  inviccm  incharitare,  &  pispoliti  confulendo,  &  fub- 
diti  obtempenndo.  Vide  1.  Cor.  3:21?  22, 23.  Ita  &  in  coniugio  >  qu/fqueenim 
potejìatem  babet  conjugium  ineunii  vel  non  ;  ubi  tvmen  id  facit  >  in  Demir.o  id  facert 
tenetur  ,  Grjuxtanaturamconjugii,  quam  ratio  ipfa  docct.  An  ita  de  Sabbato  ?  Ex 
qua  natura  Dei  hominifque  id  fluie  ì 

Ejfp.  I  •  Bene eft  ,  quòd  hax  agnofcat  moralia  e/Te,  imprimis  fidem  in  Chriftum\ 
cùmilla  non  fucrìt  infcripta  cordi  Adami  in  innocenti* ,  neque  conveniebat  flatui 
innocenti*,  &  natura  eamnunc  non  doceat.  2.  Quomododemonftrabic:exHy- 
pothefi  de  dando  mediatore?  neceflariò  requiri  fi  lem  in  mediatoiem  ì  Anerat 
abfolutè  imponìbile  Deo ,  hominem  lapfum  per  Mediatorem  liberare  fine  inter- 
ventione  fidei  ?  quaenuncrequiritur  ?  }•  An  ex  Hypothefi  de  creandis  homini. 
bus/necefTaribfequitur,  coniti ruendos  effe  Migiftracus?  Qi]<Sd  futuri  fuiflent 
Ma^iftratus  aut  Superiores»  etiam  licer  ^Adamus  non  fuiflet  iapfus ,  probabilius 
jadico  j  fed  quòd  hoc  neceffàriò fluat  ex  natuià  humanà ,  non  video.  Quidni  enicn 
poterat  Deus  homines  innccenus  immediate  fineÌBtervercione  Magiftraturae  rege* 
re?  Anfunc  Magiftratusapud  Angelos?  4.  An  exHypotKefi  de  creandis  ho- 
minibus,  fequitur  nectffariò  inftuuendurn  eiTeconjugiHm  ?  Creayerat  Deus  Ada- 
mum  &  Evam  fine  conjugio.  Poteratne,  fi  ip fi  libitum  funTet,  ahos  etiam  ìcacrea- 
re  ,  &  omnes  homines  una  creare  ,  quemadmodum  creaverat  Angeles  ?  Unde  er- 
go conftat ,  hxc  necefianó  filiere  ex  natura  Dei  aut  hominis  ;  &  non  potius  ex  Det 
beneplacito  fic  difponenté ,  &  talem  rerum  ordinem  libeic  conftituente  ;  ì  quo  c- 
tiam  natura,  non  corrupta>  acque  facile  elicere  poteftSabbatura.  5.  Docec  na- 
tura j  mediatoremefle  proptereosjcujusgratii  eft  cooftitutus  Mcdiaror  j  Se  Ma. 
giftratum  effe  propter  fubditos ,  proximc  fcil.;  licer  remore  omnia  fiat  propter 
Deigloriam.  6.  Vcrum  eli)  propter  hominem  factum  elle  Sabbatum  ,  ex  poli- 
riva  Dei  voluntate,  etiam  fuppolito  nomine^  cultu  divino:  Et  fic  propter  hominem 
f ictus  eft  Mediator,ex  pofitiva  Dei  voluntateetiam  Tuppofito  horoine,ejufque  lapfu. 
7.  Idem  etiam  dicendumdeMagiftratuSc  conjugio,quaeex  naturali  racione  non  pro- 
rWeruntfuppofito  nomine:  nam,illopofito,potuerunt  fimulnor*poni,ut  liquet:  Po- 
nuntur  ergo,  etiam  polito  nomine  ,  perliberam  Deiconftitutionem.  8.  Naturale 
eft  ut  fint  Migiftratus  :  fed  quis  dicet  hoc  naturale  non  fluere  a  liberoDci  benepla. 
cito?  An  natura  Dei  vel  etiam  hominis,  hoc  requirebat  ?  Hocnegamus.  q.  Ma- 
giftratum  ,  qui  vi  fubjicit  fibi  populum  ,  prò  legitimo  non  habeo  ,  nii  acce- 
dat  confenfuspopuli,  fine  quo,  elt  Tyrannus  tantum  fine  titulo.  Sed  ad  Po- 
li ticos  hacc  fptetat  quxftio.  io.  Verus  Magifìracus  eft  vere  propter  fubdiros ,  8c 
fubdiri  tenentur  ei  morem  gerere,  1  cct  aliquatenus  tjus  Domini  fine  ipfi  fubdi- 
ti  T7ndevidemuMd  morale  effe,  quod  propter  hominem  factum  eli.  11.  lllud 
I.  Cor.  3:  21,12,23.  confirmar  quod  nos  volumus ,  nempc,  qt'xdam  moralia 
t'flTe propter  hominem, &  ad  iiominum  bonum  promovtndum,  mlìitutieffe.  12.  Di* 
catnobis  rxquà  naina  Deus  hominifq;  fluat  conjutiiuni  unius  n^3ris  &  foemina;:n2m 
mini  quidem  non  conftat.magisquàm  ex  qua  natura  Dei  hominifquefluatSabbatum. 

3.  NegM  [  iocjuic  )  HUurfo  uaque  fiiiushommis  tft  ctiar»  Sabbati  Idommus, 

X  x  X  x  dt 


73  ^         Examinantur  Rationes  D.  Bumanni*  Lib.  III. 

dequolibitbombic\  [edili  Scrittore  Qwjpvr*  tantum accipienda.  t\.  i.  De  Chrifto 
accipi  poifunt  proculdiòio  ,  non  vera  ut  Legijl  itorc  >  jtf*É4  Ùoflrum^  fed  ut  fiho  ho- 
minis ^à<j  fub  legem ,  «f  Vóeraret  nos  à  lege  adeoque  <Sf  Sàbato  ;  quod  umbra  erat, 
Quo  modo  &  Fideles  fuos  Sabbati  quoque  Dominos  fecit  ,  ficut  difcipuli  ejus  tanquam 
Domini  Sabbati  *què  ac  omnium  dierum  ,  S abbaio  fpicas  vellcbant ,  molebant ,  edebant. 
2-  Cam  vero  textus  dicat  y  Sabbatum  propter  hominem  fa&um  e(Te >  non  hominem 
propter  Sabbatum .  Itaqus  tilium  hominis  else  etiam  Dominum  Sabbati,  Verbo, 
rumordoevincit ,  ut  dequoliba  homine  etiam  dicatur  ,  illum  Sabbati  effe  Dominum , 
c«»f  rf*  fiolibet  homine  dicatur ,  propter  eum  Sabbatum  factum  effe,  Nec  obftatauod 
in  N.T,  vox  filius  hominis  Chrifto  foli  tribuatur.  Aliter  enim  fieri  ex  hoc  loco  ap- 
para ,  /ìcK*  cy  w  F".  T.  <i/wi  Exechiclem  ftpc  aliter  fit.  Cam  nempe  vox  bète  ex 
fua  natura  quenltbet  hominem  notet. 

Keff>*  r.  Qjae  ratio  cur  fumi  debeant  hxc  verba,  de  Chrifto,  ut  filio  hominis 
fa&oiub  legem,  &  non  ut  Legatore?  An  quia  vocaturhìc  filius  hominis?  Ac  farpius 
hoc  titalo  defignatur  ©i*»^**^ ,  ut  videre  eft  Mat.$\6.  Marc,  z:  io.  Lue.  y. 
la..  Se  i  Ziio.Mat.  16:13,  i.  &4>27»$Q»&7*£9>44m  Luci?  26.  &  21:17.  Marci}: 
»£•  &  8>  38.  Luc.g:i6.  &  alibi faipius.  fc.  Si  Chriftus  hìc  dicatur  Dommus 
Sabbati ,  cantù  -n  ut  racìus  fub  legem ,  ac  liberaret  nos  à  lege ,  nondum  fecerat  Fi. 
dslesfuoe  Dorainos  Sabbati:  nam  nondum  docuerat  ceflfacionera  legis  ceremonia- 
lis»  auttideliumabealiberationem:  adcoque  nondum  erant  hoc  refpecìu  cjusdif- 
cipuli  Domini  Sabbati:  nam  nondum  deletunerat  Chirographum  rituurn ,  nec 
cruci  affixum  &  è  medio  fublatum ,  ad  quod  reducicAdverfarius  Sabbatum.  Unde 
liquet,  hsec  verba ,  fi  ita  fumantur,  nihil  facere  ad  fa&una  difcipulorum  defenden- 
dum*  $.  Imo ,  contextus  Mat.  12.6,  8.  facis  dare  nobis  explicat ,  quatenusdi 
eacur  Chriftusibi  filius  hominis ,  nempe  eodem  refpecìu ,  quo  major  fuit  tempio. 
4.  Difcipuli  vellebant ,  molebant  &  edebant  fpicas ,  ipfo  Sabbato >  non  tanquam 
Domini  Sabbati  aeque  ac  omnium  dierum;  fedutfamem  depellerent>  coque  apcio- 
reseflent,  adopera  Sabbati fpiritualiaprseftanda  ;  nec  ullam  legem hoc  faftovio- 
larunt.  f.  Loci  Parallela evincunt  aliter  interpretanda  e(Te  illa  verba ,  Marc.  2. 
uit.  quàmdequohbet  homine  >  Se  nufquam  in  coco  N.  T.  vox  illa  ,  filius  hominis, 
de  alio  intelligiturquàni  de  Chrifto  >  quicquid  denotet  apud  Eqechielem. 

4.  Itavult  Iegem  potius  effe c£tcìam  veldatam propter  hominem»  quàm  ho- 
minem  elle  faitum  propter  legem .  Scd  cum  lex  moralis  imago  fit  ipfius  fanali  tati  s  Dei, 
quomodo  dici  potè  fi  eam  propter  hominem  fatìam  effe*,  quamvisenim  illa  bomini  off  cium 
pr et fcrìbat  vario fque  circa  ipfum  ufus  habtatt  non  t amen  propter  hominem  eft  ^  cum 
ipfa  ex  natura,  Dei  fluat  ab  aterno,  adeoque  non  facìayzf  ;  nequehomini  fubjcSaun- 
quam  ,  fed  homo  illi.  Ita  ut  non  illa  propter  hominem ,  fed  homo  prooter  illam  fit, 
ut  ei  conformetur  :  ficut  propter  Deum  cft  ,  cujus  imago  lex  ejus  eft.  S'  ergo  Sabba- 
tum lex  moralis  eft  >  homini  nunquam  fubjeEtum  effe  potefi  >  ncque  eo  ad  fuum  ufum 
aut  neceffuatem  homo  mi  potè ft  unquam>  hoc  enim  de  lege  morali  nunquam  licet  :  cum 
veto  Sabbatum  propter  hominem  fit  faftum,  ad  fpem  fanEHficationis  <2  quieti ;s  ver *f, 
cujus  fignum  eft ,  inde  homo ,  fua  natura ,  temporis  >  quod  Sabbatum  determinat , 
Dominus  eft ,  &  in  certo  necefjitatis  cafu  primcevum  fuum  jus  >  quod  in  omne  temput 
&  res  creatas  ,  ut  Dominus  earum  >  habet ,  recipit  \  fecus  5  tempore  contra  pracep* 
rum  Dei  ut:  non  poffet  :  hoc  enim  in  nulla,  re  mordi  falere  ipfi  Ucef  ;  Nulla  enim 

i 


Cap.  XXVI.      Examinantur  Rationes  P.  BumartnL        73* 

de  causi,  nec  Dei ,  nec  bominis  jnre  uti  potefi  in  bonnmfui.  Ita  eniminjurìusejfet 
in  legem  natura  &.  fcccarct ,  cnm  auttrn  aliter  fiat  circa  Sabbatum  y  rJdcns  ej}9 
illud  morale  non  effe. 

Hsfp-  Lex  Dei  ctiam  moralis  dici  poeeftefle  faeìa  propter  hominem  ,  eo  quòd 
inftitutum  fit  &  data,  ad  hominis  officinm  praeferibendum ,  tum  erga  Deura  » 
tum  erga  hommes ,  tum  erga  feipfum  }  ut  efTet  homini  norma  credendorum  &  fa- 
ciendorum:  Et  quia  variosalios  ufus  circa  hominem  Kabet.  2.  Doccricupioi 
quomodo  Iex  ulla  dici  poilìt  ab  alterno  fluxiiTe  ex  naturi  Dei  *.  Si  ab  seterno  fiuxerit 
lex  ulla  ex  natura  divini,  habuiteflc  reale  ab  aeterno:  Atlex'omnis  praefuppofiic 
Jubditos ,  &  Legiflatorem  Legiflatorismunus  exercentem  :  Deus  autem  non  ex- 
ercebat  munus  Legiflatoris  ab  aeterno  ,  neque  habuit  fubditos  quibus  legem  praejcri- 
beret  ab  aeterno.  3.  Lex/«<S^dicitur ,  quando  datur,  fancirur,  aucrxomulga- 
tur  :  Ideoque  lex  moralis  bene  fatta  effe  dicitur ,  quando  pi  imùm  homini  data  erac 
&prsfcripta,  4.  Quomodo  moralia  omnia  praecepta  fluant  ex  naturi  Dei ,  fupra 
diximus  L/'&.I,  Cap.XIIL  5.  Non  dicimus  homini  unquam  fufejcftamefle  legem 
Dei;  fed  hominem  illifubjecìum  elle agnofcimus ,  ut  ei  conformetur  ;  eftmhilo- 
minus  ìlla  propter  hominem?  &  non  homo  propter illam  :  Uti  Magiftratus  eft 
propter  fubditos  *  fubdititamen  funt  Magiftratui  fubjecìi.  6.  Sabbatum  non  eft 
fubjecìum  homini ,  magis  quim  ulla  alia  lex  moralis ,  neque  co  ad  fuum  ufum,  auc 
ncccHìtatem  uti  poteft  :  Tenetur  Sabbatum  obfervare ,  &  in  eo  ab  omnibus  operi- 
bus  ceffare,  praiterea,  quae  excepjt  ip!e  Deus,  opera  fcil  neceiììtatis &  miferù 
cordi*:  Et  quando  agit  homo,  die  Sabbati,  opera  neceiììtatis,  Sabbato  noa 
utitur  ad  fuum  ufum  aut necelìitatem  ;  fedDeo  lervit  ei  morem gerendo,  opera 
fcil.  neceiììtatis  >  qua?  prartermittinoluit  Deus  ^>abbato  3prajftando.  7.  Quomo- 
do Sabbatum  fitfigoum  fancìificationis&quietisverae,  fupra  vifum  eft  :  Lt  quòd 
hsc  ratio  (igni  addita  non  imminuat,  nedumtollat,  Sabbacihebdomadalis  mora- 
litatem  ,  oftendimus.  8.  Quòd  homo  primo  creatus,  fueric  Dominus  rerum 
creatarumeonftitutus,  agnofeo:  Sed  quòdfuerit  Dominus  temporis  fa&us,  non 
lego  :  Multo  minus  hoc  dici  pofie  de  homine  jam  lapfo ,  vere  judico  ♦  Non  ergo 
capio,  quomodo  vera  pollìnt  effe  illa.  Inde  homo  [uà  naturi >  temporis ,  quod  Sab- 
batum determinat ,  Dominus  eft  ,  &  in  certo  ncceffitatis  caj'u  ,  prim<exum  fuum  )us  » 
quod  in  omne  tempus  ut  Dominus  habet ,  recepii .  Negocnim  j  hominem  unquarn 
illius  temporis,  quod Sabbatum  determinat,  fuiffe  Dóminum  ,  aut  jus  (ìve  pri- 
ma? vum  >  five  fecundsevum  habuifle  :  Negoetiam,  hominem  jus  illud  recipere, 
in  ullo  neceiììtatis  cafu.-  Multo  minus  capio,  quomodo  hoc  dicipoiììt,  homi- 
nem, nempe,  fui  natura  temporis  effe  Dominum.  9.  Concedinus  hominem  non 
poiTe  temporeuti  ,  contraprxceptum  Dei  -,  nec  quicqusm  faceredie  Sibbati ,  nifi 
quod  faciendum  permiferat  Deus  :  Atquc  ita  non  magis  illi  hcet  Sabbatum  violare» 
quàm  ullum  aliudpracceptum  morale  tranfgredi.  10.  Novimus,  nullidecansa, 
nec  Dei ,  nec  hominis  jure  liti  poffe  hominem  ,  in  bonum  fui,  quia  ficinjurius  eflet 
in  legem  natura:  &  peccaret.  Et  ponò  dicimus ,  Eum  opera  neceiììtatis  babbato 
faciendo  nulli  injuriam  tacere,  nullam  legem  violare:  ideoque  evidins  cft ,  morale 
eflcpraeceptum  de  Sabbato. 

Aliudargu  mentimi  fi  e  propofuit  D.  Burmannus  in  J'itidiciis  ^  Quod (sf  tr^iàt  <<jned 
Matth.  12:  ver.  7.   kuic  Lirit*  Sabbsti  trar}Jgr<fioni  afponatur  «  Senatore  diBunti 

Xxxx    i  Ofcz 


73  4  Exatnirlantur  Rationes  !>;  B*rmnnl*      Lib.  III. 

Oiex  6;  ver.  6.  Mifericordia-n  volo  ,  non  facritìcium  :  ubi  virtus moralis ,  chari* 
tas ,  feu  miferieordh  erga proximun  praponiturceremoni*  ,  Sacrificio ,  c2T  Sabbati  oh» 
fematiom ,  ^ji  Sabbatùm  facrificio  ibi  confcftur,ijno4  arguii  Sabbattim  ctrimoniale  effe  ] 
Hoc  autem  folvit  D.  EffeniusVindtc.  Pag.  6?.  hunc  in  modum>  [Deus  cbaritatcm 
[empervoluit  hominibus  conmendatifimam.  Rine  Enpbatict  1  Joh.4:  verf.  9.  Qui 
non  diligic,  nonnovic  Deum:  nani  Deus  eft  charrtas.  Rara.  13:  verf.  io-  charicas 
eft  completio  legis.  Confequenter ,  datocafu,  ut  vel  carità:  ejjet  omittenda  ,  vel 
eultus  aliqais  inftitutus ,  /b<r  certmonialis  typicus  >  /ft«  tf/wx  ,  9  vitti  vel  di jf erri  potius 
debxit  eultus  inftitutus.  [dobfervandam  fuitinfacrifici/s,  itemqutinSabbatho.  Ubi 
autem.  fervatur 'meni •legijlatoris  fi:  fatti  exprejja,  non  committitur  tranfgrelìio  1  qua 
dicendo,  font  Licica  .  Verùm  indinoti  retìè  arguitur  Sabbatùm,  ut  in  Decalogo  man- 
datur ,  effe  cere/noni  de typieum  ,  non  mirale:  Non  magis quam  fi quii argueret  \  dato 
sa  fu  s  ut  vel  omini  deberet  ebaritas  erga  Parentes  vel  Patriam  ,  vel  erga  hominem  priva  . 
turn  alienum  ,  omittenda  potius  effet  ebaritas  erga  prhatum  alimum  ,  «y  exercenda  erga 
Pìtrentes  (7  Patriam  .  Ergo  ebaritas  refpeHu  privati  alieni ,  eft  cerimoniali s  typica  \ 
\ive%  dato  caftit  ut  vel  omittenda  effet  obedienti'a  erga  Deum  »  vel  erga  Parentes  aut 
Magijìratum  ,  omittenda  potius  effet  erga  Parentes  aut  Magiftratum  ,  &  praftand* 
erga  Diun.  Ergo  obedientia  erga  Parentes  aut  Magiflratum  eft  ceremonialis  typica* 

Ad  quag  hxc  reponit  D.  Burminn.  ^Apol.  Par.  6$.  Quo  ordine  (  inquit  )proi 
'edere  debeat  ebaritas  ,  ut  ordinata  fit ,  ($  quibus  poti/Unum  fuccurrendumfn*  Vide  a» 
pad  Auguft.  de  do&r.  Chrift  Lio.  r.  Cap.27,  28.  ubi  docet  inter  alia ,  omnes  he- 
mines  asquè  diligendos  ciTe,  fed  cam  omnibus  prodefTenon  poflìmus,  hispotif- 
fimum  confulendum  eft  ,  quiprolocorum  velcemporum  >  velquarunlibee  rerum  o- 
partuuitatibus,  conftn&ius  nobis  quali  quadam  forte  junguncur.  Rie  ergo  caritas 
non  omittitur ,  fed  retìè  tantum  ordinatur ,  &  manet  femper  ebaritas  :  &  fi  vel  cede- 
rete minor  ebaritas  cederet  mijori ,  at  eh  arimi  t  amen.  Nunquam  autem  ebaritas  ce- 
di teeremoni  a ,  fed  cer  emoni  a  cantati.  Cum  autem  Sabbatùm  prima tabula  praceptum 
c-edat  cantati  fecunda  tabula  ,  contranaturamearitatis  duarum  tabularum ,  ubi  ficun» 
da  cedit  prima  ;  imo  cum  Sabbatùm  ipft  ceremonia  cedat ,  circumeiftoni  nempe  (7  f acri- 
ficiis  Joh.  7;  2 1 ,  zzy  2 $ .  Mac.  1 2:  *  ♦  Clarwn  eft  ,  praceptum  de  Sabbato  caritatis  mn 
efte ,  fed  cerimonia  ,  adeoque  non  morale  $  fed  pofìthum. 

Rjfp*  1.  Agnofcimus  ordinerò  ab  Auguft'mo  deferiptum,  quo  procedere  de- 
bcaccharitas  :  Et  facemur  in  ilio  cafa non  prorfusomitticharitatem  :  omittitur  ta- 
mencharicasergaprivaeum  alienimi.  2.  Non  eft  contri  naturam  charitatis dua- 
rum  tabularum ,  ut  a&us  aliquis  externus  primse  tabula  cedat  fecundx;  ex.  gr.  aftus 
moralis  eftpriraae  tabula,  Deum  precari,  verbum  Dei  annunciare,  audire  &c. 
in  aliquotamen  cafu  poflum  hos  aàus  omittere,  ut  fratri  perìclitaati  fuccurram. 
3.  Sabbatùm  non  celiìt  proprie  ceremoniis,  quando  permiferat  Deus  ut  Sabbaca 
circumeifioperageretur,  &  juflerat  ut  eo  die  facrificia  ofFerrent:  nam  fpc&abant 
illa  ad  cultum  Decurta  occonomiam  V.T  Et  Deum  colere  die  Sabbati, non  eft  Sab- 
batùm violare  1  Iicet  ille  cultus  conflftat  ex  parte ,  inquadam  anione  externa  &  cor- 
porali. 4.  Nondum  ergo  Iiq  jet,  pragceptum  de  Sabbato  ceremoniae  effe ,  &  non 
«haritatis-  eòque  non  morale. 

s*pramodum  (^inquit porrò )  eleganreft,  uhidicit  Pag. 66.  mifericordiam  Se 
facrr^ctum  in  eodem  3&upowi(Tecoacurrere>  ubi  fcil.  Saccrdosexcommiferatione 

ergi 


Cap.  XXVL.      Examinantur  Rationes  D.  Burmannl.  71  $ 

erga  peccante*  facrificium  expiatorium  ofTerebae  Heb.  5:2,^.  Quod  &  Chrifto 
appheatur  Heb.2;  17.  Ty  ficus  ergo  face r dos  ex  commi ferat ione  offn-ens  non  tene- 
batur  omittcre  facrificium  >  ut  mifericordiam  e  xerceret  fnproximum  ,  quam  nim.  jam 
txhibebat  in  facrificio ,  (f  Dm*  mifericordiam  facrifiais  prsponens ,  agit  tantum  de 
jacn'ficiis  fine  mifericordià  oblatis.  Et  Chriftus  ojferens feipfum  5  facrificium  ceremo* 
ritale  obtulit  ;  or  ab  Wiut  facrificio  maxime  mi] tricordi  confequentia  valet  ad  ty pica  fa» 
cerdotum  facrificia. 

E{efp.  Qjiadixic  D.  EJfrw'tf/,  Sabbatum  hebdomadalein  fe.h.e.  abftracìè  abinfti- 
tutis  cere.nonialibus  typicis>  vere  Se  omninò  morale  efle,idque  ex  praecepto  pofnivo 
&  quidem  univerfali  y  ideo  putabat  D.  Burman-  eum  contundere  morale  &  pofiti- 
vum  ,  praecepta  reliqua  &  Sabbatum ,  mifericordiam  &  facriricia.    Sed  ad  haec  ref- 
pondit  D.  Effenius  V'tndic.  p.  66.    Se  (ciré  quadam  morali  a  non  effe  pofit  ha  ,  quadatn 
ìtem  pofitiia  non  effe  moralia ,   Sed  ($  quidam  pofitiva  effe  moralia.   Dein  >  fé  non  con- 
fondere reliqua  pracepta  cum  Sabbatho  ,  cum  de  Sabbato  diffintìum  praceptum  morale 
agnofeat.  Denique  fé  mifericordiam  à  f acri  fidi  s  fare  dijìinguere.     Et  porrò  addir. 
Sedneque  ignoro  mifericordiam  <3t  facrificium  ineodem  aBupotuiffe  concurrere*  ubi  fcìl. 
Sacerdos  ex  co  nmiferatione  erga  peccantes  facrificium  expiaiorium  ojferebat  :  Ita  enim 
Heb.  $-.  2,  3.   Qui  quantum  fatis  £\  porìic  miferan  vicem  ignorantium  Se  aberran. 
tiu  1  )  quòd  fcipfechcundatus  fitinfinitate  ,  Ecpropter  nane  debeat ,  ficutpro 
copulo,  ita&  profsipfoofferrew'8//7MOT prò  peccati*.     Quodetiam  Chrifto  Appli- 
cat'ur  .    Cap.  ^  17.    Undedebuit  per  omnia  Fracribus  (ìm:lis  fieri,  ut  mifericors 
effet  8e  fidus  Pontifex,  ineisqusead  Deum  agenda  forent  y  ad  expiandum  peccata 
populi.    Sicilie.   Unde  darò  conftat.  Eum  bine  evincere  voluifie ,  noneflc  adeo 
mcompitibilia  mifericordiam  Scfacnficia  ;  ut  non  poflent  in  uno  ac  eodem  acìu  con- 
currere:  Ideoque  ex  eo  non  probari ,  id  non  pofle  effe  quodamrefpecìu  potiti  vurri) 
quod  eft  morale.     Et  hinc  liquec  >  vanas  Se  impertinentes  effe  illas ,  quas  inde  de- 
ducit  D <  Burm. ,  confequentias •   Nam   de  ilio  loco  Matth<ei  nunc  non  loquixur 
D-  Effenius,  fed  in  genere  tantum  dicic ,  potuiflè  in  eodem  aétu,  mifericordiarc 
&  facritìcium  concurrere  ,   quod  non  negat ,  nec  negare  poteft,  ipfe  D,  Burman* 
nus. 

Quia  diftinxerat  clariff.  Effenius  inter  Sabbatum  omnino  &  Sabbatum  V.  T.  pura- 
bat  D.  Burm.  illum  plura  feciffeaut  finxilTe  Sabbata  hebdomadalia.  Sed  aperte  ref- 
pondit  D.  Ejfenius  ,  Vindic.  p.  66,  67.  Se  plura  Sabbata  hebdomadalia  reipfa  diftinBa 
nondiceret  non  flatus  re  :  Unum  (inquit)  agnofeo  ,  fed  accidentaliter ,  rationecircum- 
ftantiarum  &  adjunBorum  quorundam ,  dijlinBum  :  Sub  V.  T.  enim  acceffìffe  ad)unBa 
quadam  cerimoni alia  ty pica ,  qusanteV.  T.  non  obtinuerint  ,  nec  fub  N.  T.  obtineant* 
nec  etiam  proprie  in  quarto  pracepto  mandentur.  Sic  non  magrs  facto  plura  Sabbata  heb» 
domadalia realiter diverfa ,  quÀn  plura Euangelia  realiterdiverfa ,  aum difìinguo  inter 
Euangelium promifionis  &  Euangelium  impletiorits. 

Quid  autem  ad  haec  reponit  D.  Burmannus  1  ìgitur  (  inquit  Apol.  Pag.  6j.  )  te» 
què  neceffarium  eft  Sabbatum  ,  ac  eft  Euangelium  ,  &  fidts  in  Mediatorcm.  Tum 
Euangelium  femper  idem  fuit  fub  variti  economia.  Sabbatum  autem  cum  ftt  ptéteep» 
tum  de  certo  did  quomodo%  illoipfo-t  ist  prteepto  circa  i'dum  abrogatisi  idem  mane' 
re  potuit  ?  Rjfp.  1.  Quomodo  quaefo  fequrtur  ex  di&is  D.  E/Jenii,  acque  nccef- 
Guiura  efle  Sabbatum,  ac  eft  Eiu"gclium?     An  ille  comparai  hseco^io  inier  fé* 

Xxxx   3  (jaoai* 


736       QHon>ocl0  praeceptum  Saltati  fit  Pofitivum.     Lib.  III. 

quoad  neccffìtatem  ,?  Aut,  an  quia  tonfert  ea  inter  fc,  quoad  ullum  refpeftum  ,  con- 
ferì eaiater  fé quoad omnia  ?  In  hoc  quidemconferebat  Sabbatum  cum  Euangelio, 
quòd  ficut  Euangelium  fub  V.  T.  &  fub  N.  T.  non  faciunt  duo  Euangelia  realiter 
diverfa;  ita  neque  Sabbatum  fub  V.  T.  &  fub  K.  T.  licec  refpectu  circumftantia- 
rum  &  adjunftorum  quorundam  diftinguantur.  An  quarfo  hinc  iequitur ,  eum  dicere 
Sabbatum  efse arquè  necefsarium  aceft  Euangelium  ?  Et  quid  quxfo  fcqueretur , 
fi  dixiffet  Sabbatum  effe  acque  neceffarium  ac  eft  Euangelium  ,  refpectu  praecepti  di- 
vini ?  2.  An  dicet  D.  Burmann.  Euangelium  quoad  fubftantiam  non  iuifle  femper 
idem  fub  varia  ceconomii  ?  Anvariaacdiftincìa  ifta  ccconomia  n  utavit  fubftan- 
tiam  Euangelii  ?  3.  Quum  prasceptum  de  Sabbato hebdomadali  Ut  ^  rarctptum  de 
die  aliqu©  ,  a  Deo  determinando  ,  incyclo  feptcm  dierum  ,  fancìè  obfervando,  po- 
teftabrogaridiesillc  particularis  ,  quondam  determinatus,  firmo  manente  prse- 
cepto  de  Sabbato  hebdomadali,  quod  non  eft  primario  de  ilio  particolari  die,  fcp- 
timo ,  puta ,  aut  primo  hebdomadis  ',  fed  de  die  uno  in  fcptimana  ,quem  ipfe  Deus 
determinare  vult. 

Qix  in  poftremo  habet  paragrapho  huc  non  fpe&ant  proprie  ,  poftea  ad  examen 
vocabantur ,  ubi  de  Decalogo  rìet  fermo. 


C  A  P.    XXVII. 

Quo  fenfu  praeceptum  de  Sabato  fit  Tofitivum  dicepdum. 

LIcet  non  fit  admodum  utile  aut  neceffarium  inquirere,  utrum  prseceptum  de 
Sabbato  fit  Pofitivum,  aut  Naturale,  cum  manifefìum  jam  fccerimus  pras- 
ceptumilludeffe  Morale:  namdehocfolo  lis  movetur  precipua,  &  hic  vertitur 
cardo  contro verlìae:  Quia  tamen  fspius  &  apud  Orthodoxos ,  &  apud  Adverfarios 
noftros ,  fit  mentio  legis  Pofitrv<e  &  legis  Naturali:  :  Et  quia  Adverfarii  noftri 
volunt  prseceptum  de  Sabbato  effe  purum  putum  Pofitivum  ;  Noftrorum  autem 
quidam  aflerunt ,  effe <\ uodamm odo  Naturale,  alii effe  Morale- Pofithum  , non  Na» 
turale,  opersepretiumfore  judicamus  jhsec  omnia  ita  explanata  dare,  utappareat 
optimè  inter  Noftros  convenire,  licet  verbotenusdifereparevideantur;  quando  e- 
nim  termini  erunt  ritè  explicati ,  &  oftendemus  quo  in  fenfu  Prseceptum  hoccedici 
poflìt  Pofitivum  effe  ,  &  quo  in  fenfu  Naturale  effe,  omnia  erunt  plina. 

Primo  ergo,  ut  oftendamus,  quomodo  aut  quo  in  fenfu  dicendum  fit  hoc 
praeceptum  de  Sabbato  Pofitivum  effe,  quidam  fupra  Lib,l.  Cap.lV.  explicata 
inmemoriam  revocanda  funt  :  diximus  ibi  Jus  Divinum  cotnmumter  diftingui  in 
J6s  Naturale  &  Pofitivum  ;  per  Jus  hoc  Divinum  inrelligi  diximus ,  Poteltatetn 
illam  fupremam,  legitimam  ac  independentem  Dei,  qui,  ratione  fuse  Supere- 
minentiae,  Dominii  abfoluti ,  acfuprema:  Authoritatis,  facit  vel  non  facit  quod 
vult,  circa  creaturas  rationalcsj  &fpeciatim,  legibus  easdirigit>  &  obftnftas 
cene*. 

Legc« 


Cap.XXVlI.  Quomodopracceprum^^ifitPofitivum.  yyy 

Leges  aliar  dicuntur  Deo  Naturale: ,  alia:  Pofithut.     Leges  Naturales  fundantur 
in  Jpre  Dei  Naturali;  &  leges  Pofuivse,  fundaniur  in  Ju.e  DeiPoGtivo:  expfi- 
catis  ergo  Jure  Deo  Naturali»  &  Pofitivo.  facile  dignofeemus ,  quamam  leges 
fint  dicendo  Deo  Naturala ,  quarnarn  vere  Popth* ,  Jus  Deo  Naturale  id  dixi- 
musette,  fewndum  quod  »  exnaturaeneceflìtate,  non  poflìr  non  pra?rcribere  Deus 
creaturisrationaltbus,  &  ab  iisexigere  calia  officia  ;  &  quorum  oppofita  praeferi- 
bere  aut  exigere  implicaret  contradiftionem  ;  eò  quòd  nonfundenturin  divini  vo- 
luntate,  fed in divinae naturar  Perfezione,  Eminentii,  Sancutate,  &  Re&itudi- 
ne.    Ex  ergo  leges ,  qua:  ea  praefenbunt  horoinibus  officia  ,  qua»  ex  Naturi  Dei  ne- 
ceiTariò  rluunr ,  &  fundantur  in  divinae  natura?  Rettitudine  ,  Sanatare,  Perfezio- 
ne &  Eminenti*,  dici  poffuntDjo  Naturales  effe.     E  contrà  Jus  Deo  Pofitivum 
diximus  id  effe ,  fecundum  quod  ,  Deus  libere  ,  &  ex  mero  Tuo  beneplacito  ,  ta- 
lia  praeferibit  &  exigit  officia  ,  quar  vel  potuiffèt  non  ire'ungere  &  erigere  ;  ve]  quo- 
rum oppofita,  antecedenterin  figno  rationis,  ad  divinam  voluntatem,  potuiftit 
velie  &  injungere,  citraullumPerfecìionis,Sancìitatis  ,  EminentiaeautRecìitudi- 
nisfii33  prarjudicium  ,  &abfqueullà  contradi&ionis  implicatione.     Unde  Iiquet, 
Eas  leges  Deo  Pofitivas  dici,  qua:  per  liberam  Dei  voluntatis  determinat:onem 
conititurae  funt ,  ita  ut  poflènt  vel  non  conftitui,  vel  alitar  conftitui,  citraullum 
prarjudicium  Dei  Perfécìioni^  vel  Sancìitatis. 

Hisitaexolica-is  ,  non  eru  detc-minatu  difficile,  ucrum  prarceptum  deSabbato 
fit  De.-)  Naturile,  an  v.ò  tantum  Pofitivum  :  nam Cve per  praeceprtim de  Sabba- 
to ,  ir.ccl.'igamus  mandatum  illud ,  quo  injungiturobfervatio  unius  diei  in  cyclo 
feptetn  dierura  >  uVe  determinano  illa  dici,  five  feptimi  prarcisè,  five  primi,  in 
fcptimand ,  conftac ,  pi  aeceprum  illud  non  fluere  neceflario  ex  Natura  divini  -,  aut 
tale  effe  ,  quod  ex  necetfirate  naturar  praeferibit  Deus  >  aut  quod  non  poteft  non  prse- 
fenberch, minibus,  finecontradicìione  ',  aut  quod  fundatur  in  divina?  naturar  Per- 
fezione, Sancivate,  Eminentiiaut  Rettitudine:  Eòque  conftat  hoc  prarceptum 
non  effe  Deo  Naturale. 

Namque  i.  Nemo  dicet  hoc  prarceptum  tam  arftam  haberecnm  Naturi,  P#r^ 
fettione,  &EminenuàDei  connexionem ,  ut  citra  hujus  naturar  prarjudiaum,  aon 
potuiflet  Deus  mandare  ,  ut  unus  è  cyclo  quatuor  ,  fex ,  aut  decem  8c  plurium  die- 
rumconftanterobfervaretur  j  aurutnec  primus>  nccfeptimus  in  cyclo  feptimanae, 
fedaliusaliquisfanttificaietur. 

2.  Nemo  dicet,  oppofitum  hujus  proecepti  de  Sabbato  repugnare  Naturar 
divina?. 

3.  Nemo  dicet,  implicare contradittìonera ,  ut  mandeturobfervatio  diei  cerni  j 
quarti,  aut  quinti  in  feptirranae  cyclo  ;  nec  ut  mandeturfauttifkatio  diei  m  cyclo  a- 
hquomajon,  puta,  fanttificatto  dici  noni,  decimi  >  aut  duodecimi. 

4.  Nemo  dicet,  ideflearcernaeveritatis,  ut  obfervetur  diesunusin  cycl*  fep- 
timanar,  nedum  ut  obfervetur  dies  primus,  aut  uliimusiftiuscycii. 

5.  Obf.rvatio  Sabbati  hebdomadahs  non  eftinter  rationabilia  priora,  qu«  talia 
funt  anrecedenter  ad  voluntatem  divinarci,  &  eam  quodammodo  movent ,   nu- 

meranda. 

6.  Neque  eli  connexio  intrinfeca  &  eflentialis  inter  non-obfcrrationcm  unius  di^i 
;n cyclo  (eptimana;,  &peccatum>  aucmalum. 

7,  Ne»  • 


738      Quemodo  praeceptum  Sabtati  fit  Pofitivum.    Lib.  III. 

7.  Ncque  eft  connexw  wtrinfeca  &  eflentialis  incer  hoc  prascepcum  >  &  naturarci 
ratìonalem. 

8.  Neque  dicere  poflumus ,  hoc  praeceptum  bonum  efse  antecedenterad  libe- 
rum  Dei  beneplackum ,  propcer  condecentiam  illam  »  qua:  Dei  naturam ,  &  na« 
turaiem  agendi  modum ,  confeqaicur. 

Ex  jam  dicìis  liquidum  eft ,  Praeceptum  hoc  de  Sabbaco  hebdomadali  Deo  pofi- 
tivum efse  :  nam  dicere  non  pofsumus ,  Deum  ad  alterara ,  in  hàc  materia  >  conerà. 
dicìionis  partem,  ex  ulla  Natura:  fuse  neceffitate,  adftricìum  fuifse;  neque  dicere 
pofsumus ,  Deum ,  in  hac  materia ,  nec  facere  pofse ,  nec  fecifse  unquam  ullam  in 
obligatione  mutationem ,  five  per  dìfpenfationem ,  fivc  per  abrogationem  ,  aue 
derogationem  ,  five  per  interpretationem ,  aut  hnmtlmi  five  per  circumftantia- 
rum  ullam  mutationem  ?  aut  quidquam  rimile. 

Ahi  alia  rattonc  volunt  hoc  mandatum  Pofitivum  efse  ;  non  mere  PoGtivum,  fed 
Morale,  pofitivum  :  nam  diftinguunt  Lcgem  Moralem  ,  in  Meralem  Naturatevi  Se 
Moralcm-Pofitivam  :  Morti  em-Naturalem  eam  volunt  efse>  quae  eft  de  rebus  fa - 
cìu  vel  omifsu  aecefsariis ,  five  Deum  verfus ,  fivehomines,  nofmet  ipfos,  vel  a. 
lios ,  qua:  natura  hominis  etiam  nunc  corrupta  calia  efse  agnofeie  >  vel  agnofeere  po- 
teft >  fine  fcripturaiHifli  auxilioj  argumentis  fohs ,  a  principiis  omnibus  notis ,  duftis 
moti. Seu eam,quam  non  modo  juftam  efse,fed  &  neccfsariam  evincere  pofsunt  prin- 
cipia àlumine ilio  naturali  >  quod  etiamnum  remanet  apud  omnes  >  ducìa.  Mora- 
Um  Pofitivam  fic  deferibunt >  Eft  ea  lex ,  qua;  ex  Scriptum  vel  totidem  verbis,  vel 
per  legitimam  &  certam  confequentiam  elici  poteft ,  &  quam  natura  etiam  corrup. 
ta  negare  nequit  écquam  efse,  bon<>.m,&c  utin  perpetuum  vigeat ,  fecundum  Legifla- 
torisbeneplacitum  ,  aptam,  licet  necefsariam  nec  judicarit»  neejudicarepotuent, 
antequam  hocefsetquodammodorevelatum. 

Et  quidemnegan  nequit,  dari  tales  leges ,  qua:  omnes  omni  tempore  obliganry 
h.  e.  qu-euniverfalesfutrcac  perpetua,  ex  quo  femel  fancitse  funt  :  namntmodictt 
penesfumroumLegifiatorem  non  efse,  tales  fuiscreaturisprseferibere  leges,  .&  e- 
jusmodiprarceptiseos  omnes,  omni  *vo,  obftri&os  tenere.  Hoc  refpeftu  bene 
poteft  prxceptum  de  Sabbato  dici  Pofitivum  efse,  quia  licet  natura  hominis  nunc 
corrapta,foli*pnncipiisnaturalibus;  &  omnibus  etiamnum  notis,  innixa  ,  aut  to- 
rnine fcripturasdefticuta,  nonpoifitasquitatem  aut  necelìltatem  Sabbati percipere; 
luminetamenfcriptursead^uta,  fatisvidet,  id  bonum  efse  &  juftum  ,  imo  &  ap- 
tum  ,  quo à omnes omnino  homincs ,  omni  tempore  ac feculo ,  obliget.  Quis  non 
agnofeee  optimum  efse  &  asquiiìlmum  >  ut  poli  fex  dies ,  operibus  noltris  ìmpenfos, 
feptimum  Deo  ac  divinis  exercitiis  confecremus  ?  Quis  nonajquiilìmum  judicabir, 
utDeushabeat  fibi  ipfi  refervatam  feptimam  temporis  partem  ?  Imòfinobis,ac 
noftris  negotiis ,  dedifset  tantum  feptimam  portionem ,  seqwum  judicaremus  ;  mul- 
tò magi*  aequum  reputabitur ,  ut  habeat  Deus  feptimum  diem ,  fex  nobis  conce/fa. 
Et  quis  nobis  perfuadebit ,  hocminus  aequum  efse  uno,  quàm  alio  feculo;  aut  mi- 
nus aequum  efsefub  N.  T.  quàm  fuerat  fub  V.  T.  autminus  xquum  &  bonum  ut  bis 
quàm  ìllis ,  Gentibusquàm  Judxis ,  injungatur  i 

Volunt  Adverfarii  noftri,  Lcgem  de  Sabato  mere  efse  Pofitivam  &  non  Mora- 
lem  :  volunt  enim  has  leges  contradiftingui;  Et  eas  dici  pofitivas ,  quar à  folo depen- 
dentDeibeneplacito,&nuIlamhabentinre  ipsa  rationem aut fundamentum ,  cut 

preferì-' 


i 


Cap.XXVlI.  Quomado  prxcGptuin  Sabati  ùz  Pofitivum.  7^ 

pratfcribantur  ;  atque  ita  certa  quidam  occafione  fanciuntur ,  &  ad  rempus  aliquod 
limitantur,  &  mutancuraut  tolluntur  :  nam  in  fé  non  fune  neceffaria ,  nec  fundamen- 
taliter  bona  ante conftitutionem.  Ethincvolunt  Pra?ceptum  ìllud  jam  abrogatum 
effe  5c  abolitum,  quia  non  modo  pofitivum  fuidè  afferunt  :llud  mandatum  ;  fed  &  ta- 
le poGtivum  >  quod  ceremoniale  faic  &  typicum.  Et  quidem  ,  fi  concederent 
mandatum  de  Sabbatohebdomadali,  hoceft,  deobfervagdounodiein  cyclofep- 
timanx ,  etiam  nunc  obligare  omnes  Chriftianos ,  fi  non  omnes  hjomines  ,  non 
multum  contenderemus,  utrum  hoc  przeeptum  effet  Morale  an  vero  Pojìthum 
dicendum  :  nobisenimhocfatisfaceretqnòd  ,  nempe,  Umverfale  effet  &  Per. 
petuum  ,  feu  quòd  omnes,  aut  faltem  Ecclefiam  Dei ,  in  omni  fecuio  obligaret. 
Adverfanìautem  ,  iitevincantpraceptum  hoc  de  Sabbato  hebdomadali  nos  nunc 
nonobligare  (nam  hoc  prxcipuum  eft  quod  intendunt,  &  hincorigohujuscon- 
troverlìoe)  fingont  Morale  non  effe  fed  Pofitivum:  &  non  modo  Pofitivum  effe 
volunt ,  fed  &Ceremoniale&  Typicum.  Nos  autem  negamus  Pr#cep:um  hoc 
Ceremoniale  effe  aut  Typicum  :  negamus  etiam  Pofitivum  effe  ,  qua:enus  Pofiti- 
vum opponttur  Morali,  ita  ut  quod  Pofitivum  eft,  nullo  modo  Morale  effe 
potfìr. 

Agnofcìmus  quafdam  effe  liberas  Dei  determinationes ,  in  hicre  :  fed ,  his  non 
obftantibus»  Prasceptum  iplum  non  effe  mere  POutivum  ,  Tei  morale  effe,  affir- 
mamus;  quia  ante  Pofitivum  Dei  pia?ceprum  ,  aut  pofitivam  detcrminationem  3 
cratresipfaconveniens&  congrutns  ,  con;en:anea&  apta  natura  humana?,  ejuf- 
querelacioniadDeum,  Se  ftatui  in  quocontt;:utus  erat ,  atque  ita  habuitfunda. 
mentalem  aptitudinem  ac  bonitatem  ,  ante  facìam  determinatiouem.  Quis  enim 
nonaffirmabitinfeconveniens  effe ,  decorum  ?  contornili»,  ac  natura:  humanar  ac 
ftatui,  inquocreatuseft  homo .,  congruum  ,  ut poit  fex diesopei arios,  autinfuis 
negotiis  maximam  partem  impenfos  ,  feptimus  Deo  ac  piis exeicitiis  dicetur  i  Cùm 
natura dicat,  aequumeffe,  ut  Deuscolatur  &  ut  folèunit  er  colai  ur,  &  ut  diesali, 
quis  huic  ufui  deftinetur,  an  determinatio  feptimi  dici  feu  unirs  ex  feptem  fa- 
citipfumprxceptum  purum  punim  quid  Politi vum  ,  &  Ceremoniale  ,  etiam  licet» 
ante  facìam  determinationem  ,  valdt  conveniens ,  congruum  ac  confentaneum  effet, 
ut  poft fex  diesopcranos feptimus  Deo  &  folenqi  e;us  tultui  confecretur  i  1  mò  de- 
terminatio haec  divina  officium  ittud ,  quod  jpfa  natura  diftat ,  fcil.  Deum  fo- 
lenniter  certo  die  effe  colendum ,  confirma:  magis  ;  &  fpecialem  modum  iRud 
officium  ,  ritè  ,  more  debito,  ac  melius  prseltandi ,  monftrat  •  coque  homines  in 
officio  ntè  prxftando  dirigici  nam  nos  ntfeimus,  qu.^nam  ile  optima  rerr.poris 
portio,  quam  Deo  ac  divinis  exercitiisdaredebeamus;  ignoramus  quodnam  fit 
tompus  aptitlìmum  folenni  Dei  cultui  impcndendum  ;  quuiam  majorem,  ahi  mi- 
norem  Deo  portionem  temporis  dare  volunt:  Hihunc,  illialium  diem  optimum 
pronunciabunt  ;  arque  ita  nulla  crit  concordia,  autunammitas ,  qi  se  hic  ncuflàriò 
requintur.  Nec  ullum  erit  fundarr.entum  ,quoinnixi ,  pace  iohdi  fruì  poffunt  ho- 
minesindcterminationeabipfisfaft.i  >  quotameli  maxm.è  rcquintur.  Ergo  de- 
terminatio divina.cùm  fitadeoneuiTa-ia ,  Kneceffanòuquifiia  ,  imn  faci: 
vationem  ilhus  ti-mporis  ,  officium  mere  Pofitivum  &  non  Morale»  ffd  plenios 
poriusnosdocet  ac  Jirigit,  quomedo  officium  illud  Morale  ,opt:inè  &  ad  Dti  glo- 
riane ,  pratftari  poflit. 

Y  y  y  y  jMou« 


740         Quomodo  prEceptum  Sdttati  eft  Naturale.    Lib.  III. 

m  Maraleergoeft  Sabbacumhebdomadale,  non  obftante  hlc  decer  minacione  di- 
-  vina,nonminusquàm  Morale  eft,  Deum  fine  imaginibus  colere;  Deum  in  Chriftoac 
per  Chriftum  precari  ;  Verbum  Dei  per  miniftros  annunciatum  audire  ;  Religiofura 
infticuereje/unium;  Deum  Pfalmis  &c.  laudare;  Migiftraubuslegicimè  conftitu. 
cisobedire,  in  Domino  ;  honorem>reverenciam,ac  timorem  iisexhibere;jusfuum 
cuique  cribuere ,  &■  neminem  bonis  fpoliare *  Paftores  &  Ecclefia:  gubernacores  in 
Domino  agnofcere  :  Nec  minus  Mirale eft  propter  hanc  determinationem , quàm 
alia  mulca  in  feouidà  Decalogi  Tabula  in/unita  ;  videquas  huc  de  re  fupra  di&a  funt 
Lib.  L  Cap.XIV 

Negamuspraeceptum  de  Sabbato  effe  PoGcivum&  non  Morale,  fenfu  D.  Bur- 
marini,  quiilludomnepoftcivum  &  non  morale  vulceffe,  quod  noafluic  ex  ipsà 
Dei  ho minifque natura,  etiaoifinon  mandetur  ;  quod  ex  ideis  nobis  infitis  elicere 
non  poffumus  jquod  ex  naturali  racione  noftrà  deduci  nequic;,  nec  eà  cognofci.  Nam> 
fupra'  Lib.  I.  Cap.  XV.  oftendioius,  rationes  non  effe  fatis  validas ,  quibus  hoc  pro- 
bare conatus  eft. 

Negamus  Sabbatum  ita  Pofitivum  effe  »  ut  non  poflìt  (ìmul  Morale  e(Te.  Noyì 
hoc  abfurdum  videri  Adverfariisnoftris,  imprimis  D.Burmanno  ;  fed  rationes  e/us 
fex ,  q  jibus  offendere  conatus  erac ,  nullam  legem  Pofitivam  (ìmul  poffe  effe  Mora- 
lem  ,  fupra  Lib  I.  Caf>.  XV-  perpendimus ,  &  leviores  rcperimus» 

Concedimus  Sabbatum  non  fluere  neceffariò  ex  natura  Srattributis  Dei»  aut  ho- 
minis  ;  Et,  fiomne  illud  dicatur  Pofitivum ,  concedimus  Sabbatum  edam  dici 
poffe  Pofirivu  n  ,  Deo  nimirum.  At  nonfequicur ,  id  nobis  etiam  efle  Pofitivum 
Se  non  Morale:  nam  haeclongèdiftinguuntur:  &  fupra  Lib.  L  Cap.  XK.evicimus, 
multa  effe  moralia ,  qua?  pendenc  ex  libero  Dzi  arbitrio. 


CAP.    XXVIII. 
Quo  fenfu  dici  poteft  prxceptumde  Settato  Naturale  efle. 

LUcuIenter  fatis  jamoftendimus ,  pracepeum  de  Sabbato  Morale  effe  j  adeoque 
non  adeo  neceflarium  videri  poiEc ,  fortean ,  inquirere ,  Num  ullo  in  fenfu  di- 
ci pofUt  Naturale  effe  :  quia  tamen  Adverfarii  Noftri ,  nihil  aiiud  Morale  vo- 
lunt  e(Te ,  nifi  quod  Naturale  eft ,  (  quod  quidem  falfum  efle ,  abundè  fupra  manife- 
ftum  fecimus.  )  Ec  quia  hoc  explicato ,  quòd  feilieee  praeceptum  de  Sabbaco  heb- 
domadali  etiam  dici  poilìt  Naturale  effe,  apertius  conftabic ,  prseceptum  hoc  Mo- 
rale dicendum  effe ,  oper*  pretium  eric ,  quid  de  hàc  quaeftione  dicendum  fic ,  paucis 
inquirere. 

Quando  qusritur,  anprasceptum  de  Sabbato  hebdomadali  fic  Naturale  f  Non 
qaasritur,  anfit,  autfueric,  Deo  Naturale',  fed,  an  nobis  fic  Naturale.  Ha-cau- 
tem  Ioagc  differunc ,  ut  ex diftis  Lib.ì.  Capp.IV.  ScV.  liquec  ;  mulcanobis  na- 
turata dici  poffuut,  qu* Deo pofiuva fune,  feu  à  libero  Dei  beneplacito  conili, 
tuta.  .  Uc 


Cap.XXVUl.  Quomodopraeceptum  J#^4//eft  Naturai  e.  741 

Ucergoapparcat  ,  quiratione,  Prseceptum  hoc  de  Sabbato  hebdomadali,  dici 
poiEt  aut  debeat,  nobis  Naturale  effe,  hzcconfiderandaproponimts. 

Primo  y  Naturale  effe ,  uthomorationalis,  intellecìu  praeditus ,  Deuro  colar, 
idquefolenniter,  fobriusnegabit  nemo  :  Hoc  enim  effe  dicìamen  rectae  Rationis, 
Gentium  omnium  praiis  confirmar.  Ad  cultum  Dei ,  feu  ad  laudes  ejus  celebran- 
das  >  condituseft  homorationalis.  Natura  poftulat,  utfummum  noftrum  bene- 
facìorem  agoofeamus.  Effe  noftrum  ,ac omnia,  qujepofliderrus ,  abeo  folo  ha- 
bemus  ;  hoc  ergo  gratis  animis  agnofeeretenemur  :  poftulat  natura ,  uteumDcura 
folum  effe  agnofeamus ,  &  nos  ab  co  totos  dipendere ,  eique  fubjectos  effe  :  quate- 
nus  enim  creatus  erat  homo  rationalis,  intel!ee"tu  ac  aliis  frcultatibuspracditus, 
moraliter  fubjeeìus  erat  Deo,  eòque  obftri&us  ad  Deura  amar.dum  ,  timendum  ,  à 
obediendum  &c.  ut&adEum  publicècolendum. 

Secundò ,  Natura  poftulat ,  ut  tempus  aliquod  huic  ufui  feparetur  :  non  tantum 
quia omnisa&io externa,  noninftantanea,  qualiseftcultus  pubìicus,  requint  De- 
cedano tempus  ,  tanquam  accidcns  aut  concomitans  neceffariura  »  inquoperaga- 
tur  j  fed  &  quia  tempus  ipfum  fpeciale  eft  beneficium  à  Deo  nobis concelTum,  unde 
vecìigal  ei  eft  perfolvendum  :  hoc  eft,  pars  ejus  aliqua  aut  portio  Deo  confecranda 
eft:  ut,  hicratione,  i^lenniterteftemur,  Deum  effe  noftrum  Dominum ,  nof- 
queac  tempus  noftrum  omne  a  Deo  effe.  Hoc  dicìamen  effe  recise  rationis,  doce« 
vel  lumen  noftrum  naturale  hodiernum  ,  ututeorruptum.  Hinc  enim  eft  ,  qued 
Gentes  omnesfuas  habeant  folennitates ,  ad  cultum  folennem,  qualifcunque  ea  fit» 
publicè  exercendum.  Non  eft  quòd  quifquam  dicat,  omnes  dies  effe  sequales  :  nam 
hoc falfum effe,  fupra  Lib.ll.  CaP.XVIL  evicimus.  Et  quidem  qui  hoc  affé» 
runt >  bellum  indicere  videnturipfi  Legiac  Lumini  Naturali. 

Tertiòy  Docet  etiam  Natura,  Deum  folenniterin  hominum  focietatibus  co- 
lendumefle.:  homo  enim  eft  animai  fociale ,  &  non  modo  focietatis  ac  fodalitii 
capaxeft,  fed  &  id affecìat ,  in  id inclinar  :  quare in hac  hominis  capacitate  agnof- 
cendus  eft  Deus  :  ergo  in  focietate  colendus.  Hoc  etiam  vel  praxi  Ethnicorum 
confirmatur.  Et  hinc  porrò  liquet ,  neceflariò  requiri  Tempus  aliquod  Solenne. 
SienimpoftuletLex  Naturx,  utfolcnniter  in  focietate  aliqua colatur  Deus,  po- 
ftulat  etiam  ut  in  hunc  rìnem  Tempus  aliquod  determinerur  :  lexpoftubns  finem  3 
poftulat  etiam  media  ncceflaria,  fine  quibus  finis  acquin  ncquit  i  (ine  autem  determi. 
nationealiqHa  temporis,  nonpoteft  Deus  folenmter  à  focietate  aliqua  hominura 
coli ,  uti  conftar. 

Quarto ,  Poftulat  lex natura?,  ut  fiat  Temporis  hujus  Soler.nis  determinano 
aliqua,  tum  quoadejus  Duratiorem  ,  tum  quoad  Frequcntiam.  Jmo  ipfalex  n3- 
turae  determinar  quodammodo  hujus  Temporis  Solenne  Durationem  fimul  Se  Fre- 
qumeiam.  Dico  quodammodo ,  quia  non  determinai  hoc  tempus  cot.clufut ,  limi- 
te* urrioque  praeferibendo ,  nedum  txclu/ìzi-,  nam  nulla  talis  urquam  data  Mi  a 
Deo  determinano  temporis,  nimuum  ,  ita  ut  extra  illud  tempi  s ,  non  licerci  ullum 
Religione  itìumexercere  :  tea  tantum  ihitialtter  :  i.e.  J  :erninar,  ut  Tempus 
illud  (k  tam  In .gae ad  minimum  durationis  ;  &  ur  Tempus  illud  ad  minimum  tam 
frequenter,  &  non  minusfrequenter  recurrat.  Qi  ed aurem  Natura  hoc dielet,  li- 
quer,  five  loquamur  de  Dumtiom  fola,  five  de  Frrquentià  foli >  live  de  ut 
(usui.    Quòd  uatuia hoc  modo  dicìet  Temporis  hujus  Duuiionem,  lictvmcitur; 

Y  y  y  y    2  Sì 


74*        Quomodo  pnsceptum  Settati fic  Naturale.?  f  Lib.  III. 

Si  violatur  lex  natura;,quando  in  cultu  Dei  (blenni,  nimium  parurn  tempofis  impcn- 
«litur ,  tum  niandat ,  indicat ,  aut  determinat  lexnaturae>  quanta  tcmpons  pomo 
ad  minimum  ficneceflària.  Et  ratto  confequentiaeeft,  quia  ubi  nulla  eft  lex,  nulla  eft 
ttanfgrellìo  ;  Et  ubi  eft  tranfgreflìo  legis  ,  ibi  vim  habct  lex.  Quare  fi  viola- 
retur  lex  natura? ,  quando  in  cultu  Dei  folenni,  non  ultra  temporis  momentum, 
aut  momenti  dimidiumfimulimpenditur ,  determinac>  acmandat  lexnaturx,  uc 
in  cultu  Dei  folenni  aliquod  tempus  momento  ,  aut  momenti  dimidio  longms  im» 
pendacur  :  illud  autem  Tempus,  puta,  momencum  cum  dimidio, aut  momentum  in- 
tegrum,erit  à  natura  determinatum:  quia  Tempus  eo  brevius  non  licet  folenni  Dei 
culmi  confccrare.  *Ajfumo.  At  violaretur lex  natura:,  fi  nimium  breve  tempus 
in  cultu  Dei  folenni  impenderetur.  Nemoenim,  quinonomnem  exuit  confcien- 
tiana  >  inficias  ibit,  aliquim  Dei  legem  violari ,  &  hominem  peccare ,  fi  in  roto  vitae 
fuajdecurfu ,  non  ultra  temporis  momentum  unicum  in  publico  ac  folenni  Dei  cul- 
tu impenderet.  Ergo ,  datur  aliqua  Temporis  quoad  Durationem ,  in  cultu  Dei  fo- 
lenni ,  determinatio  ,  per  fpfam natura  legem»  Simili  modo  probare  potTumus ,  Na- 
ruram  determinare  temporis  hujus  Frequentarci.  Si  violatur  lexnaturas,  quando 
raro  nimium  Deum  folenniter  colimus,  determinat  lex  naturae*liquam  tempori» 
frequsntiam  in  cultu  Dei  folenni  impendendi.  At  veiurn  prius.  Ergo  Se  pofte- 
rius.  Confequentia  Majoris  ex  antedi&is  liquet.  Nam  legis  tranfgreilio  pro- 
bac  e*iftentiam  legis  :  auare  fi  fu  violatio  Legis  Natura? ,  feraci  tantum  in  coto  vita: 
aoftra;  decurfu  Deum  lolenniter colere ,  juiicatautmandat&  dcterminat  lex  na- 
ture ,  ut  frequentiùs  quàm  femel  D-'i  laudes  folenniter  celebreaius ,  ex.  gr.  bis  ad 
minimum.  Minorem  nemo  Natura;  lumine  du&us  negabit.  Parili  modo  evinci 
poteft  determinatio  utriufque  :  i.  e.  Durationis  &  frequenti*  temporis.  Nam> 
Si  violata erit  lex  natura;,  quau4oquisraronur.ium  Deum  folenniter  colit,  licet 
quoties  colit,  longam  aliquod  tempus  impendat,  &  quando  quis , licet  faepius  Deum 
colat,  breve  nimium  tempus  impenditfimul,  Tarn  natura  probari  poteft  quòd  de. 
:ur  Tempus  (bienne ,  tum  quoad  Qurationera  ,  tura  quoad  Frequentiam  detenni- 
natum.  At  Verum  prius.  Ergo  &c.  Veritas  Majoris  ac  Minoris  ex  jam  dicìis  liquet. 

Qtintò,  Natura  determinar,  atdies  integer  fimulimpendatur  in  cultu  Dei  fo- 
lenni: per  diem  hte  perinde  eft  five  intelligamus  diem  naturalem,qui  conftat  horis  24. 
live  diem  Ethicè  Se  pra&icè  fumptum,  prò  eo  diei  tempore,  quo  vigilare  &  operari 
folent  homines.  Nira  qumio  dicimus  impendendum  effe  diem  integrum  in  cultu 
Oei.fupponimus  refervationem  aut  difpenfatiqnem  à  Deo  conceflam ,  ad  corpus  no. 
ftrum  fomno  &cibonece(Tarioreticiendum.  Atque  ita,  per  diem  cultui  divino  im. 
pendendum,intelligimusillam  diei  naturalis  partem>quae  opere  communiter  tranfi- 
gitur,&  in  qui  evigilant  homines.  Hoc  tempus  tale  eft,quod  natura  ipfa  non  ars  limi- 
tata ab  omnibus,  diftinftioneraetiam  temporis  Aftronomicam  oninera  ignoranti- 
bus,  percipi  Se  diftingui  poteft.  Et  poteft  totum  in  Dei  cultuimpendi;  cum  longius a- 
liquoJ  ce  m  pus à natura determinacum,nempe,annus,  aut  menfis, non  poffit  totum  ita 
impendi.:  hoc  enim  nonferrenc  naturales  noftras  vires  ac  fpiritus.  Quòd  autem  poftu- 
let  lex  natura;  diem  integrum,fic evinci  poteft. Quòd  alioquin  non  violaret  legem  na- 
tura2,qji,toto  vita;  fu*  decurto,  non  unum  integrum  diem  in  Dei  cultu  folenni  tranfi* 
geret.  Hoc  autem  dici  nequit>quiais  non  agnoiceret  Deum  Dominumfuumeflèjac 
Qoaimuji  Temporis  fui  j  «eque  agnofeerec  fuamin  Deo  confifte/e  fcf liciwtem.  Ac 

violac 


Cap.XXVW.  Quomodo  Praeceptum  Saltati^  Naturale,  743 

violat  legem  natur*  qui  hoc  nonagnofeìt.nam  id  poftulac  lex  nacurac.Quòdaucemis 
qui  non  unum  dicm  incegrum  ,  in  cuitu  Dei  (blenni  impenderec  ,non  agnofeeret 
Deum  effe  Coi  m  Dominum  ac  fui  Tcmporis,nec  fuam  foelicitarem.ìnde  liquet3quod 
qui  haec  agnofcic  non  polfit  non  tantum  temporis  fimul  ad  minimum  Deoacdivinis 
exerciciis confecrarc, quantum  determinat  natura, &  ut  fimul  ita  impendatur  ferre  pof- 
funt  noftra  corpora.    Si  hoc  non  faceremus,reditus  temporis  noftri  Dco  debitos  non 
perfolveremus.  Natura  teftatur,po(Te  integrum  diem  impendi  in  alio  quovis  negotio, 
&  poflc  etiam  impendi  in  divinis  exerciciis.     Si  ergo  quis  non  nnum  unquam  diem 
Deoconfecrec ,  non  agnofcic  Dei  Dominium,quemadmodumdebet  ;  eòque  peccac 
conerà  Legem  natura».    Et  confequentcr  poftulat  lex  naturse ,  ut  diem  integrum  ali. 
quando  faìtem  Deoac  divinisexercitiis  impendamus.    Si  quis  Objiciat.   Hocargu- 
mentumnonminus  probare, Naturai»  requirere,  ut  omnes  dies  neftrosi»  Dei  cultu 
impendamus ,  quim  uc  unum  integrum  fic  tranfigamus.   I{efpondtri  poteft.  Quòd, 
quando  lex  naturae  etiam  poftulac ,  ut  opus  noftrum  manuale ,  feu  opera  mundana  ne- 
ceifaria  facìamus ,  non  poifit  requirere,  ucomnesdiesintegrosfacris  impendamus? 
quemadmodum  requirit,uc  unum  aliquem  diem  integrum  Deo  devoveamus.Ec  licer 
res  noftì  ae  mundanae  non  permittantjut  omnes  dies  facrìs  confecremus,permittent  ca- 
mera ut  unum  aliquem  diem  integrum  in  Dei  cultu  folenni  impendamus. Si  forceO&- 
jiciatur,  Hoc  nò  poOTe  per  legem  naturae  requiri>quia  omnes  non  poflìint  eandem  illius 
unius  dieiportionem  facrìs  impendere:quorund3mcnim  corpora  &  cemperies  rca- 
jorem  poftulant  forimi  auc  quietis  refecìionem ,  quàmaliorum.  Lex  autem  naturae 
omnes  aequè.ac  acque  ftrictim,obligat.  B^ffonèttur-  Legem  naturar  omnes quidem  «?• 
qui  obligare.fed  non  aqualiter.  Ab  omnibus  quidem  poftulac  eandem  diei  proportio- 
nem  Geometricam>non  Arithmeticam-  Lex  aquè  omnes  obligat  ad  paupcres  fublevan. 
do$;  noncamen  obftri&os  tenec  omnes  aqualher:  nam  divites  plus  dare  tenen- 
tor, quàm  quibus res  anguftior  eft  domi  :  aeque  obligantur  omnes  ,  ad  proporcionem 
geometricam.non  autem  ad  arithmeticam.Sic  fé  res  habet  in  hoc  negotiojobligat  o- 
jnnes  lex  natura?,  ut  diem  1  rttegrum  di vtnis  impendant ,  refervaca illa  portione quz  ad 
corpus  reticiendumneceffaria  eft,  quae  non  arithmecicè  ,  fed  geometricè  aequalis 
icfledebec:  Hoceft,  tenencur  omnes  vi  legis  nacurae,  cantar»  unins  diei  portionem 
divinisdareexercitiis ,  quantam  per  natura-  vires  comraodè  dare  poflunt.  Objithur. 
Si  hoc  neceffanò  poftulac  lex  nacuras,  femper  &  cerco  hoc  poftulac  *  eòqae  no» 
potueric  Deus  declaralfe,  fé  nolle,  uc  dies  integer  fimul  in  Dei  cultu  impendatur.Hoc 
aucem  dici  nequic,  quia  abfolutus  eft  noftri  Temporis  Dominus.   J$tff.  Hic  fuppo- 
nimus  ,  Deum  non  aperte  dedarafle  >  fé  nolle  insegrum  habere  diem.    Deus  elt  au- 
thor  Naturae,  &  author  Lcgis  natura? ,  &  Dominus  eft  abfolutus  noftri  ac  noftri  tem- 
pori!. Ncque  opus  habet  nobis,noftro  tempore,auc  culcu.  Verùm,cùm  non  conftec  ex 
facris  Literis ,  Deum  nolle  integrum  diem  k  nobis  requirere;  non  conftac ,  quomodo 
natura  hoc  doceac.  Porrò  objici  poteft.  Quòd  duo  dimidiaci  cties  aque  conduccre  pof- 
fincacunus  diescompletus.  Non  ergo  magis  di&ac  narura ,  uc  unum  integrum  diem 
facris  impendamus,quàmucduosdimidiatosdies.J^.i.Rcfta  ratio  docec,roagis  con- 
ducere ad  Religionem  Tempuslongiusquàm  brevius.Ecquolongiusftcilludtcm- 
pus.quod  Gmul  acuna  vice  facris  impenditur,eo  rrwgis  promoveri  Religionem,  ex- 
teris  paribus:atq;  ita  dicìat  recta  racio,roagis  conducere  unii  integru  dicm,quim  duo* 
dimidiatosjimpimHs  fi  in  mcinorum  v^cccur7quot  ac  quanta  fiat  illa  opera  religiofa 

Yyyy  3  c^ux 


744       QuomodopraBceptiunJ^^//eft  Naturale.    Lib.III* 

quae  ilio  tempore  folenni  pcragenda  fine  2.  Dicìat  etiam  reta  ratio»  hoc  magfs 
conyeniens  effe  ad  opera  mundana  promovenda.  5.  Docec  re&a  rado,  iniquum 
effe,  caltum  Dci>  nulla"  urgente  neccilìtate,  abrumpere  j  quia  fapit  hoc  parum 
Religioni*,  aut  ver*  fanftitatis.  4.  Supponit  objeéìio,  Naturam  requircre  fpa- 
tium  integri  diei ,  licet  non  fimul  ,ied  dimidiatim  forfan.  At ,  annon  iatiùs  cft  ac 
t utius ,  totam  hanc  portionem  fimul  impendere,  quàm  dimidiatim  ,  cùm ,  tranfa&o 
uno  dimidio ,  incertum  fit  »  quando  dabitur  occafio  >  aliud  dimidium  perfolvendi, 
aut  quando  hoc  permittent  negotia  noftra  terrena  j  imo  fieri  polììt ,  ut  morte  pi  Ju- 
ventus, nunquam  aliud  diei  dimidium  Deo  confecret  ?  Ofy'/c/' etiam  poreft,  Quod 
polfint  quidam  tempus  fimul  in  cultu  divino  impendere  ,  uno  die  longius.  Ergo 
non  dicìat  natura,  ili  ud  effe  longiHìmura  tempus  fimul  impendendum  inexercitiis 
pietatis.  B^efp.  Quid  quorundam  humeri  fcrre  poiFjit  ,  parum  facic  ad  rem:  Natu- 
ra id  refpicit  quod  pluribus  commune  eft.  Et  quàm  pauci  fint ,  qui  totas  viginti 
quatuor  horas  fine  Tom  no  in  ullo  opere  impendere  polline,  non  eft  quod  dicami; 
quura  ergo  fomnus  neceffariò  opus  ,  in  omnibus  fere ,  abrumpac  ,  natura  non  poreft 
ultra  diem  fimul  in  facris  communiter  impendendum  determinare.  Et  polita ,  per 
fomnum  aliquot  horas  durantem ,  interruptione  ,  finiturillud  tempus  j  &  tempu?, 
quod  denuo  impendetur ,  fpe&abie  ad  Frequentiam  >  camque  augebit  ,  Durationem 
autem  illius  occafionis  non  prolongabit. 

Sextà  ,  Natura  videtur  poftularo  ,  ut  fingulis  diebus  Beumcolamus  :  dies  enim 
eft  diftin&a  temporis  revolutio,  &  omnibus  notabilis  ac  facile  obfervabilis  \  Se 
nemo  non  poteft Deum toties  colere,  commodèfatisacfinemoleftià. 

Sèptimò  ì  Imo  fi  determinet  Natura  ,  de  Frequenti^  Temporis  in  cultu  Dei 
folennioriimpendendi,  determinabit  bis  fingulis  diebus  Deum  publicè  colendutn 
effe ,  puta,  quando espergifeimur ,  &  quando  imus  cubitum  :  nam  duplex hìc  tft  no- 
tabilis revoluti©  ,  aut  mutatio ,  fingulis  diebus  ;  &  tum  mane-,  turo  vefperi ,  poteft 
homo  Deum  colere  »  vel  femel ,  velfiepius,  etiam  illis  diebus,  in  quibus  opera 
quotidiana  funt  facienda.  Hoc  autem  hinc  confirmatur,  quòd  pcccaret,  qui  hoc 
nonfaceret;  quia  non  agnofeeret,  Deum  else  Dominarti  fui  temporis:  nam  Deum 
noncoleret  quoties  Natura  indicarct ,  hoc  bene  fieri  pofse.  Hiclcquimur,  de 
cultu folkario  ,  qui  proprie naturaliseft,  &ferr>pernecefsarius  ac  pcjhbilis;  irto 
intelligi  poteft  etiam  de  cultu  domeftico  :  nam  &  hic  facile  peragi  poteft  bis  fingu- 
lis diebus»  Veruni  non  fic  conclufivt  hanc  facit  frequenti*  determinationem  kx 
naturae,  ut  non  necefsum  fit  fsepius  quàm  bis  fingulis  diebus  Deo  exhibere  culrurn 
folitarium  ,  &eultumdomefticum:  namdaripofsuntoccafionesquaedam,  inqui- 
busfaepius,  &poftimus,  aedebeamus  Deum  invocare,  fingulis  diebus. 

OBavò  ,  Quòd  ad  determinationem  Temporis ,  quoad  Durationem  &  Frequen* 
tiam  fimul,  feu  temporis  Precipui  Solennis  attinet ,  Natura  eriam  corrupta  de- 
cere poteft,  necefsum  efse  ,  ut  fiat  hujus  temporis  determinalo ,  in  ordine  ad 
Deum  folenniter  colendum.  Et  hoc  ipfi  Adverfarii  agnofeunt ,  quando  hoc  rr  o- 
rale  efse  quarti  prxcepti  affirmant ,  ut  fcil.  inftituatur  Tempus  ad  folennem  Dei  cul- 
tura Sufficiens  >  feu  Tempus  Fixum ,  Determinatum  ac  SuSciens. 

Nono ,  Lumen  noftrum  naturale  facile  poteft  judicarc ,  Deum  folum  hoc  Te  m- 
pus  Prxcipuum  Solenne  determinare  pofse ,  fi  perpendat  naturam  hujus  Tempo- 
ris Precipui  Solenois ,  quòd  fcil.    1.  Tarn  longuro  debeat  eise ,  ut  facile  eo  coli 

poffu 


Cap.XXVllI.Quomodoprxceptwm  SalUiic&  Naturale.  745 

poffit  Deus  tum  folirarie,tum  itttamiliis,tum  .'olenniterinEcclefii.  2.  Quòd  tanta 
debeat  cfsehsecporuo  1  turn  quoad  Durationem  ,  tum  quoad  Frequenriarn  conjun- 
&im,  utinfallibiliter  necefsana  fu  Religioni  *  &  ut  minori  Deum  minime  Tuffi. 
cienter  honorari ,  aur  bonum  hominis  fpiritualepromoveri  pofse ,  facile  demonftra- 
riqueat.     3.  Quòd  proportio  talis  debeat  efse  ,  ut  eamimpendi  pofse  infacris  cx- 
erciriis ,  idque  ordinanè>ab  omnibus univerfìm  hominibus ,  (ine  pia:judicio  terreno- 
rum  noftrorum  negotiorura  ,  negare  poilìt  nemo.     4.  Quòd  diftnbutio  totius  por- 
tionis  durationem  inter  &  Frequentiam  adeo  fapienter  fieri  debeat ,  ut  certum  (ir,  in- 
tollerabiliter  non  impcdirmegotia  terrena  ,  fiequen-u  determinata.    $.  Quòd  to- 
ta temporis  portio  >  ac  cjus  in  Frequentiam  &.  Duraiiontm  diltributio,   tanta  fieri 
debeat,  &  cam  fapienter  determinata ,  ut  cercumfit,illam  ordinarie  omnibus fuffi- 
cientem  efse,cum  quod  Dei acceptationem,  tum  quod  emolumentum  animabus  no- 
flris  inde  redunians ,  tum  denique quod  animum  noftrum  quietandum  fpeétat.     Si- 
miiiter  porrò  hoc  percipeie  poteft  lumen  noltrum  naturale  ,  fi  confideret  quomodo, 
fine  hac  determinatione  ,  conclamatum  e«rset  de  Religione  apud  homines  :  Etenim 
nifi  aliqua efsec  talis  determinatio  tempons  iolennis  facÌ3 ,  nullum  tempus  fuffìciens 
ad  Deum  folenniter  colendum  obfervaretur  univerfaliter  ab  hominibus  ;  eòque  non 
inftruereatur  ignari,  non  acquireretur  aec  exerceretur  Dei  amor,  quieitomni* 
pietatis  fumma.     Etratioeft,  quia  naturaliter,  relucìante natura  &  gravatim  ,  in 
cultu  De.  exercemur i  &  multa  objiciuntur  impedimenti  ;  negoria  etiam  noftra  ae- 
ceffona  nos  reprimuot ,  ac'eitò  ab  iis  exercitiis  avocant. 

D.àmòi  Licet  natura  noftianunccorrupta  non  poilìt  prascisè  >  ac  conclusive  , 
determinare,  quodnarnfit,  aut  effe  debeat  Tempus  ìllud  Praecipuum  Solenne  ac 
ordinarie  Suffìciensac  NeceiTarium  j  feuj  quàm  longa  debeat  effe  duratio  illius 
temporis,  &auimfrequensejusréitcratio:  1.  e>  utrumefle  debeat  dies  unicus  in 
cyclo  feptem  dierum,  vel  in  cyclo  aliquoraajori  vcl  minori  :  Poruit  tamen  facile 
percipere  natura  Adami  in  innocentini  conftituti  >  quodnam  elTet  illud  Tempus ,  tum 
quoad  Durationtm ,  tum  quoad  Frequentiam, quod  Deus  conftituerai ,  Se  ab  homi- 
nibus tanquam  Tempus  Praecipuum  Solenne,  ordinarie  Suffìciens  ac  Nece/Tariuw 
ad  Seipfum  folitanè  ac  folenniter  colendum jfanftè  obfervaa  vo!uerat:quod  ex  eo  li- 
quet ,  quòd  praeferiptum  iuerit  hoc  Tempus  Solenne  in  lege  Crcatioms ,  ut  jam  ma. 
uifeftum  faciemus. 

Undecima >  Nacmaìefuitpraeceptum  ,  lege  Creationis  hominibus  prseferiptum» 
Utunusdics  integer,  in  cyclo  feptimanx,  conftanter  obfervarctur,  &  fan&è  in 
Dei  cultu  folitario  ac  (blenni  tranfigeretur.  Et,  hoc  refpecìu,  pr*ceptum  de 
Sabbato  hcbdomadali  Naturale  dici  poteft  :  quod  enim  natura ,  non  naturata ,  fed 
naturante  ideft,  non  quod  natura  noftra,  fed  quod  Deus  autor  efiìciens  naruras 
prarferibit >  iolibro  Natura: ,  hoceft,  inopcribusfuis>  in  hominis ipfiusconftitu- 
tione,  ac  conditone,  &  in  aliis  openbus  natura:  >  fpecìat  ad  Icgem  Natura:  :  illa 
enim  Dei  opera  moraliter  considerata  mentem  &  voluntatem  Dei ,  de  hominis  offi- 
cio, exprimunt.  Quando  er^ò  Deus  fex diebus  opcratuseft  ,  acfexdiebusfimul, 
&feptimototoquievit  ab  openbus  fuis  omnibus,  &  feipfumrcfocillavit,  dare  fa- 
tis indicarit, quodnam  .llet hominis  oilìcium  ,  nempe,  poft  fcx  dies  operano;,  u- 
num  contemplationi  Deioperum,  acejusculcui  folennidarcacconkcrare.  Deus 
mail  facit  frullra:   iiuftra  ergo  non  ioipendii  cocos  fex  dies  in  omnium  crear  ione. 

fruftrftì 


746        Quomodo  pneceptum,5dtóf//eft  Naturale.    Lib.  III. 

Fruftra  non  creavit  feptimum  drem  >  auc  illum  cyclum  hebdomadis  conftkuit : 
Nec  fruftra  quievic  die  ilio  feptimo.     Quorium  ergo  haec  omnia,  nifi  ut  nomini 
documenta  ofliciimoraliaexhiberetac  proponéret;  eòque  ut  hominem  fui  offictt 
moneret ,  imo  ofltciurri  ei  prseferiberet  ?  Homo  ad  imaginem  Deiconditus ,  atque 
itafciefltia&intellettupraeditus  (Namrejiciendumeft  illud  Socinianorwn  >  tanta 
fuit  Adami  recens  conditi  Jlupiditas ,  ut  major  in  infante:  cadere  nonpofiit)  demente 
Dei ,  per  dia  Dei  opera  mltruttus  erat ,  Et  opera  ìlla  continebant  legem  Creatio- 
nis integrarti,  &illalexnoneratlolum legenda propofita,  ininternisac  infitis  illis 
hominis  notioqibus  >  autprincipiìs,  Veruni  etiam  in externis  ili zs  objettis,  quse 
e  eaveratDeus ,  &  nomini  confideraada  propofuit  :  Et  per  h«c  omnia  hominem 
officiifuimonuit.     Nam ita  creata erant omnia,  cum  refpettu  ad  obedientiam  il. 
lam,  qua m  Deus  exigebat,  autexigerevoluerat,  àcreaturisfuisrationahbus,  Et 
hoc  Deiexemplum  homini imitandum  proponebatur  ;  eòque  habuit  vim  regulce , 
autlegisnaturalis,  hominem  obligantis.    Nec  obftat  quod  opus  habuerit  Ada- 
ntus  evelatione  aliqui ,  fibi  notum  faciente ,  Deum  mundum  creaflè  fpatio  fex  die- 
rum  (de  quo  tamen  aliqui  dubitant)  :  Nam  illa  revelatio  legem  tantum  ipfam  ex- 
plicabat  j  feu  objettum ,  quod  partem  legis  continebat  ,  cognitioni  exponebat  : 
Ideoque  medium  tantum  erathanc  legem  plenius&  melius  percipiendi  ;  &  natu- 
ram  legis  non  immutabat  :  Nam  nihil  docebat  hsec  revelatio ,  quod  fundamencum 
nullum  habuit  in  ipfànaturaelegeaclumine.     Lumen  naturale  dingebat  ha?c  reve- 
latio, &  ordinerà  creationis ,  qui  voluntatem  Dei  de  hominis  officio  naturali  er 
exprimebat,  magisexplicabatj  fed  legisnaturam  nonmutavit  aut  id  praeceprum 
mere  pofitivum  effecit ,  quod  alias  naturale  eflét.    Hoc  totum  fupra  Lib.  I.  explf, 
cavimusinftantiamatrimonii,  &officiorumconjugalium,  quxDeus  homini  pra?- 
fcripferat,  per  ipfam  Eva  creationem,  perferìem  ac  modum  ejus  creationis,  Se 
ejufmodi ,  in  ilio  fatto  notanda  :  Ad  quam  legem  expli'candam ,  non  minus  opus 
hablit  -4tow/.f  revelatione  aliqua ,  quàm  ut  feiret ,  mundum  creatum  fuifle  fpatio 
fex  dierum .     Quemadmodum  ergo  ex  creatione  Eva ,  &  ex  modo  ac  ordine 
illius  creationis ,  feiverat  Adamus ,  per  hanc  legem  natura:  poftulare  Deum ,  ut 
conjugium,  unumvirum  inter&  unam  feeminam  celebraretur  ;  ut  nexus  illeconju- 
gaiis  eflec  quàm  arttiifiraus ,  ita  fcil.  ut  eflent  duo  in  unam  carnem  ;  ut  homo  relin- 
queret  patrem  fuum  ac  matterò  fuam ,  &  uxori  fu*  adhaereret  \  ut  levi  de  caufà  eam 
non  repudiaret  ;  ut  eam  tanquam  corpus  fuum  ardenter  amaree  :  ut  uxor  maritum 
tanquam  Dominum  fuum  revercretur  &  honoraret  &c.  quae  omnia  funt  officia  na- 
turaliaà  naturi  dittata.    Sic  ex  creatione  omnium  fexdierum  fpatio,  &  ex  quiete 
die  feptimo,  feiverat,  Deum  poftulare,  uthominespoftfexdiesoperariosunurn 
integrum  diem  fanttè  obfervarent ,  &  facri quiete  tranfìgerent ,  eòque  fanttificarent, 
i.  e.  ut  fanttificarent  Sabbatum  hebdomadale ,  feu  unum  diem  in  cyclo  feptimanae. 
Hoc  ergo  mandatimi  non  minus  ad  Legem  Natura?  fpettat ,  quàm  fpettat  manda* 
tum  de  matrimonio ,  unum  virum  inter  &  unam  feeminam ,  &  de  non  fornicando  • 
de  non  (corcando,  de  amore  conjugali,  de  fuperioritate  ac  praeminemia  mariti 
agnofcendl,  de  uxore  non  repudiando  levi  de  caufà;  &  ejufmodi.    Jmòinfecon- 
gruum  eft  hoc  prxceptum  principiis  natura? ,  &fundatur  in  ipfS  creatione,  feu  in 
modo  ac  ferie  creationis,   &  in  Dei  quiefeentis  die  feptimo  exemplo.  ,  Et  exprin- 
c*piis  natura?  &  retta;  rationis  dittatis  >  ritè  confideratis  &  applicatis ,  facile  deduci 

poreft, 


Cap.XXVllI.  Quomodo  praeceptumJ^^/ieft  Naturale.  747 

potcft ,  auxiliante  illa iniiruttione  3  quam  objecìivè exhibec  ordo  ac feries  rerum  5c 
acìionum  Dei. 

Objici  forfan  poteft,  Qnòd  hoc  argumento  non  minus  evinci  potfit,  praeceptum  de 
fervando  ipfodieicptimo  naturale  effe,  quàm  praeccptum  deoblcrvando  uno  die  in 
cyclo  feptimanae  :  Nam  uti  quieveric  Deus  uno  die  in  cyclo  feptimanx  ,  fic  quie* 
vie  die  feptimo  prascisè,  feu  die  ultimo  iftius  cycli.  B^fp.  i.  Etiamiì  datemus 
prxceptum  de  obfervando  die  hebdomadis  praecisè  feptimo  fuide  itidem  quo- 
dammodo  naturale  \  non  camen  fequeretur,  Deum  non  potuifleillum  mutare,  & 
.  primum  lepumanaediem  fubftuuere:  J Ile  enim  eft  fupremus  JLegislator,  &  po- 
teftatem  habet  leges  figendi  ac  refigendi ,  impumis  cùm  hac  mutatione  nihil  decidat 
de  principali  officio  ,  celebrandi  fcil.  unumdiem  incultu  Deifolenni,  poft  fex  dies 
operanos,  fimulinnegotiis  nofths  terrenis  transacìos.  2.  Determinano  illa  diei 
feptimi  eratquid  tantum  confequens  legem  ìllam  creationis  praeferiptam ,  de  die 
uno  in  cyclo  feptiman-e  celebrando:  Nam,  pofirahaclege,  neceflariaeratSc  par- 
ticulans  diei  determinatio  ,  Jed  haec  determinatio  erac  tantum  quid  pofitivum  ,  quod 
confequebatur  legem  conftitutam,  de  obfervandodie  unoincycloiepcimanae  j  & 
aliter  rieri  non  potuic ,  rebus  ftantibus  ut  tunc  :  Nam  fi  obfervanduserat  unus 
dies  polt  fex  opererios ,  fecundum  Dei  exemplum,  tum  neceffariò  obfetvandus 
eratfepttmus  ordine  ,  quia  fexpriores  eranc primi  omnium  dies,  ac  primi  totius 
creationis  aut  mundi  dies ,  non  vi  prsecepti  naturalis ,  nifi  confequenter.  Sic  confe- 
quentcr  icnebatur  Adamus  Evam  ducere  in  uxorem  ,  illam  ,  inquam  ,  Evam  indivi- 
duarci,  quam  Deus  ex  ipfius  cofta  formaverat,  non  primario  vi  legis  naturalis» 
matnmonium  &  officia  conjugalia  injungentis;  Nam  nemo  dicet,  naturaliter 
omnes  nunc  obftnctos  teneri  ,  ad  eam  tantum  feeminam  in  uxorem  ducendam  » 
qux  ex  ipfius  colta  fit  formata ,  quia  taliter  formata  erat  Eva  •  auc  quòd  exigac 
nunc  lex  naturalis,  ut  homo  eam  tantum  fceminam  in  uxorem  ducac ,  quaspoltfe 
formata  eli ,  atque  ita  niru  minor,  quia  poft  Adamum  creata  erat  Et  -a  ;  Scexhoc 
oidinefluebatdocumentum  naturalis  officii ,  omnes  uxoresinhuncufquediem  ol> 
ligans ,  2  'Tim.  2:  ver.  12,  i  3.  uti  exeo  quod  ex  cotti  fidami  formata  fuent  Eva, 
fluebantfimiliterquaedam  documenta naturalia,  ecfte  Apoftolo  Epbcf.q:  ver.lSt 
29,^0, u-  Non  ergo  magis  fequirur,  praxeptum  de  praecisè  feptimo  die  ob- 
feivando  effe  naturale,  qu>a  tlle  precise  dies  ab  yJ^uwio obfervanduserat ,  quarti 
fequitur,  homineseas tantum  teemmas  io  uxores  ducere  debere,  qua:  ex  ipforur» 
coftis  formantur ,  &  minores  (ibi  funt  natu,  quia  ^Adamus  caJem  duxeiat.  Nequc 
ex  co  magis  fequitur ,  illud  piaeceptum  efle  naturale,  quia  Dei  operano  fex  dicbus 
primis ,  &  qines  die  precise  leptimo ,  hanc  legem  naturx  defanctirìcando  uno  die 
in  cyclo  f'.ptimanae  exhibwit  >  mau>is  quàm  lequitur,  naturale c(Te  ut  talem  ducac 
homo  uxorem  ,  quar  ex  iptìus  cofìà  eft  formata  ,  &aliquanto  iunior  ,  quiactiam  , 
urdicniiiì,  tal i« Etne format io>  &  tali  censore,  natui alia  officia  etiam  praeicri- 
btbar.  Porrò  filli  Adami  >  lege  naturali  de  matrimonio  &  officus  conjugJibus , 
tenebantur  !uas  <"orortsutcnnasconjugaliamore  &  officiis  proicqui  :  Ntmotaracn 
dicet  naturale  tffe  piaeceptum,  ut  quisquefoiorem  fuam  germanam  ,  aurproximè 
cognatamaut  affiicm  in  uxonm  ducat  :  Quia  non  cxigcbat  lcxnatui*  ,  ut  officia 
ifta  conjuealia  piaeltarenc  erga  eas,  quaunus  eranr  iòiorts ,  licet  alias  due  re  non 
poteranc  iu  ìftà  reium  conlhtuuone.    Sic  non  naturale  trat  praecepum ,  ut  dies 

Zzzz  rr«: 


748         Quomodo  prscepumi  S'aitati  ed  Naturale.     Lib«  IH, 

pracisè  feptimus  obfervaretur,  lice  ìlle  primo  obfervabatur ,  &  alias  non  potuic 
obfervari,  prò  illa  rerum  conditione  ;  quia  vi  iegis  naturalis  non  obfervabatur  ille 
dies  feptimus ,  tanquam  feptimus  ordine;  fed  tanquam  unus  è  cyclo  feptem  die- 
mn  >  ì  Deo  pofteivè  decerminatus  :  uci  filii  fidami  forores  fuas  urerinas  duxerunr, 
&  ,  vi  Iegis  naturalis  >  amore  Se  aliis  officiis  conjugalibus  profequuti  funr,  non  qui, 
autquiaiorores -•  fed  quia  foc m inx  erant,  divini  providentià*  acpofitivè  ,  prò  il  i 
rerum  condition?,  ipfis  in  uxores  deftinatae. 

Duodecime,  fnitialis  determinano  Temporis  Solennis,  quoadfrequentiam  ,cft 
moralis  naturalis:  feu,  licer  na-uca  non  di&et  conclufìvè  unum  ex Teptem  obfer 
Vandume(Te,  ideft,  ita obfervandum  effe,  ut  non  opus  fit  plures  in  eo  cyclo,  auc 
diem  unum  in  minori  aliquo  cyclo  obfervare  j  dicic  tamen  initialiter  unum  è  feptem 
confecrandum  effe:  id  eft ,  quod  ad  minimum  obfervandus  fic  unus  è  cyclo  fepti- 
man»,  feuquòdminusquàm  unus  in  cyclo  fepriman*non  fit  fuffìciens.  Quod 
.ficevincicur.  Siunusdiesèplurfbusquàm  Teptem,  feu  in  cyclo  mi)on,  non  fit 
fuffìciens ,  minus  quàm  unus  è  fepccra  non  eric  fuffìciens.  At  verum  eft  prius.  Er- 
go ,  &c.  Con fequentiamajoris  mani fefazfì.  Minor  fìc  probatur.  Si  natura  p^ftu- 
lat,  ut  maximam  partem  temporis  Deo  dedicemus,  &  exercitiis,  animae  noftra; 
bonum  fpe&anribus ,  impendamus ,  tum  dicic  minus  temporis ,  quimeft  unus  dies 
è  feptem  ,  non  effe  fuffìciens.  At  verum  prias.  Major  raanifefta  eft,  quia  quod 
raajus  poftulat ,  dicit  minus  non  effe  fuffìciens  ;  eòque  quando  natura  majus  poftu- 
!at  quàm  unum  diem  è  feptem  ,  dicit  minus  non  effe  fuffìciens  :  ime  ftri&è  loquen- 
dodicic,  unum  è  feptem  non  effe  fuffìciens  nifi  Deus  dererminàrit,  qui  quod  deeft- 
compenfare  fui  benedizione  poteft.  M'Witidem  manifeftaeft,  &ab  adverfariis 
concedicur.  Vide  Primerofium  part.  2.  Cap.  7.  §  4.  ubi  dicic.  Magi;  juftum  & 
aquumfore^  plures  multo  dies  Deo  confecrare,  quàm  nojlris  negotiis  impendere  ,  fi  id 
foljibile  ej?et  ;  imo  aquiusfore  omnes  omnino  dies  Deo  dare.  Quare  Q  aequius  fi  r  plures,  I 
imo4  omnes,  dies  Deo  confecrare,  Natura  Judice,  minus  quam  unus  è  feptem 
Don  eri t  fuffìciens.  Minorem  primi  noftn  fyliogifmi  idem  confirmat  primerofìus  > 
loco/ameitato  ;  quandodicit ,  dies  Deonuncconfecratos  plures  poffe  effe  ,*quàmapud 
Judaos  fuerant  5  pauciores  vero  non  poffe  effe.  Et,  negavi  non poffe  yaquiJJtmum  effe ,  Deo 
feptimum  dedicare  diem  9  poftquam  fex  nobis  ipfis  dederimus.  Quia,  fi  aequiUìmum 
ile  Deo  unum  è  feptem  Deo  confecrare,  inìquiilìmum  eric  minus  quàm  unum  è  fep- 
tem Do  dare;  &  confequertter  minus  non  eric  fuffìciens.  Concludirausergò  na- 
turarci dittare ,  ad  minimum  Deo  confecrandum  effe  unum  diem  è  feptem.  Ergo 
Ut  ad  minimum  Deo  detur  unus  è  feptem  Morale  erit  Naturale. 

Decimo  tentò.  Priora  confirmat  &  amplius  explicat  clariff.  Hoornbekius  Tbeoh 
praB.  Lib.  9.  e  20.  P.  $48»  Quando  ad  hanc  obje&ionem.  Arnatura  hoc  non" 
docet  y  de  certo  ac  uno  ex  feptem  diebus  fanRi fic  andò*.  Sicjlefpondet.  Ncque  id  volumus7 
qUodvelnaturtnoftraiftumdierumcyclumfeccrit,  aut  tnter  feptem  illos  unum  facrum\ 
fed  quod  Deo  feptem  diebus  vita  nofìra  fpatium  comprebendente ,  ty  pò  fi  fex  dies  lobo» 
rum  unum  quieti  dejlinante ,  fecerit  hoc  quod  natura  efi  convenierìtiljimum  :  quod  natura 
nihil  pofjìt  cmfere  ad  mores  melius  aquiufque ,  quàm  ut  in  vita  curfu  dementali ,  Uh  ' 
bebdomadario,  pofì  dia labori s ,  quidquid  fit  de  numero,  quem  non  urgemus ,  fuccedat 
alter  feriatus  &  facer.  Non  quid 'm  docet  natura  à  priori,  unum  diem  ex  feptem  Deo- 
tfle  fantlificandum  j  fed  rum a  priori ;>  Qittum  tempiis  atque  adeo  dimDedsbtri,  (f-ì 


Cap.  XXIX.     Examinanturobjetìiones  Walkeri.  749 

«  Pofieriori ,  quum  eyclum  tempori:  primigenium  perpetuini*  &  univtrfalem  fecerit  Deuf 
beldomadarium ,  (3  ex  eo  diemfibi  [aerarti ,  <2  extmplo ,  V praapto  ,  hoc  ejji  omnino 
jufìiflimum  t  V  moris  quoque  univerfalis  <st  eterni.  Iv  en  di&at  natura  magis  ex[eptem% 
quàm  ex  [ex  d'ubus  >  confi  are  debere  iìium  eyclum  ;  [edubijam  Deus  idordinavit  atque 
JanBi ficaia  hominibus  ,  &  d'uro  ex  ijìo  numtro  unum  [eriatum  ($  facrum  loluit  ,  lidet 
quoque  natura  id  jufiiffimum  effe  atque  optimum.  Vd  die  mihi  ,  quomodo  natura  doceat, 
Janguinis  commi xthìiem  in  gradu  tertio  effe  inctejiuofamy  in  quarto  minus ,  velqucm» 
•unque  etiam  prò  ìncasluconfìituas  ,  <?  lege  natura  omnibus  obj'enanda  ?  Et  fic 
ctiam  dtSibbato,  cujus  moralitatem  reHa  ratio  diElat ,  gequè  ac  jejunium  Religioni  t 
causa  fu' cip tum  :  excerruptJautem  ,  13  tum  lumini  fuo  defiituta,  turn  Jufìiti*  *in* 
(erre  aliquidin  contrarili™  haud  licet.  Nam  Hit  nunc  multa  mn  "jidìt ,  qua*  tamen  per 
fé  ,  nifi  adeo  perverfa  effe* ,  xiàtrt  fatis  poff<t.  Uti  quamiis  non  [ciati  concupi f- 
centiam  effe  malam  ,  quod  Paulus  te  ,'atur  fé  ignorale ,  nifi  ex  Uge  edocìus  ,  nonfequ:- 
tur  tamen  reElam  ratìonem  iìlud  /gnor  re.  Non  ex  natura  no  fra  adeo ,  quàmex  Dà 
l:ge  de  moralibus  fumus  inffruendi  Quin  imo  &  naturar»  confuUmus  nempe  Dei  t*f  not- 
Jtram  (jr  focietatis  -mutua.  Videbimus  enim  in  yr&ctpto  hoc  [iugula  mire  conjpirare. 
Ad  Dei  naturam  S  abbai  um  rtjertur  ,  non  tantum  rat  ione  cultus  ipfi  debiti'-  fed  quietis 
quoque  ilio  die  capiendet  .  ad  exemplum  ipfìus po[ì  [ex  optrarum  dies  quitf  entis.  Quem 
in  hoc  jubemur  imitari  omnesy  ad injìar  prim<e  in,mundo  feptimame.  Si  naturavi  n  firam 
confuUmus  ,  nihil  ei  magis  confentaneum  efi  ,  qunm  nfpirare  k  laboribus  ;  <2  ni!  cogi- 
tar! magis  p'mm  poteft,  quàm  quietem  iìiam  referre  in  Deum ,  &  [acris  aflibus  im- 
pendere  accoìidecorare.  Pro  natura  deniqut  focietatis  humana?  >  (?  filli s ,  (2 [er"Js  ><S 
peregrinis  ijìo  patio  jufta  indulgetur  refocillatio. 


CAP.     XXIX. 

Examinantur  Rationes,  quibus  probare  conatur   Walkerut  > 
praeceptum  de  Sabbato  non  potfe  dici  Naturale  effe. 

OUando  Georgius  Wal^rus  AngJus ,  in  craeìatu  vernaculo  de  DcBr'nà  Sab- 
ati Cap.  io.  explicarc  conatur  naturam  illius  prsecepti  de  Sabbato»  poft 
vanasdeci  re  memorata*  fententias,  tandem  nobis  fuam  proponit  ;  ac  >  primo 
loco,  neg.it,  prarceptumilludinfcriptum  fuifle cordi  *Adami-t  ideoque  non  vuk 
Naturaledici. 

Concedit  cjuidern  pag.  <?;.  praeceptum  ilJud  dici  pofle  naturale  ,  in  quantum  hoc 
Cordi  Adami  infcripfcrìt  Dei» ,  quòd  ,  nempè,  qutmadmodum  omnia,  ammani 
etiam  rationalem  ,  qulrocotem  Dn  v.rboievelatam  ime Higer e  potuent,  àDio 
habuenc  ;  itaobftnftus  fuerit  Beoobcdirc  &  iervire,  ommbuwlicbus ,  toro  corde 
fuo,  ac  omnibus  vinbus  ;  &  quòd,  li  Deus  poftulirir ,  ut  ulla  ter 
fibi  dedicetur ,  ita  ut  intoaboperibusbonisaclceitimis  abftiocndum  (it ,  | 
»pecialia opera pfoiftanda lint ,   mojeigercnduseffct,     Scd  hcc  meco,  non  tan- 

Zzzz  2  tùm 


750   v  ExamitianturobjecHoties tVal&ri.'         Lib.III. 

funi  ha-: lexdicendaetlinfcripta effe  cordi  fidami ,  fed  &  omnes  Ieges  maxime 
poficiVos»  imo  &  leges  omnes  ceremoniales:  Deo  enim  in  .omnibus  obedienaVm 
e(Fe  »  docet ac  mandar  natura  uniufcujufque. 

Concedit  etiim  ,  dici  po(Te  hanc  legem  naturalem  ,  in  quantum  mandar  quierem 
hominum  ,  fervorum  ac  jumentorum ,  uno  in  cyclo  feptimanas  die  ,  quatenus  fcil. 
naturaliterconducit  hxcqnies  adhominis  poli  lapfum  fanitatem  ;  ita  ut  naturaiis 
hominis  ratio,  voluntas&aflk&us  hoc  approbent,  &  ad  hoc  mandatum  ampie- 
3Und;im  inctinent  ,•  &  fi  renuac  morem  gerere ,  non  pollìt  ipfius  confcientia  eum  uu 
juviz  ,  rum  in  corpus  proprium ,  tuminfamulos  ac  iumenta  latas  >  non  accufare. 
Sed  quia  hoc  tantum  concedit  de  externa  Sabbati  quiete,  eàque  tali  >  quae  fpeftac 
tantàli  ftatum  ac  conditionem  hominis  poft  lapfum  ;  Se  non  loq  jitur  etiam  d~  fpiri- 
tuali  Sabbaci  obfervationa ,  &  de  externà  ceflatione  ab  openbus  quotidianis ,  prone 
conveniebac  cum  ftatu  hominis  ante  lapfum  >  hacc  conceifio  parura  facìt  ad 
rem. 

Conceditdenique  Pig.  f  4.»  prsce^um  de  Sabbato  fan&ificando  >  feude  uno  die 
in  cyclo  feptiman*  fanólo  otio  obferv3ndo ,  po(Te  naturale  dici >  late  fumpto  legis 
naturaiis  vocabulo  :  hoceft,  (1  Iex  naturaiis  eam  omnsm  legem  denotet ,  quaz  id 
injungitofficium,  qiodfua  natura  horoinibus utile  ed,  &  quod  iis  nititur  funda^ 
mentis  &rationibus,  quaejudicat  naturaiis  ratio  rnomentofa  effe;  Se  quas  jure  op- 
timopoftulantobiequiu  vi  tali  mandato  praellandum.  Ex  hac  conceUìone ,  bene 
fequitur ,  prarceptum  hoc  dicipoffe  Morale  :  fed  fupra  oftendimus ,  quomodo  & 
qua  ratione  dici  poTitinfculptum  cordi  ^Adami ,  quoiiile  negat,  fed  cum  hàc  li- 
micatioaeScreftri&ione»  qudi  fcil.  non  fuerit  ita  ditlin&è  Se  expreffim  cordi  in- 
fculptum ,  ut  homo  habuerit  innatam  ejus  notionem  ,  &  naturalem  ad  hanc  legem 
obfervandam  inftinrtum  ;  in  quo  faciles  cum  eo  confentire  poflTumus.  Vcrùm ,  quia 
rationes  ejus  omnes  hoc  peremptoriè  non  concludunt  >  fed  potius  probare  volunt, 
non  omninoinfcriptamruifle  hanc  legem  cordi  protoplaftorum ,  libet  eas  ad  exa- 
men vocare. 

Ratio  ejus  prima,  hasc  ed.  Si  lex  de  Sabato  infculpta  ejftt  cordi  primorum  parmtum 
exprefiè  (sr  parti  cui  atim ,  non  opus  fui /Jet  expreffa  Sàbati  inflitutione ,  Q'po/ttivJ  de  eo- 
iege:  NxmFruftraalidexpreffo  aliquo  mandato  agendum  urgemur,  ad  quod  [men* 
dumi  ultra  >  naturali inflinBu  ,  ratione,  «joluntatet? affeBibu*  movemur.  Rjfp.Fuv* 
damentumhujusrationisparum  folidum  eit  ;  quia  naturali  inftmftu  >  ratione,  vo~ 
iuntate,  &  affé&ibus ,  moventur  parentes  liberos  adamare,  eorum curam  habere? 
eofque  nutrire  &c,  &tamen  opus  eli  expredo  de  ea  re  mandato.  Sic&  liberi  na- 
turali inllin&u  ,  ratione  &  affecìu,  parentes  amore  profequuntur  >  qui  mhilominus 
opus  habent  expreflt  mandati  ad  id  ftimulo.  Idem  etiam  dicendum  de  mutuis  con- 
jugum  ofteiis,  de  noftrà  ipforum  confervatiione  &  fimilibus.  Porrò,  licet  non 
fuerit  hoc  praeceptum  cordi  Adami  infculprum  ,  quando  prima  creatus  erat  ;  nec 
antequam  inilitutum  fuerat  Sabbatum  ;  annon  potuerit  dici  poftea  infcribi ,  eòque 
naturale edèf  Quandoquidem  ,  nemonegatamorem  conjugalem  ejus  cordi  m- 
fculpcum  fuiffe  ;  &  tamei  certuni  eft ,  non  fuiire  *Adamum  ,  quindo  primo  condi- 
tus  erac ,  naturali  inftincVU  motum  ,  adamorem  ìtlum  conjugalem  exercendum» 
quia  deficiebat  objeilum  capax  ,  nondum  creata  Eva-  Qjamprimùm  autem  ipfi 
praefeotabacur  conjunx  ideonea  y  naturali  inftin&u  mchnacus  erac  ad  eam  anaplexan. 

dam, 


Cap.XXIX.    Examinanturobje&ionesrFrf/^rA  751 

dam  ,  S:  amore  coniugali  profcquendam,  &  ad  hoc  obiti  i&ustencbaturlege  natu- 
rali. Sicad  Sahbatumobfervandum  ,  feu  adunumin  cyclofeptimanaediem  fanftè 
tranfigendum ,  naturali  lege  obligari  potuit  >  licer  antequarn  feparatus  fuerit  hic 
dies  >  &abaliisfcgregatus>  non  potucrit  ad  eum  obfeivandum  naturali  inftìncìu 
ferri. 

Secunda  ratio  harc  efl.  Ipfa  (inquit)  vox  fancìificandi  Jìgnificat  ftparationem  hit. 
jus  diei  dd  ufun  cecie flem  &  fupernuturalem  >  ad  ea  riempe  pr<eftanda  officia  ,  qua  fupt* 
rant  naturale*  hominum  cogitationts  ,  queeque  naturali;  ratio  nunquam  revelaret ,  (3"w>- 
luntas  ad  ea  agenda  nunquam  moverei ,  nifi  Deus  verbo  fuo  fupernaturaliter  ea  revelaret  t 
&  ad  agenda  urgenti  prxceptum  ergo  h:cce  non  efl  naturale ,  fed  fupernaturale.  Rjfp. 
Voxquidem  fancìificandi  Rgmfictt  diei  feparationem  adufum  divinum  ac  fpintua- 
lem  ,  &  ad  ccelefUa  profonda  officia  in  gloriam  ac  honorem  Dei  immediatum 
acfolennem;  Nonautemadea  tanrìim  officia  praeftanda ,  quar  fuperant  natura- 
les  hominis  ,  innoccntis  fcilicet  &  nondum  lapfi  ,  cogitationes.  Dem  ,  cur  non  illa 
officia  nobis  indicat,  adquaspra:ftandafeparaeumelTeillumdiern  ,  ipfa  vox  fancìifi- 
candi proba:,  &  qux  naturalis  ratio  hominis ,  edam  in  ftatu  innocenti* permanenti»  5 
non  indigitaret  >  &  ad quzprxftanda nunquam  hominem  moveret  voluntas  pura? 
Separatumnunc.eflTe  diem  Sabbati  agnovimus ,  ad  ea  quidem  officia  praeftanda  > 
quae  non  portulaca  erant  ab  Adam$ìn  integritate peritante  ;  fed negamus inde fequi , 
praeceptum  de  Sabbato  fuilTe  pnmitiis  fupernaturale. 

Tertia  ratio  ùc  formatur .     In  ftatu  innocenti*  tenebatur  homo  Deofervire ,  tanquaìtr 
Domino  fuo  ac  Creatori:  &  fua  forte  contentus  ad  altiora  non  afpirare.     Hoc  au~ 
tem  hominis  fuit  fingulis  diebus  pariter  officium  ;    nam  omnia  aqualiter  hominem  fui  mo» 
nuerunt  ofjicii  >  amandum  nempe  effe  Deim  foto  cordo  ,  tota  anim*  »   ac  omnibus  viribus. 
Pr<tceptwn  ergo  S abbati ,  quodpoflulat  cultum  Dei ,  tanquam  redemptoris  mifericcrdiS) 
todiemagisquàmaliis pr<eftandum)  nonerat  datum  ,  nec  notumy  nec  ob ferva tum  »  in 
fiatu  innocenti*.     F{efp,  Goncedimus obftricìum  fuiffe  hominem,  in  ftaru  inno- 
centia? ,  D-o  tanquam  Domino  fuo  ac  Creatori  fervire ,  &  fui  forte  contentus  elTe> 
necaialtiora  ,  ucpoteprohibira,  tendere     Sed  quidfaciunt  haeccontr^praecep» 
tum  de  Sabbato?     Mirum  fané»  fi  unum  in  eyelo  fepcimanae  diemfan&ootio 
tranfi^endo ,  Adamus  non  ferviviffet  Dfo,  ceu  Domino  fuo  ac  Creatoti ,  ^d  ad  prò- 
hibitaafpiraret.  2    Nonerat  hominis  innoccntis  officium  ,   Deum  fingulis  diebus 
auefemper  acque  folenniter  colere:     quia  ei  in  mandatis  datum  erat ,  agrum  auC 
hortum  colere,  qui  labori  folenniori  faltem  Dei  cultu  mentem  &  totum  homi- 
nem avocaret.     Suora  clarèfatisoftendimus,  Sabbati  celcbrationem  non  repug- 
nalTeftatui  innocenti*.     3.  Etiam  polì  lapfum  ,  tenencur  omnes  Adami ;  pofteri, 
Dcum,  toto  corde,  tota  animi,  ac  omnibus  vii ibus,  diligere;  an  aucem  hinc 
fequetur,  obfervationem  Sabban  repugnare  noftro  etiam  ftarui?     Tenemur  nos> 
non  minusquàm  obftnclus  erat  Adamus,    Deum  in  omnibus  obedire,  ac  mandatis 
ejus  omnibus  ,  omni  tempore  ,  fine  ulli  vel  unius  diei  omiltìone  ♦  morem  ge- 
rere;  non  tamen  hinc  fcquitur,  obftricìos  nos  nunc  non  effe  ad  Sabbarum  ali- 
quod  ob'eryandum.     4.  Concedimi  Sabbatum  illudignotum  tuilTb  Adamo  >  Ifl 
quo  reqmritur  cultus  Dei  redemptoris  ;    non  tamen   Adamo  ijjnotum  erat  il- 
lud  Sabbatum,  in  quo  requirebatur  foL-onis  cultus  Dei  Creatori»  >  ac  Conler. 
yatoris. 

Zini  fy**i 


75  ^  Examinantur  Objectiones  Walktvi.        Lib,  HI. 

Quarta  Ratio  hasc  eft.  Lex  natura  nullum  aliud  poftulat particulare  officium,  quàm 
id  ,  quod  ratio  naturali*  diBat ,  &  ad  quodvoluntas  movet ,  &  quod  ad  hominem  fpetìa. 
hat  injìatu  innocenti*.  Pojìulat  autem  lex  S abbati  à  prima  ejus  origine ,  ea ,  qua  ho- 
mmem  minimi  fpeSlab/tnt  in  jiatu  innocentini  qualia  funtquies  hominum  ac  jumenttrum 
à  labore  tadiofo  ac  onerofo ,  quem  peccatum  introduxit  in  Mundum  :  fancìificatio  dieipiis 
exercitiis  ,  puta  yfacrificiis ,  precibus  >  meditathnibus ,  aliijquejìudiis  >  qux  ad  Ccelum 
poffidendum  d'tfponunt acprnparant  >&fimilia.  Refp*  Minor hujus  argumenti  negarur* 
nam  lex  Sabbaci ,  quando  in  innocenza  lata  erat  ,  ea  tantum  poftulabat  officia , 
quse  iftì  ftatui  conveniebant.  2.  Quod  ad  ea  officia  attinet  ,  quae  hìc  me- 
morantur,  tacile  eft  refpondere:  nam  quòd  fpe&at  laborem  ;  omnis  Jabornon  re- 
pugnabatilhftacm  ;  &  quies  Sabbati  non  eft  quies  tantummodo  àlafcuudinc,  aut 
fatigatione  j  ied  à  laborjbus  ordinariis  ac  quotidianis ,  quag  oonnunquam  comitatur 
delectatio.  Qjanuo  Deus  dicitur  quievifìe  >  an  fupponendum  eft  ?  Euro  labonbus 
fupcratum  fuilie&  delaflatum  ?  Quare>  licet  Adamo  innocenti  Sabbapo  hocce  non 
fuerit  opus ,  ad  corpus  laboi  ibus  iatigatum  recreandum  ,  opus  camen  ei  fuit  gabba- 
to} ucàiabonbus  quotidianis  avocatus  folenniter  Deum  coleret.  3.  Sacrirìeia 
quidem  &  ejui  modi  officia  Religiofa>  quae  praefupponunt  Chnftum  mcdiatorem  , 
non  requirebancur  ab  Adamo  innocente.  Sed  nec  facrificiarequiruntui  nunc  à  no- 
bis  ;  an  propterea  repugnatnoftro  ftatui  obfervatio  Sabbati  ;  4.  Deum  precari  & 
meditarifunt  officia  nacuralia?  .&  partescukùsnaturalis,  ad  quae  homo  oondum 
lapfus  obftn&us  tcnebatur. 

Quinta  Ratio  (ìc  ptoponitur,  Omnis  lex  naturali 's  ,  toti  generi  humano  commtt* 
nisejt,  &  infcribiturtam  cordi  Ethnicorum  >  quàm  Cbrifiianorum-,  ita  ut  confchnttA 
pofjìt  vel  eos  officii  moncre ,  <Sf  acculare ,  qui  Deiverbumnunquam.audivemnt.  Nulla 
autem  ejì  legis  Sabbati  aùud  barbaras  Gentes  >  vola  aut  vefligium  :  apud  eas  omnes  fini- 
t ti s  oblivioni  traditur  ,  &  tantum  innotefeit  apud  Dei populum  y  quos  fspius  jufsit  Deus 
bujus  diei  memores  effe  ;  C hac  rattone  <  t'iam  docuit  j  batic legem  non  fuijit  cordi  infcripm 
tam  »  fed  verbo  ac /cripto  fancitam  5  eòque  talis  ejje ,  qu*  facile  oblivioni  tradi  pofsit. 
%efp-  Nihil  fere  foni  in  hoc  argumento.  Namque  l.  Quardam  ad  legem  natura* 
fpe&ant,  quasnuncin  hocftatudefe&ionisà  Deo  dai  è  nonleguntur  infcripta  cor- 
dibusGentilium,  ut  alibi oftendimus.  Quare  licet  habeant  Ethniciconfcientiam- 
naturalem ,  qua;  monere  pollit  officii  >  &  proprer  negle&um  officium  accufare  5  in 
quibufdam  nimirum  cU.c  ac  alte  cordibus  imprdììs»  prsefertim  qua;  fpe&ant 
adcommunem  hominum  iocictatemcolendam  ,  &  ahaqusedam  cuivisobvia  j  non 
habent  tamen confcientiam  omnium  officiorum  naturalium  j  cujus  namque  Ethnici 
conlcientia  luo  funcìa  eft  officio  >  in  cultuplunum  Deorum  condemnando5  &  in  i. 
dolatriacrafsa&abiurdà  damnanda^  2.  Non  paucai  in  ftatu  hoc  tenebrarum, 
prò  diétatis  legis  naturalis  habent  5  ut  alibi  monitum  eft  ,  quae  lex  naturse  nunquam 
diótaflet  lAdamo  in  innocente  ;  imòquasadverfanturlegi  Dei.  $-  Sabbatietiam 
quasdam,obicurafaltem ,  veftigiaapparent  apud  Ethnicos ,  ut  iupra  Cap.XVL 
vidimus-  4.  Illud  memento  nihilevmcit  :  nam  hoc  aiiquoties  praefigit  Deus  prae- 
ceptis  aperte  naturalibus.  Et  quoties  quasfo  monentur  Ifraclttse  »  ut  non  fabricent 
iìbi  ìpfis idoJa ,  imaginesautfculptilia?  quasdamnatipfa lex  naturaci  Hicquidcm 
author  Pag.61.  non  vult  mandatum  hoc  fpeftare  ad  legem  naturalem  ,  utinec 
snandatunadenotìfabric2ndisDeiiiiiaginibus  ?  denonfumendonoroen  Dei  inva- 

num 


Cap.XXX.    Sententia  Walkeriàz natura  JaUatiUxam.     753 

num ,  fed  effe  praccepca  mere  pofitivi  5  quorum  nullam  habuit  notitiam  Adamus  in 
ftatuinnocentias:  non  mirum  ergo  fi  praeceptum  de  Sabbato  ex  albo  praeccpLorum 
naruralium  exchdat  y  fed  in  hoc  neicio  an  ullos  habea:  Theologosfibiconfcnticn- 
tes. 

Rado  festa  ile  formatur.  Silexhjicefjit  naturali*  >  h  creatione  fondata  >  obli» 
gant  adunwnincydo  feptimana  diem  obfcrvandum,  in  t e ftimoyàum  gratitudini s  prop- 
Ur  beneficiumcreationis  ,  tum  obligartt  ad  die*  fcptimanétfex  prectdtntes  ,  in  quibus  Deus 
tmniacrea'jerm  >  or  imprimi*  ad  ipfum  fextum  ,  in  quocreatus  erat  Adamus  ,  (3  crea» 
turarum  omnium  faBus  Dominus^  fantlc  obfer"jandum.  Quiaejuf.nodi  ftjìivitates  eifm 
dem  anni  vtl  hehdwadis  diòus  edebrantur  ,  in  quibus  collata erant beneficia  5  auto" 
praillainfigniaeffecta.  Rfff>.  i.  Si  hocargumentum  validum  fit ,  veletiam  nunc 
obfervandi  lune  omnesfepcimanaedies  ,  vel  in  Sabbato  obfervando  >  prorfus  negli- 
gendacftcommemoiatiooperum  creationis.  2.  Licet  omnia  creationis opera  facìa 
fuennt  diebus  fex  pnoribus  ;  Deus  tarwen  non  quieverat  ab  openbus  fuis  >  qux  fé- 
cerar ,  ante  diem  feptimum  -t  nam  m'eo  qu/evic  ab  openbus  fuis.  Et  hasc  quies  no- 
bisimiunda  propomtur,  et  prò  fundamento  Sabbari  habetur.  Haec  5  mquam  3 
quies  connotans  opera  praecedentia  :  nam  non  erat  Gmpliciter  quies ,  fed  talis  quies  ; 
quies  >  nempe ,  ab  operibus  fa&is ,  feu  dele&atio  &  complacentia  in  operibtis crea- 
v  tis.  3.  Dei  fan&!fìcatiopr«eciscdieifeprimi>  dicit ,  nunc  diem  5&  non  alios  fex > 
in  hunc  ufum  fenaratu  o  faiffe.  Et  hoc  unicum  eft  noftrum  obfervationis  f'undamen- 
tum  ,  inftitutio  nempe  divina. 

Ratio  feptimahxccft..  Chrijìutnon  mutavit  Iegem  natura  ;  Ugemtamen  S  abbati  y 
in  quantum  mandabat  obfervationem  dici  feptimi ,  mutavit.  R*fp>  Qui  mutac  (epti- 
mumdiem  in  diem  feptimanseprimum  ,  non  mutai  legem  Sabbati  nacuralem  ,  quia 
femperobfervaturuBus  dies  in  cyclo  feptimansBj  quod  primario  ac  principalircr 
docuit  lex  naturar  Adamum,  in ftatu  innocenti» ,  ut  fupra  dicium.  Ipfefupra  faffus 
cft ,  hlc  diei  mutatione ,  non  mutan  Iegem  Sabbati  5  magis  quàm  mutatur  lex  fidei, 
Co  quòd  nunc  credere  debeamus  in  Chnftum  jam  exhibitum,  ciim  Vetus  Ecclefìa  te- 
ncrerur  credere  in  Chi  iftum  promiflum  &  venturuoi.  IcaiJlc  pag.^%.  Hlcergo 
mutatione  facìa  »  non  mutavit  Chriftus  iegem  Sabbati ,  quia  eadem  lex  naturaliS)  qui 
tenebatur  Adamus  diem  feptimum  obfer  vai  e,  nosaddiem  primuraobfervandum 
obftringit. 


C  A  P.     XXX. 

Examinatur Sententia  Waikeri  denatura  Prxcepti  AtSaMat*. 

IDem  vireximius  iValkerus ,  in  libro  fupra  nominato  Cap.XI-  Sententiam  iuam 
de  natura  Piaccepti  de  Sabbato  proponit ,  ac  primùm  aliqualtm  Ic^um  divifioHcm 
&  explicationcm  praemittit  ,  quam  examinare  non ctt  hu/Ub  loci. 
i-eges  divuias  dicit  t 8c  duum  gcucrum  ,  ycl  Naiiu alci  j  vcl  Pofiuva*;  leccai  Si: 

tur* 


754         Sentcntia  Walketìàt  natura  Saltati  exam.      Lib.  HI. 

tura:  dicit  eam  e(Te>  quae  infculpta  erac  cordi  hominis  in  crear  ione  :  Naturalem 
ntmpeillam  difpofìtionern,  quafciverat  xAdamus ,  et  Tua  fponte  motuserat,  ad 
praittandum  officia  omnia,  quae  requilìcaerant,  ad  naturale  ipGus  beneejie,  feuiìatum, 
in  quo  erac  creatus,  continuandum. 

Hanc  legem  Natura  diftinguit  in  Generalcm  feuindefinitam,  qua  obligatur  ho- 
mo, Deo  morem  gerere  in  omnibus  ,  qua  mandar,  Gve  per  lumen natui ale,  fi  ve 
perverbumexpreffum  ,  autquocunque  alio  modo.  Et  ParticuUrem ,  quas  infculp- 
ta elt  in  corde  hominis,  acdingit&  movet  ad  fpeciaìia  ea  officia  pixftanda,  quae 
Deus  poftular.     Quae*  ut  hìc  explicatur  ,  parùm  diflfert  h  lege naturali  generali. 

Legem  hanc  naturae  fpecidlem  dividi:  in  Primaria™  &  Secundariam:  illam  dicit 
effeeim  Dei  voluncatem,  quaeeftdeiis  particulanbus  orTiuis,  ad  quae  praeftanda, 
pura  hominis  natura  &  naruraiis  difpofitio  dingebat ,  ac  movebac.  Ex  gr.  ad 
Deum  prò  unico  Domino  ac  Creatore  agnofcendum  ;  ad  eum  colendum  eo  cul- 
tu,  quem  pura  ratio  di&aret  idoncumeÌTe;  ad  creaturas  alias  guhernandas ,  juxta 
fapientiam  datam  ;  ad  muitiplicandum  ;  &  ad  terram  fubjugandam ,  &  iìrnilia.  Hanc 
vero,  Pjxceptumdeejufmodi oflìciis acopenbusparticulanbus,  quasvelre&a  ra- 
tio ,  vel  Dei  verbum  oftendit ,  fuà  naturi  bona  effe  ,  jufta ,  ac  utilia  3  vel  ad  fìaturn 
in  quo  nunc  eft  ,  veladalium  aliquemfinem  bonum  juxta  Dei  veibum.  Ex.,  gr. 
ut  homo  non  otietur,  fediìbiac  familiae  fu*  labore  aiduo  profpiciet  •  quod  offi- 
cium  ,  licet  Adamo  in  ftatu  innocenriae  ignotum  erat ,  nunc  diftac  re&a  ratio.  Ku- 
jus  generis  eciam  funt  (inqwt)  negativa  multa  ,  quae  ea  prohibenc ,  ad  qua ,  in  liarii 
innocenti» ,  non  erat  homo  inclinato?. 

Legem  Dei  Pofitivam  dicit  eamefle»  quam  Deus  verbo  Tuo  praeferibit;  qusque 
homotenetureapraeftare,  quae  naturali  ratione  nunquam  percepifset  bona  elle  ac 
jufta  ,•  nec  ,  naturali  inftincìu ,  in  eum  tìcem  ,  in  quem  à  Deo  mftituta  funt ,  prag- 
ftitifiet.  V 

Harum  Iegum  pofitivarum  dicit  varia  effe  genera.  Nempe  ,  alias  Politicas ,  alias 
JLuangelicas.  Politicas  vocat  eas ,  qua:  ea  mandarle  ,  quae  tendunt  ad  ordmem  ac 
pacem  obfervandam  ,  tum  inter  Deum  &  Creaturas ,  tum  inter  homines  ac  alias 
Creaturas  ,  tuminrer  homines  ipfos;  ralem  dicit  fuiffe  legem  de  non  comedendo 
frucìu  arborìs  icientise  boni  &  mali  j  huc  etiam  refertomnesleges  Politicas  Jtu;a?o- 
rum.  Euangelicas  vocat  eas ,  qua:  ea  mandane  qua»fpec"tantadpium  ,  c<xlefìen  & 
fupernatut aleni  uium  ac  finem  ;  qualù  funr  ea ,  quae  data  funt  occafioneChrifti  te- 
Velati  Eafque  dici t  vel  Unher'ales  cffeS:  Perpetua*  ,  vel  Particulares  &  TemftìtaliSé 
I#*efunt,  quae  poftulant  officia  omnibus  falvandis  ntcefiana,  qualiafunt,  pani* 
tentja,  virae  reformatio ,  dolor  divinus ,  humiliatio ,  fides  in  Chriftum.  Has 
vulr  eas  tflè,  quae  obligant  quofdam  tantum  ,  aur  omnes  in  quodam  Ecclefise  fecuio, 
ad quaedam officia  par ticul aria  ,  cu»daro  Ecclefiarftatuiaccommodata;  qualùeranc 
faenfieij ,  oblationcs  ,  circumafio ,  Pafcha>  &  fimilcs  ceremonise  V.  T.  &  facra- 
menta  N.  T. 

Denique  aflerit  dari  leges  quafdam  mixtas,  quarum  qraedam  partim  Natura* 
hs  funr,  in  quantum  adquxd  m  obligant,  ad  quei  pia  etiam  natura obftringirj  par- 
tim cri'//*/ ,  in  quantum  tapoftulam,  quasfpecìant  ordinem  ac  regimenpoliu'cumj 
partim  enam  Euangelica >  in  quantum  f  a  mandanr  quar  irecìant  falutemin  Crin- 
ito :  aliar  partim morahs  funt  &  perpetua ,  quae  omni  tempore  neceffària  injungunr  y 

partim 


CajxXXX.  Sententi*  Wa/{trt  de  natura Saiiati  exzm.      ?$$ 

partiti) arimcnialej  ,  utiliaahquo  taniùm  lempoie,  &  in  aliquibus  cafibus,  iojuo- 
gcntes:Ex;gr.  (ìncuir)  Decalcguscbligat  non  tintbm  ad  noralia  cordi  heirinis 
infcripta;  ied  eiiam.  atiea>  qua.Dto  Rcdìitorì  piatitaci?  lum  officia  ,  H:nc  dicic 
«lecalogum  ,  in  mente £/>.£/ dati m»  qi  a,d*m  ref  tiare,  quaeipfa  naiurarequirn  * 
qualialunt,Dei;m  fupraon  ma  amare  ,  prcxiroum  ficut  ncfiricripfcs  diligere,  &c\. 
£t  alia  poftulare ,  qca:  poCcivemoraliafim  $  &  quat^rn  ttianyr;i  x  funi  tuange- 
lica.  Huc  refertiìdtm  in  Chnlkm  ,  vifitaticnem  ffgrorantxm  ,  honorem  parer:  - 
tum  ,  paftorum.ac  fupenoium  jccu  Patium  in  Chi  il.  e  ;  &  varia  r.<gdti\a3puta  dt 
non  lormandis  imagimbus  deDeo,  de  non  profanando  Dei  nomine  vanrsjuriir.cn* 
U*«  Sic,  bue  referto  ranquain  £u«xgeljca  erica,  ceicn.OLÌas  iMoIaicas,  òt  Si- 
cramentaiN.T. 

Qtod  ad mandatui!!  de  Sobbarcati  net ,  dicit ,  id  mixtiim  t  fiè  ;  idift,  exem- 
mbus  jam  noimriatislcgibusccn  rpofiium  :  hoc  eli,  pai  ri  m,  >;iLia!e;  partirci  Po* 
fi  ivum,  ideue  paitim  Civile,  panini ILuangelkum  ;  &  luangeiicLm  utn  raatàra 
Univtrfsle  &  Pertetui.rn ,  ftd  etram  Specole  ac  Cére  or.  ornale,  hk  aurem  piu- 
lifper  fublllìerdum  ,  utpaucis  eiamiiiemus,  quo  it.p.  cìudicat  le  gens  de  Sibb:ro 
naturarci  omniun.  harum  drvcifarum  Itgum  pai.iicipaie. 

Primo  ergo  dicic,  Hanc  legtm  init fittiti  comprtkn.d: ,  ingtmralilege  natura  ,  qua 
duit  Dio  olidietìdumcfsciytQtntiihs)  rt'tlatis  rei  ritefandù  ,  cum  Deus  fapius  rei  - 
XJirit  fi  Ville  ,  ut  kon.ines  miutn  in cyclofept  insana  ditmfacrts  ufilus  eonjtctatint  ',  tìqm 
tf:C  J:ocrefpe8u  ,  UgemnaturMm.  E^cjp.  Aiqu:  hàc  lanone  ,  utifupra  indicaviiTLS» 
Cminis  lexceremomalis,  puta  de  circiimcifione,  &  e.  erit  naturalis  ;  aut  ad  lcgcm  na- 
turar fpecìare  dici  pc-tlù:  QuiadehisomnibLs  volumatem  iuamrevdavitDominuS; 
Se  poftularlex  natii:  se*  ut  in  omnibus  Deo  mori m  gc-ramus. 

Sfcuìtdòy  Liat  (irquit)  raqueamdhere ,  koemandatum  dijlft.clè  ir.ftulptnm  fwfc 
tordi  Adami  in  e reathne ,  ita  ut  friprioinjìiì.cluac  n.otu  zilucrit  five  jtfthnum  $  file 
alium  ullum  ineyelo  fiptimar.adhm  >  fiacri*  dtfiintrt  ;  quia  tamin  objoiatio  Sabbat: 
htbdomadJìs,  troptir  retivi -a  Cifì.l.tr.in.crfitas  ,  &  hi  un. mtmc rat ioì.tm  Dei  rr.ifc- 
ricordiay  in  Cnrifio  prcmijjo  ,  cr  ad  mtmoriam  jeederis  vita,  <Sf  quieti*  in  Ckrifio-, 
Jtrvundamtadfopulum  in  rcìigiomjat.&itateìcultuac  tintoreDtiiexercindunhbona  efl}uti- 
tu  ,  in.òadfiatum  nojirum  corruptum  reparandutn  ntajfaria:  Et  homo  mene,  per  rtlfawa s 
lumir ài  naturali i  j  agno/cere pMeft  ,  Salbatum  brfdoH.adaletJìt  infiitutum  Dei  jkfium  ac 
piuw,  Dictrt pojjumus  »  fraerptum  tee  ad  feomdariain  /»£» m  tu  tura  Jptcl>  te. 
QLODiodofptclAnt  practptuni  de  Sabbato  ad  Ugem  cieatioDÌSi  Adam*  in  ffaiu 
integritatisdatam,fuprav:climus.  2.  Q^ od  SabbaiLm  fnerit  primo ir.ltituium,  in 
•ommemoraiionemmircricordia.1  Dei  in  Chiillo,  r.onduni  piobatur.  3.  Q[  od 
ratio recladocerepoillt,  obici  vatjonem  Sabbari  hebdomadalishomim  nunc,ihft«ta 
corrupto,bonam  ede  &  utilcm  ,  in  ò&  ntctflariam  ,  venllìmijmtlr.  Ncc  mirus 
verumeft  ,retìamrationcnidocerepciie>obfeivatioDemSabbanhtbdomad3liscon- 
.venne  iiatui  innocentia; ,  ad  folennem  nominis  Dei  creatori!  celtbiaticncm  ,  &  ad 
•ommemoiandaCieationisacCoiilerTauonbbtretitja,  &c. 

Tertiò  {mqu'ìt)  fi  Sabbatum  cvn/tdtnfnui ,  r^uttnus  f  rimi kkfiUvtWm tTÉ$y  &  re- 
Kovatum  in  monte  Sinai ,  ac  (tepius  rtpttitum  ,  *c/  trrl  in  atJmiem  iwoctn.Hs,  qi  v 
dan.tt.tum  12  oectfic  Sabbiti ,  ftrjttiJo,  memft*   ctttitioiis>ptr  rtxtlatmum  tbrljli 
rtdmftvtS)  fojì  Uffim  primnm  hm9$Htrh\  D'art [ojjkmni  j  mandami»  J.  : 

Aaaaa  ^f 


7sS       Sententia  WalUtl  de  naturi  fattati cxàm.     Lib.  1 1 V 

hoc  nfpeBit ,  mere  pofuivitm  effe  ;  quod  (&  vox,  memento,  tottes  buiepracepto  addìtum ,' 
confirmat:  NamfruFtra  totia  hoc  ufus  fwffet  vocabulo  Deus  ,  fi  infculptum  fui ffet  corti 
bominis  ,  a:it  fi  natiìralis  ìp forum  confeitntia  tot ,  propter  ejus  violationem  ,  accufaret. 
B^fp.  Fundamenrumh'jjusa(T;rtionisprorrusnullume(Te>  fuprajam  oftenfumeft: 
Namqkc  mamfeftum  fecimus ,  inftitutum  fuiflfe  Sabbatum  ance  lapfum  •  &  redemp, 
tion^nChriftinonfuiiTjoccafionern  auc  fundamentum  prima?  Sabbati  inftitucic* 
n:s.  Non  ramsn  negamus ,  mandatum  de  Sabbaco  fuiffe  Deo  pofitivum ,  licec 
nomini  in  IhtiJincegricatis  naturale  faide  dicamus.  Nec  concrarium  evincic  vox 
illa,  memento ,  qua?  Ivjìc  praecepeo  praeponitur  in  decalogo;  nam  haec  vox  aliis  pra?- 
ceptis  prasfigitur,  quae  non  funt  purè poiìtiva.  Et,  annon  faspius  reprehendunt 
Proprietà?  populum  Dei  &  alios,  propter  ca  deliba,  quorum  mencionem  facit  A- 
poftolusfy;».  i.& z.  Licec  calia  fint,  qua?  naturai is  ipforum  confeiencia  poflu  diesa- 
re, ,  &  a&ores  approbare ,  violatores  autem  accufare  } 

Qitartò,  finquit)  proni  mandat  lex  S  abbati ,  ut  homo  unii  cum  liberi 's ,  famuiis  ac 
jumentii,quiefcat  àlabore  tadiofo-,  quem  introduxit  peccatum ,  mandat  id  quod  multimi 
conduci t ad  ordinem  in  Republicaflatucndum ,  (st  aipacem  infamila*  colendam >  efi  lex 
chilis  &  politica*  }\efp.  Mandat  lex  Sabbati  quietem  talem  ,  non  propter  fé  ,  fed  in 
ordineadcultum  Dei,  tum  privatim  ,  tutti  publicè  edebrandum.  Verum  eft, 
omnes  fcges  divinas  conducere  ad  bonum  Reipublica?  ac  hominum  >  etiam  exter- 
num  ,  promovendum  -,  &adpiam,  aeveram  pacem  inRepublica,  ac  in  familiis 
fovendam  acconfervandam  \  led  tamen  nonlegimus ,  Deum  multasleges  proprie 
policicas  aut  forenfes  dediffe ,  antequam  populum  Ifraelicicum  abaliis  omnibus  few 
parade,  &  in  rempublicam  diftinctam  conftieueric ,  &  apud  eos  veram  Theocra. 
tiarn  exercuerit.  Improprie  ergo  dicicur  lex  Sabbati,  forenfisaut  politica.  Vide 
Caput.  XIX-  hujus Libri. 

Quinto,  Dick,  effe  legem  Euangelicam ,  tale  folum  ftrvttium  injungemem ,  quodfub 
Chrijìolocum  habet t  triplici  re fpeRu,  Primo,  refpeBu tempori s prim<t infìituthnis , 
riempe ,  dici  jeptimi -,  in  quopromifjus  erat  Chrifus  ;  Secundó,  refpecìufundamenti? 
nempe  pcrfclionis  operumcreatioms  per  mediationem  Chrijìi  fufeeptam  ,  (?  acquiefem» 
ti<e  Dei  in  mediazione  Chrijìi  ì  Tertiò,  Eo  quod  fcparatus  fuerit  ille  dies  feptimus  in  ufum 
fupcmaturaUm\  eòjue  fanBificatus  ;  in  Chriflo  autem  omnia  fantlificantur.  Refp. 
Nondum  darò  conftat ,  Chriftum  primo  promiflum  fuùTe  die  feptimo  :  Et  etiamfi 
hoc  eonitarec ,  nondum  probacum  eft ,  propterea  inftitutum  fuiiTe  Sabbatum.  Prì- 
mus ergo  ille refpecìusnullusctt.  !>;/'«,  quòd  ad  fecundum  ateinet.  Nondum  con- 
fìat,  Mediationem  Chrifti ,  &  acquiefeenciam  Dei  in  iftà  mediatione,  eflè  per- 
fettionem  &  quietem  Dei ,  de  quibus  loquitur  Mofes  Gm.  2.:  2, 3.  Nec  unquam 
probabicur ,  hoc fuifTc  unicum  Sabbaci  hebdomadalisfundamentum.  Denique,  quod 
adxercium  accinet ,  lis  cft  adhuc  fub  judice,  Num  nihil  poiììc  peculiaricer  ad  ufum 
divinum  ac  fupernacuralem  feparari  &  fanftificari ,  nifi  refpecìu  Chrifti  Mediatoris. 
Nulla  ergo  apparet  racio>  cur  Sabbaci  prasceptum  primitùs  datura, dici  poffit  £uan- 
gelicum  effe. 

Sexto,  Dicit  efie  praceptum  perpetuum  &  unfoerfale>  quod  nos  edam  dicimus  t 
rationeauthoritatis  divina?;  &  non  tantum  quia  perpetuò  necefle  eft,  ut  Eccleìf* 
coctus  celebret.ad  Deum  conjunftim  colendum,  &  ad  verbum  Dei  audiendum ,  &c 
&  u:  q'iifque  fuaru  infìruac  familiam3  &  lìmilia  ^util!eputafrHseceoim  non magis 

probw* 


Cap.  XXX.  Sententia  W atteri  de  natura  Sahhati  exanl.     757 

probanc,  unum  diem  e  feptem  debere  Sabbai um  effe,  quàm  unum  è  Burr.ero  i;o- 
vem  ?  decerti ,  aut  quinque ,  &c. 

Septimò,  Denique  iult  Srìbatum  dici  cercminiaU ,  to  quòd  fit  Jìgr.um  attrr.i  nof.ri 
ìnccelis  Sabbiti  >  &  refpi&H  dieipracijt  {epimi ,  (3'  cidius  ccnmohialij  io  die  txtib'tti. 
Refp.  Quòd  exhibitusfueritDtofub  V.  T.  die  Sabbati ,  cultustercmoniahs,cen. 
ceditur  ->  &  qudd  hoc  refpecìu  Sabbactim  dici  poilit  ceremomale  effe ,  itidero  con- 
cedi poteft:  iedhicloquimur  de  primi  Sabbati  ìuftitutione,  &  deprimo  Sabba! 
mandato  ,  quod  praecefferat  omnem  cultùs  ceren.omaiii  mftitntiontm ,  quia  ,  nem- 
pe,  praecefferat ,  utfupra  evicimus ,  ipfum  Japium.  Dan,  Mondarci  videmus  quid 
iniplodiefeptimoceremonialeappaierepoirit.  HociDe  ex  eó  evincere  conatur, 
qudd  eo  àie  Chriftusfucrit  promiffus.  Sedctiamfi  hoc  efiet  veium  ,  coniequen- 
tiam  nullam  video. Denique,  Licet  dici  pcilìt  quodammodo  Symbolum  atcrni  noftri 
in  ccelis  Sabbati,  non  propterea  tamen  d:ci  debet  ceremomale  effe ,  ut  ex  defini- 
tione  legis  ceremonialis,  fupra  Lib.  I.  Cap.  l'Ili.  datà&  explicara ,  liquet.  Omnis 
propriedicìa  ceremonia  nunc  ceffat  fub  Euangelio  :  Vult  tamen  tilt  prsecepcmn  hoc 
perpetuò  obiigare*  in  finemufque  mundi.  Haecegocomponerenequeo» 

Finis  Libri  Tertii. 


Aaaaa  z 


INDEX 


IN    D    E    X 

Rerum  &  Verborunm 


Abfiiuemia. 

QUid  abfiinentia  à fuffbcaro  & 
fanguine.  Pag.  145 

A&icmes  human*  quae  bons-quia  man- 
data?. 2 1 

A&10  in  fé  indifferens  potefl  effe  moralis , 
polito  pi  acce  pto.  160 

A  cìio  aliq«a  excerna  nsoraliscft*      1 70 

Actiouum  moralius  i  Dei  volunta- 
ee.  a.e3&c. 

A&us  entieativus  diftingukur  à  mali- 
tii.  25 

A&us  humani  difTerunc  rationeiegis  na- 
tura?.  184 

Adami»- 

Legem  naturae  peicipiebatex  Dèi  operi- 
bus.  82 

Legcs  matrimonii  ibidem  legebat  8i?8$ 

l^egem  de  Sabbato  hebdomadali  ibi- 
dem Iegebar.  8j 

Plura  ibi  vtdebar ,  quim  nos  jam  vide- 
mus.  85,86 

Erat  vicìurus  per  obedicntiam  prsecep- 
torumpoficivarum.  136 

ISon  eft  lapfus  eodera  qua  creatus 
die»  472»  &c. 

An  cognoverit  uxorem  ante  Iapfnm.477 

^neii  lapfus  ance  S&atì inftrtutfo- 
nem.  478»  &c. 

Tencbatur  fybbatwn  celebrare.  549;&c» 


Ejus  Sabbatum  quomodo  diftinguatar 

à  Sabbato  deca  logico.  y  4.-1 

Sabbatizaiepotuit.  566*^70 

An  unum  tantum  ei<iatum  mandatum 

pofitivum.  569 

Etininnocentiànonopusfu?ttypis.62o 
Plura  eucn  docebic  natura  pura ,  quàm 

noftranosdocerepoteft.  y\j 

In  innocenti;»  operari  debuit.  yzo 

Non  erat  DominusTemporis.  733 
Non  tenebatur  ferapcr  Don»  folennicer 

colere»  751 

Quomodo  ei  opus  fui t  Sabbato.      752 

Adiapborum, 

Adiaphora  non  fune  moralia»  1 82 

Adorati  $, 

Adorano  quid  &  quptuplex.  2  35- 

Altingius. 
D.JacQhi  AUìngii quaedaui  esaminai 
tur.  482>4^7 

Amr. 
Amor  Dèi  non  tollit  Sabbati  obferva- 
tionem.  578 

Amor  &.fide$  forraalitcr  diftioguun- 
tur*  655 

Antmalu, 
Quasdam  munda,  quagdarai  immonda, 
tempore  Noachì.  676 

lAnùctyatiù  vide  Prdepfi** 


Aquinas* 
Tbom*  xAiu.  quarta*  refutantur  ;    7?» 
76,  $%>  2$6 


Index  Rerum  &  Verborum: 


Arbor. 


Arbori?  ritte  ufus.  475, 477 

Ariftobulut 
Probat  Sabbatum  obfervaffe  Gentes. 
465,466 

Ariftotelcs. 
Quae  illi  moralia  (un:.  1 74 

Athanafius 
Confirraat  infticutionem  Sabbati  ab  in- 
itio.  yo2 

Atheifmus 
Non  poteft  à  Dco  raandari.  16 

Attributa. 
Atcributa  Dei  qua;  nobis  imicanda  686 

Auguftinui 
Confirmat  ìuftituuonem  Sabbati  ab  in- 
ìtior  yoi 

B. 

Bfdd 

SEnrcntia  de  ratióne  ordinis  in  deno2 
miéaciOQC  dierum  hcbdomadis  per 
planeus.  578 

Benedicere. 
Benedicere  &  falsificare  Geo.  2.  exege- 
licc  fumi pofluiu.  si§ 

Benedicalo 
QafcanneftiturSabbato.  361 

Scptimidiei, fecundura  Altingwmjejici- 
tur.  486 

Qiiomodo  in  Dei  requie.  .     534 

Gabbati  joxta  Walkjrum  qur.  614»  616 

Btnrfuiuw. 
Beneficia  Dei  non  poftulant  dies  Fé- 
ftos,  $43 

Binitts, 

Borritati*  morali*  prima  regni  a  non  eft 

Deijuftit:a,fan6titas)autcurcntia,  36 

Bomusmoralispendct  àprae^ceptoiil 


Bonitas  fundamenulis  anteceda  raaod*- 

wra.  38 

BtJwpi 
Eft  quicquid  mandatur,   in  qoantum 

mandatur.  186 

Bona  quando  pronunciata  erant  opera 

dictfextL  478 

D.  Burmannuf, 
Sibi ipGcontradicit. 637,640  64?)67e 
Quare  non  vulc  Sabbatum  ccicmoniale 

intdiigi,  Col.  2.  648 

Ejus  o&o  rationes  contra  fenfum  no» 

lìrum  Col.  2.  examinancur.         649 
Ab     ejus     excepcionibus    vidicantur 

Col.  2.  52 

Ejus  argurocntum  retorquetur  in   ip» 

fum.  6$y 

Omnem  vult  rejici  diftir.ftionem  &  re» 

ftri&ionem.  658 

Contradicit  Apoftolo.  682 

plurima  ab  eo  aderta  refutantnr.  129 

-142  ,  if9>  -177.  i79>  "  »8i, 

182,-190»  197,-231.  553,  623,. 

6*6,63 1,-63  *»*3<r>-684, 715-7  J6 


Q.1 


c. 

•  Cajetanì 
Uaedamconiuci  icur. 


2o>2l 


Caldertpood 
Vindicatur   a*  Scbookji  exceptionibus. 

Calimi  AC  hi 
Aut  Lini  teftimonium  vindicatur.  467 

Calvinus 
Quid  fenferit  de  Pcftis.  a  40 

Ejus ditta  qua; iam  vindicmtur  6^9  &c 
Quid  dicat  in  Comm.  ad  Gen.  a.      ?Z* 

Ccr  emonia. 
Quid  nomini*  &  quid  rei.  9* 

Ejus  divifioncs.  96,97 

Ceremonia  Lccicfiafticavaù*    fumi- 


Index  ftefum  &  Verborum: 


Ilex  ceremoniarura  rautabilis.  97 
Qux  proprie  ad  legem  ceremoniarum 

referuncur.  -,  99 

Cur  dicantur  in  placitis  pofitar.  99 
Quiearumfinesparticulares.  99 

^on  fune  pr<scqtA  kominum  Cdofi.  2: 

"jrr.22.  IOO 

Curdicaatur  jcjuna  &  infirma  demen- 
ta. 101 
Cur  dicantur  feptam  medii  perietis.  io  1 
Erantabrogabi'es.  101 
Caufas  earum  abrogationis  verae  & 
faUae.                                     102 

Charitaitisordo.  734 

Cbrifius. 
Quo  fenfuDominuserat  Sabbati,    616 
lnquibuslegibusdifpinfarepocuit707 

Chryfoftomus. 

Confirmat  infticunonem  Sabbati   ab 

inuio.  5°^ 

Cibus. 

Gibus  &  potus  quomodo  fumuntur, 

'    Co/.  2.  *  639,  &c. 

Ciborura  omne   diferimen  nunc  non 

ceflat.  642 

Ciborum  diferimen  aliquod  morale,6d5 

Circumcifio 
jUfurpari  pote$  juxtaadverfarios>fi  Ec- 
clefia  volucrit.  672)  68z 

cUmens 
'iAlexandrinus  dicit  alios  quàm  Judseos 
frbbtfizafle.  464 

D,  Cocceìm 
1/lalè  probatSabbatum  typum  effe  aut 
Sacramentum,  42 1  j  422 

Ejus  exceptio  ad  Gen.  2*   examina- 
tur.  526 

Alia  aliquote/us  diftaexaminantur.41 9- 
43 1,  5Z6  -  5-28,  6z7>  ^^ 

Carta. 
In  cegnà  facri  nm  licet  mi  quibusvìs 

■  p  sito*  $7$ 


in  Ecckfià. 
&infamiliis: 


Serpentis  cumEt  <?  an  longius  fuerit«48o 

Colo-. 
Colendum  efièDeum  ab  omnibus,docet 
natura.  242 

idque  folenniter,  243 ,  244 

246 
247 

Concio. 

Ad  coRciones  habendas  licet  tempus 

inftituere.        •  333 

Conjugittm 

Non  fluir  ex  naturàBei  &h'ominum«73  £ 

ConfcieKÙJ. 
Quiddiaarepoteit.  727 

Confervatio» 
Confervatio  noftri  ipforum  non  eli  regu- 
larecìi&boni.  60 

Confuàudini! 
Vis  magna.  65 

Craftinus 
Dies  aliquando  fignificat  diem  natura- 
lem.  603 
Creatio, 
In  creatione  quomodo  fundetur  Domi-i 
niumDeì.  43 
Creationis  lex  qua*  &  qualis.           688 
Ejus   memoriam  confervabat   Sabba- 
tura.                                        585 
Quomodo  ex  eà1  feirerat  Jdamus  Sabtjaj 
tum.                                        58$ 
&  moralia  quidam  circa  matrimo- 
nium.                             ibicj. 
CulM. 
Cultus  Dei  quid.                           2& 
Fit  interne  &  esterne*                    240 
In  cuhu  externo  quid  requiritur*-     240 
Quid  cultus  naturatisi  inftitucus.  241 
Cultus  focialis  qùid&.quoeuplex. .  ibid. 
Cultusfolennisquid.             ibid.  245" 
Culcuskgalis.  &  Eqangclicus.       ibìd* 


Index  Rerum  &  Verborum. 


Cultàsalraedivifiones.  242 

Q«omodoappelIeturin  S.LIteris.    ibid.. 

Cultas  ejaculaeorius  cft  morale  ofrì- 
cium.  243 

Cultus  folcnnis  poftulat  tempus  folen- 
ne. *4? 

Cultus  domefticus  requiritur,  &  qua- 
re.  247 

Cultus  domefticus  cft  folennis.  2$8 
Eft  neceflarius.  249 

Partem  cultus  non  poteft  Ecclefia  infti- 
tuere.  3  $6 

Pars  cultus  quid.  35* 

Adjuriwtura  cultus  quid.  .     ibid. 

Idem  pars  &  adjun&um  cultas  vario 
refpecìu.  ibid. 

Ad  cuitum  legitimum  rcquiritur  Dei 
mandatum,  3$3 

Mandatu  m  Dei  de  cultu  generale  &  Ipe- 
ciale.  ibid. 

Qjxdam  adminicula  cultus  funt  pars 
cultus.  366 

Cultus pend. e  J  Dei.        ff* 

Cultus  fpiii^-'  r  externu  373 

Cultus  (blenni  quid     -  Ciceri jo.       4*4 

Cultus  infti:utus  pettiact  ad  fccundum 
praeceptirn.  655 

CypriA-'if 

Eft  prò  inlUcuciooe  Sabbati  ab  mi- 
ti 0.  5°z 

D. 
Vtcdogm 

QTJidpoftulat  juxta  jralkjrum.y^ 
Conftat  ex  moralibus  pracep- 
tis.  i$Z 

Dechns. 
pecimaiuoblatio  ci  at  pars  cultus.  334 

Dedicare 

Quiddenotat.  ti* 

Quomodo  differt  a  deputare  &ftn&ifi- 

care.  ibid. 

Dedicato. 

Da  Fello  Dc<Hc4$ion'::  tysidtffcCMft  1 33 


Determinai* 
Dei  conflrmat  moralitatem.    t$of  i£t 
Humana  non  tollitmoralitatem.      19Z 
Divina  non  tollitnaoralitatcrn.       739 

Dftffff. 

Devotioquid.  237 

Dtlfc 

Dei  fan&itas ,  jnftitia  &c.  noneftprima 
regulabonitatismoralis.  36 

Solus  determinai  Tempus  folenne.  346 

Solus  facit  tempus  necefiarium&futfì- 
ciens.  346 

Solus  determinare  poteft  tempus  ad  cul- 
tura ptivatum.  ibid. 

Omncs  obftringere  poteft  ad  tempus 
determinarumobfcrvandam.       347 

Ejus  fotius  mandata  funt  perpetua,  ibid. 

Solus  poteft  fapienter  tempus  folenne 
dete.  minare,  ibid. 

Ad  Deura  originalicer  fpecìac  omne 
tempus.  347>34^ 

Solus  Tempori  Solenni  benedicere  po- 
teri. $48 

Solus  determinare  poteft  diem  particu- 
larem.  ibid. 

Sola  ejus  authoritas  confeientiis  fatisfa-» 
eie.  350 

Non  eft  iiec cfTe  ut  determinet  Tempuj.  ad 
omnem  cuitum  publicum.  ibid. 

K^q uè  ut  determinet  tempus  ad  omnem 
cuitum  privatum.  351 

Diclamen 
Confcientiaenon  tlt  lex  naturar.         ga 
Recìae  ratioois  non  tft  ltx  naturar,  ibid. 

Dies. 

Determinatiounius  dici  in  feptiman$eft 
optima.  20>    . 

Dierum omnem  diftinftionem  non darmi 
nat  Apotyolus.  644,  &c. 

Dies  Domjnicus  cxcipitur   Colofi.  21 

Rem,  14.     GaI.  4.  646 

Die  Dominico  omnia  fieri  poflunt  quac 
alio  diCj  fccundum  D.  Bvrmtnn.   $77 


Index  Rerum  &  Verborum. 


Diei  Dominici  oWervationem  quojine 

vocet  D.Burmannus  neceffanam.  68 1 
Dieifolennis  confecratio  fingulis necef- 

fariaeft.  701 

Dicami  diTcrimen  quale  nunc  Sublatum 

cft.  3*9>&c- 

Diesquocmodisfumitur.  367,596 
Quo  refpecìti  alius  alio  fancìior.  3  67 
Datur  dks   alio  fanchor  lab   Novo 

Teft.  368,  &  e 

Dieru  diftinftio  omnis  non  legalis.  376 
Dies  prsecedit  noctem*  602 

Dies  craftinus  aliquando  denotatdiem 

aaturalem.  603 

Vifcrimen 
Dierum  quale  aunc fobia  tu'  eft.,3$9,&c. 
Quale  difer ina en  dierurn  non  eftfubla- 

tura-  362 

Dijlinftio 
Neccfiàriò  nonnunquam  adhibenda.^g 
Diftinftio  ciborum  «&  dierum  moraìis 

maaec.  67  6  >  &c. 

D'mnm. 
Jus  diviuum  quot  modis  dickur.       40 

Diurnus. 
Tempore  diurno  Deus  omnia  fere  crea- 
va 597 
Dogmi. 
Iti  dogmatum  obfervatione  fanftitas.2i$ 
Poficiva  omnia  non  fune  mera  dogma- 

ti.  214 

Dogma    aliquod    poteft  e/Te  mora- 

le.  66o>66i 

Ad  dogmata  non  refert  Apoftoius  Sab- 

bacum  hebdomadale.  6*52 

Dogmata  qua:,  8c  an  fint abolita om- 

eia.  ibid. 

Domìnicus. 
Dominicus  dies  quid,  m 

Cut  dies  folis  diÀus.  403, 404 

Excipitur  Gd*t.  4.  Rpm.tf*  Coloff.  2. 
646,  709 
Dici   Dominici    obfervationera    quo 

jur«  dicat  D.B%m*mw  effe  acce/fa. 

»°'  681 


Dommuml 
Dominium  Dei  quid.  4* 

ld  negat  qui  non  unum  diem  integrum  - 

Deoconfecrau  473 

Quomodofundaturincreatione.       43 

Quale  in  creatura»  rationales  in  genere 

entis.  43 

Domino 

Quomodo  curari  potucrunt  dies  faftj  & 

nefafti»  644,  &c. 

Durelli 

Sententia  deC*/i'«o  refucatur.  340,34*1 

JE. 

Bideft4. 

ECclefia:  Re&onbus  non  competìe 
poceftas  Tempus  folenne  decermi*- 
nandi.  *o6,&c.  3i6;&c. 

Incertum  quid  per  Écclefiaro ,  Tempus 
juxca Adverfarios  detcrminantem,  in- 
telligendum  fic.  309 

Incertum  quibus  in  Ecclefia  coropetat 
poteftas  iufFragia  f  erendi.  ibicL 

Non  eft  infallibiiis  indeterminationi- 
bus.        x  310 

Tempus  folenne  determinare  non  po- 
teft Ecclesìa  Parcicularis.  310 
Neque  Ecclefia  Nationalis.  3  1 1 
Neque  Ecclefia  Catholica.  ibid.  &  3  i£ 
Ncque  Apoftolica,  fecundum  Adverfa- 
rios. i  bid. 
Ecclefia  nonlicet  Fefta  inftituere.  31* 
Ecclefia  definire  poteft  aliqua  tempo- 

Ecdefia  Apoftolica  non  inftituit  Ftf*, 

ta.  323 

Ecclefia  non  poteft  partem  culrusìnftì- 

tuere..  33*. 

Non  cortftituit  diem  Dominicum.   670 
Non  indicant  Adverfarii  ,i  qu3  Ecclefia 

inftitucus  fuerìt.  67Z 

Poteft  diera  Dominicum  murarcjfecua- 

dum  Adverfarios*  673 

Eloqui*. 
£ioquìapeÌ¥Ìva>  $t«*  212 


Index  Rerum  &  Verborum? 


Epiphanius 

Agnofcic      priraam     Sabbati    origi- 

ncm,  587 

Ejfenius. 

Vindicatur,  130-139,  !79-i8i>2o3- 

«09,  212,213,  2l8-22l>  2^4,226, 

*27,  631  633,638-649^0  683, 

71*.  7^5  -7i6' 

Ethmci 

Non  habent  confcienciam  omnium  mo- 

r  ah  uni  752 

Eva 

Creata  erat  die  fex  co.  513 

Eufebius 
Probat  Sabbarom  apud  Gentes.      aC6 

Exemplttm        ^ 
Dei  dicitununi  incyclofeptimanaeob. 
fervandum  e(Te  diem.  687 

Ezjtkiel 
Et  JrVwto/  bene  conveniune.  625 


FaSionem 

DTftingui  vult  ^Alùf.gius  à  creatio- 
ne.  485 

t  amili  a 
Vox  varie  accipuur.  246 

Wejfd 

AbEcclefiàinftituiucqueunt.  319 
ASabbatodiflinguuntur.  ibid. 

Quomododefcribunuir.  320 

Ordo  non  pofìulac    eorum  inflitutio. 

ncm.  ^ 

Damnanturab  Apofìolo.  ibid. 

Pugnant cum  libertate  Chriftiani-  3 26 
Quid  de  Fefto  De  Ai  cationi*  diccnuu.3  ^o 
Quid  de  Fefto  Purim  dicendurn.  127 
Sunt  pars  cui r us.  336 

Eorum inlticutionem  plurima  fequumur 

mala.  3;7 

Nitumur  incerto  fundamento.  338 
MulUm  rybene  utilicatem.    338,  ^9 


De  Feftis  quid  fenferit  Cahinus.  340 

Non  fune  adiaphora.  344 

Non  fundaneur  in  jure  natura?»  ibid. 

Eanonpoftulatgratitudo.  34.-5- 

Fides. 

Fidei  prceceptum   eft  morale*  politi- 

vum.  2i2 

Fides     &     amor    forraalicer    diverfa 

funt.  655 

FiHus  bominis 

Quis,  qui  Sabbatj  Dominus  dicitur.732 

Fadus. 
Dequolegimus  Deut.6>  non eft deca- 
logo. 561 


GauktìHf 

PRobat  Adamum  non  fuifle  Iapfum 
diefexto.  489,  &c* 

Getter duo. 
Quomodo  perjudaeorum  generationes 
celebrandum  Sabbatura»  622 

Gentes. 
Apud  Gentes  Sabbati  veftigia.59i,&c 
Licer  Sabb'atura  non  obfcrvirinc,poterit 

eflc  morale.  J92 

Habuerum  Fefta  folennia  alia,  quàm  an- 

niverlaria.  5  94- 

Genùles 
An  fciverintSabbatuaj  fanftificandurn 

effe  -  f^  9  9 

Cur  non  puniti  propter  ejus  viol.tio- 

nem.  ibid. 

Nonerantreprehenfì  prò  omnibus mo- 

ralibus.  »bid.  721 

Nihil  morale  nifi  quod  illi  communiter, 

regulariter  &  femptr  fcccruntj  jux»i 

Primcrojìum.  700 

Eorum  Fdtorum  reprehenfio  quid  ar- 

guat.  722 

Eorum  ignorantia  non  collie  prxcepti 

via*.  »biJ. 

Bbbbb  Habcbanc 


Index  Rerum  &  Verborumi 


Habebarìt    quidam   indicia  Sabbati 

hebdomadalis.  711 

Habcbant  media  ad  ignormciamSabbati 

tollendam*  ibid. 

Quid  Ratio  eos  docerc  potuit  circa 

Sabbacurn.  ibid.  &  724 

Gloru 

216 
^04 


Quid  denotat. 
iW»  ?.©«*»  quid: 


D.  Gemari 
Argumenta  prò  infìitutione  Sabbati, 

Exod.  16.  refutantur.  473 

Ejus  exccptio  ad-Geif.2.  refellitur.  5-29 
Ejus  rationes  ad  excepcionem  firman- 

dam  rejiciuntur.  530»  &c. 

Ob  je&iones  eontra  primaria  Sabbati  in- 

ftitutionem  refelluntur.  554 

Ratio  cur  neget  Sabbatam  apud  Gentes 

examinatur.  764 

Varia  refutantur. 503 >5io-5i2,5i8~ 

522,529-537,549,560-566 

Gregorius 
'Nyffmus  confirmatSabbati  inftitmionem 
\       primam.  502 

De  VaUntU  refutatur*  514 

Gudtcrus 
In  Epift.  ad  %pm.  14»  nobìsfavet.  679 

H. 

,       Hebdomadum 

ANtiquitas    probat   antiquitatem 
Sabbati.  $72. 

Conftans  obfervatio.  57*>  573 

LTus  apud  Gentes  teftimoniis  proba- 
tur.  574  >&  e. 

Et  ex  nominibus  planetarum  diebus 
affixis.  575,  &  e. 

Cyclus  non  ducit  originem  ab  iftà  deno- 
mi natione.  577?  580 
Hebdomadumcycliorigounde.     581 
Quid  inde  prò  Sabato.  594 


Hefiodi 
Teftimonium.  4$$,  tf7 

Hejdeggers 
Exccptio  ad  Gcn*  2.  rcjicitur.  522»  $2* 
Alia  refutantur.  ^^6 

Heylytm 
Confutatur.         439»5*9»586*  589 

Hobbefms 
Confutatur.  60,61 

Homeri 
Teftimonwm  vindicatur.  Aty 

Bomr 

Quid»  li6 

hookfw 


Refutatur. 


344 


BOTA 

Matutinas  &vefpertina5  pars  cultus^tfj 

I. 

Idototiytd* 

OUid  dicendum  de  legedeldòlo- 
thytis,  ASI.  if.  144 

lejuwum 
Licet  jejunii  dies  inftituere»  2  $  4 

Jejunium  quaLe  morale  eft.  1*9 

lerobumi 
Peccammo  349>35<> 

Jndifferem 
Fit  bonum  quando  mandatum*  210,21 1 

lndijferentiam 
A&ionum  tollitmandatùDei.  I78;i8l 

lndas 

Quomodo  obligatur  ad  Sabbatum  ob- 

fervandum.  724 

Inftitm'ts 

Dei  non  lice:  addere.  324 

Ubnfctius 

Vindicatur.  4*9 -43* 

ìtftjfbt 


Index  Rerum  &  Verborum.' 


Iofephi 
Teftimooium  vindicatnr.  459 

Iris 
Quale  fignum,recundu  Primerofium.  713 

lronfide 

Argumenta  prò  initkutionc  Sabbati, 

Exod.  i6.refutantu-.  437 

lfraelitis 

Solis  non  datu  m  Sabbatuna.     44^>  &c* 

Multa  iisquodà  refpedu  peculiana.448 

lnteger 
Dies   magis  conducic  adReligionem, 
quàm  duo  dimidiat'i.  743 

iudù 
Quomodo  obftri&i,  ad  moralia  &  cere- 

monialia  obfervanda.  188.189 

Eorum  raciones  prò  inftitutione  Sabbaci 

inMar*rqiciuntur.  443,  &c. 

Quidam  fatcntur  Sabbatum  àPatriarchis 

fui(Tèobfcrvacijm.  444 

Quida  n  diami  mft.curura  fuiflc  ab  ini- 

tio  445^455 

Quidam  diornr  primo  fuifTe  inftituturo 

in  Alufh  ,  led  filsò.  445.  &c. 

Voluncquidiin  S.  bbatumfibiproprium 

fuifle,  fed falsò.  451,  &c. 

Eorum  cfF.ig.um  manifefìum  inexplu 

candispioidytis.  4535  5cc# 

Eorum    lupctftitiones     circa.    Sabba- 
tum. 6ro 
Apudeos.  multa  typicam  rationem  lu- 

prradditam  habuerune.  634 

Rcfutantur.  443>4ó"i 

lu  dai  e  4 
EccleGa   &  Rcfpublica    diftmgueban- 

tur.  91 

Iuliani 
AflTertio  nihil  prob3t.  464 

lumi. 
Expofitio  Eych.  20.  vindicatur.     217 

lus 
Unde  derivetur.  59 

E/US  vari^  cxccptiones<  40 


Jus  divinura  quot  modis  «icitur.  ibid. 
Jus  Dei  quomodo  differat  à  IegeDei.4 1 
Quid  jus  Dei  ad  creaturas  relatum.  ibid. 
Jurisdefinitioexplicatur.  45 

Quid  jus  Deo  naturale,  ibid. 

Quae  flint  juris  naturalis divini.  46, 47 
Qua?  non.  48* 

Qua:  fpe&anc  ad  jus  Divinum  pofici- 

vum.  ibid. 

Quid  jus  natura?.  49 

Quid   jus    permiflìvurn   8c    obligati- 

vum.  ibid. 

De  utroque  hoc  jure  non  idem  fentiunt 

otnnes.  66 

Darur  jus  naturale  obligativum.  co 

Jus  naturale  à  Deo  dependec.  51 

Quomodo   à   naturali  ratione   depen- 

det.  ibid. 

Qua  ratione   dicitur  ars   boni  &  #- 

qui.  ibid.  &  52 

Quid  jus  Generale  &  Speciale.  e  3 

Juris  prascepta  tria  qua».  ibid. 

JusPublicum&Privatum.  54 

Jus  Naturale,  Gentiura  &  Civile.  54 
Juscivileapudjurisconfultos  quid.  ibid. 
Jus  civile  fcriptum  &  non  fenptum 

quid.  55 

Jus  Gentfum  quid.  ibid. 

Quomodo  diflioguitur  jus  Gcntium  ì 

jure  civili-  56 

Jus  primario  &  fccundarium  quid.  ibid. 
Jns  naturale  quid.  57 

Juris  divifio  &  explicatio,  juxta  Comu. 

num.  $9 

Indicia  juris  nobis  naturalis.  60 

Jus  narurale  non  idquod  natura  omnia 

ammalia  docuit.  61 

Jus  nullumapud  bruta.'  ibid. 

Ad  jus  naturale  non  fpc&at  ca  folùm  » 

quorum  veftigia  apud  bruta funt.    6i 
Jus  naturale  non  fpecìac  horaiucs   lo- 

lùminftatufolitario.  óx, 

Jus  naturale  non  dignofeitur  ex  raoribus 

Geotium.  64 

Juà  naturali  in quibusdam  repugnat  jut 

Bbbbb  x  cn-il© 


Index  Rerum  &  Verborum. 


civile*  .  66 

[Juris  naturalis  regula  non  eli  Ratio  na- 

turalis.  *9 

ExScripturisdignorcitur  qu^funtjuris 

naturalis,  qua:  non.  7© 

Jus  naturas  &  lex  naturar  quomodo  dif- 

fcrunt.  7$ 

Qua;  ad  jus  Dei  pofitirum  referenda 

lune.  126 

Jus  Divinum  quid»  73^ 

JusDeo  naturale  Se  pofitivum  quid.737 

Jufiint 
Teftiraonium  rejicuur.  46246$ 

lujìitia 

Quid.  .  52 

Generalis  &  particularh  quid.  ibid. 

Non  ex  operibus  fecundum  moraha 

prascepta  praeftitis  >  &c.  214 

Juvenalis 

Sententia&teftimoniurejicitur^éjj&c 

L. 

D.Labadie 
Rgurnenta  contra  Sabbatu  evertunt 
omnia  Chriftiinftituta.  378*379 

Lattantiuf 
Seat  prò  inftitutione  Sabbati  ab  mi- 
cio. 502 
Lampridn 
Tcftimonium  vindicatur.              471 


A' 


lAUs 

Quid» 

236 

Lex 

Undederivatur. 

a 

Quot  modis  fumitur» 

4 

Variis  modis  defcribitur> 

5 

Ejus  definitio  explicatur. 

6 

Tres  de  eà  affertiones. 

.7 

Ejus  afTeftiones  varia*  explicantur.  ibid. 
Ltgh  Divina  necefilcas  monftratur.     8 


Legibus  mnndum  gubernat  Deus,1        9 
Legum  dtvinarum  varia:  appellationes«i  £ 

Variantem  excepationes»  14,  i£ 
Legts  divina  definì  tio  explicatur.  15 
Lexdnina  quale  fitfignum.  61 

Lex  aterna  quid. ,  73 

anfic  proprie  lex  dicenda.  17 

Legibus  divini  s  non  reguntur  bruta.    17 
De  Ltgum  difpenfatione  quioThomifti 

&  Scottila;.  19 

Lex  Dei quomodo  difFcrt  àjure  Dei, 41 
iejf  ft*tr«yrf  &  jus  natura?  quomodo  dif- 

ferunt.  37 

Lf*  «*£«>•*  eft  proprie  lex»  73 

cur  ìtaappeìietur.  74581,82 

utrum  contineat plura  p^secepra.  74 
Anomnis  a&us  vntuus  fu  de  L  fg<  w<z- 

tura.  y$ 

An  Lex  natura  Ut  unaapudomnes.ibkl. 
Z**  &  ltrg.s  notitia  differunt.  ibid. 

Lex  natura  non  obligac  omnesferoper 

ad  omnia.  77 

quomodo   mutetur  aut  non  mute- 
tur.  .  .78 

Quomodo  in  ea  fiat  difpenfatio.  78 
Lex  natura  nec  habitus  eft»   necacìus» 

nec  potentia.  7&Ì79 

dirTert  a  lumine naturali.  79  , 

Ejus  definitio  à  Poly  andrò  data  rejci- 

tur.  ibid. 

Natura  rationalis  non  eft  Lex  natura- 
lis. tfo 
Lex  naturalis  diftinguitur  à  Ratione 

humana.  ibid. 

Non  eft  di&araen  Recìae  Rationis  ib» 

Non  eft  diétamen  confcknu'a:.  ibid. 
Ad  Legem  natura  qua?  fpe&ant.  8 1 
Legem  naturas  claiè  percipiebat^a- 

muSy  in  operibus  Dei,  82 

Quomodo    dignofeuntur      quse  fune 

Legis  natura.  26 

Legh  natura  definitio  explicatur,  86» 

87»  &c. 

alise    ejus  deferiptiones  examinan- 

tur.  89 

Legum 


index  Rerum  &  Verborum. 


JL/gtfm  moyaìiu/fii  etrtmonialium  Se  judf* 
valium  Deus  cft  author.  90 

III*  Leges  diftintfae  (unt.  9 f 

Omnes  praeleftx  &  cxpoGt*  eranc.   95 
Huic  Lcgurn  diYinaium  divisioni  favec 
Scriptura.  95 

hujus  divifionfs  ratio.  ibid. 

Lex  cerimoniali*   &    mutabilis   difTe- 
runr.  97 

Ad   Ltgem  cercmonialem  qua?  propr  è 
referuntur.  98 

Quae  L  fg'J  erant  judiciaUs.  103 

quomodo  dividumur.  ibid. 

cur  alias  non  obligancGentes.  104 
quacnuncobligant.qujenon.  10^,106 
quae&  qua?enusab.ogantur.ic6>io7 
an  ullura  habeni  ufum  hodie.  107 
inquoconvemunt  cura  j  &difrVunt 
à  Lege  ceremoniali»  1 08  >  &  e, 

in  quo  differunt  à  Lcgc  morali.     1 09 
ratio  earum  abrogauonis  Socimana 
rejiotur.  ibid. 

Lex  morali*  unde.  HO 

quomodo  omnesobligat.  ih 

quomodo   differc   à   Lege  natura- 
li. ni)iu 
quomodo  alia  fpe&ent  ad  Ugcm  mora» 
lem ,  alia  ad  legem  nature  ,  &  quo- 
modo non.  112 
Lex  moralis  -  naturali*  &  morali s  ■  pò  fu 
tiva.                                 11 4»  7i  8 
Cur  reperita  fueritkxmottj///.  114,  ne. 
quid  poftulet.                              115 
ao  poftulet  alia  nunc ,   quàm  in  inno- 
centit                                    116 
fempererat&  cft  in  vigore.         117 
aliar  deei loquitur  Scnptura,  quàm 
decacmcniali.               »*7>u8 
nonabrogatur.                              118 
varie  defcnbitur.                 118,119 
ejus  deferiptio  explieatur.            f  2 1 
praefenbit  quod  conforme  eli  operi- 
bus  &  attributi*  Dei  imrautabili- 
bus.                                      149 
eiat cordi  Adami  infcripta,          150 


eft  omnibus  ac  few  per  uiilis*     ibid. 
eftinN.T.coDfnmata.  15^ 

ejus  ratio  primaria  interna  &c.  mora 
lùeft.  jtf 

exhibetur  percreationem  &ordinem 
creationis.  1C7 

id  mandat  quod  firmum  habetprin- 
cipiuminRectàRatione.         158 
perpetuò  obligat.  ibid. 

omaes  obligat.  159 

Lex  quomodo  fucrit  umbra  Se  pcedago- 
gus.  180 

RacioneLegis  naturalis  difTerunt  aeìus 
humani.  184 

L.gi  morali  ipiì  ratio  aliqua peculiari^ 
iuperaddita  fuiefub  N.  T.  634 

Refpecìu    adjtiiifti    moralis  poteri 
dici  ceremonialis.  $3$ 

Ad  Legem  naturale™  q^xpeninent.  716 
Lex  moralis  quomodo  fatta  propter  ho- 
minem. 732 
non  Buie  ab  aeterno  ex  naturi  Dei.  ib. 
Lex   moralis  pofitiva    juxta   AdverfaJ 
rios.                                   738>739 
Leges  quae  Dco  naturai es ,    qua:  poftti- 

**.  717 

Legum  dififio  &  explicatio^"rf/^W.754 

Lini 

Aut  Callimachi  tcftimonium   vindicai. 

tur.  467 

locus 

Variis  modis  fumitur.  a 82 

Determinatus  &  indeterminatus  quid. 

383 
Communis&  Sacerquid.  ibid. 

Quomodo  ncceflTurius  fit  ad    Religio- 

r.cm.  ibid* 

Quomodo  ucilisfit  Religioni.  384 

Locus  &  Tempus  indetermin.non  funt 

aequales   in   Religione    ciuumlian- 

tir.  583,  &c. 

Locus  &Tempus  determ.non  fune  «qua- 

Ics  in  Religione  cucumftantiae*  388 


Bbbbb  j 


UÙQ* 


iimcx  ivcrum 

Une. 
Quid  delotione  pedum  Juan,  jj.  dicen- 
dura.  ^8 

ludovicus  UolmiUf 
Confutatur.  90—96 

Lumen 
Naturale  quom  odo  differat  à  lege  natu- 
rali. 79 

Prima  quid.  ógi 

Per  Iytron  Chnfti  nondum  perfoluti 
fanàificabauturolimfideJes.       429 

M. 

D.  Maccovii 

QUaedam  rejiciuntur.  107 

■  Magiftratura 

Non  fluit  ex  natura  human*.  371 

Malitia. 
Abeadiftinguuntur  a&us  entivitati.  25 

Mandatum 
Dei  tollit  indifFerentiam  a^as.  178*  1  £1 
-AneorumconfuGoàludaeis.  182 

JVlandatum  Dd  mutat  indifferens  in 

necefiarium.  184 

tollitlibertatem.  185 

Quicquid  mandatum  eft  ?  qua  tale,  bo- 

nurneft.  i££ 

JVlandatum  pofitivum  fuperadditum  non 

tollit  moralicatem.  19$ 

Mwdatum  Adamo   datura  quomodo 

omnesobligat.  569 

Mandatwn  Decalogi  quartali!  non  in- 

teIligiturCp/»2.  651 

'Mandata  communia  quomodo  innotef- 

cunt.  j\$ 

JVlandatum  Sabbati  roixtum  effe ,  vulc 

Walìym.  75$ 

*     Vide  Prtctytttmè 


oc  Ycroorum. 

Mane 
Quid  fignifìcjft.  £0£ 

Incaepit  Sabbatica  mane.  f$6>kc.  601    \ 

Mdrtialis 
Teftimonium  rejicitur.  4^2»  &c 

P.  Mmyt 
ItiRom.  14.  nobis  fava. 


Mafy 

Prima  quando  creata. 


678 

eoo 


Matrimoniatia 

Officia  ex   operibus  Dei  dignofeebac 

%Adamus.  8l>8j 

Mementi 

Pratfgituretiam  praeceptis  moralib.752 

Meridianorum 
Diverfitas  non  impedit  Sabbati  fanai- 
ficationem.  588,724 

MìmuU 
In  motu  folis  Jof.  1 2.  &  2  Reg.  20.  non 
ìmpediebant  Sabbaci  fanSifìcat:o- 
nem.  -pzf 

Mjfericordia 
Et  facrifìcium  in  eodem  a&u.  73  £ 

Moralis,  Mot  alitai. 
Acìionum  moralttas  à   Dei    volunta- 
te.  30;&cv 

Bonitatis  moralh  prima  regula  no»  eft 
Dei  juftitia,  fanftitas  aut  eflTentia.  36 
Moralia  bona  quomodo  dicuntur,  ante 
mandatum.  120 

Moralia  nonfunt  ea  tantum  qua»  in  eter- 
na fua  natura  bona  funtyelmala,  ante 
pra?ceptum.  122 

nequeea  tantum,  quaslu mine  natura; 
corruptaeinnotefeunt.  124 

neque  ea  tantum ,  qua:  in  Euangelio 
confirmantur.  128 

Neque  ea  tantum,  qurfuipte naturi 
innotefeunt.  129 

neque  ea  qu«  q.  f.  yìycc  in  eis,     ibid. 


Index  Rerum  &  Verbonmh 


%ioralU  funt  etiam  quse  in  vita  futura 
manfuranoufunr.  137 

jAeralitatis  rota  à  £>,  Burmanno  data 
rcjicitur.  139 

Moralia  omnia  non  fluunt  ex  natura  Dei 
&homir.um.  140,  &c. 

"Moralia  fune  quasconveniunt  naturar  ra- 
tinali, qua  tali  j  licer  lumen  noftrura 
eanon  percij  iat.  143 

Moralia  funt ,  qua?  inScripturis  propo- 
nuntur&  nonabrogantur,&c.      144 
JAoralia  lune  omnia  praecepta  Decalo- 
gi.  152 

Morale  quid  D.  Burmanno*  159 

Morale  eftDeum  colere  certo  tempore, 
polito  prsecepto.  160 

Morale  aliud  eft,  quàm  quod  tale  eft  ex 
fui  natura.  161 

Morale  immtdiatum  quid  D*  Buxm*  1 63 
quid  morale  mediatum.  1 64 

Morale  mutabiliter  &  immutabilitcr 
quid.  166 

Morale  poeeft  effe  quid?  quodpofitirum 
eft.  7  ibid. 

Morale  abfolutum  omne  non  eft  interna 
grada.  654 

Quomodo  media  necelTaria  morali* 
funt.  167 

Quae  funt  moralia  prò  certo  rerum  fta- 
tu.  ibid. 

Morale  quomodo  geftibusuti.  1Ó9 

Morale  eft  jejuniumfacrum.  ibid. 

M>r4//Veftaliquaactioextcrna»       170 
Moralia  quae  ^Arijìotcli.  174 

quae  Scholafticis.  ibid. 

MoraUtSc  morale  ^vìU-pu    I77>  187 
fcx  noftra  de  morui;tatc  icntentia,  non 
fequitur  Pharifaifmus.  183 

ncque  jugum  imponitur   confeien- 
tiis.  ibid. 

nequecujufquamconfcientiae  crtatur 
molelìia.  184 

Pro  morxMbnt  non  habemus  adiapho. 
ra.  m  18* 

Worélitdjìs  ìndiciueft  perpetuitas.  188 


Morali tatem    confìrmat    deterroinajé 
Dei.  190,191 

Morale  non  mutatur  propterprasceptum 
pofitivumfuperadditum.  193 

Moralità:  fere  omnium  prasceptorurn 
fecundar  tabula?  tollitur,  ytiBurmanni 
docìnnam.  195,  J99 

Moralia -naturalia  &  Moralia  -pc/ìtr:.t 
quae.  196 

Moralia  funt  qusedam  qua;  fluuat  àpofi- 
tiva' Dei  voluntate.  201 

Morale  poteft  efle ,  quòd  natura  non  in- 
notefeit.  1Q2 

&  quod  à fola  revelationependet.202 
&  quod  Gentiles  natura  non  fece* 
runt.  101 

&  quod  non  pendet  à  jure  naturar.  205: 
Motalis  Lex  differt  à  Ceremoniali  Se 
Forenfi.  ibid. 

quomodo  opponitur  naturali»      207 
Morale  an  pendet  à  praecepto  poiìci- 
vo.  20$ 

Moralia  non  funt  Deoimmutabilia.2io 
In  moralibus  male  quasrebantJudaei  ju- 
fìitiara.  2  14 

Morale- petit i: un  eft  pra?ceptum  rì- 
dei.  21S 

&  prsceptum  de  non  rontraheudo 
matrimonio  intra  gradus  prohibi 
tos.  219 

&:  prxcepiu  conrra  polygamiam.224 
&  praceptum  conerà  nacicidium,  vel 
parricidium.  222 

Dan  praeceptum  morale  -  pofuivura  , 
fatemur  orones  qui  de  Lcgibus  fcri- 
bunt.  217 

Mor.de  efle  Sabbatum  ,  probatur  ex 
prima eju*  inftitutione,  >2i 

Aior^Wwfuptrvenirerotcftratioa] 

cercmonialis.  65"" 

Morale  non  convertirur  in  umbran: 

quomodo  pollìt  clic  umbra.    652, 

*4 

Mirali*  omnia  non  docet  natura  co*- 

rupta. 

Mi  r  Mia 


Index  Rerum 

Morate  pendere  poteft  ab  inftitutis  di- 
vinis.  698 

Morde  quid  fecundum  Primerofium* 
698,  699 

Moralia  qua?  fecundum  D.Burmann.y  1 5 

Morale  omne  non  eft  nunc  natura  no- 
tum.  6x7 

Mwtiferum 

Quid  in  obferv adone  Dici  Dominici , 
jiiXtaD*Burmannum.  681, 68* 

Mundi 
Natalis  non  primo  innotefeebac  ex  da- 
tione  Manna?*  585 

Matafione 
Septimi  diei  in  primum  5  non  mutatur 
naturale  praceptum  Sabbati.      75$ 

H. 

Natura. 

N  Atura  Divina  quomodo  repugnent 
peccata.  3 1 

"Natura  liber  nunc  nobis  obfcurus  eft.  7 1 
Natura  rationalis  non  eft  lex  naturalis.80 
Omnibus  praeferibi  potuit,  quod  natura 

non  innotefeit.  201 

Natura. innotefeere  poceft  quodfluitex 

libero  Dei  beneplacito.  202 

Qjomodo  Natura  docet  fanftificandum 

Sabbatum.  65$ 

Naturarti  confundit  D.  Burmann.  cum 

ratione  naturali.  716 

Natura  non  docer ,   omne  te m pus  Dti 

cultui  (blenni  dandum  effe.  7 1 6 

Qnod  eft  Natura  ìnfcriptum  poteft  ver- 

bodeclarari.  717 

Natura  infcribi  poteft  quod  à  Dei  ro- 

luntate  pender.  ibid^ 

Natura  mandata  quareaacurae  infcripta 

dicantur.  718 

Natura  poftulat,    ut   fingulis  diebus 

Deumcolamus.  744 

Utque  Dcum  fingulis  diebus  bis  co • 
lamus.  ibid. 


&  Verborum. 

Dicit  necelte  effe  ,  ut  determinetur 
Tempus  Solenne  >  Praecipuumac 
NeceflTarium.  ibid, 

Judicare  poteft ,  Deum  folum  hanc 
pofTe  facere  determinacionem.ibid. 
Natura  Adami  incorrupti  perciperepo 
tuitipfum  Tempus  à  Deodeter. 
minatum.  745 

Natura  docet  unum  diem  è  feptem  ad 
minimum  Deo  dandum  efle.      748 
Natura  poftulat  cultum  folennem.    741 
poftulat  Tempus  Solenne.  ibid; 

poftulat  cultum  folennem  in  focietati- 
bus.  ibid. 

poftulat  Temporis  folennis  determi. 
.  nationem,  ibid. 

Natura determinat  Tempus  folenne  ini* 
tiakter.  ibid.  &  742 

Determinat  diem  integrum  >  &  quo- 
modo. ibid» 
Natura  lex  omnes  aequè>lket  non  aequa. 
lùcr,  obligat.  743 

Naturale. 

Naturalia  quae  pura  ,  qua?  mixta.      6$. 

Etiam  Naturalia  pura  à  Deo  mutari 
poffunt.  ibid- 

Naturalia  habent  convenientiam  cum 
natura  Rationali.  72 

Naturale  eft  prasceptumde  obfervatione 
uniusdieiin  feptimana,  &  quomo- 
do. 74  £ 

Non  eft  naturale  prseceptumde  obfer- 
vando.  ièptìmo  die  ordine.         747 

Neceptas . 
Quid  per  neceIJìtatem  legitim è  fieri  po- 
teri. 730 
De  diftin&ione  necetfìtatis  pracepti& 
medij.                                      ziS 
NctomU 
Fa&um  Neh.  13.  explicatur,          721 

NundinA 
Apud  Gentes  rancie  obfervabantur.  594 

otymtk 


Index  Rerum 

oiftmtio 

Quid.  *39 

CbfirvationfmSzbbm  non  tollit  Amor 

Dei.  37S 

Odium 

Dei  in  nomine  efT  ntialitermalum.    16 

Offici* 

Quardarn  naturaha  à  divina  voluntate 

lune.  ZZ 

Omnibus 

Mandari  poffunt ,  quae  non  eranc  prae- 

cepta  lAdamo  puro*  7 1 9 

Dei  quae  nobis  imicauda.  686 

Quid  denotat.  606 

Or /£?;;*/ 

Confirmat  inftitutionem  Sabbati  ab  ini- 

tio.  50  Z 

Ofculhtn. 

Quid  deofculo  pacisdicendum.     148 

Oùdti 
Teftimoniumrejicitur»  461» 463,8:0. 


1 


P. 

Pureut 
N  H?m.&c  alibi  prò  nobis. 


678 


Pars. 
Quid  illud  in,  parte  Fcfli.  7*7 

Pafcba. 
De  Pdfchatis  obfer vatione.      3  4*  >  H  3 

P^frnw&e. 

Quid  de  iis  dixei  ine  Pati cs  quidam.  I  }  3 

AnSabbatumobfeivinn:.     4  :,6>s8i» 

S84,  700,  702 

Liccc  non  legamus  eos  Sabbatizafle,  id 

nihil  iacit  contra  Sabbanim.        528 

Eos  non  SabbatizafTc,quofcnfudixerunt 

Pau.  586,588 


&  Yerborum. 

PAtik 

Curo  Ezechiele  bene  convenir.      6z§ 

TeccMim 
Quomodorepugnet  naiurae divina?.  31 
Peccata  nos  cudere  fahò  nobis  imputa, 
tur,  67 } 

Peregrini 
Qui   obfervare  debeban:    Sabbatum. 
452,  &c. 
Perfcere. 
Quando   perfecit   Deus  opus   fuum . 
4*'.  49* 
Perfecit  quid  denotat  fecundum  Wa\ks~ 
rum*  6 I 1 

Perfti 
Di&umrejicitur.  463 

Pemnii 
Sententia  reficitur.  ibid.  Scc. 

Pbariftifmus 

Nullus  ex  noftrà  de  Moralitate  fenten- 

tia.  18; 

Philonii 

Teftimonium  vindicaturab  exceptioni- 

bus  Seldcni,  457 

Pietas 

Quid  denotat.  239 

PUneta. 

De  ratione  danominacionis  dicrum  per 

planctas,variaefentencia?.    577,  &c. 

A  plaaetis  non  ubique  denorninamur 

dies.  580 

Polyandri 

Sententia  rejicitur,  79 

Pontific  tortini 

Culpa  indiebusinftituendis.  549,; 50 

Eorum  armis    non  pu^namus  difìin- 

guendo.  659 

Pontificii  rejiciuotur-  69 

PofitÌY4 

Ql'x,  &qD^morjlia.  naturalia,    196 
Qua?  per  po(ìtiv.i  intclligat  D,  Burman- 
nus. 

C  e  e  e  e  Cur 


inaex  Kerum  Se  Verborum. 


Cur  una  lex  poGciva  morali*  fic,  non 

alia.  l99 

Po/stiva  omnia  non  funt  dogmata.    2 1 4 

Pofitivum  potzft  effe  morale,  217 

Pofirivum  aliquod  eft  moiale.  f66 

Quo  fenfuunucn  tantum  pofitivuro  pr«- 

ceptum datum  crat  Adamo.         $6f 

Pofielli 

Teftimonium  vindicacur*      468,469 

Praceptum  vide  Mandatum. 
De  diftinaione  inceT  pracepta  q.qS.&c 
non  bona.  ,7o 

Qutprtceptapo/ìtha  fpeaanr  ad  imagi- 
ntm  Dei.  200 

Pwepta  pofitiva  fpe&ant  ad  feedus  ope- 
rimi. 2l4 
I>.  Prideéux 
Confmatur.                        ^2)  ^H 

Primerofii 
Argumenra    prò  inftuutione    Sabbaci 
Exod.  16.  refutamur.  439,  &c. 

Exceptìoncs  ad  Gtnef.  2.   cxaminan. 

'ur-  yt8,&c. 

Pnmerofit varia confutantor.  4 $3 , 505-, 

509,545^4^  55o,  ^>52,573.58f, 
49* -59*>  6§6>6%7>*97*7i4 
Privato 
Non  I/cec  Tcmpus  facrare.  3  3  r 

Vrolepfis 
Sulla  C™ .2:tfr.±,j.  &quare.    407 
Iicetid  dicane  Judari  quidam.      ibid. 
A  quipus  iuda?is  fingiturprolepfis.ibid. 
Aquibusrejicirur.  4.97,49$ 

A  Thcologis  hodiernis  fere  omnibus 

Bre;iCKU;\n        .  ib^ 

Xejicitur&iPacribus.  *OI 

Qui  prokpfin  hie  fingunt  fupponunc 

quadam,  non  probaca,  neque  concef- 

Nulla  datar  ntioprolepfns.  co? 

froUpfi*  h*c  obiJurac  Scripturara.ibjd. 
Nunquam  Merenda  fine  neccifitate.soi 
J?er  hncpnlepfm  pervertitw  textus  50/ 


Copula  &  aliar  cextus  circumfiantia» 
eaax  condemnant.  *05  *  £e< 

Non  apparec  in  quarto  prascepto.    50$ 
Vetba  perprolepfincxponenda  non  in. 
dicantur.  r_ 

Proletfu  talis  infolens  eft.         ibid.  510 
Quid  de  prolepfi  in  nominibus  loco- 
rum.  5fa 
Promtfw 
Meffias  non  fa&a  die  feptimo*          ^12 

Projèljitur 
Qualis  intelligitur  iu  quarto  praecepto. 

.    .  45i>&c. 

Putwk 
Dks  purim  non  erant  Fcfti.  3  27 

0: 

Qjtartum 

FRaeceptum   omnibus  datura ,  licet 
mentionera  faciac  fervorum  &c. 

Deiquid-  ^5 

Qvies  Sabbati  non  otiofa.  407 

giàts  Dei  non  inteiligitur  Hcb.  4.     549 

foivuntur  contraria*  racionei  Adver- 

fanorum.  ibid.  &  e. 

Qnies   Dti  quid,  fecundum    Wal\e- 

rum.  6|J 

Qwfer  Dei  die  feptimo  proponitur  uc 

exemplum.  gg- 

Quia  Dei  connotans  opera  erac  funda- 

mentum  Sabbati.  75* 

Quievit. 
Quo  fenfu  quicvit  Deus  die  fept.     453 

R. 

D«  <fc  Raadt 

ARgumenra  prò   inftitutione  SabJ 
bati  Fxod.  16.  refutantur.     440- 
Ejuiexcepcioowad  Gtn.  1.  rcjiciumur. 
517-545 


'Rabbini 
Quidam  negant  Ifraelitas  fabbatiza/Te 

fepius  quim  femel  in  deferto.     703 
'Ratio 
Nacuralis  non  cft  regula  iuris  natura- 
la 67 
Ratio  noftra  multa  prave  docet,        ib. 

in  mulcis  coeca  ett.  68 

Ratio  nacuralis  pura   ex  natura  rerum 

quid  percipere  poteft»  quod  non  cfl 

rebus  iplis  naturale  &  intrinfecu.  716 
Cut  Ratio  noftra  nunc  non  di&et  Sabba- 

tum.  718 

Rettore;  Ecclefi* 
Facere  non    poflunt  non  -  nccelTarium 

occeflarium.  306 

Non  poflunt  facere  Tcmpus  aliquod 

fufTìciens.  307 

Neque  poffiint  determinare  tempu>,ad 

cultura  folitarium  5c  domeftic.    308 
Non  poflunt  omnes  ad  tempus  determi- 

natum  obfer  vand  uro  obligare.     3  08 
Difficultates  omnes  fuperare  ncqueunt. 

3i? 
Quomodo  pratferibunt  diem  jejunii.308 

Reftum 
Nollri  ipforum  coniervatio  non  cft  re- 
gula J^#/.  6  3 
Recoriare 
Quarto  praccepto  prastixum  dicit  Sab- 
batum  prius  inftitutum  fuiflc.      4  j  3 
Redetnptio 
Non  cft  prima  occafio  inftitutionisSab- 
bati.                                        756 
Regime*. 
Jusregirainis  Dei  quid.                     44 

Relitto 
Unde,  Se  quid  denotet.  217 

Rdigioeis  acìus  mediatus  &  immedia- 
ta. 137 
ReveUtio 
Aliqua  non  mutar  narunm  legisSabbati. 
7*6 


Index  Rerum  &  Verborum; 

Remewia 


Sdm*  Rbetorfortis 
Viodicatur.       22,  2  j ,  2  4,  X6t  %  7,  29 

D.  Rifeti 
Quidam  examinantur. 


Rutilii 
Diftum  refellitur. 

s. 

Sabbutifmus 
TjElr.  4.  quid. 


** 


4*3  >  &c. 


4P 

Sabbatum. 
Sabbati hebdomadalij  inftirucio  legebatar 

ab  Adamo  inoperibus  Dei.  83 

De  Sabato  lexad  quam  legem  re&ien- 

da.  92 

Sabbatum  interea  q.  q.  f.  vivet,  &c.  13 1 

nondiftinguiturabiis.  134 

Propter  Sabbati  vioiationem  punieban- 

turl  Tradita?.  13  £ 

Sabbatum  inter  moralia  numerando.  136" 

Ucctnoneritinvirifucuii.  188 

Quomodo  propter  Sabbatum  non  obfer* 

▼3tum  excufabiles  lune  Indi.        204 
Sabhatum  non  cft  circumftantia  mera. 

ir        .     A     355-»  366,673 
Sabbatt  obfervatio  cft  vircus.  355- 

Sabbati  vox  unde.  39**397 

2*0««   Bacchusandc.  397 

Sabbatum  à  T\y&  ceffare.  397,398 
quomodo  in  alns  linguis  dicitur.  39$ 

399 

400»  6ji 
400 
ibid. 
401 

40I 

402 

Jj^4/«i»V.T.  quoniOdo  denomine- 
tur.  ibid. 

Cur  cWdì&UidiiJ  Saturni.  ^0; 

Sibba'.um quid  proprie  dtnor.  404,  40" 
Ccccca  MMi 


▼ariismodis  fumicur. 
Sabbatorum  varia  genera 
Sabbati  Synonyma. 
prDt?  quid. 
Sabbatum  magnttm  quid. 
5\7A£-  forum pìimus  quid. 
Sabbatum  dtuKroprotum  quid. 


Index  Rerum  &  Verborùm.7 


Sabbati  quies  non  ctioPa.  407 

Sahkatu-tì  cur  inft  itutu  m .  ibid» 

$a&Www  quomodo  pi gnus.    408, '7 il 

nonefltypus.    409,  4i3>4i4»4.f9» 

71 1>  &c.  714 

quomodo  fìgnum  dicitur.  411»  &c, 

419,  62r,  710 

non  eft   Sacramentum  ,   &  quare . 

412-419 

Sabhatum  includit  aliquid  praeter  cefla- 
tionem.  -  424 

Sabbatum  non  fanftificat  qui  cultum  ne- 
gligici 4^6 

tóktfo olim  erat convocarlo  ccetus  ibid. 

Sabbatum  non  primo"  inftitutum  in  S/- 
nAi.  432 

ncque  EW.  itf.  8c  quare.    435,  &c. 

e*  (Àt^u  mfiZti'mt  quid.  421 

Sabbatum  non  primo  inftitutum  in  Ma- 

ra*  44.IJ&C. 

quomodo  datum  &  notum  factum  1  f. 

raelitis.  449 

&t  Sabbato  fimpliciter  nonfunt  intelli- 

genda,  quaedeeodicunturfecundurn 

quid.  450 

Sabbatumnon  primo  inftitutum  poftlap- 

fum.  472?  &c. 

non  erat  ab  initio  ceremoniale.  487 
S*bbatum  non  primo   infticutum  poft 

lapfum,  lice:  Adamusdicamrlapfus 

diefexto.  489 

Sabbatum  ab  inicio  inftitutum,  probatur 

ixGw.2.  49i>&c. 

ir.orale  effe,  probatur  ex  prima  ejus 
inftitutione.  52 1 

nonfpecìat  tantum  ad  politiam  &  or- 

dinera.  521 

De  Sabbato  Dei  tantum  non  agitur 

Gcn.  2.  527 

Sabbatum  nonexordium  quietis.  549 
Sabbatum  Adami     non  diftinguitur  à 

Sabbato  Dee  alogico,  542 

Sabbatum  ab    imtio  inftitutum  fuilTe> 

probamr  ex  Ejco^.  16.  545 

{    &  ex Verbis  quarti  prascepti,      546 


Sabbati  benedi&io  in  .quarto  prsecepto 
nonreLpicitdationem  Manna?,  Exod. 
Caf>.i6.  S47 

Sabbatum  ab  initio  fuùTe  inftitUtum  prò . 
batur  exH^.4.  '  54^ 

probatur  aliis  rationibus.  5^4 

contrarise  rationesconfut.  S57*  &c« 

Sabbatum  non  folis  Ifraelitis  datum. 
5$7>&c. 

Sabbatum  *Adamo  datum  an  abroga- 
tomi. 570 

Sabbattcdebrationeceft&tiz  extr*  mulci- 
tudinem,  ibid*. 

confervat  memoriam  creationis.  5S5 
eam  non  impedir  diverfitas  raeridia- 
norum»  588 

Sabbati  veftigia  apud  Gentes.       f  9 1 

Sd&^tfw/wincoepitmanè.  ^$ ,  &c, 

SrfW4*/iriiìirutio  nonfundatur  in  Chri- 
fto,  615,756 

Sabbati  mandatum  non  Forenfc.  6 17 
neque  ceremoniale.  6  j  9 

Sabbatum  in  fé,  &  refpe&u  annexo- 
rum.  ibid. 

Sabbatum  non  mera  ceremonia ,  licec 
fi^num.  622 

noneftonus..  623 

non  infticutum  ut  Judaeorum  opera 
impura  declararentur .         62 3 
S^taf/prasceptum  ancharitatis.    624 
Sabbatum  quomodo  dogma  dicitur.ibid. 
non  eli  ceremoniale,  hect  inter  cere- 
monialia  &c.  626 

nequelicetChriftusdicaturDominus 
Sabbati.  ibid« 

neque  licet  fa&umfit  propter  homi- 
nem, ibid, 
neque  licec  mutari  potuerit.         627 
neque  licet  ejus  recordari  debea- 
mus.                                    ibid. 
neque  licet  urgeatur  motivo  ì  quiete 
Dei.                                 -  ibid. 
neque  licet  mandatum  de  loco  fueric 
ceremoniale.                        ibid. 
necj;  licet  dicatur  cefòtio  à re  licita.  628 
ncque 


Index  Rerum  &  Verborum.^ 


nequepropterfaftumSacerdotu.ibid. 
ncque  licer  vocetur  dies  fancVus.  ibid. 
nequelicétfignura  fir.  7i3>&c. 
Sabbatum  non  diftinet  hominem. circa 
minutks.  629 

Per  Sabbata  Col.  2  :  ver.  16.  intellìgi  pof- 
funtdicsFeftorum  quorundarn  folen- 
nes.  630 

vel  Sabbata  annorum.  6j'i 

Sabbata  annorum  quomodo  obfervari 
poterant  extra  xerram  Canaan. 6}  i,&c. 
Sabbata  hebdomadaha  erant  umbra  non 
fimpliciccr,  ftd  fecundum  quid  con- 
fiderai.     6}i,8tc.  6^9,Sìc.6$6 
Sabbatum    hebdomadale  cur4  exprimi, 
tur  pluraliter.  649 

fcpius  erprirnjtur  finguhriter.     6fo 
id  non  confert  Apoftolus  cum  cibo 
&r°tu-  ibid. 

Sabbatum  non  confi ft:'t  in  >£y<*.       61 1 
quomodo  conlìderatut  Co/.  2.     664* 

Sabbatum  morab  ciTcprobanr  nota?  Ieg!S 
Moralis  68:;,  &  e. 

idem  probat  defnitio  legis   mora- 
li* ibid. 
Ut  &  al.se  aliquoc  rationcs .     68$, 
684,  692 
Sabbatumefì.  rcs  natura  rationaii  conve- 
niens.  5g< 
Morale  eft,  quia  non  abrogatur,  ncque 
evanefeic.                                   6g- 
quia  conforme  eft  operibas  Dei  imi- 
tabilibus.                               6g6 
Sabbatum  eit  omnibus  ac  femper  in  fé 
utile.                                       «89 
fub  Euangelio  confìrmatur.         690 
cjus  ratio  primaria  interna,  Scc.  mo- 
raliscfr.                                ibi4. 
proponitur  in  Jege  creationif.       69 1 
principium  aliquod  habet  in  reai 
catione.                                 ibid. 
perpetuò  5:  omnes  obligat.         692 
datum  erat  xAdamo  in  innocenti!-  ib. 
tam  necefTariurn  nunceft  ac 

unquara  fuit.  693 


eft  perpetu^finftmn,  juftum,  «quum  ; 
&  bonum.  69  4 

non  eft  datum  uni  alicul  populo.    u . 
ejus  memoriamGentes  recinere  pò. 
tuerunt.  ibid* 

frequenter  &  multifjriam  urgetur 
inS.  S.  69? 

Iocum  habet  fub  N.  T.  696 

prxdiciturfuturumfubN.  T.     ibid. 
eli  unicum  Tempus  iblennc  nunc  de- 
terminatum.  ibid. 

nititur  fundamento  morali.        ibid. 
quomodo  ^Adamo  innoruir.         698 
prasferiptum  eft  in  lege  creationis  ,ut 
matrimonium.  703 

idobfervare  eft  omnibus  poflìb.   704. 
obligatnuncChriftianos.     ibid  70$ 
morale  eft  >  licet  cum  ceremonialibus 
aliquandoconjungatur.  706 

&  licet  propter   hominem    facìum 
(ìt.  ibid. 

&  l;cet  Chriftus  fuerit  cjus  Domi- 
nus.  ibid. 

eft  morale  &  nattirx  infcriprum .  7 1 5 
cor  ài  Adami  infculpium  erat.78"T-&c. 
non  hauritur  ex  natura  culrus  divi- 
ni. 716 
Sabbati  violatio  eft  defeftus  culpabi- 
lis.                                       718 
Sabbatum  in  fé,  &  Sabbatum  Judaers 
datum.                          719*726 
A  Sabbato  fecondimi  quid  ad  Sabbatum 
f  triplicità-,  non  vaici   confcquen- 
tia.  720 
StfW^Mw non cedicceremon.  71^,'iV 
non  elUubiwftum  uomini.  73J 
Sabbati  mandai um  non  eitDeo  natura* 
ralc 

ncque  eft  ir.crèpofitivum.  739 

fednobis  naturale.  - 1  1 

quo  fenfu  naturile  dici  poteft. 
non  mutabatur  à  reve'jtione. 
Sabbati  obfcrxatio  fuas  habet  prOID 
ncs.  $64 


Ccccc  1 


Sacrari 


Index  Rerum  &  Verborum* 


Sactatc. 

Tempus  aliqudci  privato  non  licec  fil- 
trare. 335 
SAcriftcittm* 
Sacrificia  ante  Aio/*»  iofìituea.         89 
originerà  non  habcnt  àlumioe  natu- 
ra;.                               .       99 
Quid  denotant  facrificiaquatalia.   684 

SAnftificAte. 
Diem  Deo  nemini  \icctfan8ificare.$  3  $ 
Quomodo  differt  à  dedicare.  3  3  f 

Solus  Deus  diemfanSificare  poteft.3  56 
Santificare quid Ggnificat.     406,  75 « 
Quomodo  Deus  fanaificavit  diemfep- 
tiraum.  495 

Quomodo  fanftificantur  quideftinan- 
tur.  5'* 

SanBificare  non  eli  ftatuere  falsifica- 
re. 524 
Sancii ficare  quid  feciindum   Heydegge- 
rum.                                              &ió. 
Quomodo    homo    feipfum    fanfiift» 
cat.  525 
Deus  non  fan&ificavit  tocurn  tempus  > 
&c.  5*8 
S  dritti fic  atto. 
San&ificdtionis  diftributio  Coccejana. 
428 
Sanftificatio  non  erat  olim  inter  futu. 
ra.                                            ibid» 
Sanaificationem  habuerunt  olim  pa- 
tres.                                   429,430 
San&ificatio  non  fìgnificat  defìmatio- 
nem.  5*7 
ScAligcri 
Sententia  de  ratione   denominationis 
dierum  hcbdomadisperplanetas.578 

SchoUfiicis 
Quaefuntmoralia.  174 

Scholaftici  quidam  nobis  favenr.     175- 

Scboikjus 
Confutatur,  3*5,327 •  33°>33&339 


Scotuf 
Vindicatur  à  Cajecani  exceptionibns.  lo 

Seldeni 
Authoritates  examinantur.    45 1. 47^ 
Ejus  ratio  cur  Sabbatum  nullum  apud 
Patriarchasexaminatur.    456,457 
E ju*  fencentia  de  antiquitate  hebdoma- 
dura.  576,  &c. 

Seldeni  quasdara  refutantur.  442,443 

Seneca 
Dietim  a  Sdamo  cicatum  rejicitur.  46$ 
Di&umaliud  vindicatur.  47 1 

Septenarius 
Numcrusfacerapudmultos.  $$t 

Quid  hoc  faciat  prò  Sabbato.  594 

SeptimAtiA  vide  hebdomAs. 

Septimus 

Dies  quomodo  dies  benedicìionum,488 

quomodo  ab  aliisdiftinguitur.   494 

quid  in  eo  fecerit  Deus.  492 

erat  fanaificatus.  496 

non  per  modum   deftinationis  « 

,.     rP4>5»? 

hic  modus  loquendi  mfolens.  5 1  6 

licet  hic  modus  loquendi  admitte- 

rctur,nihil  contranos.         £17 

neque  quia  magni  aeftimatus.   518 

olim  obfcrvandus  erat,  ibid. 

non  fanftificatus  erat  in  Manna.  529 

Septimum  diem   prò   atro  habuerunt 

Gentes.  575T 

SbepbArdi 

Sententia  de  initio  Sabbati  confutatur. 

598-61© 

Signu  m 

Cur  5c  quofenfu  dicacurSabbar-um/g- 

num.  449»  7 IO 

Similìtudo 

An  fimilitudoDei  elt  in  eis  qua?  pendenc 

à  libero  Dei  beneplacito.   209,210 

SocinlAH* 


Index  Rerum  &  Vcrborum. 


So  cinì  Ani 
RejieàMKur.  ioi>  109 

St4tUt4 

Quid  per  ftatuta  non  -  bona»  Eyck.  20. 

123>2l6 

Inter  ftatuca  non  bona  non  eli  Sabba- 


tuoi. 

Straniti 

216 

Quadara  examinantur. 

12  > 

2?  1 

26, 

17 

,i« 

,  30 

Suetomi 

Teftimonium  vindicatur. 

468 

D 


T. 

Tempéftjtis 
Eterminatio  quando  utilis  ad  com- 

287 

354 


mumanegotia. 
quando  ucilis  ad  Rcligionem. 

Templttm 
Cur  Dei  Templum  dicìum. 

TtjHfm 

Quid»  acquomodoconftdcratur.    250 
Tempori*  gcncrales  refpeétus  tres.    25 i 
qui  vel  lune  determinati  vcl  indeter- 
minati. 251 
Tempus  ?ariis  modis  determinatur.  ibid. 
fìve  ab  nomine  ipfo,  live  à  Superio- 
ri. 2C2 
Tempri*  determinano  remiflà  ,  ftritìa  , 
initialis.conclufìva  &  cxclufiva.2ì2> 

■     ,  z** 

determinano  a   Superiore   admittit 

refcivationem.  2$j 

Tempus  detcrminatum  difTcrt  ab  inde- 
terminato, ibid. 
Temput  indeterminarum  quoad  quotiti 
&  quamdiu  nccerTarium  cft.         «53 
non  autem  quoad  quando.  254 
Tempus  Commune Se  Solenne.         25^ 
Tempus  commune  non  cadic  fub  prar- 
ceptum.  257 
ton  manda t ur  io  quarto  pr*c,     256 


Te mfus  rei igio fura ,  folenae  &  decerne 
natum.  xys 

Tempu*  detcrminatum  eft  folenne.  ibid. 
Tempus  folenne  comitaotur  officia  fa- 
cra.  275 

Tempori*  religioii  determinatio  admittit 
dilpenfationem  ad    neceflària  agen- 
da. 276 
Temws  indeterminatum  quàm  necefla- 
rium.                                           ibid. 
Tempori*  determinatio  utilis  &  nect /Ta- 
na.                                             277 
praefertim  ad  Religionem   promo- 
vendam.                                  279 
quando  utilis  &  ncceiTaria  ad  alia  ne- 
gotia.                                    281 
Tempiu  praecipuum  ,  neceflaiium  &  or- 
dinarie futììaens  quid.                  2  8  f 
Tempori*  determinatio  quoad  frequen- 
tiam  Scduiationem  adcultum  utilis 
eft,&quare.                      283»  Scc. 
Tempori*  precipui  determinatio  exclu. 
fiva,  initialts,  concluGva,  ftne^a ,  de 
remilla,    quando  unlis  alus  nego. 
tiis.                                            289 
quando  utilis  Religioni.              290 
De  Tempore  precipuo,  quid  adverfa- 
rii.                                              291 
Tempm  folenne  quàm  ampluoa  debeat 
elle.                                             294 
Tarn  longi  tempori*  determinatio  necef. 
fatia.                                          295 
amplius  non  debeteffr.quàm  poftulat 
De» gloriai  noftra  falus-  795,296 
Tempori*  precipui  determinano  ncccL 
faria.                                             2^6 
Si  hoc  concedcrcnt  Advtifani,niious 
darcnt.                                   2^6 
Tempori* prd.ipui  qualis  diftriDUc:o  dura- 
nonem  uuer  &  ircquennaro.         ibi;. 
quidincjus  dctcrminatione  requin- 
tur.                                       296 
debet  effe  fuflìcicns  Se  quare:        297 
folum  Dei  Vcrbum  hoc  tempus  indi- 
cai,                                      ibid. 
Temp** 


Index  Rerum  &  Verborum; 


femfus  hoc  p ractpuum  eft  fufficiens  > 
licec  non  fu  unicum  quod  determina- 
tur.  297 

quomodo  diftinguatur  ab  omnibus 
aliis.  298 

Tempus  folenne  quid  complecìitur.   ibid. 
utilecftomnibus^iominibHs.      ibid. 
fuffìcic  quòd  determinctur  conclusi- 
ve, ibid. 
Tempus  determinare  quid»  299 
Tempus  folenne  non  determinant  Ethni- 
ci.                                  ibid.  Se  300 
ncque  aliquod  Ecclefix  membrum. 
300 
neque  Magiftratus  Cbriftiani       391 
'    Neque  Magiftratus  Ethnici.        302 
%Anfingulis  prò  fé  licec  Tempus  determi- 
nare. 303 
Nullishseccom  petit  poteftas.         305 
Temforis  mcejìarii  determinationis  re- 
guia.  313 
Tempus  omne  non  eli  noftrum .        3 1 8 
Tempus  facrare  non  licet  privato.       3  3  £ 
Tempus  foUnne  Deus  folus  determinac. 
34^»  &c 
ille  folus  facit  tempus  neceflàrium& 
fufficiens.                              ibid. 
&  tempus  folus  determinare  poteri 
adcultumprivatum,          ibid. 
Tempori  sfolcnnis  obfervatio  eft  pars  cui* 
tus.                                   352,  &cc> 
Quo  refpe&u  t  e  mpus  alio  fanftius.     .3  67 
Datur  nunc  fub  N.  T.  tempus  alio  fan- 
&ius.                                   368,  &c. 
Tempus  &  locus  indeterminatum  non 
fune  asquales  cultùs  circaftantiae.  386 
ncque  locuste  Tempus  determinata. 
388 
Tenehu 
prima:  non  compiei untur  nocìem  inte- 
gram.                              59%>$99 
Tenebre  prima?  quales.                     599 

Tcmìlianuf 
Dicit  alios  quàm  Judzos   Sabbatum 
obfervafle.  464, 


Vindicatur,  r0g 

Agnofcic  primam  Sabbati  Originerò  1 

Tbeodoretm     - 
Aliis  patribuscontradicit.  464 

Eft  prò  inftitatione  Sabbati  ab  irriti© 
501,587, 

Tbeologt 

Quidam  nobis  favenr.m  fenfu  moralitatis 

TibuUi 
Dieìum  vindicatur.  469 

Tìlenus 
Con  fu  «tur.  332 

Tjp  US 

Unde  probatur.  422 

Gmms  fimilitudonon  facit  Typum.  431 

Typica   quomodo   diftinguit  Primtro- 

fiut.  713 

W. 

VVaUi 

SEncentia  de  natura  obfervationis 
sabbati  fub  Nov.  Teftarn.  examina. 
tur.  359,  &c. 

Aliaexaminantur»         3*0  -  367, 633 

VValken 

Objeftio  contraSabbatizationem^fcmf 
refutatur.  -$q 

Ejus  fundamentum  Sabbati  examina- 

tUF«         ,  «io 

Quas  conce<Iit.  740 ,  750 

Negat  praeceptum  Sabbati  ìnfcrjpcum 

fuilTe  cordi  fidami  &  quare.7^03  &c. 
Negar  pra*ceptum  fecund.&quart.  deca* 

logiefienaturalia..  752*7Sl 

Ejus  fententia  de  naturi  prarcepti  de 

Sàbbatoexaminatur.  y$± 

Quomodo  dividit&expJ/catleges.  ibi 
Dicit  mandacum  Sabbati  mixtum  eìflc 

Non 


Index  Rerum  &  Verborum; 

Kon  vult  naturale  e/Te ,  rnagis  quàra  VVbite 

quodviscerernoniale,                  755  Prajful  confutata.        IZ%]  iul  iz2 
C&o  fenfu  vultilludForcnfeefle.     756 

Quo  fenfu  TuItEuangelicum  elle,    ibid»  Virtuu 

Quo  fenfu  ?uh  unwerfale  &  perpetu.  An  omnis  aftus  tirtutis  fiede  Lcgc  na- 

nm,                                          ibid.  turar.                                          76 

Quo  fenfu  vufc  cereraoniale  effe.      757  Vtrtut  eft ,  abftinere  ab  opere  die  Sab- 

Refutanturejusaffertiones.   472-4771.  bari.                                         3*6 

$26)  611-617,  749>  adunco*  Viituus  obje&um  aliquando  resindifTc- 

rens.  356 

Warentu  ytvtt, 

Examìnatur.               572,  477,  488  Quomodo  vivit  homo  non  lavando.  215 

Venerttio.  Vlj'uni 

Quid,                                          20  Sententiarejicicur.                          6i 

Diem  an  obfervare  teneri»  Chriftianus  q^  <jc  unaione  Jace*.  5:.  dicendum: 

fub  Turca  degens.                       302  i^g,  &c. 

Curpra-ponitur  roane.  558,  &c  Non  Iicec  no»  obftringere,  addiern fan- 
Inter  duztVefttras  quid.  606  ftificandum.  334 
Vcfperaa  vari»  in  Scripturis.           607  2. 

P*"  Z*kM 

Sententia  >  de  ratione  denominationis  QEntentia  de  oblciYatione  primi  Sab- 

dicrum  perPlanctas.                 578  Obati.                            488,489. 


Ddddd  INDEX 


INDEX 

LOCORUM     SCRIPTURiE, 

Explicatorum  &  vindicatorum. 

Cap.  Verf,                                 Pag.  Cap.  Verf.                                 Pag, 

GEN.  -    -     HVM. 

i:   i.                                         T99  3I-,29>4I«                                  ibi<1- 

^7.                                        5i3  33:   3-                                        604 

30.                                          475  DEPT. 

3'«                                         473  5;    2,3,  &c.                              560 

2;   2,3,4.    3481482, &c. 49 i,&c  x2, 15^6.     423>433>44?»45o 

5i4>&c  57i>484'<Scc'  6n  2i.                                        624 

21.24.                           82,83  I7;53,54,                         jo6, 511 

3'   J-                                       474  30.17.                                        603 

*•                                    -      425  1.     £EG. 

4:ii;             tlìTol  iz^2>»>-              349 

|:io;ir.                                    ^  9:i3,&c     440,448,  &c  517, 55-3 

29:27,28»                                    ibid.  *3'.'J>&o                           607,721 

EX  OD.  ESTHER. 

5:26,  &c.                         545,  &c.  9;                                      327,  &c. 

12:    6,8,12. 2M2'?1*                604  PS4Z. 

J3?    5-                                          433  49:12.                                       47* 

ÈÌ**5'9                                  ^442  118:24.                               343V372 

l6:2$,&C      400,434,437,44^,  &C.  147:10,20.                                         720 

506,510,529,533, 5^7, &c.  602  ESjII. 

1C:IS•                                rt       0348  4^:    7.                                           484 

31.13,14.     4ii>*i7>V*>44*,*c.  J6:2,tkc.             136,370,410,696 

557.*c.6zi,*X2,682,7o8,7io  ^:r?f&c.     ,36,370,371,410,486 

*7*                                          4»«  66r2o,2i,&c.      37^377>628,69^ 
19.                                         400 

2f:   2.                                          ibid,  IEKEM. 

iETir.  7:  tu                                    179 

7:i5>l6.                             -        604  jB  Z  E  GHIE  Lm 

l6:i3«                                               4oo  20:11,12,13,21,26.      129,  13 1»  '33 

J7-  •*•                                             146  135, 179, 212,41 1,427»  4^8, 

19:   2.                                    36,37  448,  &c»  5j7>  &c,  621, 6Z4, 

25:2, 3>1£>2i>3*»3£'       400,401,  629,710 

402,608  45:17*                                       696 

25-.  2,  &c                      631  46:  i,&c;                       372 

27^0,32.                                 354  43%                                       696  j 


1 


Index  Locorum  Scriptum; 

Op.Verf.                                  Pag.    Cap.Verf.  p^ 

MI  CE.                           2:14,  15.  2o^ 

6:   6,7,8.                                   179       7»   7*  "   728 

48.                                    a7>38      j;2^22,23:  73I 


8. 

*v»'7<0,/*3>7<s 

626 

8:    8. 

180 

9- 
15:    9- 

616 

IOO;6/2 

11:20. 

*4>&c. 

17Ì 
433 

19:  18. 

2JJ 

14:  40. 

677 

«2:40. 

«5* 

G^Z. 

24:20. 

696 

4:   9» io. 

101,325,380,38/,' 

28:    1. 

6o| 

644,  676,  707 

MARC. 

^4* 

634 

2:2J. 

70^ 

£PH£S. 

27. 

6z6 

>  728,731 

18     J. 

m 

11:27. 

733 

2:*5. 

99'  65  x 

15:42. 

609 

Coi. 

x6:    1. 

604 

2:14. 

99 

IV e. 

16. 

325>327>38r, 410,4:0, 

6:    1. 

402,705 

630,  &e.  707 

Ì3-5*»5I- 

606,609 

2i:22. 

100,672 

24:    1. 

604 

HEBR. 

IOAN. 

4-   3»4> 

508,525»  5-fS,  7'  t 

5:   8,9,10 

♦ 

706,728 

9- 

430 

7:    21,22. 

7*f 

IO. 

47? 

8:44. 

473 > 4- r 

5»   *£ 

7o 

9:    6,13. 

706 

7:  18  •&  13:9. 

10:22, 

330,  &. 

9:  IO- 

649 

13:  4 •*• 

r48 

io:    i. 

645,656,663,665: 

19-31. 42- 

609 

20:   1. 

604 

J  A  C  0  B. 

ACTOR> 

$:  12. 

644>659>  666 

TX  38. 

212 

■* 

148 

mtz9* 

'44»  '45 

/i'oc^r, 

*om. 

1:  IO. 

!$&: 

• 

204 

13:      . 

Ddddc 

488. 

2          EK&AXÀJ 

E    R    R    A    T    A. 

P^.4.  Ito. 9.  /^Vivendi,  i^./.i^.pellcge.  p.7./.39.fcifcat.p.i3. 
/.  2.ifl  obedientià.  p,2o./.4i,amittat.  p.  31./.  ia4debet.  jfcfd./.i5t 
peccare,  p.40./.  25.  denotante,  p.  47./.  4i.creaturaruro.  p.  50.  /.14. 
fcelus.  p.54./.  38.  Naturale.  p,  jy./^tf.^toweiqùe,  f.^./.i.docuit. 
p.  65 .  f-  3  $•  "fi  f"nt'  P«  6$-  T  2.  refponfione.  p.78.  (.29.  licita,  p.  38.  /. ulu 
revolutionis.  p.87./.  10,  compleèitur.  p.  95W.34.  quartam.  p.i03./.33« 
Daminis.  p.  112.  /.19.  vetatur.  p.  121. /.31.  quorum.  p.i28./.22.amififle. 
y.i.tsj./.9>io.pofitivum.  ibid.l.i?. Quinto.  p.i33./.29.inutilem.p.T4tf; 
/.i8.vendicarent.  P.147J.  33.obligat.  p.^S./^S.^mV^™,.  p.i49» 
/•  55  6.  perpetuum.  p.150.  {.7.  obfervatum.  p.jfi.Li.  afferret.  P.J54./.5. 
w«-  p-  155./.  ir.  docebat.  rWrf. l.pemlt.  teftabuntur.  p.  180./.  32,,legis. 
p,  181./.  3i.Apoftolus.  p,  188./.  19.  correót.p.  191.  /.  38.  Col.  3.  p,  200. 
£,  39.probavit.  p.209. /.22.fluebarjt.  p.ziq.l.penult.  indubitatum.  p.230. 
/.I2.piurru  p.  23  5. /.  9.  humiliatus.  p.  241./. ij.eflet.  p.246.  /.  7. eli. 
p.249.  /.  7.  dieì.  ibid.l.ult.  Natio,  p.275.  /.  15.  Meditemur.  p.  282./.  4,. 
jieceflitas.  p.  280.  /,23.fufcipiendum.  p.  289.  /.  20.  quibus /<?£<?  cui.  p.301. 
/.4.1iberum  fitquod.  ifrid./.  31.  adkgs^c.  p.  3 54./. 4.  qwsquam.p.355. 
i,2i,feptimana?.  p.372./.43.cenfent.  p.  383. l.i$.  altitudini,  p.385. /.i5. 
p ublicam.  p.  398./.  13. fnrL<D>  p.  403.  /.  30.  Judaeis,  p.  416. /.i  5.  petere. 
p,4i8.  /.31.  Authsr.  p.427./.8.eritvobis.  ibid*  i.ult.  quoque. p. 43 5./^. 
Ifracliticus.p.4j7./.4»invenietis.  iti^./.4o. Ifraèlitas.p.438. /.2  8.  datano, 
p.  446./.  29.  agrum.  p.  451.  /.  7.  ha?c.  p.459,/.  j2.Teitiam.  ibid.l,qit 
quam.  p«4éo.  /.  jS.genuina.  p.464.  /.  13.  e.  Gentes,  kg*  adGentes, 
p.471. /.  15.  anniveifariorum.  p.472.  /.  12.  hos.  474.  L  23.  qua?.  j&irf. 
/.34.vetita?.  p.476.  /,  3  ?♦  obftrictuj,  p,488.  l.j.  exhibito.  tbid.  I.  n, 
autem.  p,  501  ;  I.16.  verum.  p,  507.  /.  21»  poteft.  p.  509,  /.  21.  eìque. 
P.532./.17.  diemfeptimum./t/Ì./.i8.  primumdkrrifeptimun).p.537. /.24. 
conftituerat.  p.  561.  /. 30. eft.  p.  568.  /.  3.folennis.  ibid.  Lio.  quodam- 
modo.  P.569./.36. contra.  p.576. /.4.Hieron.  p.  588./.  17. piti,  p.596. 

/.  33. prò.  P.597./.28.  -jpa  wiany  sn  p.6oj./.39.*.#-<ji./V 

Pafchatis.  p.  627. /.  7.quasdam.  p.  639. 1.  20  H^r.  9:  io.  iW./.  2$.ab- 
lutionem.  p.  6^4.  /»5.  voluerit.  p.  «47./.  4.  confecratus,  p. 6 53^- 38, 39* 
lagalem.  p.  657.^13.  fuifl'et.  p.  660.  /.'jl.inutilis.  p.  673.  /.  ult.  deftitu- 
tionem.  p.  6-j^.Ldntepcnult.  p0/?  Dominici  4</<frabrogatur.  p.  678.  ^38. 
Dominicam.  p.  703./.  16.  at/egf  ad.  P.709W.  26.  confcriptum.i^/»39. 
ssquales.  p.712./.  13,  innocentia.  p.  731.  l.dntepsnult.  Dei* p.  747«^l8# 
operarios.  p.751. /.28.contentum.  p.752. /.  n.quos. 
Alia  in  Gratis  5c  Hebrans  reperies  propter  defe&um  Typorum. 

finis. 


1 


I